Уикипедия kkwiki https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter Таспа Арнайы Талқылау Қатысушы Қатысушы талқылауы Уикипедия Уикипедия талқылауы Сурет Сурет талқылауы МедиаУики МедиаУики талқылауы Үлгі Үлгі талқылауы Анықтама Анықтама талқылауы Санат Санат талқылауы Портал Портал талқылауы Жоба Жоба талқылауы TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk Topic 0 1961 3683518 3663534 2026-10-19T08:19:18Z Wikuiser 172895 /* Көлік және инфрақұрылым */ 3683518 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = қала |атауы = Атырау |сурет = {{Photomontage |photo1a = Урал река.jpg |photo2a = Тенгизшевройл и Марриотт.jpg |photo2b = Ural River Atyrau.JPG |photo3a = Атырау. Иманғали мешіті.jpg |photo3b = 카자흐스탄 아티라우(중앙공원) - panoramio - 우한길(HK Woo).jpg |photo4a = Atyrau filarmonia(dom radio).jpg |spacing = 2 |position = center |color_border = white |color = white |size = 383 |foot_montage = }} |әкімшілік күйі = Облыс орталығы |елтаңба = Coat of arms of Atyrau.svg |ту = Flag of Atyrau, Kazakhstan.svg |елтаңба сипаттамасы = елтаңба |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg =47 |lat_min =7 |lat_sec = |lon_deg =51 |lon_min =53 |lon_sec = |CoordAddon = type:city(146862)_region:KZ |CoordScale = |ел картасы = 300 |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Атырау облысы |кестедегі облыс = Атырау облысы |ауданы = |кестедегі аудан = |ішкі бөлінісі = |әкімі = Данияр Болатұлы Таханов |add1n = Әкімдік мекенжайы |add1 = Атырау қаласы, Әйтеке би көшесі, №77А |құрылған уақыты = 1640 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = ''Усть-Яицкий қалашығы, Нижний Яицкий қалашығы, Чапаев, Гурьев'' |статус алуы = 1885 |жер аумағы = 458 |климаты = қатаң континенталды, қуаң |тұрғыны = 316 449 |санақ жылы = 2023<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]</ref> |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = [[қазақтар]] 88,95 %<br>[[орыстар]] 7,73 %<br>[[корейлер]] 0,79 %<br>[[татарлар]] 0,50 %<br>[[өзбектер]] 0,38%<br>басқалары 1,65 %<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]</ref> |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = атыраулық |телефон коды = 7122 |пошта индексі = |пошта индекстері = 060001-060011 |ортаққордағы санаты = Atyrau |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/akimat-atyrau?lang=kk Атырау қаласының әкімдігі |сайт тілі = |сайт тілі 2 = |сайт тілі 3 = }} {{мағына|Атырау (айрық)}} '''Атырау''' — [[Атырау облысы]]ның әкімшілік орталығы, [[Қазақстан]]ның [[Батыс Қазақстан|батысында]], [[Жайық]] өзенінің бойында орналасқан қала. Қаланың негізі 1640 жылы қаланған. Тұрғыны 316 449 адам (2023). Атырау қаласынан [[Астана]]ға дейінгі қашықтық 1810 км. == Атауы == Қала жеріндегі белгілі тұңғыш тұрақты қоныс — қазіргі «Орбита» стансасы қасындағы [[Алтын Орда]] кезеңіндегі болған ''Лаэти'' асары. [[Ноғай ордасы]] кезеңінде балықшылардың тұрақты ''[[Үйшік]]'' қонысы [[Жайық|Жайық өзені]] [[саға]]сында орналасқан. Казак-орыстар жаулап ала бастағанда [[1640]] ж. ''Яицкий городок'' аталған қалашық салынған. Жайықтың жоғарысында'' Верхний Яицкий городок'' (қазіргі [[Орал]] қаласы) деген қалашық салынғасын, ''Нижний Яицкий городок'' деп аталып кеткен, соңынан ол — ''Усть-Яицкий городок''. [[Ресей империясы|Ресей ханшайымы]] [[Екатерина II]] ''Яик'' өзенін (Жайықтың [[Орыс тілі|орысша]] атауы) ''Урал'' деп атауын жарлығымен бекіткенде, қаланың атауы ''Гурьев городок'', ''Гурьев'' деп өзгертілген. 1920 жж. қысқа уақытқа большевиктер Гурьевті ''Чапаев'' деп қайта атаған. 1992 ж. бері қала атауы — Атырау. == Этимологиясы == «Атырау» -лексикасы көбіне үлкен айдынды көлдің не теңіздің сала-салаға бөлініп, тармақтанып, шығанақтар мен арал, саға, мүйістер пайда болатын жағалауы. Каспий теңізінің солтүстік-шығыс жағалауын, теңіздің алабын қоса, жергілікті тұрғындар күні бүгінге дейін атырау деп атайды.<ref>{{кітап|авторы=|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Қазақтар|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Атажұрт|орны= Алматы|баспасы=«Білік»|жыл=2003|томы=VIII |беттері=480 |барлық беті=480 |сериясы= |isbn=-5-7667-2054-8|тиражы= }}</ref> == Тарихы == [[File:Герб гурьев.gif|thumb|left|400px|Гурьев таңбасы]] ХVІ ғасырдың бірінші ширегінен бастап , Жайық-Каспий жағалауына Ресей патшасы өкіметінің саясатына шыдамаған және патша үкіметін мойындағысы келмеген қашқын орыс еріктілері, күнкөріс іздеген крепостной шаруалар, қылмыстық элементтерден тұратын Волга бойы казактары келіп қоныс тебе бастаған. Олар келе сала өз кәсіпшіліктерін ашып,балық аулау, балық тұздау қостарын ұйымдастырып, жатар тұрақ орындарын тұрғызады. Сол уақыттан бастап тұрғызылған тұрақтар «[[Үйшік]]» атанып кеткен. Жайық-Каспий жолы Азия елдерімен басқа да елдерге жол ашатын «әрі қақпа,әрі кілт» болатынына көзі жеткен патша өкіметі,ХVІІ ғасырдың 30-шы жылдарының аяғында Ярославлдық көпес, бай саудагер Гурьевтер әулетіне Жайық бойында балық кәсіпшілігін ашуға және бекініс тұрғызуға рұқсат қағазын береді. 1640 жылы Гурьевтер әулетінің басшысы Гурий Назарьев, балалары Михаил, Иван және Андреймен Жайық бойына келіп қоныстанып, өнеркәсіптерін ашып, [[Жайық]] және [[Ембі]] өзені балықтарын өндірістік және сауда мақсатында пайдалана бастайды. Бой көтерген қала мен балықшылық өндіріс табыстары осы өңірді мекендеуші байырғы қалмақтар мен орыс казактарының қызғаныштарын туғыза бастайды. Ақыры қашанда көршілерімен жауласып-қырқысып отыратын қала, қалмақтардың тонауына ұшырайды. Жайық бойындағы бұл оқиға [[Астрахан]] әскерлері басшылығын елең еткізді. Ағаштан тұрғызылған қорған қамал жаудан және өрттен қорғануға қорғаныс бола алмайтынына көздері жеткен патша үкіметі,теңіз маңы және Жайық бойының қорғанысын күшейту мақсатында, 1645 жылдың 18 ақпанында М.Гурьевке қаланы [[қамал]] етіп тұрғызуға рұқсат береді. Рұқсат қағазында қала қамалын Астрахан қаласының үлгісіндей етіп тұрғызу көрсетіледі. Тас қала-қорғанның құрылысы 1647 жылдың 6 маусымда басталып кетеді. Тұрғызылып жатқан қала 1649 жылы казактар атаманы И.Кондырев бастаған казактар тобының шабуылымен тоналады. Жайық бойындағы тас қала-қамалдың құрылысы 15 жылдан соң 1662 жылы аяқталып, Гурьевтердің үлкен қаржылық шығынына шығады. ХVІІ ғасырдың аяғына таман және ХVІІІ ғасырдың басынан бастап, тас қала-қамалы ірі шекаралық қамалға айналады. *1798 жылдың 11 желтоқсанындағы Патша жарлығымен Гурьев қаласы Орал әскери басшылығының қарауына беріледі. *1865 жылы уездік қала болды. *1917 жылға дейін және одан кейінгі 15 жыл бойы Орал әскери облысының орталығы *1925 жылдан [[Бөкей губерниясы]]ндағы Гурьев уезінің орталығы *1929 жылы [[Гурьев округі]]нің орталығы *1930 жылы аудан орталығы *1938 жылғы қаңтар айының 15-інен облыс орталығы. *1992 жылы ақпан айының 21-і күні ҚР Жоғарғы Кеңесінің Төралқасы Гурьев қаласын Атырау қаласы деп атау жөнінде қаулы қабылдады.<ref>{{cite web|url=https://akimat-atyrau.kz/|title=Атырау қаласының ресми сайты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> == Климаты == Климаты қатты континенталды, жазда құрғақ ,ыстық, ал қыста ылғал қармен сипатталатын салқындық. Жазы [[жауын-шашын]]сыз, құрғақ, ыстық ұзаққа созылады. Қыс мезгілінде [[қар]] аз жауып, суық болады. {{Қаланың ауа райы | Ені = 70 | Жағдайы = | Жер_ілік = Атырау | Дерекнама = [http://www.pogoda.ru.net/climate/35700.htm Ауа Райы мен Климат] | Қаң_ор =-6.4 | Қаң_ор_ж-ш =14 | Ақп_ор =-6.3 | Ақп_ор_ж-ш =11 | Нау_ор =0.8 | Нау_ор_ж-ш =15 | Сәу_ор =11.2 | Сәу_ор_ж-ш = 16 | Мам_ор =18.4 | Мам_ор_ж-ш =25 | Мау_ор =24.5 | Мау_ор_ж-ш =18 | Шіл_ор =26.8 | Шіл_ор_ж-ш =10 | Там_ор =24.8 | Там_ор_ж-ш = 10 | Қыр_ор =18.0 | Қыр_ор_ж-ш =8 | Қаз_ор =9.7 | Қаз_ор_ж-ш =16 | Қар_ор =1.3 | Қар_ор_ж-ш =18 | Жел_ор =-4.3 | Жел_ор_ж-ш =14 | Жыл_ор =9.9 | Жыл_ор_ж-ш =175 | Қаң_ор_мин =-9.4 | Қаң_ор_макс =-2.8 | Ақп_ор_мин =-9.9 | Ақп_ор_макс =-1.8 | Нау_ор_мин =-3.1 | Нау_ор_макс =5.8 | Сәу_ор_мин =6.1 | Сәу_ор_макс =17.2 | Мам_ор_мин =12.8 | Мам_ор_макс =24.5 | Мау_ор_мин =18.4 | Мау_ор_макс =30.8 | Шіл_ор_мин =20.5 | Шіл_ор_макс =33.4 | Там_ор_мин =18.5 | Там_ор_макс =31.6 | Қыр_ор_мин =12.3 | Қыр_ор_макс =24.6 | Қаз_ор_мин =5.0 | Қаз_ор_макс =15.3 | Қар_ор_мин =-1.7 | Қар_ор_макс =5.1 | Жел_ор_мин =-7.0 | Жел_ор_макс =-1.1 | Жыл_ор_мин =5.2 | Жыл_ор_макс =15.2 | Қаң_а_мин =-37.9 | Қаң_а_макс =10.5 | Ақп_а_мин =-37.4 | Ақп_а_макс =15.0 | Нау_а_мин =-32.3 | Нау_а_макс =26.3 | Сәу_а_мин = -12.3 | Сәу_а_макс =32.5 | Мам_а_мин =-2.3 | Мам_а_макс =37.6 | Мау_а_мин =2.3 | Мау_а_макс =41.9 | Шіл_а_мин =8.1 | Шіл_а_макс =42.7 | Там_а_мин =4.8 | Там_а_макс =41.6 | Қыр_а_мин =-5.7 | Қыр_а_макс =40.1 | Қаз_а_мин =-15.7 | Қаз_а_макс =29.6 | Қар_а_мин =-29.8 | Қар_а_макс =19.9 | Жел_а_мин =-35.8 | Жел_а_макс =11.8 | Жыл_а_мин =-37.9 | Жыл_а_макс =42.7 }} Атырау қаласы ендігі 47, -07 С., ұзақтығы 51-53 болатын жазы ұзақ, қысы қысқа күндермен сипатталады. Қаңтар айындағы орташа температура -6⁰С-ден бастап -12⁰С-ге дейін, ал шілде айындағы орташа температура +24⁰С-ден бастап +26⁰С-ге дейін. Ең төменгі температура -38⁰С, ең жоғары температура +45⁰С. [[Каспий теңізі]]не құйып, облыс орталығынан өтіп жатқан [[Жайық өзені]]нің арқасында ол жердегі температура судан алыс жердегі аудандардың температурасымен салыстырғанда төмен болып келеді. Жауын-шашын болар-болмас деңгейде, жылына орташа 150 мм, 200 мм шамасында болады. Жел бағыты қаңтар айында оңтүстік-шығыс бағытта болса, ал маусым айында батыс бағытта болады. == Әкімшілік бөлінуі == Атырау қалалық әкiмшiлiгінің құрамында 1 қала, 6 ауылдық округ (Алмалы, Атырау, Дамбы, Еркiнқала, Кеңөзек, Қайыршақты), 15 елдi мекен бар. Қалаға 2013 жылы [[Балықшы (Атырау қалалық әкімдігі)|Балықшы кенті]], 2018 жылы Балықшы, Жұмыскер ауылдық округтеріндегі [[Ақжайық (Атырау қалалық әкімдігі)|Ақжайық]], [[Құрсай (Атырау облысы)|Құрсай]], [[Көкарна (Атырау қалалық әкімдігі)|Көкарна]], [[Водниково]] және [[Жұмыскер (Атырау облысы)|Жұмыскер]], [[Рембаза]] елді мекендері, 2019 жылы Геолог ауылдық округіндегі [[Геолог (ауыл)|Геолог]], [[Бірлік (Атырау қалалық әкімдігі)|Бірлік]], [[Новокирпичное]], [[Теңдік (Атырау облысы)|Теңдік]], [[Қарабатан]], [[496 разъезд]] елді мекендері қосылды. Қалалық әкімдік аумағына Махамбет ауданынан Алмалы ауылдық округіндегі [[Алмалы (Атырау облысы)|Алмалы]], [[Береке (Атырау облысы)|Береке]] елді мекендері берілді. == Әкімдері == * Нұрпейіс Мақашев 1992-1993 * Бекболат Нарегеев 1993-1995 * Жалғас Тікенбаев 1995-1998 * Арыстанғали Әшімғалиев 1998-1999 * Дүйсенбай Тұрғанов 1999-2002 * Манас Тасыбаев 2002-2006 * [[Бергей Сәулебайұлы Рысқалиев|Бергей Рысқалиев]] 2006 * [[Сәлімжан Жұмашұлы Нақпаев|Сәлімжан Нақпаев]] 2006-2009 * Мереке Есмұратов 2009-2012 * Асқар Керімов 2012 * Серік Айдарбеков 2012-2014 * Нұрлыбек Ожаев 2014-2016 * [[Серік Жамбылұлы Шәпкенов|Серік Шәпкенов]] 2016-2018 * Әлимұхаммед Құттымұратұлы 2018-2020 * Қайрат Оразбаев 2020-2022 * Мейірім Қалауи 2022-2023 * Шәкір Кейкін 2023- == Халқы == Тұрғыны 1897 жылы 9,3 мың, 1959 жылы 78,1 мың, 1970 жылы 114,2 мың, 1979 жылы 130,9 мың, 2012 жылы 182,8 мың адам болды.<br />2014 ж. қала әкімшілігі тұрғындарының саны 280,6 мың адам құрады, оның ішінде: * Атырау қаласы — 195,6 мың адам; * [[Балықшы (Атырау қалалық әкімдігі)|Балықшы кенті]] — 17,1 мың адам; * [[Жұмыскер (Атырау облысы)|Жұмыскер кенті]] — 10,4 мың адам; * Ауылдық тұрғындар -57,5 мың адам; {| class="wikitable" |- ! 1959 !! 1970 !! 1979!! 1989!! 1999 !! 2009 !!2010 !!2011 !!2012 !! 2013!!2014 !!2015 !!2016 <ref>{{cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-cities.htm|title=Қазақстан / Qаzаqstаn|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> |- | 78 143 || 114 277 || 130 916 || 149 261 || 142 497 || 165 387 ||171 900 ||176 937 ||182 866 ||189 211 ||195 674 ||217,866 ||226,042 |} Атырау қаласында 84 ұлт өкілдері тұрады. Облыстың 2014 жыл басындағы деректер бойынша жекеленген этностар құрамы төмендегідей:<ref>2014 жыл басына Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны. Қазақстан Республикасының Статистика агенттігі.</ref> {| class="wikitable" |- ! Барлық ұлттар!! қазақтар !! орыстар !!корейлер!! татарлар !! өзбектер !!украиндар !! немістер!! басқалары |- | 280 600 ||239 905 || 29 616|| 2 945 || 1 952 || 1 055 || 735 || 407 || 3 985 |} 2019 жылғы статистикалық деректер бойынша Атырау қаласында туғандар саны 9 760, ал өлгендер саны 1 920 адамды құрады. Табиғи өсім 7 840 адам. Келген адамдар саны 16 130, кеткен адамдар саны 13 311 болды. Туылым коэффициенті (1000 адамға) 27,9, өлім-жітім коэффициенті (1000 адамға) 5,49 болды.<ref>{{cite web|url=https://stat.gov.kz/region/252311/dynamic|title=ҚР өңірлерінің статистикасы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> == Экологиясы == Атырау қаласы кәсіпорындардың ортасында қалуда. Ауаны ластаушылардың 80-85 пайызын мұнай тасымалымен және мұнай өңдеумен айналысатын кәсіпорындар құрайды. Атырау қаласындағы өндіріс орындарының ауаға лас қалдықтарды тарату көрсеткіштері артып, ол жылына бір мың тоннадан асып тұр. Ірі кәсіпорындар әлі күнге тазарту құрылғыларымен жабдықталмаған. Сөйтіп зиянды шығарындылар еш сүзгіден өтпестен қала аумағына таралып жатыр.<ref>[https://stat.gov.kz/region/atyrau/ Ұлттық статистика бюросы, халықаралық экономика.]</ref> [[Қазтрансойл|«ҚазТрансОйл» АҚ Атырау мұнай құбыры басқармасы]] көмірсутегі қоспаларын 68,7 пайыз көлемінде, [[Атырау мұнай өңдеу зауыты|«Атырау мұнай өңдеу зауыты» ЖШС]] – 22,79, «Атырау жылу электр орталығы» көміртегі тотығын 46,08 пайыз, [[Каспий құбыр желісі консорциумы|«Каспий құбыр консорциумы-Қ» АҚ]] – 19,57, «Атырау жылу электр орталығы» ЖШС азот диоксидін – 73,2, Атырау мұнай өңдеу зауыты күкірт диоксидін 52,54 пайыз мөлшерінде ауаға шығаруда.<ref>[https://stat.gov.kz/region/atyrau/ Атырау облысы әкімдігінің ресми сайты.]</ref> Атырау қаласында атмосфералық ауаның сапасын анықтайтын сегіз стансадан автоматты түрде тәулік бойына ауа құрамын анықтайтын сынама алынады. Соның ішінде «ВестОйл» ЖШС-нің базасы аумағында орналасқан стансадан күкіртті сутегінің шектеулі мөлшері концентрациясынан асып кететіні анықталып отыр.<ref>Атырау газеті, 03.06.2015</ref> Қаланы улап жатқан негізгі 3 ошақ бар. Біріншіcі – мұнай компаниялары. Екіншісі – қаладан шыққан тұр­мыстық қалдықтарды көмуге арналған полигон. Үшіншісі – қаланың екі жақ шетінде орналасқан қалдық суларды төгетін булану алаңы.<ref>«Айқын» республикалық қоғамдық-саяси газеті, 08.08.2020</ref> ==Кәсіпорындары == {| class="wikitable" |+ Кестеде 1000-нан астам қызметкері бар Атырау қаласының ірі кәсіпорындары көрсетілген<ref>KazDATA: все крупные компании Атырау и Казахстана</ref> |- ! Кәсіпорындар !! Қызмет түрі |- | «АРИАДНА» ЖШС||Инженерлік құрылыстарын салу |- | «СИЧИМ С.П.А., КАЗАХСТАН» бөлімі || Мұнай және газ магистральдық құбырларын салу |- | «АТЫРАУ ЖЫЛУ-ЭЛЕКТР ОРТАЛЫҒЫ» АҚ || Жылу электр станцияларының электр қуатын өндіруі |- | [[Теңізшевройл|«ТЕҢІЗШЕВРОЙЛ» ЖШС]]|| Шикі мұнай мен ілеспе газды өндіру |- | «БОЛАШАҚ-АТЫРАУ» ЖШС|| Өзге де кәсіби, ғылыми және техникалық қызмет |- | «ФИРКРОФТ ИНЖИНИРИНГ СЕРВИСИЗ ЛИМИТЕД КАЗАХСТАН ЖШС» || Жұмыспен қамту агенттігінің қызметі |- | «НОРТ КАСПИАН ОПЕРЕЙТИНГ КОМПАНИ Н.В.» бөлімі || Шикі мұнай мен ілеспе газды өндіру |- | «ПСН КАЗСТРОЙ» АҚ || Өзге де кәсіби, ғылыми және техникалық қызмет |- | «CAPITAL COMPLEX CATERING» ЖШС || Мейрамханалар мен тамақ беру қызметі |- |«ЮЛМАР-СЕРВИС» ЖШС || Изоляциялау жұмыстары |- | «КОНСОРЦИУМ «ISKER» ЖШС || Басқа топтамаларға енгізілмеген өзге де инженерлік құрылыстар салу |- | «ДЕНХОЛМ-ЖОЛДАС» || Арнайы мамандықтарды талап ететін өзге де құрылыс жұмыстары |- | «ҚАЗМҰНАЙГАЗ - БҰРҒЫЛАУ" СЕРВИСТІК БҰРҒЫЛАУ КӘСІПОРНЫ» ЖШС || Мұнай және табиғи газ өндірісін техникалық қолдау |- | [[Ембімұнайгаз|«ЕМБІМҰНАЙГАЗ» АҚ]] || Шикі мұнай мен ілеспе газды өндіру |- | [[Атырау мұнай өңдеу зауыты|«АТЫРАУ МҰНАЙ ӨҢДЕУ ЗАУЫТЫ» ЖШС]] || Мұнай өңдеу өнімдерін өндіру |} {| class="wikitable" |+ Атырау кәсіпорындары |- ! Теңізшевроил кеңсесі !! Атырау «НКОК» кеңсесі !! Атырау мұнай өңдеу зауыты |- | [[Сурет:Атырау. Теңізшевроил кеңсесі.jpg|ортаға|300px]] || [[Сурет:Атырау. НОРТ КАСПИАН ОПЕРЕЙТИНГ КОМПАНИ.jpg|ортаға|300px]]|| [[File:Атырау АМӨЗ.jpg|ортаға|250px]] |} == Көлік және инфрақұрылым == Қазіргі таңда Атырау қаласында көліктің барлық түрлері де дамыған.[[Сурет:Атыраудағы экологиялық таза автобустар.jpg|thumb|right|300px|Атыраудағы экологиялық таза автобустар]] '''Қоғамдық көлік.''' Атырау қаласының [[Автобустың маршруты|маршрут желісі]] күні бүгінге 51 маршрут жұмыс атқаруда. 2013-2015 жылдары аралығында қалаішілік маршрутында қызмет көрсететін «АйсТрансХолдинг» ЖШС-і өз қаражаты есебінен 51 дана [[автобус]] сатып алды. Қоғамдық көліктер [[GPS]] – мониторинг жүйесін қолданады, ол онлайн режимінде қалалық қоғамдық көліктердің маршруттары, аялдамалар және көліктің ағымдағы жағдайы туралы ақпараттарды ұсынады. «Атырау» әлеуметтік-кәсіпкерлік корпорациясының қатысуымен «Atyrau-Avtopark» автобус паркі құрылып, оған Семей қаласынан 65 жаңа автобус сатып алынды. 2020 жылы «Ақ Жайық Автопарк» ЖШС-і экологиялық тұрғыдан қоршаған ортаға лас шығарынды шығармайтын 160 жаңа автобус алды. 2021 жылдан бастап автобустар санын 140-тан 250-ге дейін көбейтуді жоспарлап отыр. Бұл саптағы 220 автобус мүмкіндігі шектеулі азаматтардың қажеттіліктері үшін толық бейімделген.<ref>{{cite web|url=https://ernur.kz/kazakstan/atyrauda-metanmen-zhuretin-avtobustar-zholgha-shykty|title=Атырауда метанмен жүретін автобустар жолға шықты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> Қалада троллейбус жүйесі 1996 жылдың 09 қыркүйегінде ашылып, 1999 жылдың 29 сәуірінде оның қозғалысы тоқтатылды. Бір ғана маршрутта 5 троллейбус қызмет көрсетті.<ref>{{cite web|url=https://transphoto.org/city/402/|title=Троллейбус компаниялары|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> '''Темір жол көлігі.''' Атырау арқылы өтетін темір жол вокзалынан 13 бағыт бойынша 24 поезд кесте бойынша жолаушылар тасымалын қамтиды. Темір жол Атырауды Қазақстанның [[Алматы]], [[Ақтөбе]], [[Астана]] сияқты ірі қалаларымен, сондай — ақ Ресейдің ([[Мәскеу]], [[Саратов]], [[Волгоград]], [[Астрахан]]), Тәжікстанның ([[Куляб]], [[Худжанд]], [[Душанбе]]) қалаларымен және Өзбекстан астанасы-[[Ташкент]]пен байланыстырады.<ref>{{cite web|url=https://atyrau.invest.gov.kz/kz/about/infrastructure/|title=Инфрақұрылым|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> '''Әуе көлігі.''' Атырау әуежайынан келесі бағыттар бойынша рейстер ұшырылады:[[File:Атырау әуежайы.jpg|thumb|right|300px|Атырау халықаралық әуежайы]] {{Airport-dest-list| {{flagicon|Қазақстан}} [[Air Astana]]|{{flagicon|Қазақстан}} [[Халықаралық Алматы әуежайы|Алматы]], {{flagicon|Қазақстан}} [[Астана Халықаралық Әуежайы|Астана]], {{flagicon|Қазақстан}} [[Ақтау Халықаралық әуежайы|Ақтау]], {{flagicon|Түркия}} [[Ататүрік атындағы халықаралық әуежай|Ыстамбұл]], {{flagicon|Нидерланд}} [[Схипхол|Амстердам]] | {{flagicon|Қазақстан}} [[Qazaq Air]]|{{flagicon|Қазақстан}} [[Ақтөбе халықаралық әуежайы|Ақтөбе]], {{flagicon|Қазақстан}} [[Орал халықаралық әуежайы|Орал]] | {{flagicon|Қазақстан}} [[Bek Air]]|{{flagicon|Қазақстан}} [[Халықаралық Алматы әуежайы|Алматы]], {{flagicon|Қазақстан}} [[Астана Халықаралық Әуежайы|Астана]]| {{flagicon|Қазақстан}} [[SCAT]]|{{flagicon|Қазақстан}} [[Астана Халықаралық Әуежайы|Астана]], {{flagicon|Қазақстан}} [[Ақтау Халықаралық әуежайы|Актау]], {{flagicon|Әзірбайжан}} [[Баку әуежайы|Баку]] | {{flagicon|Ресей}} [[Аэрофлот]]|{{flagicon|Ресей}} [[Шереметьево әуежайы|Мәскеу-Шереметьево]]}} Қабылдайтын әуе көлігі түрлері: Ан-12, [[Ан 24|Ан-24]], Ан-26, Ан-28, Ан-30, [[Ан-32]], [[Ан-72]], Ан-74, [[Ан-124]], Ил-62, Ил-76, [[Л-410]], Ту-134, Ту-154, Як-40, Як-42, [[Airbus A320|Airbus A319]], [[Airbus A320]], Airbus A321, ATR 42, ATR 72, [[Boeing 707]], [[Boeing 737]], [[Boeing 747]], [[Boeing 757]], Boeing 767, және тағы да басқа 3-4 кластағы ӘК түрлері, барлық типтегі [[тікұшақ]]тар. == Атырау қаласының көпірлері == [[1965 жыл]]ы [[28 тамыз]]да [[Жайық|Жайық өзені]] арқылы өтетін қаладағы алғашқы темірбетон көпір салынып, пайдалануға берілді. Көпірдің ұзындығы 259 метр, биіктігі 10 метр. «Орталық» көпір Сәтбаев даңғылы мен Абай көшесін байланыстырады. Символикалық рөлі Европа мен Азияны жалғастырады. Қаланың солтүстік бөлігінде [[1985 жыл]]ы Ғаббас Берғалиев көшесінің бойымен айналма көпір пайдалануға берілді. Ұзындығы 200, ені 17 метр, ол А-27 Ақтөбе - Астрахан тас жолында қала арқылы өтетін транзиттік автомобиль жолына айналды. [[Сурет:Атырау көпірлері.jpg|thumb|right|350px|[[Мұнайшылар қалашығы]] мен Авангард ықшам ауданын жалғайтын автомобиль және жаяу жүргіншілерге арналған көпірлер]] [[2001 жыл]]ы «Тәуелсіздікке 10 жыл» аспалы «жаяу жүргіншілерге арналған» көпір салынды. Ұзындығы 551 метрлік көпір Гиннестің рекордтар кітабына әлемдегі ең ұзын жаяу жүргіншілер көпірі ретінде енгізілген. [[2008 жыл]]ы қаланың оңтүстік бөлігінде [[Балықшы (Атырау қалалық әкімдігі)|Балықшы]] және [[Жұмыскер (Атырау облысы)|Жұмыскер]] шағын аудандарын байланыстыратын «Балықшы» көпірі салынды. Ұзындығы 484,4 м, ені 23,9 м. Осы жылы Балықшы-Перетаска көпірі пайдалануға берілді. Ұзындығы 63,7 м, ені 14 м. Ол Балықшы шағын ауданы мен Мирный және [[Құрсай (Атырау облысы)|Құрсай]] шағын аудандарын жалғастырушы рөлін атқарады. [[2009 жыл]]ы Сұлтан Бейбарыс даңғылын жалғастыратын көпір ашылды. Өткізу қабілеті тәулігіне 5-7 мың автомобильді құрайтын төрт жолақты көпір, ұзындығы 800 м кіреберіс жолдармен, ұзындығы 380,7 м және ені 22 м, жүріс бөлігінің ені 16 м. Екі жағынан жаяу жүргінші жолы 2,5 метр құрайды. Сұлтан Бейбарыс даңғылы бойындағы көпір теміржол вокзалын (сол жағалау) және оң жағалаудағы «Атырау» халықаралық әуежайын байланыстырады. Осы жылы қаланың [[Мұнайшылар қалашығы]] мен Авангард ықшам ауданын (Әуезов даңғылынан Ғұмаров көшесіне) жалғайтын «Мұнайшы» көпірі пайдалануға берілді. 4 жолақты көпірден тәулігіне 5-7 мың автомобиль өтеді. Көпірдің жалпы ұзындығы 693 метр, ұзындығы 483 метр және ені 17 метр. Жүріс бөлігінің ені 14 метр, екі жағында ені 1 метр 2 жаяу жүргіншілер жолы бар.<ref>{{cite web|url=https://rus.azattyq.org/a/Atyrau_bridge_opening_salary/1784299.html|title=Атырау қаласындағы көпірдің тұсаукесері|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> [[2010 жыл]]ы Мечников пен Баймұханов көшелерін жалғайтын көпір салынды. Ұзындығы 770, ені 23,5 метр. Ол қаламыздың 370 жылдығына орай ашылды.<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=6cnh0nQg_ug|title=Атырау қаласындағы көпірлер|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> == Мәдениеті == Атырауда [[Махамбет Өтемісұлы атындағы Атырау облыстық академиялық драма театры]], [[Нұрмұхан Жантөрин атындағы филармония]], Құрманғазы атындағы мәдениет сарайы орналасқан. [[Атырау халық ұлт аспаптар оркестрі|Дина Нұрпейісова атындағы халық ұлт-аспаптар оркестрі]] жұмыс жасайды. [[Атырау облыстық өлкетану мұражайы]], Қазақстандағы мезозой дәуірінен сыр шертетін жалғыз палеонтологиялық мұражайы Атырау қаласында орналасқан.<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=cT0rkEH4xWw|title=Палеонтологиялық мұражай жаңғыртылды|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> [[Атырау облыстық өнер мұражайы|Ш.Сариев атындағы Атырау облыстық көркемсурет және қолданбалы сәндік өнер мұражайы]], кинотеатрлар, мәдениет және демалыс паркі, қонақ үйлер т.б.жұмыс істейді. «Ғ.Сланов атындағы Атырау облыстық ғылыми әмбебап кітапхана», Атырау облыстық балалар кітапханасы, Облыстық көрмейтін және нашар көретін азаматтар кітапханасы, №1,2,3 Атырау қалалық орталық балалар кітапханалары қала тұрғындарына өз қызметтерін көрсетуде. {| class="wikitable" |- ! [[Нұрмұхан Жантөрин атындағы филармония|Н.Жантөрин атындағы филармония]] !! [[Махамбет Өтемісұлы атындағы Атырау облыстық академиялық драма театры]] !! Құрманғазы атындағы мәдениет сарайы !! [[Атырау облыстық өлкетану мұражайы|Атырау тарихи-өлкетану мұражайы]] |- | [[Сурет:Atyrau filarmonia(dom radio).jpg|ортаға|200px]] || [[Сурет:Атырау облыстық драма театры.jpg|ортаға|200px]] || [[Сурет:Құрманғазы атындағы мәдениет сарайы.jpg|ортаға|200px]] || [[Сурет:Атырау тарихи-өлкетану мұражайы.jpg|ортаға|200px]] |} ==Сәулеті және көрікті жерлері== Атырау архитектуралық құрылысы жағынан үшке бөлінеді. Жайықтың оң жағасындағы ескі қалада негізінен ''20 ғасырдың басында'' салынған бір қабатты ағаш және кірпіш үйлер кездеседі. Орталық бөлігінде екі қабатты тас үйлер, ''4 – 5 қабатты тұрғын үйлер'' мен мекеме жайлары бар. Өзеннің сол жағалауында кеңес өкіметі жылдары Ембімұнай кенті мен мұнай айыру зауытының қалашығы пайда болды. [[Жайық]]қа салынған көпір (''1965'') [[Еуропа]] мен [[Азия]] құрлықтарында жатқан қаланың екі бөлігін байланыстырады. Атырау қаласының заманауи сәулетіне Исатай мен Махамбет алаңы, Иманғали мешіті, XIX ғасырда салынған [[Успен соборы|Православ шіркеуі]], (бұл шіркеу Атырау қаласында тұрғызылған алғашқы ғимарат), Marriott қонақ үйі, Алмагүл ықшам ауданы, соңғы үлгіде салынған спорт, мәдениет сарайларын айтуға болады.<ref>{{cite web|url=https://www.nur.kz/leisure/tourist-routes/1721256-dostoprimecatelnosti-atyrau/|title=Атыраудың көрікті жерлері|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> {| class="wikitable" |- ! [[Иманғали мешіті]] !! [[Успен соборы]] !! Marriott қонақ үйі |- | [[Сурет:Атырау. Иманғали мешіті.jpg |ортаға|300px]]|| [[Сурет:Атырау. Успен соборы.jpg|ортаға|300px]] ||[[Сурет:Marriott қонақ үйі.jpg|ортаға|300px]] |} == Саябақтары == Қазір Атырау қаласында 6 саябақ бар. Жеңіс саябағы, «Алмагүл» ықшам ауданындағы саябақ, «Балықшы» ықшам ауданындағы саябақ, ретро паркі, №1 және №2 ықшам ауданындағы, және «Тұрғындар қалашығындағы» саябақтар. Саябақтардың аумағы 10 гектарға жетеді. Олар жасыл желектерден, аллеялардан, абаттандырылған жолдардан, орындықтар мен серуендеу алаңдарынан тұрады. Сонымен қатар танымал тұлғаларға ескерткіштер, субұрқақтар, мүсіндер және т.б. бар.<ref>{{cite web|url=В.Гузиков. Атырау қаласындағы саябақтар жаңбырдан кейінгі саңырауқұлақтар сияқты өсуде|title=Атырау облысының ақпараттық ресурсы 07.08.2019.|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> '''«Жеңіс» саябағы''' — Ұлы Отан соғысы жауынгерлерін еске алуға арналған мәңгілік алау арқылы таныс. Кіре беріс қақпадан кейін әскери техниканың нақты үлгілері қойылған. Мұнда [[Ан-2|ұшақ]], [[Т-34|танк]], зеңбірек, бронетранспортер т.б. көруге болады. Жеңіс саябағындағы "Тағзым Аллеясы" алаңында Ұлы Отан соғысының атыраулық қаһармандарына арналған 14 бюст орнатылған. Парктің орта тұсында аспанға бағытталған найзаның жанында орналасқан Мәңгілік алау бар. Сондай-ақ, парк құрамында «Естелік қабырғасы» бар. Ол бірнеше ондаған ірі гранит плиталардан тұрады, олардың үстінде Екінші дүниежүзілік соғыстан оралмаған Атырау облысы тұрғындарының есімдері жазылған. Саябақта қаза тапқан интернационалист жауынгерлерді, сондай-ақ тәжік-ауған шекарасында қаза тапқан қазақстандық жауынгерлерді еске алуға арналған [[ескерткіш]] орнатылған.<ref>{{cite web|url=https://tumba.kz/putevoditel/48-%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C/25303-park_pobedy_atyrau.html|title=Атырау бойынша нұсқаулық: Жеңіс паркі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> '''Ретро Парк саябағы''' — өткен ғасырдың елуінші жылдарындағы [[Неоклассицизм|неоклассикалық]] үлгіде салынған. Оның негізгі аумағын парк аллеялары құрайды. Бұл саябақ [[Жайық]] өзенінің жағалауы мен [[Мұнайшылар қалашығы|«Тұрғындар қалашығының»]] аралығында орналасқан. Саябақта әртүрлі павильондар, амфитеатр, түрлі түсті жарықпен әрленген су бұрқақтары, ретро стиліндегі дәмхана т.б. бар. Орта тұсында жаяу жүргіншілерге арналған көпірлер, жасанды тоғандар және басқа да сәулет туындылары орналасқан. Саябақта "Дос-Мұқасан" музыкалық ансамбліне орнатылған ескерткіш бар.<ref>{{cite web|url=https://merei-m.kz/ru/2017/12/09/atyraudy-zha-a-retro-sayaba-y/|title=Атыраудың жаңа ретро-саябағы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> '''Жастар саябағы''' — Жайық өзенінің Еуропа бөлігіндегі жағасында орналасқан. Саябақта жүгіру, велосипед, жаяу жүргіншілер жолы салынған. Мұнда көлеңкелі конструкциялы жазғы мобильді кафелер, балалар мен ересектерге арналған алаңдар, спорт жабдықтары, аттракциондар бар. Аумағы – 6,5 гектар.<ref>{{cite web|url=https://kaz.inform.kz/news/atyrau-kalasynda-zhastar-sayabagy-ashyldy_a3701949/|title=Атырау қаласында Жастар саябағы ашылды|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> {| class="wikitable" |- ! Жеңіс саябағы !! Ретро парк !! Жастар саябағы |- | [[Сурет:Атырау. Жеңіс саябағы.jpg |орта|320px]] || [[Сурет:Атырау. Ретропарк.jpg|орта|320px]] || [[Сурет:Атырау. Жастар саябағы.jpg|орта|280px]] |} == Атырау қаласының ескерткіштері == {| class="wikitable" |+ Танымал тұлғаларға арналған ескерткіштер |- ! Сұлтан Бейбарыс ескерткіші !!Исатай-Махамбет ескертіші!! Үш биге арналған ескерткіш !! Халел Досмұхамедов ескерткіші |- | [[Сурет:Атырау. памятник Султану Бейбарысу.jpg |орта|250px]] ||[[File:Исатай Махамбет.jpg|орта|200px]] || [[Сурет:Атырау. Үш биге ескерткіш.jpg|орта|250px]] || [[File:Atyrau university.jpg|орта|250px]] |} {| class="wikitable" |+ Ақын-жазушыларға арналған ескерткіштер |- ! Әбу Сарсенбаев ескерткіші!! Хамит Ерғалиев ескерткіші !! Фариза Оңғарсынова ескерткіші !! Жұмекен Нәжімеденовке ескерткіш |- | [[Сурет:Атырау. Абу Сарсенбаев.jpeg|орта|250px]]|| [[Сурет:Атырау. Х.Ерғалиевқа ескерткіш.jpg|орта|250px]]|| [[Сурет:Ф.Оңғарсынова ескерткіші.jpg |орта|200px]] ||[[Сурет:Атырау. Ж.Нәжімеденов ескерткіші.jpg|орта|200px]] |} {| class="wikitable" |+ Күйшілер мен әншілерге арналған ескерткіштер |- ! Құрманғазы Сағырбаев ескерткіші !! Дина Нұрпейсова ескерткіші !! Қаршыға Ахмедияров ескерткіші !!Атырау. Дос Мұқасанға ескерткіш |- | [[Сурет:Атырау. Құрманғазы ескерткіші.jpg|орта|200px]]|| [[Сурет:Атырау. Дина Нурпейсова ескерткіші.jpg|орта|250px]] || [[Сурет:Атырау. Қаршыға Ахмедияров ескерткіші.jpg|орта|200px]] || [[Сурет:Атырау. Дос Мұқасан.jpg|орта|200px]] |} {| class="wikitable" |+ Соғыс ардагерлеріне арналған ескерткіштер |- ! Қаза болған ауған жауынгерлеріне арналған ескерткіш !!Қайырғали Смағұлов ескерткіші !! Хиуаз Доспановаға ескерткіш !!Соғыстан оралмаған боздақтарға арналған ескерткіш аллея |- | [[Сурет:Атырау. Қаза болған ауған жауынгерлеріне арналған ескерткіш.jpg|орта|280px]]||[[Сурет:Атырау. Қайырғали Смағұлов ескерткіші.jpg |орта|150px]] || [[Сурет:Атырау. Хиуаз Доспановаға ескерткіш.jpg|орта|200px]]||[[Сурет:Атырау. Соғыстан оралмаған боздақтарға арналған ескерткіш.jpg|орта|250px]] |} {| class="wikitable" |+Әртүрлі ескерткіштер |- ! Құмаршық өсімдігіне арналған ескерткіш !! Молекула ескерткіші !! Бекіре балығына ескерткіш !! Әлші (асық) ескерткіші |- | [[File:Атырау. Құмаршық өсімдігіне арналған ескерткіш.jpg|орта|220px]]|| [[Сурет:Атырау. Молекула ескерткіші.jpg|орта|250px]] || [[Сурет:Атырау. Бекіре балығына ескерткіш.jpg|орта|150px]]|| [[Сурет:Атырау. Әлші (асық) ескерткіші.jpg|орта|220px]] |} == Спорты == Атыраудан Токиодағы Олимпиадаға елдің құрама командасында ескек есу бойынша спорт шебері А.Круглов қатысты. Боксшы Б.Теміров Олимпиадалық ойындарға, әлемдік, еуропалық сайыстарға қатысып, үш дүркін КСРО чемпионы болды. Атырау ескекшілері Д.Савин, А.Сафарян, С.Сергеев Қазақстанның бірнеше дүркін чемпиондары. [[Арман Константинұлы Шылманов|Арман Чилманов]] 84 кг салмақты таэквондодан 2008 жылғы Олимпиялық ойындардың қола медалі иегері. [[Сәния Махамбетова]] самбо және дэюдо күрестері бойынша халықаралық және республикалық сайыстарда бірнеше рет жеңістерге жетті. '''[[Атырау (футбол клубы)|«Атырау» футбол командасы]]''' республика чемпионатының 2 дүркін қола жүлдегері (2001 және 2002 жылдар), 2009 жылы Қазақстан кубогының иегері. Қазақстан кубогының иегері.<ref>{{cite web|url=https://qfl.kz/ru/team/1/|title=OLIMPBET Премер лигасы Атырау|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> ''' [[Бейбарыс (шайбалы хоккей)|«Бейбарыс» хоккей клубы]] ''' 4 дүркін Қазақстан чемпионы (2010/2011, 2011/2012, 2015/2016 және 2018/2019).<ref>{{cite web|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81|title=«Бейбарыс» хоккей клубы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> '''«Атырау» волейбол командасы ''' 2003 және 2006 жылғы еліміздің чемпионы, 4 рет Қазақстан кубогының иегері -2000, 2009, 2010, 2015 '''«Атырау Барыстары»''' баскетбол командасы Қазақстан біріншілігінің 2-рет алтын (2010/2011, 2015-2016), 7-дүркін күміс жүлдегері. (011/2012, 2012/2013, 2013/2014, 2016/2017, 2017/2018, 2018/2019, 2019/2020.<ref>http: //www. bcbarsyatyrau.kz/</ref> Спорт нысандарынан Атырау қаласының орталық [[Мұнайшы (стадион)|«Мұнайшы» стадионы]] бар. Қасында спорт комплексі және жүзу бассейні орналасқан. Денешынықтыру және сауықтыру орталығында (ФОК) әртүрлі спорт секциялары жұмыс жасайды. [[Атырау мұз айдыны]] сарайында хоккейден еліміздің біріншілігінің ойындары өтеді. Теннис орталығында үлкен теннис ойнауға арналған 4 ашық және 4 жабық алаң бар.<ref>{{cite web|url=https://24.kz/kz/archive/zha-aly-tar/t-uelsizdikke-25-zhyl/item/154229-khaly-araly-talap-a-saj-tennis-ortaly-y-ashyldy|title=Атырауда халықаралық талапқа сай теннис орталығы ашылды|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> {| class="wikitable" |+ Спорт нысандары |- ! [[Атырау мұз айдыны|Мұз айдыны сарайы]] !! Атырау Теннис орталығы !! [[Мұнайшы (стадион)|«Мұнайшы» стадионы]] !! Байдарка және каноэ спорты |- | [[Сурет:Атырау. Мұз айдыны сарайы.jpg|ортаға|200px]]|| [[File:Атырау Теннис орталығы.jpg|ортаға|250px]] || [[File:Munaishy stadium.jpg|ортаға|200px]] || [[File:Атыраудағы байдарка және каноэ спорты.jpg|ортаға|200px]] |} == Білім жүйесі == === Мектепке дейінгі мекемелер === Мектепке дейінгі мекемелердің құрамына мектепке дейінгі жастардағы балалардың күндізгі уақытта және тәулік бойы болатын жалпы типтегі (бала бақшалар, балалар яслиі, балалар үйі, мектепке дейінгі балалар үйі) мекемелері, ақыл-ой және дене бітімі дамуында ауытқулары бар арнайы мектепке дейінгі мекемелер, аурушаң балаларды салауаттандыруға арналған жазғы демалыс орындары кіреді. Атырау қаласы бойынша 46 балабақшада 13 863 бүлдіршіндер тәрбиеленуде.<ref>{{cite web|url=http://goroo-atyrau.kz/balabakshalar.html|title=Атырау қаласының білім бөлімі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> === Мектептегі білім === Атырау қаласының 61 мектебінде, оның ішінде Атырау облыстық дарынды балаларға араналған казақ-түрік лицейі, Атырау облыстық дарынды балаларға арналған мамандандырылған мектеп-лицей-интернаты, Ағышын тілін терең оқытатын техникалық гимназия, Атырау қалалық білім бөлімінің қалалық лицейі, Облыстық дарынды балаларға арналған мектеп-интернат, Үш тілде оқытатын дарынды балаларға арналған мамандандырылған №30 мектеп-гимназия, Облыстық ұлттық гимназия, №34 лингвистикалық мектеп-гимназия, Н.Тілендиев атындағы облыстық "Кіші өнер академиясы". Назарбаев Зияткерлік мектебі сияқты білім ордаларында 73 690 оқушы білім алуда.<ref>{{cite web|url=https://biznesinfo.kz/usefullinks/page/shkoly-atyrau-i-atyrauskoy-oblasti--adres--telefon|title=Атырау қалалық білім бөлімі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> === Жоғары оқу орындары === [[Сурет:Atyrau university.jpg|нобай|оңға|200px|Халел Досмұхамедов атындағы Атырау университеті]] '''[[Халел Досмұхамедов атындағы Атырау университеті]]''' —Қазақстан Республикасының білім беру жүйесінде өзіндік тарихы мен тәжірибесі бар халықаралық деңгейдегі бәсекеге қабілетті мамандар даярлайтын жоғары оқу орындарының бірі. Университет 1950 жылы 14 маусымда мұғалімдер институты ретінде ашылды. 1955 жылы мұғалімдер институты педагогикалық институтқа айналды. 1994 жылы педагогика институты Атырау университеті болып құрылды.<ref>{{cite web|url=https://asu.edu.kz/university/|title=Х. Досмұхамедов атындағы Атырау мемлекеттік университеті|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> '''[[Атырау мұнай және газ университеті|Сафи Өтебаев атындағы Атырау мұнай және газ университеті]]''' —еліміздің мұнай-газ саласы мен Батыс Қазақстан облысының экономикасын, білімі мен ғылымын жетілдіруге үлкен үлес қосуда. Атырау Мұнай және газ университеті Батыс Қазақстанның Білім және ғылым орталығына айналуда және Қазақстанның мұнай-газ саласындағы шығармашыл жастар мен өнеркәсіптік кәсіпорындар ұжымдары арасында лайықты құрметке ие болды. Атырау Мұнай және газ университеті еліміздің мұнай-газ саласы үшін жоғары білікті мамандарды даярлау бойынша Қазақстан Республикасының жалғыз мамандандырылған жоғары оқу орны болып табылады.<ref>{{cite web|url=https://aogu.edu.kz/|title=Сафи Өтебаев атындағы Атырау мұнай және газ университеті|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> '''[[Атырау инженерлік-гуманитарлық институты]]''' —2001 жылы құрылып, білім және ғылым министрлігі берген лицензия негізінде еңбек нарығында табысты жұмыс істейді. Институт -күндізгі және сырттай оқыту формалары бойынша қазақ және орыс тілдерінде 16 мамандық бойынша жоғары-кәсіптік мамандар (бакалавриат) даярлайтын жоғары оқу орны. Институт жоғары білікті кадрларды даярлау бойынша маңызды ғылыми және оқу орталығы болып саналады. Институт инновациялық бағдарламаларды сәтті іске асырағаны үшін 2004 жылы Еуропа кәсіпкер қауымдастығының «INSAM» алтын медалімен (Женева, 2005 ж), Халықаралық «Алтын Құйма» (CBS Consult, Мәскеу, 2007) марапатталды. <ref>{{cite web|url=https://aigi.kz/language/kk/|title=Атырау инженерлік-гуманитарлық институты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> '''[[Ресей мемлекеттік мұнай және газ университеті|Губкин атындағы мемлекеттік мұнай және газ университетінің филиалы]]''' – 2022 жылдан бастап Сафи Өтебаев атындағы Атырау мұнай және газ университетінің базасында ашылған.<ref>{{cite web|url=https://minobrnauki.gov.ru/press-center/news/nauka-i-obrazovanie/57365/|title=Қазақстанда Ресей мемлекеттік мұнай және газ университетінің филиалы ашылды|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> === Колледждері === *[[Атырау аграрлы-техникалық колледжі]] *Атырау балық өнеркәсібі колледжі<ref>{{cite web|url=https://edu-kz.com/kz/kolledzhder/atyraudagy-balyq-sharuashylygy-kolledzhi|title=Атырау балық өнеркәсібі колледжі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> [[Сурет:Атырау. Қазақстан-Канада жоғарғы мұнай колледжі (APEC ).jpg|thumb|оңға|450px|Атырау. Жоғары мұнай колледжі<ref>{{cite web|url=https://ticketon.kz/kz/place/vysshij-kolledzh-apec-petrotechnic|title=Жоғары мұнай колледжі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-14|lang=}}</ref>]] *Атырау бизнес және құқық колледжі<ref>{{cite web|url=https://2gis.kz/atyrau/firm/70000001034596018|title=Атырау бизнес және құқық колледжі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-14|lang=}}</ref> *Атырау жоғарғы медицина колледжі<ref>{{cite web|url=https://2gis.kz/atyrau/firm/70000001034595563|title=Атырау жоғарғы медицина колледжі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-14|lang=}}</ref> *Атырау инженерлік-гуманитарлық колледжі<ref>{{cite web|url=https://college.aigi.kz/|title=Атырау инженерлік-гуманитарлық колледжі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-14|lang=}}</ref> *Атырау индустриалды колледжі<ref>{{cite web|url=https://azamat-atyrau-region.e-orda.kz/kz/college/view/15|title=Атырау индустриалды колледжі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-14|lang=}}</ref> *Атырау сервис колледжі<ref>{{cite web|url=https://azamat-atyrau-region.e-orda.kz/ru/college/view/5|title=Атырау сервис колледжі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-14|lang=}}</ref> *Атырау энергетика және құрылыс колледжі<ref>{{cite web|url=https://azamat-atyrau-region.e-orda.kz/kz/college/view/1|title=Атырау энергетика және құрылыс колледжі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-14|lang=}}</ref> *С.Мұқашев атындағы Атырау политехникалық колледжі<ref>{{cite web|url=https://vipusknik.kz/kz/institutions/college/atyrauskiy-politekhnicheskiy-kolledzh-im-salamata-mukasheva|title=С.Мұқашев атындағы Атырау политехникалық колледжі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-14|lang=}}</ref> *Д.Нұрпейсова атындағы музыка колледжі (академиясы)<ref>{{cite web|url=https://musiccollege.kz/|title=Д.Нұрпейсова атындағы музыка колледжі (академиясы)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-14|lang=}}</ref> *Каспий маңының қазіргі заманғы колледжі (ПСК)<ref>{{cite web|url=https://psvk.edu.kz/%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B6-%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B/|title=Каспий маңының қазіргі заманғы колледжі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-14|lang=}}</ref> *Жоғарғы мұнай колледжі (APEC)<ref>{{cite web|url=https://vipusknik.kz/kz/institutions/college/vysshiy-kolledzh-apec-petrotechnic?ysclid=m3gzy0xxfx185332536|title=APEC PetroTechnic жоғары колледжі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-14|lang=}}</ref> *Қ.Дүтбаева атындағы гуманитарлық колледж<ref>{{cite web|url=https://gumcollege.edu.kz/|title=.Дүтбаева атындағы гуманитарлық колледж|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-14|lang=}}</ref> *Мұнай және газ технологиялық колледжі<ref>{{cite web|url=https://www.inatyrau.kz/catalog/index/237772/atyrauskij-tehnologiceskij-kolledz-nefti-i-gaza|title=Мұнай және газ технологиялық колледжі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-14|lang=}}</ref> *«Болашақ» кәсіби-гуманитарлық колледжі<ref>{{cite web|url=https://azamat-atyrau-region.e-orda.kz/kz/college/view/18|title=Атырау Жоғары көпсалалы «Болашақ» колледжі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-14|lang=}}</ref> == Денсаулық сақтау ісі == Гурьевте тұрған әскери бөлімде алғаш рет 15 орындық [[аурухана]] ашылған. 1901 жылы осы ауруханаға арналған 2 үй салынып, оның біреуі хирургиялық, біреуі басқа ауруларды емдеу орны боп белгіленген және 1 дәрігер, 2 фельдшер жұмыс жасаған. [[Сурет:Атырау. №2 қалалық емхана.jpg|thumb|right|300px|Атырау.1951 жылы салынған мұнайшылар ауруханасы]]Ұлы Отан соғысы жылдарында Атырау қаласына 2 [[госпиталь]] орналастырылды. 1967 жыл мен 1987 жылдың аралығында облыстық аурухананың, балалар ауруханасының, перзентхананың, облыстық онкологиялық және туберкулезді емдеу диспансерінің жаңа үйлері іске қосылды.<ref>{{кітап|авторы=Ғарифолла Шәңгереев, Өнербай Жанбала|бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Атырау медицинасының шежіресі |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы|баспасы="Арыс"|жыл=2010|томы= |беттері=|барлық беті=308|сериясы= |isbn=978-601-291-007-0|тиражы=1000 }}</ref> Қазіргі кезде Атырау облыстық ауруханасы, балалар ауруханасы, №2 Атырау облыстық ауруханасы (Облыстық жұқпалы аурулар ауруханасы), Атырау қалалық медициналық жедел жәрдем станциясы, қалалық перзентхана, ЖИТС алдын алу және онымен күресу орталғы, балалар стоматологиясы, өкпе аурулар санаториясы, кардиология орталығы, көз аурулар ауруханасы, қан орталы, наркологиялық диспансері, онкологиялық диспансері, патологоанатомия бюросы, перинаталдық орталық, психиатриялық жүйке аурулар ауруханасы (Психикалық сауықтыру орталығы), тері-венерология диспансері, туберкулезге қарсы күрес диспансері, теміржол ауруханасы, орталық нерв жүйесі зақымдалған балаларға арналған сәбилер үйі т.б. дәрігерлік ұйымдар жұмыс жасайды. == БАҚ == === Газет-журналдары === [[File:Атырау газеті.jpg|оңға|200px]]'''[[Атырау (газет)|«Атырау» газеті]]''' —Қазақстанның батыс өлкесіндегі алғашқы ұлттық басылымдардың бірі. Оның негізін қалап, материалдық базасын жасақтап, алғашқы нөмірлерін шығарған 1923 ж. Гурьев уездік партия комитетінің бірінші хатшысы болған Төлепкерей Өтеулиев. Алғашқы саны «Ерік» деген атаумен 1923 жылы сәуір айында шықты. «Атырау» аймақтың тыныс-тіршілігін қалың оқырманға жеткізіп келе жатқан облыстық газет.<ref>Егемен Қазақстан. 02.11.2018</ref> [[File:Прикаспийская коммуна.jpg|оңға|200px]] '''[[Прикаспийская коммуна|Прикаспийская коммуна газеті]]''' —орыс тілінде шығатын облыстық қоғамдық-саяси газет. Газет 1920 жылдың 26 ақпан айынан бастап «Трудовая Правда» атымен шықты. Газет облыстың өзекті мәселелері туралы, нарықтық қатынастар, халық шаруашылығын дамыту тұрақты көрініс табуда.<ref>Атырау: Энциклопедия. -Алматы: Атамұра, 2000</ref> '''[[Ақ Жайық (газет)|«Ақ жайық» газеті]]''' —Атырау облысындағы кең тараған әрі тұңғыш тәуелсіз апталық басылым. Алғашқыда «Компаньон» (1991), кейін «Местное обозрение» (1992) аталып, шағын көлемде жарық көрген газет 1993 жылы мамыр айынан «Ақ жайық» аталды. Бұл - нарық жағдайына бейімделген, облыс, республика көлемінде өзін-өзі қаржыландыруға толық көшкен алғашқы газеттердің бірі.[[File:Ақ Жайық.jpg|оңға|200px]] Сонымен қатар "Мегаполис Атырау", "Мұнайлы Астана", "Алтын сақа", "Алтын аймақ" апталық газеттері және "Мерейлі мекен" журналы шығады. === Телеарналары === Атырау облыстық телерадиокомпаниясының хабар тарату саясаты [[Қазақстан (корпорация)|«Қазақстан» РТРК АҚ]] жүргізіп отырған саясатына толық сәйкес келеді. Ол ақпараттық және білім беру функцияларын орындай отырып, мемлекет пен қоғам арасындағы қатынастарды [[Сурет:Атырау телемұнарасы.jpg|thumb|оңға|300px|Атырау телемұнарасы]] үйлестіруге бағытталған. Телеарнаның басты міндеті - аймақтық деңгейде мемлекеттік саясатты жүргізу. Телеарнаның жалпы апталық көрсетілімі 119 сағатты құрайды. Оның ішінде мемлекеттік тілде - 80,30 сағат, немесе жалпы хабардың 68%. Меншікті бағдарламалар 45 сағатты құрайды немесе жалпы эфирдің 38% құрайды. "Atyray" телеарнасының хабар тарату антеннасы 180 метрлік мұнараның 153-і метрінде орналасқан. Жетістіктері: *Телевизияның «АПТА» ақпараттық-талдау бағдарламасы (авторы және жүргізушісі Н. Қосшиев) Халықаралық «Шабыт» фестивалінің арнайы дипломымен марапатталды; *Теледидарда алғаш рет «Өзен өз арнасыммен ағады» атты 7-сериялық телехикая түсірілді; *Ұлы Отан соғысының 60 жылдығына орай "Тағдыр-Судьба" телефильмі түсіріліп, ол [[Волгоград]] қаласында өткен ІV-Халықаралық "Мәңгілік алау" фестивалінде "Үздік авторлық жұмыс" номинациясында ІІ орын алды; *[[Астрахан]] қаласында өткен Халықаралық "Адам және теңіз" байқауында "белсенді азаматтық ұстанымы үшін" номинациясында "Каспий экологиясы: мәселелерді шешу жолдары" фильмі жеңіске жетті; *«Туған өлкем – Атырау» бағдарламасы республикалық "Шаңырақ" шығармашылық байқауында жеңіске жетті /Астана қ./; *«Аманат» циклдік бағдарламасы "Ең үздік тарихи-мәдени бағдарлама" номинациясы бойынша Қазақстан РТРК АҚ ұйымдастырған байқауда ІІ орын алды /Астана қ./ Сонымен қатар [[КТК (телеарна)|КТК]], НТВ, [[Хабар (телеарна)|Хабар]], [[24KZ]], [[EL ARNA (телеарна)|Ел арна]], [[Qazsport]], Мир, [[Qazaqstan (телеарна)|Qazaqstan]], 1-канал "Евразия", СТВ, [[Astana TV]], [[НТК (телеарна)|НТК]], 31 канал, Абай ТВ, [[Жетінші арна]], ТВЦ т.б.арналар жұмыс жасайды. === Радио === '''«Atyraý radiosy»'''—ның тарихы 1938 жылы Гурьев облысының құрылуынан бастау алады. 1938 жылдың 2-ші наурызында алғаш рет радио хабары [[Сурет:Атырау радиосы.jpg|оңға|200px]] эфирге шықты. Қазір ол 102.0 FM жиілігінде тәулігіне 17 сағат хабар таратып отыр. 80 жыл бұрын сол кездегі Гурьев халқына алғашқы жаңалық таратқан бұл медиа-мекеме бүгінде заман сұранысына сай жаңа технологиямен жабдықталған. Елдегі саяси-экономикалық, төтенше жағдайлар кезінде дереу үн қосып, халыққа жедел ақпарат таратып, қоғамда оң пікір қалыптасуына ықпал етіп отыр. Қазір кеңейтілген диапазонды 1000 киловаттық жаңа радиотаратқыш іске қосылып радиотолқынның таралу аймағы 60 шақырымға дейін кеңейді.<ref>{{cite web|url=https://kaz.inform.kz/news/atyrauda-zhana-radiostudiya-men-zhana-radiotaratkysh-iske-kosyldy_a3542003/|title=Атырауда жаңа радиостудия мен жаңа радиотаратқыш іске қосылды|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-14|lang=}}</ref> Сонымен қатар 101,0 [[Қазақ радиосы]], 101,6 Радио Дача, 102,8 [[Шалқар (радио)|Шалқар радиосы]], 103,6 [[Тандем радиосы]], 104,4 NS радиосы, 104,8 Lux FM, 105,2 Русское радио Азия, 105,7 Восток FM, 106,2 Дала FM, 106,8 Европа+ Казахстан, 107,2 [[Жұлдыз FM]], 107,7 Авторадио Казахстан т.б. жұмыс жасайды.<ref>{{cite web|url=https://vcfm.ru/vc/Asia/guryev.htm|title=Радиостанциялар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-14|lang=}}</ref> ==Қаланың назар аударарлық орындары== *[[Иманғали мешіті]] *[[Успен соборы|Успен шіркеуі]] *[[Құрманғазы Сағырбайұлы]] ескерткіші *[[Сұлтан Бейбарыс]] ескерткіші *[[Атырау облыстық өлкетану мұражайы]] *[[Хиуаз Қайырқызы Доспанова|Хиуаз Доспанова]] ескерткіші *[[Исатай]]-[[Махамбет]] ескерткіші == Атырау қаласының суреттері == <gallery> Сурет:Atyrau street.jpg|Атыраудың көшелері Сурет:Atyrau rivers.jpg|[[Жайық өзені]] Сурет:New buildings of Atyrau.jpeg|Атыраудағы БТА банкінің ғимараты Сурет:Hotel Kazakhstan in Atyrau.jpg|«Қазақстан» қонақ үйі Сурет:Атырау қаласы Жаңа құрылыстар.jpg|Жаңа кварталдар </gallery> == Белгілі тұлғалар == * [[Болат Жамитұлы Өтемұратов]] - Қазақстан Республикасы Президентінің Іс басқарушысы * [[Темір Нұрбақытұлы Бекмамбетoв|Тимур Нұрбақытұлы Бекмамбетoв]] - кинорежиссер, клипмейкер , продюсер * [[Ғани Есенкелдіұлы Қасымов]]- Қазақстан патриоттары партиясының төрағасы * [[Аркадий Юрьевич Волож]] - Яндекс компаниясының бас директоры * [[Фариза Оңғарсынова]] - ақын, халық жазушысы, журналист == Бауырлас қалалары == * {{flagicon|Kazakhstan}} [[Ақтау]], [[Қазақстан]] * {{flagicon|Kazakhstan}} [[Орал]], [[Қазақстан]] * {{flagicon|Kazakhstan}} [[Ақтөбе]], [[Қазақстан]] * {{flagicon|Russia}} [[Астрахан]], [[Ресей]] * {{flagicon|Russia}} [[Сыктывкар]], [[Ресей]] * {{flagicon|Israel}} [[Ашдод]], [[Израиль]] * {{flagicon|United Kingdom}} [[Абердин]], [[Құрама Патшалық]] == Тағы қараңыз == * [[Атырау облысы]] * [[Атырау аграрлы техникалық колледжі]] * [[Атырау инженерлік-гуманитарлық институты]] * [[Атырау мұнай және газ университеті]] * [[Атырау университеті]] == Дереккөздер == {{дереккөздер|2}} == Сыртқы сілтемелер == {{Commonscat|Atyrau}} * [http://atyrau.gov.kz/index.php/kz/ Атырау облысы әкімдігінің ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141007025035/http://atyrau.gov.kz/index.php/kz/ |date=2014-10-07 }} * [http://www.atyrau-city.kz/Kaz/index_k.php Atyrau City ақпараттық-танымдық торабы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060824051746/http://www.atyrau-city.kz/Kaz/index_k.php |date=2006-08-24 }} * [http://www.atr.kz Облыстық "Атырау" газеті] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150302044452/http://www.atr.kz/ |date=2015-03-02 }} {{Қазақстан қалалары}} {{Атырау облысы}} {{Атырау қалалық әкімдігі елді мекендері}} {{Жайық өзені бойындағы елді мекендер}} [[Санат:Атырау]] [[Санат:Каспий теңізі кемежайлары]] [[Санат:Жайық казак әскерінің тарихи елді мекендері]] 0n43nkfcadzz5t29sj2mqdirn1ftszz 3683519 3683518 2026-10-19T08:20:14Z Wikuiser 172895 3683519 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = қала |атауы = Атырау |сурет = {{Photomontage |photo1a = Урал река.jpg |photo2a = Тенгизшевройл и Марриотт.jpg |photo2b = Ural River Atyrau.JPG |photo3a = Атырау. Иманғали мешіті.jpg |photo3b = 카자흐스탄 아티라우(중앙공원) - panoramio - 우한길(HK Woo).jpg |photo4a = Atyrau filarmonia(dom radio).jpg |spacing = 2 |position = center |color_border = white |color = white |size = 383 |foot_montage = }} |әкімшілік күйі = Облыс орталығы |елтаңба = Coat of arms of Atyrau.svg |ту = Flag of Atyrau, Kazakhstan.svg |елтаңба сипаттамасы = елтаңба |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg =47 |lat_min =7 |lat_sec = |lon_deg =51 |lon_min =53 |lon_sec = |CoordAddon = type:city(146862)_region:KZ |CoordScale = |ел картасы = 300 |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Атырау облысы |кестедегі облыс = Атырау облысы |ауданы = |кестедегі аудан = |ішкі бөлінісі = |әкімі = Данияр Болатұлы Таханов |add1n = Әкімдік мекенжайы |add1 = Атырау қаласы, Әйтеке би көшесі, №77А |құрылған уақыты = 1640 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = ''Усть-Яицкий қалашығы, Нижний Яицкий қалашығы, Чапаев, Гурьев'' |статус алуы = 1885 |жер аумағы = 458 |климаты = қатаң континенталды, қуаң |тұрғыны = 316 449 |санақ жылы = 2023<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]</ref> |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = [[қазақтар]] 88,95 %<br>[[орыстар]] 7,73 %<br>[[корейлер]] 0,79 %<br>[[татарлар]] 0,50 %<br>[[өзбектер]] 0,38%<br>басқалары 1,65 %<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]</ref> |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = атыраулық |телефон коды = 7122 |пошта индексі = |пошта индекстері = 060001-060011 |ортаққордағы санаты = Atyrau |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/akimat-atyrau?lang=kk Атырау қаласының әкімдігі |сайт тілі = |сайт тілі 2 = |сайт тілі 3 = }} {{мағына|Атырау (айрық)}} '''Атырау''' — [[Атырау облысы]]ның әкімшілік орталығы, [[Қазақстан]]ның [[Батыс Қазақстан|батысында]], [[Жайық]] өзенінің бойында орналасқан қала. Қаланың негізі 1640 жылы қаланған. Тұрғыны 316 449 адам (2023). Атырау қаласынан [[Астана]]ға дейінгі қашықтық 1810 км. == Атауы == Қала жеріндегі белгілі тұңғыш тұрақты қоныс — қазіргі «Орбита» стансасы қасындағы [[Алтын Орда]] кезеңіндегі болған ''Лаэти'' асары. [[Ноғай ордасы]] кезеңінде балықшылардың тұрақты ''[[Үйшік]]'' қонысы [[Жайық|Жайық өзені]] [[саға]]сында орналасқан. Казак-орыстар жаулап ала бастағанда [[1640]] ж. ''Яицкий городок'' аталған қалашық салынған. Жайықтың жоғарысында'' Верхний Яицкий городок'' (қазіргі [[Орал]] қаласы) деген қалашық салынғасын, ''Нижний Яицкий городок'' деп аталып кеткен, соңынан ол — ''Усть-Яицкий городок''. [[Ресей империясы|Ресей ханшайымы]] [[Екатерина II]] ''Яик'' өзенін (Жайықтың [[Орыс тілі|орысша]] атауы) ''Урал'' деп атауын жарлығымен бекіткенде, қаланың атауы ''Гурьев городок'', ''Гурьев'' деп өзгертілген. 1920 жж. қысқа уақытқа большевиктер Гурьевті ''Чапаев'' деп қайта атаған. 1992 ж. бері қала атауы — Атырау. == Этимологиясы == «Атырау» -лексикасы көбіне үлкен айдынды көлдің не теңіздің сала-салаға бөлініп, тармақтанып, шығанақтар мен арал, саға, мүйістер пайда болатын жағалауы. Каспий теңізінің солтүстік-шығыс жағалауын, теңіздің алабын қоса, жергілікті тұрғындар күні бүгінге дейін атырау деп атайды.<ref>{{кітап|авторы=|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Қазақтар|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Атажұрт|орны= Алматы|баспасы=«Білік»|жыл=2003|томы=VIII |беттері=480 |барлық беті=480 |сериясы= |isbn=-5-7667-2054-8|тиражы= }}</ref> == Тарихы == [[File:Герб гурьев.gif|thumb|left|400px|Гурьев таңбасы]] ХVІ ғасырдың бірінші ширегінен бастап , Жайық-Каспий жағалауына Ресей патшасы өкіметінің саясатына шыдамаған және патша үкіметін мойындағысы келмеген қашқын орыс еріктілері, күнкөріс іздеген крепостной шаруалар, қылмыстық элементтерден тұратын Волга бойы казактары келіп қоныс тебе бастаған. Олар келе сала өз кәсіпшіліктерін ашып,балық аулау, балық тұздау қостарын ұйымдастырып, жатар тұрақ орындарын тұрғызады. Сол уақыттан бастап тұрғызылған тұрақтар «[[Үйшік]]» атанып кеткен. Жайық-Каспий жолы Азия елдерімен басқа да елдерге жол ашатын «әрі қақпа,әрі кілт» болатынына көзі жеткен патша өкіметі,ХVІІ ғасырдың 30-шы жылдарының аяғында Ярославлдық көпес, бай саудагер Гурьевтер әулетіне Жайық бойында балық кәсіпшілігін ашуға және бекініс тұрғызуға рұқсат қағазын береді. 1640 жылы Гурьевтер әулетінің басшысы Гурий Назарьев, балалары Михаил, Иван және Андреймен Жайық бойына келіп қоныстанып, өнеркәсіптерін ашып, [[Жайық]] және [[Ембі]] өзені балықтарын өндірістік және сауда мақсатында пайдалана бастайды. Бой көтерген қала мен балықшылық өндіріс табыстары осы өңірді мекендеуші байырғы қалмақтар мен орыс казактарының қызғаныштарын туғыза бастайды. Ақыры қашанда көршілерімен жауласып-қырқысып отыратын қала, қалмақтардың тонауына ұшырайды. Жайық бойындағы бұл оқиға [[Астрахан]] әскерлері басшылығын елең еткізді. Ағаштан тұрғызылған қорған қамал жаудан және өрттен қорғануға қорғаныс бола алмайтынына көздері жеткен патша үкіметі,теңіз маңы және Жайық бойының қорғанысын күшейту мақсатында, 1645 жылдың 18 ақпанында М.Гурьевке қаланы [[қамал]] етіп тұрғызуға рұқсат береді. Рұқсат қағазында қала қамалын Астрахан қаласының үлгісіндей етіп тұрғызу көрсетіледі. Тас қала-қорғанның құрылысы 1647 жылдың 6 маусымда басталып кетеді. Тұрғызылып жатқан қала 1649 жылы казактар атаманы И.Кондырев бастаған казактар тобының шабуылымен тоналады. Жайық бойындағы тас қала-қамалдың құрылысы 15 жылдан соң 1662 жылы аяқталып, Гурьевтердің үлкен қаржылық шығынына шығады. ХVІІ ғасырдың аяғына таман және ХVІІІ ғасырдың басынан бастап, тас қала-қамалы ірі шекаралық қамалға айналады. *1798 жылдың 11 желтоқсанындағы Патша жарлығымен Гурьев қаласы Орал әскери басшылығының қарауына беріледі. *1865 жылы уездік қала болды. *1917 жылға дейін және одан кейінгі 15 жыл бойы Орал әскери облысының орталығы *1925 жылдан [[Бөкей губерниясы]]ндағы Гурьев уезінің орталығы *1929 жылы [[Гурьев округі]]нің орталығы *1930 жылы аудан орталығы *1938 жылғы қаңтар айының 15-інен облыс орталығы. *1992 жылы ақпан айының 21-і күні ҚР Жоғарғы Кеңесінің Төралқасы Гурьев қаласын Атырау қаласы деп атау жөнінде қаулы қабылдады.<ref>{{cite web|url=https://akimat-atyrau.kz/|title=Атырау қаласының ресми сайты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> == Климаты == Климаты қатты континенталды, жазда құрғақ ,ыстық, ал қыста ылғал қармен сипатталатын салқындық. Жазы [[жауын-шашын]]сыз, құрғақ, ыстық ұзаққа созылады. Қыс мезгілінде [[қар]] аз жауып, суық болады. {{Қаланың ауа райы | Ені = 70 | Жағдайы = | Жер_ілік = Атырау | Дерекнама = [http://www.pogoda.ru.net/climate/35700.htm Ауа Райы мен Климат] | Қаң_ор =-6.4 | Қаң_ор_ж-ш =14 | Ақп_ор =-6.3 | Ақп_ор_ж-ш =11 | Нау_ор =0.8 | Нау_ор_ж-ш =15 | Сәу_ор =11.2 | Сәу_ор_ж-ш = 16 | Мам_ор =18.4 | Мам_ор_ж-ш =25 | Мау_ор =24.5 | Мау_ор_ж-ш =18 | Шіл_ор =26.8 | Шіл_ор_ж-ш =10 | Там_ор =24.8 | Там_ор_ж-ш = 10 | Қыр_ор =18.0 | Қыр_ор_ж-ш =8 | Қаз_ор =9.7 | Қаз_ор_ж-ш =16 | Қар_ор =1.3 | Қар_ор_ж-ш =18 | Жел_ор =-4.3 | Жел_ор_ж-ш =14 | Жыл_ор =9.9 | Жыл_ор_ж-ш =175 | Қаң_ор_мин =-9.4 | Қаң_ор_макс =-2.8 | Ақп_ор_мин =-9.9 | Ақп_ор_макс =-1.8 | Нау_ор_мин =-3.1 | Нау_ор_макс =5.8 | Сәу_ор_мин =6.1 | Сәу_ор_макс =17.2 | Мам_ор_мин =12.8 | Мам_ор_макс =24.5 | Мау_ор_мин =18.4 | Мау_ор_макс =30.8 | Шіл_ор_мин =20.5 | Шіл_ор_макс =33.4 | Там_ор_мин =18.5 | Там_ор_макс =31.6 | Қыр_ор_мин =12.3 | Қыр_ор_макс =24.6 | Қаз_ор_мин =5.0 | Қаз_ор_макс =15.3 | Қар_ор_мин =-1.7 | Қар_ор_макс =5.1 | Жел_ор_мин =-7.0 | Жел_ор_макс =-1.1 | Жыл_ор_мин =5.2 | Жыл_ор_макс =15.2 | Қаң_а_мин =-37.9 | Қаң_а_макс =10.5 | Ақп_а_мин =-37.4 | Ақп_а_макс =15.0 | Нау_а_мин =-32.3 | Нау_а_макс =26.3 | Сәу_а_мин = -12.3 | Сәу_а_макс =32.5 | Мам_а_мин =-2.3 | Мам_а_макс =37.6 | Мау_а_мин =2.3 | Мау_а_макс =41.9 | Шіл_а_мин =8.1 | Шіл_а_макс =42.7 | Там_а_мин =4.8 | Там_а_макс =41.6 | Қыр_а_мин =-5.7 | Қыр_а_макс =40.1 | Қаз_а_мин =-15.7 | Қаз_а_макс =29.6 | Қар_а_мин =-29.8 | Қар_а_макс =19.9 | Жел_а_мин =-35.8 | Жел_а_макс =11.8 | Жыл_а_мин =-37.9 | Жыл_а_макс =42.7 }} Атырау қаласы ендігі 47, -07 С., ұзақтығы 51-53 болатын жазы ұзақ, қысы қысқа күндермен сипатталады. Қаңтар айындағы орташа температура -6⁰С-ден бастап -12⁰С-ге дейін, ал шілде айындағы орташа температура +24⁰С-ден бастап +26⁰С-ге дейін. Ең төменгі температура -38⁰С, ең жоғары температура +45⁰С. [[Каспий теңізі]]не құйып, облыс орталығынан өтіп жатқан [[Жайық өзені]]нің арқасында ол жердегі температура судан алыс жердегі аудандардың температурасымен салыстырғанда төмен болып келеді. Жауын-шашын болар-болмас деңгейде, жылына орташа 150 мм, 200 мм шамасында болады. Жел бағыты қаңтар айында оңтүстік-шығыс бағытта болса, ал маусым айында батыс бағытта болады. == Әкімшілік бөлінуі == Атырау қалалық әкiмшiлiгінің құрамында 1 қала, 6 ауылдық округ (Алмалы, Атырау, Дамбы, Еркiнқала, Кеңөзек, Қайыршақты), 15 елдi мекен бар. Қалаға 2013 жылы [[Балықшы (Атырау қалалық әкімдігі)|Балықшы кенті]], 2018 жылы Балықшы, Жұмыскер ауылдық округтеріндегі [[Ақжайық (Атырау қалалық әкімдігі)|Ақжайық]], [[Құрсай (Атырау облысы)|Құрсай]], [[Көкарна (Атырау қалалық әкімдігі)|Көкарна]], [[Водниково]] және [[Жұмыскер (Атырау облысы)|Жұмыскер]], [[Рембаза]] елді мекендері, 2019 жылы Геолог ауылдық округіндегі [[Геолог (ауыл)|Геолог]], [[Бірлік (Атырау қалалық әкімдігі)|Бірлік]], [[Новокирпичное]], [[Теңдік (Атырау облысы)|Теңдік]], [[Қарабатан]], [[496 разъезд]] елді мекендері қосылды. Қалалық әкімдік аумағына Махамбет ауданынан Алмалы ауылдық округіндегі [[Алмалы (Атырау облысы)|Алмалы]], [[Береке (Атырау облысы)|Береке]] елді мекендері берілді. == Әкімдері == * Нұрпейіс Мақашев 1992-1993 * Бекболат Нарегеев 1993-1995 * Жалғас Тікенбаев 1995-1998 * Арыстанғали Әшімғалиев 1998-1999 * Дүйсенбай Тұрғанов 1999-2002 * Манас Тасыбаев 2002-2006 * [[Бергей Сәулебайұлы Рысқалиев|Бергей Рысқалиев]] 2006 * [[Сәлімжан Жұмашұлы Нақпаев|Сәлімжан Нақпаев]] 2006-2009 * Мереке Есмұратов 2009-2012 * Асқар Керімов 2012 * Серік Айдарбеков 2012-2014 * Нұрлыбек Ожаев 2014-2016 * [[Серік Жамбылұлы Шәпкенов|Серік Шәпкенов]] 2016-2018 * Әлимұхаммед Құттымұратұлы 2018-2020 * Қайрат Оразбаев 2020-2022 * Мейірім Қалауи 2022-2023 * Шәкір Кейкін 2023- == Халқы == Тұрғыны 1897 жылы 9,3 мың, 1959 жылы 78,1 мың, 1970 жылы 114,2 мың, 1979 жылы 130,9 мың, 2012 жылы 182,8 мың адам болды.<br />2014 ж. қала әкімшілігі тұрғындарының саны 280,6 мың адам құрады, оның ішінде: * Атырау қаласы — 195,6 мың адам; * [[Балықшы (Атырау қалалық әкімдігі)|Балықшы кенті]] — 17,1 мың адам; * [[Жұмыскер (Атырау облысы)|Жұмыскер кенті]] — 10,4 мың адам; * Ауылдық тұрғындар -57,5 мың адам; {| class="wikitable" |- ! 1959 !! 1970 !! 1979!! 1989!! 1999 !! 2009 !!2010 !!2011 !!2012 !! 2013!!2014 !!2015 !!2016 <ref>{{cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-cities.htm|title=Қазақстан / Qаzаqstаn|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> |- | 78 143 || 114 277 || 130 916 || 149 261 || 142 497 || 165 387 ||171 900 ||176 937 ||182 866 ||189 211 ||195 674 ||217,866 ||226,042 |} Атырау қаласында 84 ұлт өкілдері тұрады. Облыстың 2014 жыл басындағы деректер бойынша жекеленген этностар құрамы төмендегідей:<ref>2014 жыл басына Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны. Қазақстан Республикасының Статистика агенттігі.</ref> {| class="wikitable" |- ! Барлық ұлттар!! қазақтар !! орыстар !!корейлер!! татарлар !! өзбектер !!украиндар !! немістер!! басқалары |- | 280 600 ||239 905 || 29 616|| 2 945 || 1 952 || 1 055 || 735 || 407 || 3 985 |} 2019 жылғы статистикалық деректер бойынша Атырау қаласында туғандар саны 9 760, ал өлгендер саны 1 920 адамды құрады. Табиғи өсім 7 840 адам. Келген адамдар саны 16 130, кеткен адамдар саны 13 311 болды. Туылым коэффициенті (1000 адамға) 27,9, өлім-жітім коэффициенті (1000 адамға) 5,49 болды.<ref>{{cite web|url=https://stat.gov.kz/region/252311/dynamic|title=ҚР өңірлерінің статистикасы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> == Экологиясы == Атырау қаласы кәсіпорындардың ортасында қалуда. Ауаны ластаушылардың 80-85 пайызын мұнай тасымалымен және мұнай өңдеумен айналысатын кәсіпорындар құрайды. Атырау қаласындағы өндіріс орындарының ауаға лас қалдықтарды тарату көрсеткіштері артып, ол жылына бір мың тоннадан асып тұр. Ірі кәсіпорындар әлі күнге тазарту құрылғыларымен жабдықталмаған. Сөйтіп зиянды шығарындылар еш сүзгіден өтпестен қала аумағына таралып жатыр.<ref>[https://stat.gov.kz/region/atyrau/ Ұлттық статистика бюросы, халықаралық экономика.]</ref> [[Қазтрансойл|«ҚазТрансОйл» АҚ Атырау мұнай құбыры басқармасы]] көмірсутегі қоспаларын 68,7 пайыз көлемінде, [[Атырау мұнай өңдеу зауыты|«Атырау мұнай өңдеу зауыты» ЖШС]] – 22,79, «Атырау жылу электр орталығы» көміртегі тотығын 46,08 пайыз, [[Каспий құбыр желісі консорциумы|«Каспий құбыр консорциумы-Қ» АҚ]] – 19,57, «Атырау жылу электр орталығы» ЖШС азот диоксидін – 73,2, Атырау мұнай өңдеу зауыты күкірт диоксидін 52,54 пайыз мөлшерінде ауаға шығаруда.<ref>[https://stat.gov.kz/region/atyrau/ Атырау облысы әкімдігінің ресми сайты.]</ref> Атырау қаласында атмосфералық ауаның сапасын анықтайтын сегіз стансадан автоматты түрде тәулік бойына ауа құрамын анықтайтын сынама алынады. Соның ішінде «ВестОйл» ЖШС-нің базасы аумағында орналасқан стансадан күкіртті сутегінің шектеулі мөлшері концентрациясынан асып кететіні анықталып отыр.<ref>Атырау газеті, 03.06.2015</ref> Қаланы улап жатқан негізгі 3 ошақ бар. Біріншіcі – мұнай компаниялары. Екіншісі – қаладан шыққан тұр­мыстық қалдықтарды көмуге арналған полигон. Үшіншісі – қаланың екі жақ шетінде орналасқан қалдық суларды төгетін булану алаңы.<ref>«Айқын» республикалық қоғамдық-саяси газеті, 08.08.2020</ref> ==Кәсіпорындары == {| class="wikitable" |+ Кестеде 1000-нан астам қызметкері бар Атырау қаласының ірі кәсіпорындары көрсетілген<ref>KazDATA: все крупные компании Атырау и Казахстана</ref> |- ! Кәсіпорындар !! Қызмет түрі |- | «АРИАДНА» ЖШС||Инженерлік құрылыстарын салу |- | «СИЧИМ С.П.А., КАЗАХСТАН» бөлімі || Мұнай және газ магистральдық құбырларын салу |- | «АТЫРАУ ЖЫЛУ-ЭЛЕКТР ОРТАЛЫҒЫ» АҚ || Жылу электр станцияларының электр қуатын өндіруі |- | [[Теңізшевройл|«ТЕҢІЗШЕВРОЙЛ» ЖШС]]|| Шикі мұнай мен ілеспе газды өндіру |- | «БОЛАШАҚ-АТЫРАУ» ЖШС|| Өзге де кәсіби, ғылыми және техникалық қызмет |- | «ФИРКРОФТ ИНЖИНИРИНГ СЕРВИСИЗ ЛИМИТЕД КАЗАХСТАН ЖШС» || Жұмыспен қамту агенттігінің қызметі |- | «НОРТ КАСПИАН ОПЕРЕЙТИНГ КОМПАНИ Н.В.» бөлімі || Шикі мұнай мен ілеспе газды өндіру |- | «ПСН КАЗСТРОЙ» АҚ || Өзге де кәсіби, ғылыми және техникалық қызмет |- | «CAPITAL COMPLEX CATERING» ЖШС || Мейрамханалар мен тамақ беру қызметі |- |«ЮЛМАР-СЕРВИС» ЖШС || Изоляциялау жұмыстары |- | «КОНСОРЦИУМ «ISKER» ЖШС || Басқа топтамаларға енгізілмеген өзге де инженерлік құрылыстар салу |- | «ДЕНХОЛМ-ЖОЛДАС» || Арнайы мамандықтарды талап ететін өзге де құрылыс жұмыстары |- | «ҚАЗМҰНАЙГАЗ - БҰРҒЫЛАУ" СЕРВИСТІК БҰРҒЫЛАУ КӘСІПОРНЫ» ЖШС || Мұнай және табиғи газ өндірісін техникалық қолдау |- | [[Ембімұнайгаз|«ЕМБІМҰНАЙГАЗ» АҚ]] || Шикі мұнай мен ілеспе газды өндіру |- | [[Атырау мұнай өңдеу зауыты|«АТЫРАУ МҰНАЙ ӨҢДЕУ ЗАУЫТЫ» ЖШС]] || Мұнай өңдеу өнімдерін өндіру |} {| class="wikitable" |+ Атырау кәсіпорындары |- ! Теңізшевроил кеңсесі !! Атырау «НКОК» кеңсесі !! Атырау мұнай өңдеу зауыты |- | [[Сурет:Атырау. Теңізшевроил кеңсесі.jpg|ортаға|300px]] || [[Сурет:Атырау. НОРТ КАСПИАН ОПЕРЕЙТИНГ КОМПАНИ.jpg|ортаға|300px]]|| [[File:Атырау АМӨЗ.jpg|ортаға|250px]] |} == Көлік және инфрақұрылым == Қазіргі таңда Атырау қаласында көліктің барлық түрлері де дамыған.[[Сурет:Атыраудағы экологиялық таза автобустар.jpg|thumb|right|300px|Атыраудағы экологиялық таза автобустар]] '''Қоғамдық көлік.''' Атырау қаласының [[Автобустың маршруты|маршрут желісі]] күні бүгінге 51 маршрут жұмыс атқаруда. 2013-2015 жылдары аралығында қалаішілік маршрутында қызмет көрсететін «АйсТрансХолдинг» ЖШС-і өз қаражаты есебінен 51 дана [[автобус]] сатып алды. Қоғамдық көліктер [[GPS]] – мониторинг жүйесін қолданады, ол онлайн режимінде қалалық қоғамдық көліктердің маршруттары, аялдамалар және көліктің ағымдағы жағдайы туралы ақпараттарды ұсынады. «Атырау» әлеуметтік-кәсіпкерлік корпорациясының қатысуымен «Atyrau-Avtopark» автобус паркі құрылып, оған Семей қаласынан 65 жаңа автобус сатып алынды. 2020 жылы «Ақ Жайық Автопарк» ЖШС-і экологиялық тұрғыдан қоршаған ортаға лас шығарынды шығармайтын 160 жаңа автобус алды. 2021 жылдан бастап автобустар санын 140-тан 250-ге дейін көбейтуді жоспарлап отыр. Бұл саптағы 220 автобус мүмкіндігі шектеулі азаматтардың қажеттіліктері үшін толық бейімделген.<ref>{{cite web|url=https://ernur.kz/kazakstan/atyrauda-metanmen-zhuretin-avtobustar-zholgha-shykty|title=Атырауда метанмен жүретін автобустар жолға шықты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> Қалада троллейбус жүйесі 1996 жылдың 09 қыркүйегінде ашылып, 1999 жылдың 29 сәуірінде оның қозғалысы тоқтатылды. Бір ғана маршрутта 5 троллейбус қызмет көрсетті.<ref>{{cite web|url=https://transphoto.org/city/402/|title=Троллейбус компаниялары|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> '''Темір жол көлігі.''' Атырау арқылы өтетін темір жол вокзалынан 13 бағыт бойынша 24 поезд кесте бойынша жолаушылар тасымалын қамтиды. Темір жол Атырауды Қазақстанның [[Алматы]], [[Ақтөбе]], [[Астана]] сияқты ірі қалаларымен, сондай — ақ Ресейдің ([[Мәскеу]], [[Саратов]], [[Волгоград]], [[Астрахан]]), Тәжікстанның ([[Куляб]], [[Худжанд]], [[Душанбе]]) қалаларымен және Өзбекстан астанасы-[[Ташкент]]пен байланыстырады.<ref>{{cite web|url=https://atyrau.invest.gov.kz/kz/about/infrastructure/|title=Инфрақұрылым|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> '''Әуе көлігі.''' Атырау әуежайынан келесі бағыттар бойынша рейстер ұшырылады:[[File:Атырау әуежайы.jpg|thumb|right|300px|Атырау халықаралық әуежайы]] {{Airport-dest-list| {{flagicon|Қазақстан}} [[Air Astana]]|{{flagicon|Қазақстан}} [[Халықаралық Алматы әуежайы|Алматы]], {{flagicon|Қазақстан}} [[Астана Халықаралық Әуежайы|Астана]], {{flagicon|Қазақстан}} [[Ақтау Халықаралық әуежайы|Ақтау]], {{flagicon|Түркия}} [[Ататүрік атындағы халықаралық әуежай|Ыстамбұл]], {{flagicon|Нидерланд}} [[Схипхол|Амстердам]] | {{flagicon|Қазақстан}} [[Qazaq Air]]|{{flagicon|Қазақстан}} [[Ақтөбе халықаралық әуежайы|Ақтөбе]], {{flagicon|Қазақстан}} [[Орал халықаралық әуежайы|Орал]] | {{flagicon|Қазақстан}} [[Bek Air]]|{{flagicon|Қазақстан}} [[Халықаралық Алматы әуежайы|Алматы]], {{flagicon|Қазақстан}} [[Астана Халықаралық Әуежайы|Астана]]| {{flagicon|Қазақстан}} [[SCAT]]|{{flagicon|Қазақстан}} [[Астана Халықаралық Әуежайы|Астана]], {{flagicon|Қазақстан}} [[Ақтау Халықаралық әуежайы|Актау]], {{flagicon|Әзербайжан}} [[Баку әуежайы|Баку]] | {{flagicon|Ресей}} [[Аэрофлот]]|{{flagicon|Ресей}} [[Шереметьево әуежайы|Мәскеу-Шереметьево]]}} Қабылдайтын әуе көлігі түрлері: Ан-12, [[Ан 24|Ан-24]], Ан-26, Ан-28, Ан-30, [[Ан-32]], [[Ан-72]], Ан-74, [[Ан-124]], Ил-62, Ил-76, [[Л-410]], Ту-134, Ту-154, Як-40, Як-42, [[Airbus A320|Airbus A319]], [[Airbus A320]], Airbus A321, ATR 42, ATR 72, [[Boeing 707]], [[Boeing 737]], [[Boeing 747]], [[Boeing 757]], Boeing 767, және тағы да басқа 3-4 кластағы ӘК түрлері, барлық типтегі [[тікұшақ]]тар. == Атырау қаласының көпірлері == [[1965 жыл]]ы [[28 тамыз]]да [[Жайық|Жайық өзені]] арқылы өтетін қаладағы алғашқы темірбетон көпір салынып, пайдалануға берілді. Көпірдің ұзындығы 259 метр, биіктігі 10 метр. «Орталық» көпір Сәтбаев даңғылы мен Абай көшесін байланыстырады. Символикалық рөлі Европа мен Азияны жалғастырады. Қаланың солтүстік бөлігінде [[1985 жыл]]ы Ғаббас Берғалиев көшесінің бойымен айналма көпір пайдалануға берілді. Ұзындығы 200, ені 17 метр, ол А-27 Ақтөбе - Астрахан тас жолында қала арқылы өтетін транзиттік автомобиль жолына айналды. [[Сурет:Атырау көпірлері.jpg|thumb|right|350px|[[Мұнайшылар қалашығы]] мен Авангард ықшам ауданын жалғайтын автомобиль және жаяу жүргіншілерге арналған көпірлер]] [[2001 жыл]]ы «Тәуелсіздікке 10 жыл» аспалы «жаяу жүргіншілерге арналған» көпір салынды. Ұзындығы 551 метрлік көпір Гиннестің рекордтар кітабына әлемдегі ең ұзын жаяу жүргіншілер көпірі ретінде енгізілген. [[2008 жыл]]ы қаланың оңтүстік бөлігінде [[Балықшы (Атырау қалалық әкімдігі)|Балықшы]] және [[Жұмыскер (Атырау облысы)|Жұмыскер]] шағын аудандарын байланыстыратын «Балықшы» көпірі салынды. Ұзындығы 484,4 м, ені 23,9 м. Осы жылы Балықшы-Перетаска көпірі пайдалануға берілді. Ұзындығы 63,7 м, ені 14 м. Ол Балықшы шағын ауданы мен Мирный және [[Құрсай (Атырау облысы)|Құрсай]] шағын аудандарын жалғастырушы рөлін атқарады. [[2009 жыл]]ы Сұлтан Бейбарыс даңғылын жалғастыратын көпір ашылды. Өткізу қабілеті тәулігіне 5-7 мың автомобильді құрайтын төрт жолақты көпір, ұзындығы 800 м кіреберіс жолдармен, ұзындығы 380,7 м және ені 22 м, жүріс бөлігінің ені 16 м. Екі жағынан жаяу жүргінші жолы 2,5 метр құрайды. Сұлтан Бейбарыс даңғылы бойындағы көпір теміржол вокзалын (сол жағалау) және оң жағалаудағы «Атырау» халықаралық әуежайын байланыстырады. Осы жылы қаланың [[Мұнайшылар қалашығы]] мен Авангард ықшам ауданын (Әуезов даңғылынан Ғұмаров көшесіне) жалғайтын «Мұнайшы» көпірі пайдалануға берілді. 4 жолақты көпірден тәулігіне 5-7 мың автомобиль өтеді. Көпірдің жалпы ұзындығы 693 метр, ұзындығы 483 метр және ені 17 метр. Жүріс бөлігінің ені 14 метр, екі жағында ені 1 метр 2 жаяу жүргіншілер жолы бар.<ref>{{cite web|url=https://rus.azattyq.org/a/Atyrau_bridge_opening_salary/1784299.html|title=Атырау қаласындағы көпірдің тұсаукесері|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> [[2010 жыл]]ы Мечников пен Баймұханов көшелерін жалғайтын көпір салынды. Ұзындығы 770, ені 23,5 метр. Ол қаламыздың 370 жылдығына орай ашылды.<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=6cnh0nQg_ug|title=Атырау қаласындағы көпірлер|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> == Мәдениеті == Атырауда [[Махамбет Өтемісұлы атындағы Атырау облыстық академиялық драма театры]], [[Нұрмұхан Жантөрин атындағы филармония]], Құрманғазы атындағы мәдениет сарайы орналасқан. [[Атырау халық ұлт аспаптар оркестрі|Дина Нұрпейісова атындағы халық ұлт-аспаптар оркестрі]] жұмыс жасайды. [[Атырау облыстық өлкетану мұражайы]], Қазақстандағы мезозой дәуірінен сыр шертетін жалғыз палеонтологиялық мұражайы Атырау қаласында орналасқан.<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=cT0rkEH4xWw|title=Палеонтологиялық мұражай жаңғыртылды|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> [[Атырау облыстық өнер мұражайы|Ш.Сариев атындағы Атырау облыстық көркемсурет және қолданбалы сәндік өнер мұражайы]], кинотеатрлар, мәдениет және демалыс паркі, қонақ үйлер т.б.жұмыс істейді. «Ғ.Сланов атындағы Атырау облыстық ғылыми әмбебап кітапхана», Атырау облыстық балалар кітапханасы, Облыстық көрмейтін және нашар көретін азаматтар кітапханасы, №1,2,3 Атырау қалалық орталық балалар кітапханалары қала тұрғындарына өз қызметтерін көрсетуде. {| class="wikitable" |- ! [[Нұрмұхан Жантөрин атындағы филармония|Н.Жантөрин атындағы филармония]] !! [[Махамбет Өтемісұлы атындағы Атырау облыстық академиялық драма театры]] !! Құрманғазы атындағы мәдениет сарайы !! [[Атырау облыстық өлкетану мұражайы|Атырау тарихи-өлкетану мұражайы]] |- | [[Сурет:Atyrau filarmonia(dom radio).jpg|ортаға|200px]] || [[Сурет:Атырау облыстық драма театры.jpg|ортаға|200px]] || [[Сурет:Құрманғазы атындағы мәдениет сарайы.jpg|ортаға|200px]] || [[Сурет:Атырау тарихи-өлкетану мұражайы.jpg|ортаға|200px]] |} ==Сәулеті және көрікті жерлері== Атырау архитектуралық құрылысы жағынан үшке бөлінеді. Жайықтың оң жағасындағы ескі қалада негізінен ''20 ғасырдың басында'' салынған бір қабатты ағаш және кірпіш үйлер кездеседі. Орталық бөлігінде екі қабатты тас үйлер, ''4 – 5 қабатты тұрғын үйлер'' мен мекеме жайлары бар. Өзеннің сол жағалауында кеңес өкіметі жылдары Ембімұнай кенті мен мұнай айыру зауытының қалашығы пайда болды. [[Жайық]]қа салынған көпір (''1965'') [[Еуропа]] мен [[Азия]] құрлықтарында жатқан қаланың екі бөлігін байланыстырады. Атырау қаласының заманауи сәулетіне Исатай мен Махамбет алаңы, Иманғали мешіті, XIX ғасырда салынған [[Успен соборы|Православ шіркеуі]], (бұл шіркеу Атырау қаласында тұрғызылған алғашқы ғимарат), Marriott қонақ үйі, Алмагүл ықшам ауданы, соңғы үлгіде салынған спорт, мәдениет сарайларын айтуға болады.<ref>{{cite web|url=https://www.nur.kz/leisure/tourist-routes/1721256-dostoprimecatelnosti-atyrau/|title=Атыраудың көрікті жерлері|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> {| class="wikitable" |- ! [[Иманғали мешіті]] !! [[Успен соборы]] !! Marriott қонақ үйі |- | [[Сурет:Атырау. Иманғали мешіті.jpg |ортаға|300px]]|| [[Сурет:Атырау. Успен соборы.jpg|ортаға|300px]] ||[[Сурет:Marriott қонақ үйі.jpg|ортаға|300px]] |} == Саябақтары == Қазір Атырау қаласында 6 саябақ бар. Жеңіс саябағы, «Алмагүл» ықшам ауданындағы саябақ, «Балықшы» ықшам ауданындағы саябақ, ретро паркі, №1 және №2 ықшам ауданындағы, және «Тұрғындар қалашығындағы» саябақтар. Саябақтардың аумағы 10 гектарға жетеді. Олар жасыл желектерден, аллеялардан, абаттандырылған жолдардан, орындықтар мен серуендеу алаңдарынан тұрады. Сонымен қатар танымал тұлғаларға ескерткіштер, субұрқақтар, мүсіндер және т.б. бар.<ref>{{cite web|url=В.Гузиков. Атырау қаласындағы саябақтар жаңбырдан кейінгі саңырауқұлақтар сияқты өсуде|title=Атырау облысының ақпараттық ресурсы 07.08.2019.|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> '''«Жеңіс» саябағы''' — Ұлы Отан соғысы жауынгерлерін еске алуға арналған мәңгілік алау арқылы таныс. Кіре беріс қақпадан кейін әскери техниканың нақты үлгілері қойылған. Мұнда [[Ан-2|ұшақ]], [[Т-34|танк]], зеңбірек, бронетранспортер т.б. көруге болады. Жеңіс саябағындағы "Тағзым Аллеясы" алаңында Ұлы Отан соғысының атыраулық қаһармандарына арналған 14 бюст орнатылған. Парктің орта тұсында аспанға бағытталған найзаның жанында орналасқан Мәңгілік алау бар. Сондай-ақ, парк құрамында «Естелік қабырғасы» бар. Ол бірнеше ондаған ірі гранит плиталардан тұрады, олардың үстінде Екінші дүниежүзілік соғыстан оралмаған Атырау облысы тұрғындарының есімдері жазылған. Саябақта қаза тапқан интернационалист жауынгерлерді, сондай-ақ тәжік-ауған шекарасында қаза тапқан қазақстандық жауынгерлерді еске алуға арналған [[ескерткіш]] орнатылған.<ref>{{cite web|url=https://tumba.kz/putevoditel/48-%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C/25303-park_pobedy_atyrau.html|title=Атырау бойынша нұсқаулық: Жеңіс паркі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> '''Ретро Парк саябағы''' — өткен ғасырдың елуінші жылдарындағы [[Неоклассицизм|неоклассикалық]] үлгіде салынған. Оның негізгі аумағын парк аллеялары құрайды. Бұл саябақ [[Жайық]] өзенінің жағалауы мен [[Мұнайшылар қалашығы|«Тұрғындар қалашығының»]] аралығында орналасқан. Саябақта әртүрлі павильондар, амфитеатр, түрлі түсті жарықпен әрленген су бұрқақтары, ретро стиліндегі дәмхана т.б. бар. Орта тұсында жаяу жүргіншілерге арналған көпірлер, жасанды тоғандар және басқа да сәулет туындылары орналасқан. Саябақта "Дос-Мұқасан" музыкалық ансамбліне орнатылған ескерткіш бар.<ref>{{cite web|url=https://merei-m.kz/ru/2017/12/09/atyraudy-zha-a-retro-sayaba-y/|title=Атыраудың жаңа ретро-саябағы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> '''Жастар саябағы''' — Жайық өзенінің Еуропа бөлігіндегі жағасында орналасқан. Саябақта жүгіру, велосипед, жаяу жүргіншілер жолы салынған. Мұнда көлеңкелі конструкциялы жазғы мобильді кафелер, балалар мен ересектерге арналған алаңдар, спорт жабдықтары, аттракциондар бар. Аумағы – 6,5 гектар.<ref>{{cite web|url=https://kaz.inform.kz/news/atyrau-kalasynda-zhastar-sayabagy-ashyldy_a3701949/|title=Атырау қаласында Жастар саябағы ашылды|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> {| class="wikitable" |- ! Жеңіс саябағы !! Ретро парк !! Жастар саябағы |- | [[Сурет:Атырау. Жеңіс саябағы.jpg |орта|320px]] || [[Сурет:Атырау. Ретропарк.jpg|орта|320px]] || [[Сурет:Атырау. Жастар саябағы.jpg|орта|280px]] |} == Атырау қаласының ескерткіштері == {| class="wikitable" |+ Танымал тұлғаларға арналған ескерткіштер |- ! Сұлтан Бейбарыс ескерткіші !!Исатай-Махамбет ескертіші!! Үш биге арналған ескерткіш !! Халел Досмұхамедов ескерткіші |- | [[Сурет:Атырау. памятник Султану Бейбарысу.jpg |орта|250px]] ||[[File:Исатай Махамбет.jpg|орта|200px]] || [[Сурет:Атырау. Үш биге ескерткіш.jpg|орта|250px]] || [[File:Atyrau university.jpg|орта|250px]] |} {| class="wikitable" |+ Ақын-жазушыларға арналған ескерткіштер |- ! Әбу Сарсенбаев ескерткіші!! Хамит Ерғалиев ескерткіші !! Фариза Оңғарсынова ескерткіші !! Жұмекен Нәжімеденовке ескерткіш |- | [[Сурет:Атырау. Абу Сарсенбаев.jpeg|орта|250px]]|| [[Сурет:Атырау. Х.Ерғалиевқа ескерткіш.jpg|орта|250px]]|| [[Сурет:Ф.Оңғарсынова ескерткіші.jpg |орта|200px]] ||[[Сурет:Атырау. Ж.Нәжімеденов ескерткіші.jpg|орта|200px]] |} {| class="wikitable" |+ Күйшілер мен әншілерге арналған ескерткіштер |- ! Құрманғазы Сағырбаев ескерткіші !! Дина Нұрпейсова ескерткіші !! Қаршыға Ахмедияров ескерткіші !!Атырау. Дос Мұқасанға ескерткіш |- | [[Сурет:Атырау. Құрманғазы ескерткіші.jpg|орта|200px]]|| [[Сурет:Атырау. Дина Нурпейсова ескерткіші.jpg|орта|250px]] || [[Сурет:Атырау. Қаршыға Ахмедияров ескерткіші.jpg|орта|200px]] || [[Сурет:Атырау. Дос Мұқасан.jpg|орта|200px]] |} {| class="wikitable" |+ Соғыс ардагерлеріне арналған ескерткіштер |- ! Қаза болған ауған жауынгерлеріне арналған ескерткіш !!Қайырғали Смағұлов ескерткіші !! Хиуаз Доспановаға ескерткіш !!Соғыстан оралмаған боздақтарға арналған ескерткіш аллея |- | [[Сурет:Атырау. Қаза болған ауған жауынгерлеріне арналған ескерткіш.jpg|орта|280px]]||[[Сурет:Атырау. Қайырғали Смағұлов ескерткіші.jpg |орта|150px]] || [[Сурет:Атырау. Хиуаз Доспановаға ескерткіш.jpg|орта|200px]]||[[Сурет:Атырау. Соғыстан оралмаған боздақтарға арналған ескерткіш.jpg|орта|250px]] |} {| class="wikitable" |+Әртүрлі ескерткіштер |- ! Құмаршық өсімдігіне арналған ескерткіш !! Молекула ескерткіші !! Бекіре балығына ескерткіш !! Әлші (асық) ескерткіші |- | [[File:Атырау. Құмаршық өсімдігіне арналған ескерткіш.jpg|орта|220px]]|| [[Сурет:Атырау. Молекула ескерткіші.jpg|орта|250px]] || [[Сурет:Атырау. Бекіре балығына ескерткіш.jpg|орта|150px]]|| [[Сурет:Атырау. Әлші (асық) ескерткіші.jpg|орта|220px]] |} == Спорты == Атыраудан Токиодағы Олимпиадаға елдің құрама командасында ескек есу бойынша спорт шебері А.Круглов қатысты. Боксшы Б.Теміров Олимпиадалық ойындарға, әлемдік, еуропалық сайыстарға қатысып, үш дүркін КСРО чемпионы болды. Атырау ескекшілері Д.Савин, А.Сафарян, С.Сергеев Қазақстанның бірнеше дүркін чемпиондары. [[Арман Константинұлы Шылманов|Арман Чилманов]] 84 кг салмақты таэквондодан 2008 жылғы Олимпиялық ойындардың қола медалі иегері. [[Сәния Махамбетова]] самбо және дэюдо күрестері бойынша халықаралық және республикалық сайыстарда бірнеше рет жеңістерге жетті. '''[[Атырау (футбол клубы)|«Атырау» футбол командасы]]''' республика чемпионатының 2 дүркін қола жүлдегері (2001 және 2002 жылдар), 2009 жылы Қазақстан кубогының иегері. Қазақстан кубогының иегері.<ref>{{cite web|url=https://qfl.kz/ru/team/1/|title=OLIMPBET Премер лигасы Атырау|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> ''' [[Бейбарыс (шайбалы хоккей)|«Бейбарыс» хоккей клубы]] ''' 4 дүркін Қазақстан чемпионы (2010/2011, 2011/2012, 2015/2016 және 2018/2019).<ref>{{cite web|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81|title=«Бейбарыс» хоккей клубы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> '''«Атырау» волейбол командасы ''' 2003 және 2006 жылғы еліміздің чемпионы, 4 рет Қазақстан кубогының иегері -2000, 2009, 2010, 2015 '''«Атырау Барыстары»''' баскетбол командасы Қазақстан біріншілігінің 2-рет алтын (2010/2011, 2015-2016), 7-дүркін күміс жүлдегері. (011/2012, 2012/2013, 2013/2014, 2016/2017, 2017/2018, 2018/2019, 2019/2020.<ref>http: //www. bcbarsyatyrau.kz/</ref> Спорт нысандарынан Атырау қаласының орталық [[Мұнайшы (стадион)|«Мұнайшы» стадионы]] бар. Қасында спорт комплексі және жүзу бассейні орналасқан. Денешынықтыру және сауықтыру орталығында (ФОК) әртүрлі спорт секциялары жұмыс жасайды. [[Атырау мұз айдыны]] сарайында хоккейден еліміздің біріншілігінің ойындары өтеді. Теннис орталығында үлкен теннис ойнауға арналған 4 ашық және 4 жабық алаң бар.<ref>{{cite web|url=https://24.kz/kz/archive/zha-aly-tar/t-uelsizdikke-25-zhyl/item/154229-khaly-araly-talap-a-saj-tennis-ortaly-y-ashyldy|title=Атырауда халықаралық талапқа сай теннис орталығы ашылды|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> {| class="wikitable" |+ Спорт нысандары |- ! [[Атырау мұз айдыны|Мұз айдыны сарайы]] !! Атырау Теннис орталығы !! [[Мұнайшы (стадион)|«Мұнайшы» стадионы]] !! Байдарка және каноэ спорты |- | [[Сурет:Атырау. Мұз айдыны сарайы.jpg|ортаға|200px]]|| [[File:Атырау Теннис орталығы.jpg|ортаға|250px]] || [[File:Munaishy stadium.jpg|ортаға|200px]] || [[File:Атыраудағы байдарка және каноэ спорты.jpg|ортаға|200px]] |} == Білім жүйесі == === Мектепке дейінгі мекемелер === Мектепке дейінгі мекемелердің құрамына мектепке дейінгі жастардағы балалардың күндізгі уақытта және тәулік бойы болатын жалпы типтегі (бала бақшалар, балалар яслиі, балалар үйі, мектепке дейінгі балалар үйі) мекемелері, ақыл-ой және дене бітімі дамуында ауытқулары бар арнайы мектепке дейінгі мекемелер, аурушаң балаларды салауаттандыруға арналған жазғы демалыс орындары кіреді. Атырау қаласы бойынша 46 балабақшада 13 863 бүлдіршіндер тәрбиеленуде.<ref>{{cite web|url=http://goroo-atyrau.kz/balabakshalar.html|title=Атырау қаласының білім бөлімі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> === Мектептегі білім === Атырау қаласының 61 мектебінде, оның ішінде Атырау облыстық дарынды балаларға араналған казақ-түрік лицейі, Атырау облыстық дарынды балаларға арналған мамандандырылған мектеп-лицей-интернаты, Ағышын тілін терең оқытатын техникалық гимназия, Атырау қалалық білім бөлімінің қалалық лицейі, Облыстық дарынды балаларға арналған мектеп-интернат, Үш тілде оқытатын дарынды балаларға арналған мамандандырылған №30 мектеп-гимназия, Облыстық ұлттық гимназия, №34 лингвистикалық мектеп-гимназия, Н.Тілендиев атындағы облыстық "Кіші өнер академиясы". Назарбаев Зияткерлік мектебі сияқты білім ордаларында 73 690 оқушы білім алуда.<ref>{{cite web|url=https://biznesinfo.kz/usefullinks/page/shkoly-atyrau-i-atyrauskoy-oblasti--adres--telefon|title=Атырау қалалық білім бөлімі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> === Жоғары оқу орындары === [[Сурет:Atyrau university.jpg|нобай|оңға|200px|Халел Досмұхамедов атындағы Атырау университеті]] '''[[Халел Досмұхамедов атындағы Атырау университеті]]''' —Қазақстан Республикасының білім беру жүйесінде өзіндік тарихы мен тәжірибесі бар халықаралық деңгейдегі бәсекеге қабілетті мамандар даярлайтын жоғары оқу орындарының бірі. Университет 1950 жылы 14 маусымда мұғалімдер институты ретінде ашылды. 1955 жылы мұғалімдер институты педагогикалық институтқа айналды. 1994 жылы педагогика институты Атырау университеті болып құрылды.<ref>{{cite web|url=https://asu.edu.kz/university/|title=Х. Досмұхамедов атындағы Атырау мемлекеттік университеті|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> '''[[Атырау мұнай және газ университеті|Сафи Өтебаев атындағы Атырау мұнай және газ университеті]]''' —еліміздің мұнай-газ саласы мен Батыс Қазақстан облысының экономикасын, білімі мен ғылымын жетілдіруге үлкен үлес қосуда. Атырау Мұнай және газ университеті Батыс Қазақстанның Білім және ғылым орталығына айналуда және Қазақстанның мұнай-газ саласындағы шығармашыл жастар мен өнеркәсіптік кәсіпорындар ұжымдары арасында лайықты құрметке ие болды. Атырау Мұнай және газ университеті еліміздің мұнай-газ саласы үшін жоғары білікті мамандарды даярлау бойынша Қазақстан Республикасының жалғыз мамандандырылған жоғары оқу орны болып табылады.<ref>{{cite web|url=https://aogu.edu.kz/|title=Сафи Өтебаев атындағы Атырау мұнай және газ университеті|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> '''[[Атырау инженерлік-гуманитарлық институты]]''' —2001 жылы құрылып, білім және ғылым министрлігі берген лицензия негізінде еңбек нарығында табысты жұмыс істейді. Институт -күндізгі және сырттай оқыту формалары бойынша қазақ және орыс тілдерінде 16 мамандық бойынша жоғары-кәсіптік мамандар (бакалавриат) даярлайтын жоғары оқу орны. Институт жоғары білікті кадрларды даярлау бойынша маңызды ғылыми және оқу орталығы болып саналады. Институт инновациялық бағдарламаларды сәтті іске асырағаны үшін 2004 жылы Еуропа кәсіпкер қауымдастығының «INSAM» алтын медалімен (Женева, 2005 ж), Халықаралық «Алтын Құйма» (CBS Consult, Мәскеу, 2007) марапатталды. <ref>{{cite web|url=https://aigi.kz/language/kk/|title=Атырау инженерлік-гуманитарлық институты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> '''[[Ресей мемлекеттік мұнай және газ университеті|Губкин атындағы мемлекеттік мұнай және газ университетінің филиалы]]''' – 2022 жылдан бастап Сафи Өтебаев атындағы Атырау мұнай және газ университетінің базасында ашылған.<ref>{{cite web|url=https://minobrnauki.gov.ru/press-center/news/nauka-i-obrazovanie/57365/|title=Қазақстанда Ресей мемлекеттік мұнай және газ университетінің филиалы ашылды|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> === Колледждері === *[[Атырау аграрлы-техникалық колледжі]] *Атырау балық өнеркәсібі колледжі<ref>{{cite web|url=https://edu-kz.com/kz/kolledzhder/atyraudagy-balyq-sharuashylygy-kolledzhi|title=Атырау балық өнеркәсібі колледжі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> [[Сурет:Атырау. Қазақстан-Канада жоғарғы мұнай колледжі (APEC ).jpg|thumb|оңға|450px|Атырау. Жоғары мұнай колледжі<ref>{{cite web|url=https://ticketon.kz/kz/place/vysshij-kolledzh-apec-petrotechnic|title=Жоғары мұнай колледжі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-14|lang=}}</ref>]] *Атырау бизнес және құқық колледжі<ref>{{cite web|url=https://2gis.kz/atyrau/firm/70000001034596018|title=Атырау бизнес және құқық колледжі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-14|lang=}}</ref> *Атырау жоғарғы медицина колледжі<ref>{{cite web|url=https://2gis.kz/atyrau/firm/70000001034595563|title=Атырау жоғарғы медицина колледжі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-14|lang=}}</ref> *Атырау инженерлік-гуманитарлық колледжі<ref>{{cite web|url=https://college.aigi.kz/|title=Атырау инженерлік-гуманитарлық колледжі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-14|lang=}}</ref> *Атырау индустриалды колледжі<ref>{{cite web|url=https://azamat-atyrau-region.e-orda.kz/kz/college/view/15|title=Атырау индустриалды колледжі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-14|lang=}}</ref> *Атырау сервис колледжі<ref>{{cite web|url=https://azamat-atyrau-region.e-orda.kz/ru/college/view/5|title=Атырау сервис колледжі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-14|lang=}}</ref> *Атырау энергетика және құрылыс колледжі<ref>{{cite web|url=https://azamat-atyrau-region.e-orda.kz/kz/college/view/1|title=Атырау энергетика және құрылыс колледжі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-14|lang=}}</ref> *С.Мұқашев атындағы Атырау политехникалық колледжі<ref>{{cite web|url=https://vipusknik.kz/kz/institutions/college/atyrauskiy-politekhnicheskiy-kolledzh-im-salamata-mukasheva|title=С.Мұқашев атындағы Атырау политехникалық колледжі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-14|lang=}}</ref> *Д.Нұрпейсова атындағы музыка колледжі (академиясы)<ref>{{cite web|url=https://musiccollege.kz/|title=Д.Нұрпейсова атындағы музыка колледжі (академиясы)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-14|lang=}}</ref> *Каспий маңының қазіргі заманғы колледжі (ПСК)<ref>{{cite web|url=https://psvk.edu.kz/%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B6-%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B/|title=Каспий маңының қазіргі заманғы колледжі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-14|lang=}}</ref> *Жоғарғы мұнай колледжі (APEC)<ref>{{cite web|url=https://vipusknik.kz/kz/institutions/college/vysshiy-kolledzh-apec-petrotechnic?ysclid=m3gzy0xxfx185332536|title=APEC PetroTechnic жоғары колледжі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-14|lang=}}</ref> *Қ.Дүтбаева атындағы гуманитарлық колледж<ref>{{cite web|url=https://gumcollege.edu.kz/|title=.Дүтбаева атындағы гуманитарлық колледж|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-14|lang=}}</ref> *Мұнай және газ технологиялық колледжі<ref>{{cite web|url=https://www.inatyrau.kz/catalog/index/237772/atyrauskij-tehnologiceskij-kolledz-nefti-i-gaza|title=Мұнай және газ технологиялық колледжі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-14|lang=}}</ref> *«Болашақ» кәсіби-гуманитарлық колледжі<ref>{{cite web|url=https://azamat-atyrau-region.e-orda.kz/kz/college/view/18|title=Атырау Жоғары көпсалалы «Болашақ» колледжі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-14|lang=}}</ref> == Денсаулық сақтау ісі == Гурьевте тұрған әскери бөлімде алғаш рет 15 орындық [[аурухана]] ашылған. 1901 жылы осы ауруханаға арналған 2 үй салынып, оның біреуі хирургиялық, біреуі басқа ауруларды емдеу орны боп белгіленген және 1 дәрігер, 2 фельдшер жұмыс жасаған. [[Сурет:Атырау. №2 қалалық емхана.jpg|thumb|right|300px|Атырау.1951 жылы салынған мұнайшылар ауруханасы]]Ұлы Отан соғысы жылдарында Атырау қаласына 2 [[госпиталь]] орналастырылды. 1967 жыл мен 1987 жылдың аралығында облыстық аурухананың, балалар ауруханасының, перзентхананың, облыстық онкологиялық және туберкулезді емдеу диспансерінің жаңа үйлері іске қосылды.<ref>{{кітап|авторы=Ғарифолла Шәңгереев, Өнербай Жанбала|бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Атырау медицинасының шежіресі |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы|баспасы="Арыс"|жыл=2010|томы= |беттері=|барлық беті=308|сериясы= |isbn=978-601-291-007-0|тиражы=1000 }}</ref> Қазіргі кезде Атырау облыстық ауруханасы, балалар ауруханасы, №2 Атырау облыстық ауруханасы (Облыстық жұқпалы аурулар ауруханасы), Атырау қалалық медициналық жедел жәрдем станциясы, қалалық перзентхана, ЖИТС алдын алу және онымен күресу орталғы, балалар стоматологиясы, өкпе аурулар санаториясы, кардиология орталығы, көз аурулар ауруханасы, қан орталы, наркологиялық диспансері, онкологиялық диспансері, патологоанатомия бюросы, перинаталдық орталық, психиатриялық жүйке аурулар ауруханасы (Психикалық сауықтыру орталығы), тері-венерология диспансері, туберкулезге қарсы күрес диспансері, теміржол ауруханасы, орталық нерв жүйесі зақымдалған балаларға арналған сәбилер үйі т.б. дәрігерлік ұйымдар жұмыс жасайды. == БАҚ == === Газет-журналдары === [[File:Атырау газеті.jpg|оңға|200px]]'''[[Атырау (газет)|«Атырау» газеті]]''' —Қазақстанның батыс өлкесіндегі алғашқы ұлттық басылымдардың бірі. Оның негізін қалап, материалдық базасын жасақтап, алғашқы нөмірлерін шығарған 1923 ж. Гурьев уездік партия комитетінің бірінші хатшысы болған Төлепкерей Өтеулиев. Алғашқы саны «Ерік» деген атаумен 1923 жылы сәуір айында шықты. «Атырау» аймақтың тыныс-тіршілігін қалың оқырманға жеткізіп келе жатқан облыстық газет.<ref>Егемен Қазақстан. 02.11.2018</ref> [[File:Прикаспийская коммуна.jpg|оңға|200px]] '''[[Прикаспийская коммуна|Прикаспийская коммуна газеті]]''' —орыс тілінде шығатын облыстық қоғамдық-саяси газет. Газет 1920 жылдың 26 ақпан айынан бастап «Трудовая Правда» атымен шықты. Газет облыстың өзекті мәселелері туралы, нарықтық қатынастар, халық шаруашылығын дамыту тұрақты көрініс табуда.<ref>Атырау: Энциклопедия. -Алматы: Атамұра, 2000</ref> '''[[Ақ Жайық (газет)|«Ақ жайық» газеті]]''' —Атырау облысындағы кең тараған әрі тұңғыш тәуелсіз апталық басылым. Алғашқыда «Компаньон» (1991), кейін «Местное обозрение» (1992) аталып, шағын көлемде жарық көрген газет 1993 жылы мамыр айынан «Ақ жайық» аталды. Бұл - нарық жағдайына бейімделген, облыс, республика көлемінде өзін-өзі қаржыландыруға толық көшкен алғашқы газеттердің бірі.[[File:Ақ Жайық.jpg|оңға|200px]] Сонымен қатар "Мегаполис Атырау", "Мұнайлы Астана", "Алтын сақа", "Алтын аймақ" апталық газеттері және "Мерейлі мекен" журналы шығады. === Телеарналары === Атырау облыстық телерадиокомпаниясының хабар тарату саясаты [[Қазақстан (корпорация)|«Қазақстан» РТРК АҚ]] жүргізіп отырған саясатына толық сәйкес келеді. Ол ақпараттық және білім беру функцияларын орындай отырып, мемлекет пен қоғам арасындағы қатынастарды [[Сурет:Атырау телемұнарасы.jpg|thumb|оңға|300px|Атырау телемұнарасы]] үйлестіруге бағытталған. Телеарнаның басты міндеті - аймақтық деңгейде мемлекеттік саясатты жүргізу. Телеарнаның жалпы апталық көрсетілімі 119 сағатты құрайды. Оның ішінде мемлекеттік тілде - 80,30 сағат, немесе жалпы хабардың 68%. Меншікті бағдарламалар 45 сағатты құрайды немесе жалпы эфирдің 38% құрайды. "Atyray" телеарнасының хабар тарату антеннасы 180 метрлік мұнараның 153-і метрінде орналасқан. Жетістіктері: *Телевизияның «АПТА» ақпараттық-талдау бағдарламасы (авторы және жүргізушісі Н. Қосшиев) Халықаралық «Шабыт» фестивалінің арнайы дипломымен марапатталды; *Теледидарда алғаш рет «Өзен өз арнасыммен ағады» атты 7-сериялық телехикая түсірілді; *Ұлы Отан соғысының 60 жылдығына орай "Тағдыр-Судьба" телефильмі түсіріліп, ол [[Волгоград]] қаласында өткен ІV-Халықаралық "Мәңгілік алау" фестивалінде "Үздік авторлық жұмыс" номинациясында ІІ орын алды; *[[Астрахан]] қаласында өткен Халықаралық "Адам және теңіз" байқауында "белсенді азаматтық ұстанымы үшін" номинациясында "Каспий экологиясы: мәселелерді шешу жолдары" фильмі жеңіске жетті; *«Туған өлкем – Атырау» бағдарламасы республикалық "Шаңырақ" шығармашылық байқауында жеңіске жетті /Астана қ./; *«Аманат» циклдік бағдарламасы "Ең үздік тарихи-мәдени бағдарлама" номинациясы бойынша Қазақстан РТРК АҚ ұйымдастырған байқауда ІІ орын алды /Астана қ./ Сонымен қатар [[КТК (телеарна)|КТК]], НТВ, [[Хабар (телеарна)|Хабар]], [[24KZ]], [[EL ARNA (телеарна)|Ел арна]], [[Qazsport]], Мир, [[Qazaqstan (телеарна)|Qazaqstan]], 1-канал "Евразия", СТВ, [[Astana TV]], [[НТК (телеарна)|НТК]], 31 канал, Абай ТВ, [[Жетінші арна]], ТВЦ т.б.арналар жұмыс жасайды. === Радио === '''«Atyraý radiosy»'''—ның тарихы 1938 жылы Гурьев облысының құрылуынан бастау алады. 1938 жылдың 2-ші наурызында алғаш рет радио хабары [[Сурет:Атырау радиосы.jpg|оңға|200px]] эфирге шықты. Қазір ол 102.0 FM жиілігінде тәулігіне 17 сағат хабар таратып отыр. 80 жыл бұрын сол кездегі Гурьев халқына алғашқы жаңалық таратқан бұл медиа-мекеме бүгінде заман сұранысына сай жаңа технологиямен жабдықталған. Елдегі саяси-экономикалық, төтенше жағдайлар кезінде дереу үн қосып, халыққа жедел ақпарат таратып, қоғамда оң пікір қалыптасуына ықпал етіп отыр. Қазір кеңейтілген диапазонды 1000 киловаттық жаңа радиотаратқыш іске қосылып радиотолқынның таралу аймағы 60 шақырымға дейін кеңейді.<ref>{{cite web|url=https://kaz.inform.kz/news/atyrauda-zhana-radiostudiya-men-zhana-radiotaratkysh-iske-kosyldy_a3542003/|title=Атырауда жаңа радиостудия мен жаңа радиотаратқыш іске қосылды|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-14|lang=}}</ref> Сонымен қатар 101,0 [[Қазақ радиосы]], 101,6 Радио Дача, 102,8 [[Шалқар (радио)|Шалқар радиосы]], 103,6 [[Тандем радиосы]], 104,4 NS радиосы, 104,8 Lux FM, 105,2 Русское радио Азия, 105,7 Восток FM, 106,2 Дала FM, 106,8 Европа+ Казахстан, 107,2 [[Жұлдыз FM]], 107,7 Авторадио Казахстан т.б. жұмыс жасайды.<ref>{{cite web|url=https://vcfm.ru/vc/Asia/guryev.htm|title=Радиостанциялар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-14|lang=}}</ref> ==Қаланың назар аударарлық орындары== *[[Иманғали мешіті]] *[[Успен соборы|Успен шіркеуі]] *[[Құрманғазы Сағырбайұлы]] ескерткіші *[[Сұлтан Бейбарыс]] ескерткіші *[[Атырау облыстық өлкетану мұражайы]] *[[Хиуаз Қайырқызы Доспанова|Хиуаз Доспанова]] ескерткіші *[[Исатай]]-[[Махамбет]] ескерткіші == Атырау қаласының суреттері == <gallery> Сурет:Atyrau street.jpg|Атыраудың көшелері Сурет:Atyrau rivers.jpg|[[Жайық өзені]] Сурет:New buildings of Atyrau.jpeg|Атыраудағы БТА банкінің ғимараты Сурет:Hotel Kazakhstan in Atyrau.jpg|«Қазақстан» қонақ үйі Сурет:Атырау қаласы Жаңа құрылыстар.jpg|Жаңа кварталдар </gallery> == Белгілі тұлғалар == * [[Болат Жамитұлы Өтемұратов]] - Қазақстан Республикасы Президентінің Іс басқарушысы * [[Темір Нұрбақытұлы Бекмамбетoв|Тимур Нұрбақытұлы Бекмамбетoв]] - кинорежиссер, клипмейкер , продюсер * [[Ғани Есенкелдіұлы Қасымов]]- Қазақстан патриоттары партиясының төрағасы * [[Аркадий Юрьевич Волож]] - Яндекс компаниясының бас директоры * [[Фариза Оңғарсынова]] - ақын, халық жазушысы, журналист == Бауырлас қалалары == * {{flagicon|Kazakhstan}} [[Ақтау]], [[Қазақстан]] * {{flagicon|Kazakhstan}} [[Орал]], [[Қазақстан]] * {{flagicon|Kazakhstan}} [[Ақтөбе]], [[Қазақстан]] * {{flagicon|Russia}} [[Астрахан]], [[Ресей]] * {{flagicon|Russia}} [[Сыктывкар]], [[Ресей]] * {{flagicon|Israel}} [[Ашдод]], [[Израиль]] * {{flagicon|United Kingdom}} [[Абердин]], [[Құрама Патшалық]] == Тағы қараңыз == * [[Атырау облысы]] * [[Атырау аграрлы техникалық колледжі]] * [[Атырау инженерлік-гуманитарлық институты]] * [[Атырау мұнай және газ университеті]] * [[Атырау университеті]] == Дереккөздер == {{дереккөздер|2}} == Сыртқы сілтемелер == {{Commonscat|Atyrau}} * [http://atyrau.gov.kz/index.php/kz/ Атырау облысы әкімдігінің ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141007025035/http://atyrau.gov.kz/index.php/kz/ |date=2014-10-07 }} * [http://www.atyrau-city.kz/Kaz/index_k.php Atyrau City ақпараттық-танымдық торабы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060824051746/http://www.atyrau-city.kz/Kaz/index_k.php |date=2006-08-24 }} * [http://www.atr.kz Облыстық "Атырау" газеті] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150302044452/http://www.atr.kz/ |date=2015-03-02 }} {{Қазақстан қалалары}} {{Атырау облысы}} {{Атырау қалалық әкімдігі елді мекендері}} {{Жайық өзені бойындағы елді мекендер}} [[Санат:Атырау]] [[Санат:Каспий теңізі кемежайлары]] [[Санат:Жайық казак әскерінің тарихи елді мекендері]] r4b6ecxkndh37blfr520gho1hhg1wi5 0 3337 3683352 3589557 2026-10-19T01:35:32Z Wikuiser 172895 /* Тағы қараңыз */ 3683352 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Қала |атауы = Түркістан |сурет = Mausoleum of Khoja Ahmed Yasawi, Turkestan 2007.jpg |әкімшілік күйі = Облыстық маңызы бар қала |елтаңба = Coat of arms of Turkistan (city).jpg |ту = Flag of Turkistan (City).png |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir =N |lat_deg =43 |lat_min =18 |lat_sec = 00 |lon_dir =E |lon_deg =68 |lon_min =14 |lon_sec = 37 |CoordAddon = type:city(150000)_region:KZ |CoordScale = |ел картасы = |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = 300 |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Түркістан облысы |кестедегі облыс = Түркістан облысы |ауданы = |кестедегі аудан = |мекен түрі = |мекені = |кестедегі мекен = |ішкі бөлінісі = |әкімі = [[Әзімбек Пазылбекұлы]] |құрылған уақыты = 500 жыл |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = ''Йасы, Шауғар'' |статус алуы = 500 |жер аумағы = 7,4 мың<ref name="Оңтүстік Қазақстан облысы Әкімдігінің ресми сайты">{{cite web | url=http://www.ontustik.gov.kz/gw/akimat-kala-turkistan | title=Түркістан қаласы бойынша қысқаша негізгі мәлімет | publisher=Оңтүстік Қазақстан облысы Әкімдігінің ресми сайты | date=2013-09-19 | accessdate=2014-08-22}}</ref> |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = қатаң континетті |тұрғыны = 220 133<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]</ref> |санақ жылы = 2023 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = [[қазақтар]] − 69,48% <br> [[өзбектер]] − 27,8% <br> [[түріктер]] − 0,99% <br> [[орыстар]] − 0,77% <br> басқа ұлттар − 0,96% (2022 ж.)<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]</ref> |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = түркістандықтар |телефон коды = 72533 |пошта индексі = 161200-161205<ref>http://kazindex.ru/16/13.html</ref> |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Hazrat-e Turkestan |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/turkestan-kalasy?lang=kk Түркістан қаласының әкімдігі |сайт тілі = kk |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Түркістан''' — [[Қазақстан]]дағы қала, [[Түркістан облысы]]<nowiki/>ның әкімшілік орталығы. <ref name="source1">Қазақ Энциклопедиясы</ref>. Қазақстанның ең көне қалаларының бірі, іргетасы V-VІ ғасырларда қаланған. == Сипаттама == Түркістан қаласы Шымкент қаласынан 170 шақырым қашықтықта орналасқан. Қаланың шығысы тарихи Отырармен, солтүстігі Кентау қаласы және Созақ ауданымен, батысы [[Қызылорда облысы]]ның [[Жаңақорған ауданы]]мен шектеседі. Әкімшілік аумағы 9,4 мың шаршы шақырымға жетеді. == Халқы == 2008 жылдың 1 қаңтарына қала халқының саны 198 813 адамды құрады, құрамына 12 ауылдық әкімшілік және 5 мөлтек аудан кіреді. Қалада 46 ұлттың өкілі тұрады. {| class="wikitable" |+ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындысы(2009, 2021)<ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- ! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен |- ||142899 ||{{өсім}}207605 ||145,3 ||70139 ||{{өсім}}103614 ||147,7 ||72760 ||{{өсім}}103991 ||142,9 |} == Тарихы == [[Есім хан]]нан бастау алып, XІV-ХVIIІ ғасырларда [[Қазақ хандығы]]ның астанасы болған. Оңтүстік Қазақстан облысында орналасқан. ХІV ғасырда [[Ақсақ Темір]] іргетасын қалаған [[Қожа Ахмет Ясауи]] кесенесі бар. Бұл қалада Қожа Ахмет Ясауи өзінің уағызшылық қызметін жүргізген. Кесене аумағында Қаз дауысты [[Қазыбек би]], [[Абылай хан]], Есім хан, [[Хақназар хан]], [[Тәуке хан]], Қанжығалы қарт [[Бөгенбай батыр]] тағы басқалар жерленген Қаланың іргетасы біздің заманымыздың 1-мыңжылдықтың бас кезінде каланған. Археологтар Түркістан қаласының тарихы тереңде жатқанын дәлелдеп отыр. Түркістан қаласының айналасындағы аймақта тас дәуірі ескерткіштері — Шоқтас, Қошқорған бұл өңірде әуелгі адам кем дегенде 550 мың жыл бұрын мекен еткенін көрсетеді. Біздің заманымыздан бұрынғы 1-мыңжылдықтан Түркістан қаласы төңірегінде Қазақстанның басқа да өңіріндегідей Андронов мәдениетін жасаушылар тұрған. Түркістанның ежелгі аты — Ясы. Археологтар ертедегі Ясының орны қазіргі Күлтөбеге сәйкес келетінін дәлелдеп отыр. 7—12 ғасырлар- да Түркістан төңірегі Шауғар өңірі атанған. Бұл өңір Түрік қағанатына қарады. 9 ғасырда қарлұқтар мен оғыздардың қол астында болды. Бұл өңірге 809-819 жылы аралығында Хорасан билеушісі әл-Манун, 10 ғасырдың соңында саманилік билеуші Наср жаулаушылық жорықтар жасаған. 12 ғасырдың 1-ширегінде [[қидандар]] шабуылынан Шауғар құлағаннан кейін, Ясы өлкенің орталығына айналды. Қожа Ахмет Ясауи осында келіп қоныс тепкен кезде атақ-даңққа бөленді. Қожа Ахмет Ясауи қайтыс болғаннан кейін оның қабірі басы¬на мазар тұрғызылды. Ол касиетті орын деген атқа ие болды. Қаланың [[Жібек жолы|Ұлы Жібек жолының]] бойында, [[Дешті Қыпшақ]] пен Орта Азияның аралығында болуы, географиялық жағдайдың қолайлылығы, сонымен бірге адамдардың мазарға төуөп етуі, сауданың қызу жүруі елді мекеннің өркендеуіне ықпал етті. Ясы қаласы туралы деректер 13 ғасырда жарык көрген Киракос Гандзакенцидің "Армения тарихы" атты еңбе¬гінде кездеседі. Бұл еңбекте Ясы қаласы Асон деген атаумен берілген. Ясы атауы 14 ғасырдан бастап тарихи шығармалардың беттерінде жиі көріне бастады. Шараф әд-Дин Әли Йездидің хабарларына қарағанда, 1388 жылы Ясыны Тоқтамыстың әскерлері талқандап, түрік тайпаларының қасиетті мекеніне айналған Қожа Ахмет Ясауи мазарын тонайды. Әмір Темір Тоқтамысты талқандағаннан кейін жаулап алған олжаның бір болігін [[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]]н салуға жұмсайды. Ясы орта ғасырларда Орта Азия ғимараттары үрдісі бойынша дамыды: [[қамал]], шахристан, [[рабад]] қалыптасты. 15 ғасырдың 1-жартысында Шараф әд-Дин Әли Иезди Ясыны шағын елді мекен болды деп атап көрсетсе, ал 16 ғасырда Рузбехан Исфахани "Михманнаме-и Бухари" атты шығармасында Ясыны былайша суреттейді: "Аса қасиетгі Қожаның сағанасы орналасқан Ясы қаласы өрісі кең әрі құнарлы жер, Түркістан аймағының орталығы. Ясы қаласына тауарлар мен қымбат бағалы заттар жеткізеді де, сол жерде оларды сату басталады. Сондықтан ол көпестердің тең-тең жүктерін шешіп, саяхатшылар тобын ор елге аттандыратын орын болды". 15—17 ғасырларда зираттың төңірегіне ақсүйектер күмбездері салынып, олардың ішінде Рабига Сұлтан Бегім (15 ғ), Есімхан (17 ғ.) күмбездері ерекше маңызды болды. 1579 жылы Ясы қаласы Ақназар ханның иелігіне айналды. Түркістан Есім ханнан бастап Қазақ хандығының орталығы болды. Сол кезден Ясы қаласы Түркістан деп атала бастады. 18 ғасырда жоңғар шапқыншылықтары каланы құлдыратып жіберді. 1819—64 жылы Түркістан Қокан хандығының қол астына қарады. Сол кезеңде Түркістан қаласының аумағы 10 гектарға жуық болды. Оны балшықтан соғылған қамал қоршап тұрды. Қабырғада 12 мұнара мен 4 қақпа болған. 19 ғасырдың 60-жылдары Түркістанда 20-ға жуық мешіттер, 2 медресе, базар, 22 су диірмені, 5 мыңдай тұрғыны болды. 1864 жылы 11 маусымда Түркістанды Ресей әскер¬лері жаулап алды. 1872 жылдан уездік қала аталды. 20 ғасырдың басында Түркістан 1400 гектардай жерді алып жатты. 1903 жылы Түркістанда темір жолы вокзалы салынды. 1908 жылы 3616 үй, 41 мешіт, 2 класты қалалық училище, қыздар училищесі, 1 медресе, 23 мектеп, 2 шіркеу болған. Қала халқы 1910 жылы 15236 адам болды. Өнеркәсіп және сауда орындарынан 1912 жылы мақта тазалайтын, 10 май шайқайтын, 8 сабын қайнататын, кірпіш зауытттары, 15 су диірмені жұмыс істеді. 1918 жылы 6—9 каңтар аралығында Түркістанда Сырдария облысы қазақтарының съезі етті. Съез¬де Сырдария облысының Алаш автономиясына қосылу моселесі каралды. Онда Сырдария қазақтары Алаш автономиясына қосылған жағдайда Түркістан қаласы Алаш астанасы болады деген шешім кабылданды. Түркістан қаласы 1928 жылдан Түркістан ауданының әкімшілік орталығы. Қалада жөндеу-механик, мақта тазалау, жем, кірпіш зауыттары, темір-бетон бұйымдарын шығаратын, тұр¬мыс қажетін өтейтін комбинаттар т.б. кәсіпорындар жұмыс істейді. Саттар Ерубаев мұражайы қызмет көрсетуде. 1991 жылы "Әзіреті Сұлтан қорық-мұражайы" ашылды. Түркістанда орта білім беретін мектептерден баска, арнаулы білім беретін оқу орындары бар. * 1991 жылы Түркістанда Қожа Ахмет Ясауи атындағы [[Халықаралық қазақ-түрік университеті]]нің негізі қаланып, қазіргі кезде еліміздегі жетекші білім беру ордасына айналды. * [[ЮНЕСКО]] шешімімен Түркістан каласының 1500 жылдық мерейтойы әлемдік деңгейде аталып өтілді (2000). * [[Абай]] ''«Жиырма жеті жасында...»'' деген өлеңінде сүйікті ұлы [[Әбдірахман]]ның ғылым іздеп, білімін жетілдіру барысында Түркістан өлкесімен таныс болғандығы жөнінде айтады.<ref>Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9</ref><ref>Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2</ref> == Қала туралы == [[Сурет:View of the Mosque of Hazrat in the town of Turkestan.JPG|thumb|350px|right|Түркістан, 1879 ж]] Түркістан – Орта Азия мен Қазақстандағы ең көне қалалардың бірі. Ол туралы алғашқы деректер араб жазбаларында ІҮ-ІХ ғғ. бастап Шавғар деген атпен кездесе бастайды. Араб тарихшы-географы Әл-Истахри ибн Кордаубех ат-Танрази өз жазбаларында: “Көне Шавғар ХІ ғасырға дейін өмір сүрген де, ХІғ. бастап қала орталығы Ясыға көшті”, - дейді. Бұл деректерді қазіргі біздің археолог ғалымдар да растайды. Ал қорық ғылыми қызметкерлердің зерттеуі бойынша, Қытай санекрит жазбаларындағы деректерге қарағанда, Түркістан қаласы біздің дәуірге дейінгі ІІ-ІІІ ғғ. өмір сүргендігі және сол кездің өзінде ірі мәдени және рухани орталық болғандығы туралы болжамдар айтылып жүр. Мысал келтіретін болсақ, сол кездегі Қарахандық билеушілердің осында әкелініп жерлене бастауы, атап айтқанда, Отырар билеушісі Ілияс ханның жерленуі, тіптен Сайрамда туып-өскен Ахмет Ясауидің де Түркістан жерінде тұрып, осында жерленуі жайдан-жай емес екендігі анық.. ХІҮ ғасырда, яғни А. Ясауи кесенесі салынғаннан кейін, Түркістан бүкіл түрік тілдес халықтардың діни орталығына айналып, “Хазреті Түркістан” немесе “Кіші Мекке” атанды. Бұл болжамды шығыс зерттеушісі академик В.В. Бартольд да қолдайды. ХҮ ғасырда Түркістан [[Сырдария]] өңірінің саяси және экономикалық орталығына айналып, 1598 жылы ол біржолата қазақ хандығының орталығы болады. Бұған дәлел – А.Ясауи кесенесі төңірегіне қазақ хандарының жерленуі. [[Сурет:Landsat turkestan.jpg|нобай|right|277px|Түркістанның спутниктен қарағанда көрінісі ([[2010 жыл|2010 ж.]])]] Түркістан қаласы сонымен қатар орта ғасырдың өзінде ірі білім орталығы болғандығы белгілі. Оның мәдени өмірінде дәруіш ақындардың, [[ислам]] дінін уағыздаушылардың да шығармалары үлкен орын алады. Олардың қатарына Ахмет Ясауи бастап, оның шәкірті Сүлеймен Бақырғани, Ахмет Жүгнеки, Жүсіп Баласағұндар жатады. Мың жарым жылдан аса өмірбаяны бар Түркістан – ер жүрек батыр қала. Моңғол-татар, жоңғар шапқыншылығын, қазіргі Орта Азия мен Қазақстанда сол кезде өмір сүрген мемлекеттер мен хандықтардың жаугершілігін көрген қала. Орта ғасырдағы Сыр бойындағы Сығанақ, Сунақ, Сауран сияқты үлкен шаһарлардан біздің ғасырға жеткені де осы қала. ХҮІІ ғасырдың басынан Түркістан қазақ хандығының, яғни қазақ мемлекетінің астанасы болды. Қазақстан мен Ресейдің қарым-қатынасын реттеу үшін Түркістаннан Ресейге, Ресейден Түркістанға елшіліктер жүріп отырған. Түркістанның бүкіл қазақ халқының байтақ астанасы болғандығын дәлелдеу үшін Шығай, Есім, Жәңгір, Тәуке, Абылай, Қазыбек, Әйтеке секілді қазақ халқының ұлдары мен Қанжығалы Бөгенбай, Тобықты, Мамай, Қоңырат Сырғақ, Нияз, Дулат сияқты батырларының құлыптастарының А. Ясауи сағанасында орналасқанын айтудың өзі жеткілікті емес пе?! [[Сурет:Ханака Ахмеда Ясави, Туркестан 2007 001.jpg|thumb|left|300px|[[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]], Түркістан]] Өткен дәуірлерде құрылыс саласында қол жеткен табыстардың көпшілігін өз бойына жинақтаған ғимараттардың бірі, Түркістан қаласындағы күні бүгінге дейін жақсы сақталып келген кесене. Бізге жеткен жазба мәліметтерге қарағанда, көне Ясыда, қазіргі кесене тұрған орнында мұсылманның атақты әулиелерінің бірі, дәруіштер шайқасы – Ахмет қабіріне ХІІ ғасырдың өзінде-ақ шағын кесене орнатылғаны белгілі. Кейін бұл кесене мұсылмандардың жаппай тәуеп ету орнына айналды. Ахмет Ясауи кесенесінің қасиетті орын ретінде атағының жайылуына ХІҮ ғасырдың 30-шы жылдарында моңғол шапқыншылығынан қатты күйреген Түркістан қаласының қайта гүлдене бастауы ерекше ықпал етті. Алтын Орданың өктемдігін жойып, астанасы Сарай Беркені өртеп жіберген Темір осы жеңістің құрметіне ескі мазар орнына жаңа, зор кешен орнатуды ұйғарды. Осы тұрғыда Темір тек діни мақсат-мүддені ғана көздеген еді деу қиын. Бұл оның жалпы жасампаздықты мұрат еткенін, беделін көтеруге, үстемдігінің мызғымас берік екендігін көрсетуге қажет еді. Құрылысты жүргізуді Темір Мәулен Садырға жүктеді. Көптеген жазба деректерге қарағанда, болашақ құрылыстың жобасын жасауға Темір тікелей қатысып, негізгі бөлмелерді өзі анықтаған көрінеді. 1991 жылдың 1-ші қаңтарынан бастап Республикалық музей “Мемлекеттік тарихи-мәдени Әзірет Сұлтан қорық музейі” болып қайта құрылды. Қорықтың жалпы ауданы 88,7 гектар. Оған бірнеше ортағасырлық ескерткіштер кіреді: * Қазақ хандарының зираттары (Есім, Тәуке хандар); * Ұлы астроном, ғалым Ұлықбек қызы Рәбия Сұлтан Бегім мазары; * Ортағасырлық “Шығыс моншасы”; * Жер асты мешіті (Аңызға қарағанда, Ахмет 63 жасқа келген соң, Мұхаммедтен артық өмір сүру күнә деп, өмірінің қалған жылдарын осы жер астында өткізген көрінеді. Осында отырып бүкіл мұсылман әлеміне белгілі “Хикметтерін” жазады); Шілдехана, белгісіз кесене, Гауһар ана, Әлқожа ата кесенелері, т.б. ескерткіштер. Сәулет-ғимарат – аса үлкен күмбезді құрылыс. Оның ені 46,5м, ұзындығы 65м. Орталық бөлмесінің төңірегіне түрлі мақсатқа арналған 35 бөлме салынған.Темірдің кезінде барлық құрылымы бітпеген, тек нұсқасы ғана барды. Оның құрылысын Бұқарды билеген Абдолла хан аяқтайды. (1583-1598). Қоқан билігі тұсында мұнаралар мен порталдар қам кесекпен қоршалып, кесене қамалға айналдырылған. Мұнан кейінгі ғасырларда Түркістан билеушілері өз кезеңіне сәйкес кесене құрылысын толық аяқтауға тырысқанмен, ешқайсысы да белгілі бір нәтижеге жете алмаған. Қазіргі кезде бұл алып құрылыс бізден 700-800 жыл бұрын өмір сүріп, кейіннен қазақ халқының негізін құраған көне түркі тайпаларының тілі, діні, мәдениеті мен тарихын зерттеуде өте құнды дерек болып табылады. == Білім беру жүйесі == Түркістан қаласында 2020 жылға 39 күндізгі мектеп, 5 мектептен тыс мекеме, 108 балабақша жұмыс атқарды. 1. 39 мектептің ішінде: * жалпы орта мектеп - 25; * мектеп-лицей - 1; * мектеп-гимназия - 5; * аймақтық дарынды балаларға арналған мектеп-интернаты - 1; * бастауыш мектеп-балабақша кешені - 1; * жекеменшік мектеп – 6. 2. Мектептен тыс мекемелер: * «Балалар мен жасөспірімдер орталығы»; * «Саз мектебі»; * «Өнер мектебі»; * «Жас туристер станциясы»; * «Қолөнер мектебі» 3. 108 балабақшаның ішінде: * мемлекеттік балабақша – 21; * жекеменшік балабақша – 87.<ref>Түркістан қаласы әкімінің аппараты https://www.gov.kz/memleket/entities/turkestan-kalasy/activities/3255?lang=kk</ref> Қалада 1992 жылы құрылған Халықаралық Қазақ- Түрік университеті бар. Онда 22 мыңнан аса студенттер білім алады. Алматы, Тараз, Шымкент , Кентау және Анкара қалаларында филиалдары бар. Университетте 26 елден 500-ден астам студент білім алады. Оның ішінде: Түркия, Кипр, Қырғызстан, Түрікменстан, Башқұртстан, Дағыстан, Саха Республикасы, Моңғолия, Қытай және т.б. елдерден. Университетте 14 факультет, 63 кафедрада 74 мамандық бойынша білім беріледі. 92 ғылым докторы, 220 кандидат, 600-ден астам ұстаз білім береді. 1997 жылдан жылдан бастап Түркістан қаласы мен Анкара қаласын байланыстыратын спутниктік жүйе жұмыс істейді. == Географиясы == === Климаты === <div style="max-width:75%">{{Қаланың ауа райы |Жер_ілік = Түркістан |Дерекнама = [https://meteolabs.kz/қаз/климаты/түркістан_қаласы/ Түркістан ауа райы мен климаты] |Қаң_а_макс = 18.4 |Ақп_а_макс = 26.4 |Нау_а_макс = 30.4 |Сәу_а_макс = 35.9 |Мам_а_макс = 39.4 |Мау_а_макс = 44.7 |Шіл_а_макс = 49.1 |Там_а_макс = 45.4 |Қыр_а_макс = 40.4 |Қаз_а_макс = 34.6 |Қар_а_макс = 27.4 |Жел_а_макс = 21.6 |Жыл__а_макс = 49.1 |Қаң_а_мин = -28.0 |Ақп_а_мин = -31.0 |Нау_а_мин = -18.5 |Сәу_а_мин = -8.2 |Мам_а_мин = -4.3 |Мау_а_мин = 3.1 |Шіл_а_мин = 9.8 |Там_а_мин = 4.7 |Қыр_а_мин = -1.7 |Қаз_а_мин = -14.3 |Қар_а_мин = -19.6 |Жел_а_мин = -28.5 |Жыл__а_мин = -31.0 |Қаң_ор_макс = 1.8 |Ақп_ор_макс = 4.9 |Нау_ор_макс = 13.5 |Сәу_ор_макс = 22.0 |Мам_ор_макс = 28.7 |Мау_ор_макс = 34.4 |Шіл_ор_макс = 36.4 |Там_ор_макс = 35.1 |Қыр_ор_макс = 29.0 |Қаз_ор_макс = 20.2 |Қар_ор_макс = 11.0 |Жел_ор_макс = 3.3 |Жыл__ор_макс = 20.0 |Қаң_ор_мин = -7.3 |Ақп_ор_мин = -5.3 |Нау_ор_мин = 1.0 |Сәу_ор_мин = 8.0 |Мам_ор_мин = 13.7 |Мау_ор_мин = 18.2 |Шіл_ор_мин = 20.0 |Там_ор_мин = 18.2 |Қыр_ор_мин = 11.6 |Қаз_ор_мин = 4.2 |Қар_ор_мин = -0.6 |Жел_ор_мин = -5.9 |Жыл__ор_мин = 6.3 |Қаң_ор = -2.8 |Ақп_ор = -0.2 |Нау_ор = 7.3 |Сәу_ор = 15.0 |Мам_ор = 21.2 |Мау_ор = 26.3 |Шіл_ор = 28.2 |Там_ор = 26.7 |Қыр_ор = 20.3 |Қаз_ор = 12.2 |Қар_ор = 5.2 |Жел_ор = -1.3 |Жыл__ор = 13.2 |Қаң_ор_ж-ш = 22.0 |Ақп_ор_ж-ш = 24.5 |Нау_ор_ж-ш = 27.3 |Сәу_ор_ж-ш = 23.7 |Мам_ор_ж-ш = 23.9 |Мау_ор_ж-ш = 5.7 |Шіл_ор_ж-ш = 4.3 |Там_ор_ж-ш = 1.7 |Қыр_ор_ж-ш = 2.6 |Қаз_ор_ж-ш = 10.0 |Қар_ор_ж-ш = 27.5 |Жел_ор_ж-ш = 28.6 |Жыл__ор_ж-ш = 201.8 |}} </div> == Қала суреттері == <gallery> Сурет:Түркістан. Темір жол вокзалы.jpg|Темір жол вокзалы Сурет:Түркістан. Вокзал маңы ауданы.jpg|Вокзал маңы ауданы Сурет:Түркістан. Тәуке хан көшесі IMG 20220619 150620.jpg |Тәуке хан көшесі Сурет:Түркістан. Б.Саттарханов даңғылындағы қырғауыл композициясы.jpg |Қырғауыл композициясы Сурет:Түркістан. А.Ясауи колледжі.jpg |А.Ясауи колледжі Сурет:Түркістан. Farab кітапханасы.jpg |Farab кітапханасы Сурет:Түркістан. Әкімшілік үйі 1.jpg |Әкімшілік үйі Сурет:Түркістан. Жаңа құрылыстар.jpg |Жаңа құрылыстар Сурет:Туркестан. Центр Ұлы дала елі.jpg|"Ұлы дала елі" орталығы Сурет:Туркестан. Драматический театр.jpg|Драма театры Сурет:Туркестан. Музей А.Яссауи.jpg |А.Яссауи мұражайы Сурет:Туркестан. Международный университет туризма.jpg|Туризм университеті </gallery> == Дереккөздер == <references/> == Тағы қараңыз == * [[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]] {{Түркістан облысы}} {{Қазақстан қалалары}} {{Түркістан қалалық әкімдігі елді мекендері}} [[Санат:Қазақ елінің астаналары]] [[Санат:Қазақ хандығының астаналары]] [[Санат:Түркістан]] [[Санат:Бұрынғы астаналар]] [[Санат:Жібек жолының бойындағы қалалар]] [[Санат:Әлемдік мұра]] ibg62ko26n81sv864jpoicibdcs27vg 10 3384 3683348 3111923 2026-10-19T01:29:44Z Wikuiser 172895 /* */ 3683348 wikitext text/x-wiki {{Stub-meta | article = [[Қазақстан географиясы]] бойынша | category = Қазақстан географиясы бойынша | image = Kazachstán-pahýl-obrázek.svg | size = 80 | alt = Қазақстан }}<noinclude> [[Санат:Үлгілер:География бойынша аяқталмаған мақалалар|{{PAGENAME}}]] [[Санат:Үлгілер:Қазақстан туралы аяқталмаған мақалалар]] </noinclude> gzsa0omxf9zfd2ryzfl8sh1tdmpmsms 3683365 3683348 2026-10-19T01:50:54Z Wikuiser 172895 /* */ 3683365 wikitext text/x-wiki {{Stub-meta | article = [[Қазақстан географиясы]] бойынша | category = Қазақстан географиясы бойынша | image = Kazachstán-pahýl-obrázek.svg | size = 60 | alt = Қазақстан }}<noinclude> [[Санат:Үлгілер:География бойынша аяқталмаған мақалалар|{{PAGENAME}}]] [[Санат:Үлгілер:Қазақстан туралы аяқталмаған мақалалар]] </noinclude> qb5b6o9zbsjwpqilim0exphrtaz8khj 10 3514 3683176 2458030 2026-10-18T12:06:04Z Wikuiser 172895 /* */ 3683176 wikitext text/x-wiki {{Stub-meta | article = [[көкөніс]] туралы | category = Көкөністер туралы | image = VegCorn.jpg | size = 40 | alt = }}<noinclude> [[Санат:Үлгілер:Тағамдар туралы аяқталмаған мақалалар]] </noinclude> spkwpumsxbwd592khrzmww94aokfdfk 10 4008 3683213 2004606 2026-10-18T14:25:35Z Wikuiser 172895 /* */ 3683213 wikitext text/x-wiki {{Stub-meta | article = [[Фарер аралдары]] туралы | category = Фарер аралдары туралы | image = Flag_of_the_Faroe_Islands.svg | size = 30 | alt = }}<noinclude> [[Санат:Үлгілер:Фарер аралдары]] </noinclude> gdfpz9uwl3acc93hqad69xnz3btfj7q 10 4024 3683225 2724709 2026-10-18T14:43:37Z Wikuiser 172895 /* */ 3683225 wikitext text/x-wiki {{Stub-meta | article = [[Германия]] туралы | category = Германия туралы | image = Flag of Germany.svg | size = 30 | alt = }}<noinclude> [[Санат:Үлгілер:Германия туралы аяқталмаған мақалалар| ]] </noinclude> r8j094tiztqaz5hdmtl2jlhhgtq3pbx 10 4032 3683220 2586091 2026-10-18T14:37:46Z Wikuiser 172895 /* */ 3683220 wikitext text/x-wiki {{Stub-meta | article = [[Швейцария]] туралы | category = Швейцария туралы | image = Flag of Switzerland.svg | size = 30 | alt = }} <noinclude> [[Санат:Үлгілер:Швейцария туралы аяқталмаған мақалалар]] </noinclude> l8k3rn8crh0xj9k9wapoaj6zbgn6554 10 4041 3683215 2004611 2026-10-18T14:28:41Z Wikuiser 172895 /* */ 3683215 wikitext text/x-wiki {{Stub-meta | article = [[Лихтенштейн]] туралы | category = Лихтенштейн туралы | image = Flag of Liechtenstein.svg | size = 30 | alt = }}<noinclude> [[Санат:Лихтенштейн туралы аяқталмаған мақалалар| ]] [[Санат:Үлгілер:Лихтенштейн]] </noinclude> 0r5wq70piykovqfs71zu164qslb3i3z 10 4043 3683205 3212211 2026-10-18T14:15:06Z Wikuiser 172895 /* */ 3683205 wikitext text/x-wiki {{Stub-meta | article = [[Ватикан]] туралы | category = Ватикан туралы | image = Flag of the Vatican City - 2001 version.svg | size = 30 | alt = }}<noinclude> [[Санат:Үлгілер:Ватикан туралы аяқталмаған мақалалар| ]] [[Санат:Ватикан туралы аяқталмаған мақалалар| ]] </noinclude> 3imvvlvtfd2opgqeh5jkumf76gclm65 10 4074 3683208 2496659 2026-10-18T14:19:20Z Wikuiser 172895 /* */ 3683208 wikitext text/x-wiki {{Stub-meta | article = [[Андорра]] туралы | category = Андорра туралы | image = Flag of Andorra.svg | size = 30 | alt = }}<noinclude> [[Санат:Үлгілер:Андорра]] </noinclude> 2q89ek2bds2v6rtjpwo6hzy9vz9c397 0 5821 3683309 3658534 2026-10-18T18:55:05Z Nurken 111493 3683309 wikitext text/x-wiki {{Wikify}} {{Мемлекет |Қазақша атауы = Ұлыбритания және Солтүстік Ирландия Біріккен Корольдігі |Шынайы атауы = {{lang-en|United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland}} |Септік = Ұлыбритания |Елтаңба = Royal Coat of Arms of the United Kingdom.svg |Байрақ = Flag of the United Kingdom.svg |Ұраны = [[Dieu et mon droit]] |Ұранның аудармасы = Құдайым және құқығым |Әнұранның аты = God Save the King»<br>«(Құдайым, Корольді сақта) |Аудио = United States Navy Band - God Save the Queen.ogg |lat_dir = N|lat_deg = 53|lat_min = 33|lat_sec = 0 |lon_dir = W|lon_deg = 2|lon_min = 26|lon_sec = 0 |region = |CoordScale = |Картада = Europe-UK.svg |карта тақырыбы = '''Ұлыбританияның''' орналасуы (қою жасыл):<br>— [[Еуропа]]да (ашық жасыл және қою сұр) |Картада2 = |Үкімет түрі = [[Парламенттік монархия]] |Құрылды = 1922 жыл <br><small>([[Ұлыбритания және Ирландия біріккен корольдігі]]нен [[Ирланд Еркін мемлекеті]]нің бөлуінен)</small> |Тәуелсіздік күні = |Тәуелсіздігін алды = |Тілдері = [[Ағылшын тілі|ағылшын]], [[Валлий тілі|валлий]], [[Шотланд (кельттік) тілі|гэльттік]], [[Шотланд (германдық) тілі|скотс]], [[корн тілі|корн]], [[ирланд тілі|ирланд]] |Мемлекеттік діні = |Астанасы = [[Лондон]] |Ірі қалалары = Лондон, [[Бирмингем]], [[Лидс]], [[Глазго]], [[Белфаст]], [[Манчестер]], [[Эдинбург]], [[Ливерпуль]] <!-- |Ірі қаласы = --> |Басшы қызметі = [[Британ монархиясы|Королі]]<br />[[Ұлыбритания Премьер-министрі|Премьер-министрі]]<br />[[Лорд-спикер]]<br />[[Ұлыбритания қауымдар палатасы|Қауымдар спикері]] |Басшылары = [[III Чарльз]]<br />[[Энди Бёрнем]]<br />[[Майкл Форсайт]]<br />[[Линдси Хойл]] |Жер аумағы = 242 495<ref>{{Cite journal |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2012/Table03.pdf |title=Demographic Yearbook – Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |publisher=United Nations Statistics Division |year=2012 |accessdate=9 August 2015}}</ref> |Жер аумағы бойынша орны = 78 |Судың үлесі = 1,34 |Этнохороним = британдық, британдықтар, ұлыбританиялық |Жұрты = {{өсім}} 67 545 757<ref>[http://worldpopulationreview.com/countries/united-kingdom-population/ ]</ref> |Халық саны бойынша орны = 22 |Сарап жылы = 2019 |Санақ бойынша халық саны = 63 182 178<ref name="pop_census">{{cite web |url=http://www.ons.gov.uk/ons/guide-method/census/2011/uk-census/index.html |title=2011 UK censuses |publisher=Office for National Statistics |accessdate=17 December 2012}}</ref> |Санақ жылы = 2011 |Халық тығыздығы = 270,7 |Тығыздық бойынша орны = 50 |ЖІӨ = |ЖІӨ сараптаған жылы = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ бойынша орны = |ЖІӨ (АҚТ) = {{өсім}} 3.871 трлн.<ref name="IMFWEOUK">{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=14&pr.y=17&sy=2017&ey=2021&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=112&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |title=World Economic Outlook Database, October 2019 |publisher=International Monetary Fund |website=IMF.org |accessdate=30 October 2019}}</ref> |ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы = 2023 |ЖІӨ (АҚТ) орны = 10 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) = {{өсім}} 56,835<ref name="IMFWEOUK"/> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны = 28 |ЖІӨ (номинал) = {{өсім}} 3.332 трлн.<ref name="IMFWEOUK"/> |ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы = 2023 |ЖІӨ (номинал) бойынша орны = 6 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) = {{өсім}} 48,912<ref name="IMFWEOUK"/> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны = 22 |АДИ = {{өсім}} 0,929<ref>{{cite web|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2019.pdf|title=Human Development Report 2019|publisher=United Nations Development Programme|date=2019|accessdate=9 December 2019}}</ref> |АДИ жылдық есебі = 2021 |АДИ бойынша орны = 18 |АДИ деңгейі = <span style="color:#090;">өте жоғары</span> |Әуе компаниясы = |Валютасы = [[фунт стерлинг]] |Интернет үйшігі = [[.uk]] <!-- |Интернет үйшіктері = --> |ISO = GB |Телефон коды = 44 |Уақыт белдеуі = +0 <!-- |Уақыт белдеулері = --> |Түсініктемелер = <!-- |Тусыз және елтаңбасыз =* --> <!-- |Әнұрансыз =* --> }} '''Ұлыбритания''' ({{lang-en|United Kingdom}}, '''Біріккен Корольдік'''), толық ресми аталуы — '''Ұлыбритания және Солтүстік Ирландия Біріккен Корольдігі'''<ref>{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-ulybritaniya-zhane-soltustik-irlandiya-birikken-koroldiginin-koroli-iii-charlzdin-tugan-kunine-baylanysty-kuttyktau-hatyn-zholdady-1355032 |title=Мемлекет басшысы Ұлыбритания және Солтүстік Ирландия Біріккен Корольдігінің Королі ІІІ Чарльздің туған күніне байланысты құттықтау хатын жолдады |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2026-06-13 |accessdate=2026-10-18}}</ref> ({{lang-en|The United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland}}) — [[Еуропа]]ның солтүстік-батысында, [[Британ аралдары]]нда (ең ірісі — Ұлыбритания), [[Ирландия]] аралының солтүстік-шығыс бөлігі мен ұсақ аралдарда орналасқан мемлекет. Құрлықтан [[Ла-Манш]] (''Ағылшын каналы'') және Па-де-Кале (''Дувр'') бұғаздары арқылы бөлінген. Аумағы 244, 11 мың км². Халқы 62,6 млн. (2004), астанасы — [[Лондон]] (7 млн.). Халқының 80%-ына жуығы ағылшындар, 15%-ы [[шотландтықтар]], [[валлиліктер]] мен [[ирландықтар]], 5%-ға жуығын [[Ұлттар достастығы|Британ Достастығы]] елдерінен келген иммигранттар құрайды. [[Ағылшындар]] англикан мемлекеттік шіркеуі нанымдарын ұстанса, шотландтықтардың басым бөлігі — [[пресвитериандар]], ирландықтар, негізінен [[католиктер]], қалғандары [[ислам]], т.б. діндерді ұстанады. Ұлыбританияда халықтың 89,4%-ы қалаларда тұрады.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9</ref> == Қалалары == * [[Үлкен Лондон]], * [[Бирмингем]], * [[Лидс]], * [[Глазго]], * [[Шеффилд]], * [[Брадфорд]], * [[Ливерпуль]], * [[Эдинбург]], * [[Манчестер]], * [[Бристоль]]. '''Ұлыбритания 4 әкімшiлік-саяси бөліктен (тарихи ұлттық облыстардан)''': * [[Англия]]дан (''45 графтық пен ерекше әкімш. бірлік — Үлкен Лондон, әкімш. орт. — [[Лондон]]''), * [[Уэльс]]тен (''8 графтық, әкімш. орт. — Кардифф''), * [[Шотландия]]дан (''12 облыс пен 186 арал, әкімш. орт. — ''[[Эдинбург]]''), * [[Солтүстік Ирландия]]дан (26 округ, әкімш. орт. — [[Белфаст]]) тұрады. Ал [[Мэн аралы]] (әкімш. орт. — Дуглас) мен [[Норманд]] аралдары (әкімш. орт. — Сент-Хелиер) дербес әкімш. аймақтарға жатады. [[File:Flag-velikobritani-2.png|thumb|Ұлыбританияныӊ туы]] '''Бұған қоса Ұлыбританияның иеліктері:''' * [[Еуропа]]да — [[Гибралтар]], * [[Америка]]да — [[Ангилья]], * Бермуд аралдары, * Британдық Виргин аралдары, * [[Кайман]] аралдары, * [[Монтесеррат]], * [[Теркс]] пен [[Кайкос]], * [[Фолкленд]] ([[Мальвин]]) аралдары, * [[Африка]]да — [[Әулие Елена аралы]], * [[Океания]]да — Питкэрн аралы бар. Ұлыбритания Біріккен Корольдігі атауына қарамастан [[федерация]] емес, [[унитарлық мемлекет]] — [[парламенттік монархия]] болып табылады. Елдің жеке [[Конституция]]сы жоқ. Ұлыбритания заңдары көп ғасырлық конституциялық дәстүрлер мен Жоғарғы сот органдарының шешімдеріне (прецеденттердің) негізделген. Мемлекет басшысы — [[монарх]], сот жүйесінің басшысы, жоғарғы бас қолбасшы болып табылады. Қазіргі король — [[III Чарльз]]. Жоғары заң шығарушы органы — екі палатадан (қауымдар және лордтар) тұратын [[парламент]]. Парламент құрамына король де кіреді. Атқарушы билік [[Ұлыбритания премьер-министрі|премьер-министр]]дің қолында. [[Ресми]] тілі — [[ағылшын тілі]]. Ақша бірлігі — [[фунт-стерлинг]]. == Табиғаты == [[Сурет:BenNevis2005.jpg|right|thumb|250 px|[[Клайд]]тың (170 км) эстуарийлері жасанды жолмен тереңдетілген, түзетілген, кең мойнақтар]] Ұлыбританияны [[Атлант мұхиты]]ның [[Солтүстік теңіз|Солтүстік]] және [[Ирланд теңізі|Ирланд]] теңіздері, [[Ла-Манш]], Па-де-Кале, Солтүстік және Қасиетті Георг бұғаздары қоршап жатыр. Жағалаулары шығанақтармен күшті тілімделген (солт-нде [[фьордтар]], оңт-нде [[эстуарийлер]]). Неғұрлым үлкен түбектері — [[Уэльс]] пен [[Корнуолл]]. Жер бедері оңтүстік пен оңтүстік-шығыс бөлігінде ойпатты жазық болып, батысында [[Уэльс]] түбегіндегі [[Кембрий]] тауларына (ең биік жері — Сноудон, 1085 м), Англияның солт-нде Пеннин (ең биік жері — Кроссфелл, 893 м) және Камберленд (ең биік жері — [[Скофелл]], 978 м) тауларымен жалғасады. Елдің ең биік нүктесі — Бен-Невис тауы (1343 м). Ұлыбританияның солтүстік бөлігіндегі таулар мен көрікті көлдер өлкесі мұздықтар әсерінен тілімделіп, әр түрлі формаларға ие болған. Геология тұрғыдан алғанда жері түгел дерлік (тек ең қиыр оңт. бөлігі герцин қатпарлығы) каледон қатпарлығы алабында жатыр. Жер қойнауында тас көмір, темір, қалайы, т.б. түсті металдар сияқты қазба байлықтары мол. Елдің шығысында, Солтүстік т-дің жағалауларынан мұнай мен газдың ірі кен орындары табылған. Ұлыбритания климатының теңіздік сипаты жыл бойғы қалың тұмандар мен өтімді желдер болатын орнықсыз ауа райының басым болуынан байқалады. Қысы өте ылғалды және қалыптағыдан тыс жұмсақ. * Қаңтардағы орташа температура қиыр солт.-шығыстың өзінде 3,5°С-тан төмен түспесе, ал оңт.-батыста 5,5°С-қа жетеді, мұнда өсімдіктер бүкіл жыл бойы өседі. Оңт.-батыстан келетін жылы теңіз ауасы қысқы температураны көтергенмен күшті желдер мен штормдар болатын құбылмалы және жауын-шашынды ауа райын қалыптастырған. Шығыс пен солт.-шығыстан суық ауа жеткен кезде аязды ауа райы ұзақ мерзімге орнығады. Қыста ел аумағына қар біркелкі түспейді, қар жамылғысы шамалы уақыт қана сақталады. Англияның оңт-нде, әсіресе, оңт.-батысында қар өте сирек түседі. Шығыс аудандарындағы қыс неғұрлым суық және құрғақтау. Жазы салыстырмалы түрде салқын. * Шілдедегі орташа температура оңт.-батыста 16°С-қа, ал қиыр солт.-батыста 12°С-қа тең. [[Атлант мұхиты]] жағынан соғатын жылы әрі ылғалды ауаның әсерінен Ұ-ның батыс аудандарына жауын-шашын мол түседі. Бұл аймақта оның жылдық орташа мөлш. 2000 мм-ге жетсе, шығыс Англияда 600 мм, кей жерлерінде 500 мм шамасында ғана болады. * Ұ. су ресурстарына бай. Түсетін жауын-шашын мөлшерінің буланудан басым болуы себепті оңт.-батыстағы кейбір аудандардан басқа елдің бүкіл аумағында мол сулы өзендердің жиі тармағы қалыптасқан. Олардың ішіндегі ең ірілері — алаптары бір-бірімен шектесетін [[Северн]] (310 км) мен [[Темза]] (334 км) өзендері. [[Темза]] өз-нің Ұ. экономикасындағы маңызы зор. Оның алабында бүкіл ел халқының 1/5 бөлігі тұрады. [[Үлкен Лондон]] да осында орналасқан. Өзендердің көпшілігі бір-бірімен каналдар арқылы жалғастырылған. Солт.-батыс [[Шотландия]] мен [[Уэльс]]<nowiki/>тің қысқа, бірақ мол сулы өзендері электр қуатын өндіруге пайдаланылады. Мұнда 60-тан аса [[СЭС]] салынған. '''Ұлыбританияның ең ірі өзендері''': <gallery> Сурет:View from the London Eye 10-2003 02.jpg|[[Темза]] Сурет:SevernFromCastleCB.JPG|[[Северн]] Сурет:Humber Bridge From Air.jpg|[[Хамбер]] (59 км) Сурет:Confluence of River Mersey and Manchester Ship Canal.jpg|[[Мерси]] (109 км) </gallery> Оларда ірі теңіз порттары мен өнеркәсіп тораптары орналасқан. Ең ірі көлдері — Солтүстік Ирландиядағы [[Лох-Ней]] (аумағы 396 км², тереңд. 31 м-ге дейін) мен [[Шотландиядағы]] [[Лох-Ломонд]] пен [[Лох-Несс]] (аумағы 56 км², тереңд. 230 м-ге дейін). Таулы Шотландия мен Көлдер шеңберіндегі көлдердің табиғаты өте әсем, туристер демалатын орталықтар. Жазық бөлігінде ірі көлдер жоқ. Бірақ мұнда бұрын шымтезек өндірілген, құм, құмтас кеніштері болған жерлерде көптеген жасанды су қоймалары жасалған. Өсімдік жамылғысы кедей. Адамдардың ормандарды түп-тамырымен жоюы, батпақтарды құрғатуы мен кен орындарын игеруі жануарлар мен өсімдіктер дүниесінің түр құрамын өзгертті. Қазіргі уақытта ормандар ел аумағының тек 10%-ын ғана алып жатыр. Олар негізінен өзендердегі жазықтар мен тау беткейлерінің төм. белдеулерінде сақталған. [[Англия]] мен [[Уэльс]]тегі тау баурайларында емен, қызыл қайың, шегіршін, шамшат өседі. Шотландияның солт-ндегі [[Грампиан]] тауларында және солт.-батыс таулы өлкесінде емен, шырша, қарағай аралас өскен ормандар, биігірек жерлерінде қарағай және қайың ормандары сақталған. Жазықтарды егін алқаптары мен шалғындар алып жатыр. Аң аулаудың қызу жүргізілуіне байланысты Британ аралдарында баяғыдан аю, жабайы шошқа мен ирланд маралы тәрізді көптеген ірі сүтқоректі аңдар қырғынға ұшырап, қасқыр зиянкес ретінде жойылды. Қазіргі кезде сүтқоректі жануарлардың тек 56 түрі ғана тіркелген. Оңт. Англияда еліктер, таулы аудандарда жабайы ешкілер кездеседі. Биік таулардан басқа жерлердегі ормандарды түлкілер мен борсықтар, қояндар, кірпі, жертесерлер мекендейді. Кәмшат кең тараған, оны кәсіптік жолмен аулайды. Ұсақ жыртқыштардан ақтышқан мен ақкіс көп. Уэльсте сасықкүзендер, Шотландия тауларында жабайы еур. мысықтар мен америка сусарлары өмір сүреді. Британ аралдарын құстардың 130 түрі мекендейді. Өзендері мен көлдері балықтардың көптеген түрлеріне бай. Өсімдіктер мен жануарлар дүниесінің жекелеген түрлерін қорғауға арналған 131 резерват ұйымдастырылған. Англия мен Уэльсте жалпы аумағы 12 мың км²-дей болатын 10 ұлттық бақ бар (ірілері Лейк-Дистрикт, Сноудония, Дартмур, Брекон-Биконе, т.б.). == Тарихы == [[Сурет:Stonehenge2007 07 30.jpg|thumb|200px|right|Стоунхэндж 2500б.з.б.]] Ұлыбритания аумағындағы адамзат тіршілігінің ежелгі іздері ерте және орта [[палеолит]] дәуірлеріне саяды. Соңғы [[Қола дәуірі|қола]] және [[Ерте темір дәуірі|ерте темір]] дәуірінде (б.з.б. 800–700 жылдары) Ұлыбританияға құрлықтан кельттердің қоныс аударуы басталды. [[Кельттер]] өздерімен бірге темір ғасыры мәдениетінің белгілерін ала келді. Британиядағы кельттер мен кельттердің ықпалына ұшыраған халық шартты түрде бриттер деп аталады. Болашақ Рим императоры [[Гай Юлий Цезарь|Ю.Цезарь]] [[Галлия|Галлияны]] жаулап алған соң Британияға екі жорық жасады (б.з.б. 55–54 жылдар). Б.з. 60-жылдардың соңында Британия Рим империясының ең шеткі провинцияларының біріне айналды. 3 ғасырдың соңында Ұлыбританияға солтүстік герман тайпаларының ([[англдар]], [[сакстер]], юталар, [[фриздер]]) шапқыншылығы басталды. 5 ғасырдың бас кезінде Рим үстемдігі жойылып, Британия қайтадан тәуелсіз кельт аймақтарына бөлініп кетті. 8 ғасырда Даниядан келген нормандар елдің солтүстік-батыс бөлігін басып алды. Король Эгберт 9 ғасырда елдің үлкен бөлігін бір мемлекетке біріктіріп, ол ''Англия'' деп аталды. [[1066]] жылы Британияның ұсақ корольдіктерін нормандық қолбасшы Вильгельм басып алып, біртұтас мемлекетке біріктірді. * [[1265]] жылы ағылшын парламенті құрылды. [[1337]] жылы Англия Франциямен [[Жүзжылдық соғыс|Жүз жылдық соғысқа]] кірісті ([[1453]] жылға дейін). ** Бұл соғыс біте салысымен ағылшын тағы үшін соғыс ([[Алқызыл мен Ақ раушан соғысы|“Алқызыл” және “Ақ раушан соғысы”]]) басталып, ол [[Тюдорлар|Тюдор әулетінің]] жеңісімен аяқталды. * [[1588]] жылы “Жеңілмейтін армаданы” (Испан флотын) талқандау Англияны дүние жүзіндегі аса ірі теңіз державаларының біріне айналдырды. * 17 ғасырдың бас кезінде Ұлыбритания жаңа құрлықтан өзінің алғашқы отарларын иемденді. * [[1603]] жылы [[Шотландия]] королі ағылшын тағына Яков.Қ отырып, Шотландия мен Англия бір мемлекетке бірікті. * [[1640]]–[[1649]] жылы корольдік [[Стюарттар әулеті]] мен парламент арасындағы қақтығыс азамат соғысына ұласып, нәтижесінде [[Оливер Кромвель]] бастаған республика жарияланды. Кромвель қайтыс болғаннан кейін көп ұзамай Монархия тез арада қалпына келтірілгенімен, король құқығы біршама шектеліп, билік тұтастай парламент жағында болды. * [[1651]] жылы Ирландия, * [[1652]] Шотландия басып алынды. * [[1707]] жылы Ұлыбританияна корольдігіне бірігу жөніндегі актіге қол қойылғаннан кейін Лондон біртұтас мемлекеттің астанасына айналды. * 18 ғасырдада Британдық отарлық жүйе қалыптасты. * 18 ғасырдың соңында Ұлыбритания 13 америкалық отарынан айрылғанымен ([[АҚШ]]-тың жариялануы), [[Канада]] мен Үндістандағы жағдайын күшейте түсті. * [[1805]] жылы Трафальгар мүйісінде адмирал Нельсон испан-француз флотын талқандап, Ұлыбритания “теңіз әміршісіне” айналды. * [[1793]]–[[1815]] жылы республикалық және Наполеондық Францияға қарсы соғысқа қатысқан Ұлыбритания [[1818]] жылы [[Пруссия]] армиясымен одақтаса отырып, Наполеон Қ-ні түпкілікті жеңді. Осыдан кейін Ұлыбритания жүз жылдай бейбіт жағдайда өмір сүріп, өзінің отарлық иеліктерін кеңейте түсті. * [[1899]]–[[1902]] жылы ағылшындар оңтүстік Африкада бурларға қарсы соғыс жүргізді. Бірінші дүниежүзілік соғыста Ұлыбритания [[Антанта]] жағында Германияға қарсы соғысты. Соғыстан кейін [[Африка]] мен [[Азия|Азиядағы]] неміс отарларының біраз бөлігін иемденді. 1-дүниежүзілік соғыстан кейін Ұлыбритания ауыр экон. жағдайды бастан кешірді. Ұлт-азаттық қозғалыстан кейін [[1921]] жылы [[Ирландия]] өз тәуелсіздігін жариялады. Ұлыбритания [[Екінші дүниежүзілік соғыс]]қа ([[1939]]–[[1945]]) [[Гитлер]]ге қарсы коалиция жағында қатысты. * [[1947]] жылы [[Үндістан]] мен [[Пәкстан]]ға тәуелсіздік берілді. * [[1945]]–[[1970]] жылы британ отарларының барлығы дерлік өз тәуелсіздіктерін алды. * [[1949]] жылы [[НАТО]]-ға мүше болды. * [[1982]] жылы Атлант мұхитының оңтүстігінде [[Аргентина]] мен [[Фолкленд]] (Мальвин) аралдары үшін қарулы қақтығыс болып, қысқа мерзімдік әскери қимылдар нәтижесінде Ұлыбритания өзінің осы аумаққа бақылауын қалпына келтірді. * [[1979]]–[[1990]] жылы [[Маргарет Тэтчер]] бастаған консерваторлар үкіметі экономикада ұтымды реформалар жүргізді. Соғыстан кейін Шотландия мен Солтүстік Ирландиядағы ұлттық мәселелер шиеленісе түсті. Әсіресе, Солтүстік Ирландиядағы оқиғалар ушығып, 1969 жылдан бастап мұнда азамат соғысы жүрді. * [[1994]] жылы тамызда [[Ирландық Республикалық Армия]] ([[ИРА]]) ұрыстарды біржақты тоқтататыны жөнінде мәлімдеді. Алайда [[1996]] жылы ИРА жауынгерлері лаңкестік әрекеттерін қайта бастады. Отарларының барлығынан айрылғанына қарамастан Ұлыбритания әлемдегі жетекші елдердің бірі болып саналады. == Экономикасы == Ұлыбритания — жоғары дамыған өнеркәсіпті ел. Ол халықаралық еңбек бөлінісінде өнеркәсіп өнімдерін шығарады. Қазіргі заманғы Ұлыбританияның экономикадағы рөлі тек өнеркәсіптік қана емес, сондай-ақ банкілік, сақтандыру, кемелерді жалға беру және басқа да іскерлік қызметтермен анықталады. Ұлттық жалпы өнімнің 30%-ға жуығы өңдеуші өнеркәсіп пен 45%-ы көлік пен байланыс, жеке сауда, сақтандыру, банкілер мен басқа да қаражат мекемелерін, денсаулық сақтау мен білім беруді қамтитын қызмет көрсету саласынан түседі. Өнеркәсіп өндірісінің жалпы көлемі бойынша Ұлыбритания дүние жүзінде бесінші орын ([[АҚШ]], [[Жапония]], [[Германия]], [[Франция]]дан кейін) алады. Ұлыбритания өнеркәсібі негізінен сырттан әкелінген шикізаттарды пайдаланады. Бір жағынан Ұлыбритания өнеркәсібіне өндіріс пен еңбекті ұйымдастырудың озық технологиясы, ең жаңа құрал-жабдықтар мен басқарудың жетілдірілген әдістері қолданылатын қазіргі заманғы салалардың жылдам дамуы, екінші жағынан, ескі дәстүрлі салалардың артта қалуы тән. Бірінші топқа электроника, жалпы және дәл машина жасау, химия өнеркәсібінің көптеген салалары, екіншіге — көмір өндіру, мақта-мата және жүн өнеркәсібі, кеме жасау, қара металлургия жатады. Ұлыбританиядағы өнеркәсіп орындарының негізгі бөлігі Лондоннан бастап Ланкаширге дейінгі, Батыс Йоркширден Глостерширге дейінгі графтықтарды қамтитын халық тығыз қоныстанған өнеркәсіптік белдеуде шоғырланған. Бұл белдеуден тыс жерлердегі аса ірі өнеркәсіптік аудандар — Оңт. Уэльс, Англияның солт.-шығысы мен Шотландияның орт. бөлігі. Өндірістің ескі, дәстүрлі салалары Шотландияның көпшілік бөлігінде, Солт. Ирландияда, Уэльсте, Англияның қиыр солт.-шығысы мен оңт.-батысының бір бөлігінде орналасқан. Ұлыбритания энергия ресурстарының қорлары жөнінен Еуропада 1-орын алады. Солтүстік т-нің шельфінде мұнай мен газдың көп мөлшері өндіріледі. Шетелдік шикізатпен жұмыс істейтін түсті металдар (аллюминий, мыс, қорғасын, мырыш) қорытатын кәсіпорындар негізінен ірі порттарда орналасқан. Өңдеуші өнеркәсіптің жетекші саласы — машина жасау. Көліктік машина жасаудың (жеңіл, жүк автомобиль, автобустар) орт-тары — [[Бирмингем]], [[Ковентри]], Үлкен Лондон, Лутон. Ұлыбритания аэроғарыштық өнеркәсібі жөнінен дүние жүзінде 4-орын (АҚШ, Германия, Франциядан кейін), дөңгелекті тракторлар шығарудан 1-орын алады. Елде 16 ірі мұнай өңдеу з-ты жұмыс істейді. Химия өнеркәсібі ғыл.-зерттеулерге негізделген өнім түрлерін, агрохимикаттар, пластмасса, дәрі-дәрмектер, хим. талшықтар мен синтет. каучук өндіруге маманданған. Қрі тамақ өнеркәсібі тағамдық концентраттар, кондитерлік және темекі өнімдерін, сусындар шығарады. Ұлыбритания алкогольдік ішімдіктердің дүниежүз. экспортының 20%-ын дайын (әсіресе, [[шотланд вискиі]] мен [[джин]]) береді. А. ш. өндірісі елдің азық-түлікке деген сұранысының 80%-ын қанағаттандырады. Бұл салаға елдегі барлық жұмыс істейтіндердің 3%-ы қамтылған. А. ш. үшін ел аум-ның 24,8%-ы пайдаланылады. Ұлыбританияның табиғи жағдайлары егіншіліктен гөрі мал ш-ның дамуы үшін неғұрлым қолайлы. Сүтті, етті-сүтті ірі қара, шошқа, етті қой, құс өсіру дамыған. Егін ш-нда дәнді дақылдар (бидай, қара бидай) басым өсіріледі. Қант қызылшасы мен картоптан да мол өнім алынады. Курорттардың айналасында — көкөніс, бау-бақша өсіру, теңіздік азық-түліктер өндіру мен балық аулау дамыған. Ұлыбритания аралдық мемлекет болғандықтан шет елдерден тауарлар тасу мен сауда жүргізу теңіз және әуе көлігімен байланысты. Жалпы жүк айналымының 90%-ға жуығы теңіз көлігінің үлесіне тиеді. Батыс Мидлендтен басқа Ұ-ның барлық аудандары негізгі көліктік тораптардың қызметін атқаратын теңіз порттарымен тікелей немесе жанама түрде байланысқан. === Ең ірі порттары === [[Сурет:Port of London Authority patrol boats moored at the Richmond Lock and Weir near St Margarets.jpg|250 px|thumb|Лондон порты]] * [[Лондон]], * [[Саутгемптон]], * [[Ливерпуль]], * [[Гулль]], * [[Харидж]]. [[Лондон]] қаласы — дүниежүзлік қаржы орталығы болып саналады. Ұлыбритания құрлықпен Ла-Манш бұғазының түбіне салынған туннельмен, екі т. ж. (1993 жылдан) паромымен (Дувр-Дюнкерк және Харидж-Остенде) және көптеген теңіздік және жолаушылар паромдарымен байланысқан. Экспортындағы дайын өнімдердің үлесі 80%-ды құрайды (машина жасаудың әр түрлі өнімдері, автоматты станоктар, авиақозғалтқыштар, көлік құралдары, аспаптар, хим. тауарлар, тамақ өнеркәсібінің өнімдері). Сырттан темір кентастарын, түсті және сирек металдар, фосфориттер, мақта, азық-түлік, дайын өнеркәсіп өнімдері мен жартылай дайын өнімдер алады. Ұлттық табыстың жан басына шаққандағы жылдық мөлш. 20700 АҚШ долларына тең (2004). NT компаниясының техникалық құралдар шығаратын зауыттары көбінесе осы қалада орналасқан. Олар 40-тан асады. Олардың бюджеттік қоры 1,7 трлн. АҚШ долларына тең. Бұл компания әлемдегі ең жас кәсіпкерлер арқылы құрылған. Қазіргі уақытта олар Қазақстан Республикасында тұрады. Олардың жас шамасы 19-20. Бұл компания екі адаммен басқарылатын тең төрағалы кампания. Times журналының 2011 жылғы сараптамасы бойынша әлемдегі ең үздік, жоғары қарқынмен дамып жатқан жас компания. == Елге кіру == Шетелдік саяхатшы Ұлыбританияның ресми қызметтерімен ынтымақтасуға міндетті, бұл багаждағы барлық нәрселер туралы хабарлауды міндеттейді. Тасымалдау ережелері бұзылған жағдайда, жүктің кез келген бөлігі тәркіленуі мүмкін.<ref>[https://myukvisa.ru/poleznie-materialy/vezd-v-velikobritaniyu/ Ұлыбританияға кіру - кедендік тексеру.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191216172426/https://myukvisa.ru/poleznie-materialy/vezd-v-velikobritaniyu/ |date=2019-12-16 }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Навигациялық блок |тақырып = Ұлыбритания |тақырып_стиль = background:{{түс|{{PAGENAME}}}}; |state = collapsed |Құрама Патшалық |Еуропа елдері |Достастық Корольдігі |Еуроодақ мүшелері |Еуропа кеңесі |Ұлттар достастығы |G8 |G20 }} [[Санат:Ұлыбритания|*]] [[Санат:БҰҰ мүше мемлекеттері]] ea0y4j9n5nfuag6ya21dywjahdf1x6i 4 6730 3683277 3610784 2026-10-18T16:46:53Z ArkonArkon 187226 /* Content Translation арқылы мақаланы жариялау қатесі */ жаңа бөлім 3683277 wikitext text/x-wiki {{/Header}} <!-- Бұл жолды өшірмеңіз, АСТЫНА жазыңыз! және == Тақырып аты == қосып жазғанды ұмытпаңыз --> == Қайта-қайта шығып кету == Мен Уикипедиядан күн сайын шығып кетіп жатырмын. Бір рет тіркелсем, ертең тіркелгім жоқ болып тұрады. Сондықтан амалсыздан күн сайын тіркеліп жүрмін. Бұл мәселе не нәрсеге байланысты және бұны қалай шешуге болады? (Ескерту ! Мені ешкім бұғаттаған жоқ және мен өз тіркелгімді жойып жүрген жоқпын) Меніңше, бұл Уикипедияның техникалық ақаулары [[Қатысушы:Христофор Колумб Испания|Христофор Колумб Испания]] ([[Қатысушы талқылауы:Христофор Колумб Испания|талқылау]]) 20:45, 2025 ж. қаңтардың 1 (+05) == Тағы да шығу == Мен Уикипедиядан күн сайын шығып кетіп жатырмын. Бір рет тіркелсем, ертең тіркелгім жоқ болып тұрады. Сондықтан амалсыздан күн сайын тіркеліп жүрмін. Бұл мәселе не нәрсеге байланысты және бұны қалай шешуге болады? (Ескерту ! Мені ешкім бұғаттаған жоқ және мен өз тіркелгімді жойып жүрген жоқпын). Мен тағы да шығып кеттім. Бұл қалай? Осыған шара қолдансаңыздар [[Қатысушы:158603Sambo057|158603Sambo057]] ([[Қатысушы талқылауы:158603Sambo057|талқылау]]) 08:55, 2025 ж. қаңтардың 2 (+05) :{{@|158603Sambo057}} аккаунтыңыздың құпиясөзін электронды пошта қайта қалпына келтіріп көрдіңіз ба? Мүмкін тек аккаунтан шығарып жіберіп жатқан шығар -- [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]]) 09:40, 2025 ж. қаңтардың 2 (+05) ::Жоқ, менде онсыз да электронды поштам бар және істеп тұр. Мен тіркелсем, сол поштаны жазып жатырмын. [[Қатысушы:158603Sambo057|158603Sambo057]] ([[Қатысушы талқылауы:158603Sambo057|талқылау]]) 09:53, 2025 ж. қаңтардың 2 (+05) == Sub-referencing: User testing == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Sub-referencing reuse visual.png|400px|right]] <small>''Apologies for writing in English, please help us by providing a translation below''</small> Hi I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]'s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. We are making great strides with the new [[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|sub-referencing feature]] and we’d love to invite you to take part in two activities to help us move this work further: #'''Try it out and share your feedback''' #:[[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing# Test the prototype|Please try]] the updated ''wikitext'' feature [https://en.wikipedia.beta.wmflabs.org/wiki/Sub-referencing on the beta wiki] and let us know what you think, either [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|on our talk page]] or by [https://greatquestion.co/wikimediadeutschland/talktotechwish booking a call] with our UX researcher. #'''Get a sneak peak and help shape the ''Visual Editor'' user designs''' #:Help us test the new design prototypes by participating in user sessions – [https://greatquestion.co/wikimediadeutschland/gxk0taud/apply sign up here to receive an invite]. We're especially hoping to speak with people from underrepresented and diverse groups. If that's you, please consider signing up! No prior or extensive editing experience is required. User sessions will start ''May 14th''. We plan to bring this feature to Wikimedia wikis later this year. We’ll reach out to wikis for piloting in time for deployments. Creators and maintainers of reference-related tools and templates will be contacted beforehand as well. Thank you very much for your support and encouragement so far in helping bring this feature to life! </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|talk]])</bdi> 20:03, 2025 ж. сәуірдің 28 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/Sub-referencing/massmessage_list&oldid=28628657 тізімін пайдаланып User:Johannes Richter (WMDE)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == We will be enabling the new Charts extension on your wiki soon! == ''(Apologies for posting in English)'' Hi all! We have good news to share regarding the ongoing problem with graphs and charts affecting all wikis that use them. As you probably know, the [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Graph|old Graph extension]] was disabled in 2023 [[listarchive:list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/EWL4AGBEZEDMNNFTM4FRD4MHOU3CVESO/|due to security reasons]]. We’ve worked in these two years to find a solution that could replace the old extension, and provide a safer and better solution to users who wanted to showcase graphs and charts in their articles. We therefore developed the [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|Charts extension]], which will be replacing the old Graph extension and potentially also the [[:mw:Extension:EasyTimeline|EasyTimeline extension]]. After successfully deploying the extension on Italian, Swedish, and Hebrew Wikipedia, as well as on MediaWiki.org, as part of a pilot phase, we are now happy to announce that we are moving forward with the next phase of deployment, which will also include your wiki. The deployment will happen in batches, and will start from '''May 6'''. Please, consult [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project#Deployment Timeline|our page on MediaWiki.org]] to discover when the new Charts extension will be deployed on your wiki. You can also [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|consult the documentation]] about the extension on MediaWiki.org. If you have questions, need clarifications, or just want to express your opinion about it, please refer to the [[:mw:Special:MyLanguage/Extension_talk:Chart/Project|project’s talk page on Mediawiki.org]], or ping me directly under this thread. If you encounter issues using Charts once it gets enabled on your wiki, please report it on the [[:mw:Extension_talk:Chart/Project|talk page]] or at [[phab:tag/charts|Phabricator]]. Thank you in advance! -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 20:06, 2025 ж. Мамырдың 6 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=28663781 тізімін пайдаланып User:Sannita (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Join the 6th Wikipedia Pages Wanting Photos Campaign – 2025 Edition == Dear Wikipedia community, (''Please help translate to your language'') We invite your community to participate in the 6th edition of the [[:m:Wikipedia Pages Wanting Photos 2025|Wikipedia Pages Wanting Photos Campaign]], a global campaign taking place from July 1 to August 31, 2025. Participants will choose among Wikipedia pages without photos, then add a suitable photo from among the many thousands of photos in the Wikimedia Commons, especially those uploaded from thematic contests ([[:m:Wiki Loves Africa|Wiki Loves Africa]], [[:m:Wiki Loves Earth|Wiki Loves Earth]], [[:m:Wiki Loves Folklore|Wiki Loves Folklore]], [[:m:Wiki Loves Monuments|Wiki Loves Monuments]], etc.) over the years. More than 80 Wikimedia affiliates have participated since the campaign was launched in 2020 and have added images to more than 400,000 Wikipedia articles in over 245 Wikipedia languages. Thanks to the volunteer contributors! We now invite your community to organize and lead the campaign within your community. As a local organizer, you may: *Encourage individual members to take part by adding images to Wikipedia articles. *Host edit-a-thons focused on improving visual content. *Organize training workshops to teach contributors how to correctly integrate images into Wikipedia. These activities will help build local capacity and increase visual content across Wikipedia. Please note that for participants to be eligible to participate in the campaign, they need to have registered an account for at least a year before the official start date of the contest. That is, for the 2025 edition, they must have registered an account on or before July 1, 2025. The account can be from any Wikimedia project wikis. The organizing team is looking for a contact person to coordinate WPWP participation at the Wikimedia user group or chapter level (geographically or thematically) or for a language Wikipedia. We would be glad for you to [[:m:Wikipedia Pages Wanting Photos 2025/Participating Communities|sign up directly]] at [[:m:Wikipedia Pages Wanting Photos 2025/Participating Communities|WPWP Participating Communities]]. With kind regards, [[User:Reading Beans]] On behalf of the Wikipedia Pages Wanting Photos campaign 2025. [[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 02:53, 2025 ж. мамырдың 19 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikipedia_Pages_Wanting_Photos_2025/Call_for_participation_letter/Village_pump&oldid=28751075 тізімін пайдаланып User:T Cells@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Wikidata Item and Property labels soon displayed in Wiki Watchlist/Recent Changes == ''(Apologies for posting in English, you can help by translating into your language)'' Hello everyone, the [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Resolve_Labels|Wikidata For Wikimedia Projects]] team is excited to announce an upcoming change in how Wikidata edit changelogs are displayed in your [[Special:Watchlist|Watchlists]] and [[Special:RecentChanges|Recent Changes]] lists. If an edit is made on Wikidata that affects a page in another Wikimedia Project, the changelog will contain some information about the nature of the edit. This can include a QID (or Q-number), a PID (or P-number) and a value (which can be text, numbers, dates, or also QID or PID’s). Confused by these terms? See the [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Glossary|Wikidata:Glossary]] for further explanations. The upcoming change is scheduled for '''17.07.2025''', between '''1300 - 1500 UTC'''. The change will display the label (item name) alongside any QID or PIDs, as seen in the image below: [[File:Apr10 edit summary on Wikidata.png|An edit sum entry on Wikidata, labels display alongside their P- and Q-no.'s]] These changes will only be visible if you have Wikidata edits enabled in your User Preferences for Watchlists and Recent Changes, or have the active filter ‘Wikidata edits’ checkbox toggled on, directly on the Watchlist and Recent Changes pages. Your bot and gadget may be affected! There are thousands of bots, gadgets and user-scripts and whilst we have researched potential effects to many of them, we cannot guarantee there won’t be some that are broken or affected by this change. Further information and context about this change, including how your bot may be affected can be found on this [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Resolve_Labels|project task page]]. We welcome your questions and feedback, please write to us on this dedicated [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Resolve_Labels|Talk page]]. Thank you, - [[m:User:Danny_Benjafield_(WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] on behalf of the Wikidata For Wikimedia Projects Team. [[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 17:45, 2025 ж. шілденің 14 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&oldid=28981877 тізімін пайдаланып User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Funding tech projects == Hi everyone, The [[metawiki:CEE_Hub/Working_Groups/Technical_Advancement_Group|CEE Hub Technical Advancement working group]] is organising an open call to support software development projects related to Wikimedia. We invite individuals, groups, and affiliates to apply with their tech project ideas. Selected projects will receive funding support. To apply, please send your proposal by '''January 25, 2026''' to: toni.ristovski@wmceehub.org For full details, including eligibility and criteria, please read the [[metawiki:CEE_Hub/Working_Groups/Technical_Advancement_Group#Open_call|'''announcement''' on our Meta page]]. Feel free to reach out if you have any questions. [[Қатысушы:MHeidarzadeh-CEEhub|MHeidarzadeh-CEEhub]] ([[Қатысушы талқылауы:MHeidarzadeh-CEEhub|талқылау]]) 19:43, 2026 ж. қаңтардың 20 (+05) == Request for Comment: VisualEditor automatic reference names == <div lang="en" dir="ltr"> Hi, I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]’s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}! We are considering to work on [[:m:Community Wishlist/W17|Community Wishlist/W17: Improve VE references' automatic names and reuse]]. This has been a long-term issue for wikitext editors (see e.g. [[:en:WP:VisualEditor/Named references]]) which has been among the top-voted wishes in several [[:m:Community Wishlist Survey|Community Wishlist Surveys]], e.g. [[:m:Community Wishlist Survey 2017/Editing/VisualEditor: Allow editing of auto-generated references before adding them|2017]], [[:m:Community Wishlist Survey 2019/Citations/VisualEditor: Allow references to be named|2019]], [[:m:Community Wishlist Survey 2022/Editing/VisualEditor should use human-like names for references|2022]] or [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Editing/VisualEditor should use proper names for references|2023]]. We would like your input on the [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Proposed solutions|solutions]] proposed on our project page: '''[[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names]]'''. We are considering several options, which can be combined if desired by the community. * Changing the default pattern for automatically generated reference names (currently <code>":n"</code>, e.g. <code>":0"</code>, <code>":1"</code>...) to use the [[:mw:Help:Reference Previews#Exposed reference types|reference type]] instead (e.g. <code>"book_reference-1"</code>). * Providing a simple mechanism for communities to configure a different default name. * Generating automatic reference names based on the [[:en:domain name|domain name]] (if it’s a web citation). * Generating automatic reference names based on template parameters (e.g. "title" or "last"+"first") – defined by the community. === Feedback === [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|Visit our project page]] to read about our proposal in detail and share your thoughts [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Request for comment|on metawiki]]. '''Please note''': We will only implement a solution if there’s clear consensus among the global community. Our intention is not to build the perfect solution, but to find a simple and lean one that alleviates the pain caused by auto generated names. We are aware that some experienced VisualEditor users might prefer an option to manually change reference names in VisualEditor, but such a UX intervention is difficult to achieve across reference types and thus out of scope for our team, we can only improve the auto-naming mechanism. We are happy about suggestions for improving certain details of the proposed solutions. Any other feedback and alternative proposals are also welcome – even though it’s out of scope for us, it might still be relevant for future work on this topic. Please support us interpreting consensus by clearly indicating your opinion (e.g. by using support/neutral/oppose templates). We are aware of [[:en:WP:NOTVOTE]], but given that we are facilitating this discussion with users from different wikis, potentially commenting in their native language, clearly indicating your position helps us avoid misunderstandings. Thank you for participating!</div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|талқылауы]])</bdi> 16:15, 2026 ж. наурыздың 19 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/MassMessageRecipients&oldid=30281362 тізімін пайдаланып User:Johannes Richter (WMDE)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) == Hello everyone, This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as <code>Module:Itemgroup/list</code>). '''The Change:'''<br /> Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]]. We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''. '''What You Need To Do:'''<br /> To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search. '''Deadline:'''<br /> We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles. Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 22:09, 2026 ж. сәуірдің 3 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29905755 тізімін пайдаланып User:ZI Jony@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Портал:Білім беру/Жаңа мақалалар бетін автоматтандыруға көмек == Құрметті әкімшілер және бот басқарушылар! Жақында қазақша Уикипедияда [[Портал:Білім беру]] жобасы іске қосылды. Осы порталдың толыққанды жұмыс істеуі үшін «Жаңа мақалалар» бөлімін автоматтандыру қажет болып тұр. Сіздерден [[Портал:Білім беру/Жаңа мақалалар]] бетіндегі тізімді боттың көмегімен (мысалы, KrBot немесе басқа да жаңа мақалаларды іздейтін боттар арқылы) автоматты түрде жаңартып тұруды баптап берулеріңізді сұраймын. '''Шарттары:''' * '''Санат:''' [[:Санат:Білім]] және оның ішкі санаттарындағы жаңа мақалалар. * '''Көрсетілуі:''' Соңғы жазылған 10-15 мақаланың тізімі. * '''Жаңару жиілігі:''' Күн сайын немесе аптасына бір рет. <nowiki>Порталдың дамуына қолдау көрсетіп, техникалық көмек берсеңіздер нұр үстіне нұр болар еді. Алдын ала рақмет! ~~~~</nowiki> [[Қатысушы:Madi Dos|Madi Dos]] ([[Қатысушы талқылауы:Madi Dos|талқылау]]) 10:04, 2026 ж. мамырдың 26 (+05) <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> == Survey (proposed direction for Wishlist) == Apologies if this has not yet been translated into your wiki's language. {{int:Please-translate}}. You are invited to voice your opinion on a new [[m:Talk:Community Wishlist#Proposed direction for Wishlist|community-proposed direction]] for the [[m:Community Wishlist|Community Wishlist]]. {{Int:Feedback-thanks-title}} [[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 08:07, 2026 ж. мамырдың 29 (+05) </bdi> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:%EA%B8%B0%EB%82%98%E3%85%8F%E3%84%B4/MassMessage&oldid=30604233 тізімін пайдаланып User:기나ㅏㄴ@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Content Translation арқылы мақаланы жариялау қатесі == Сәлеметсіздер ме! Орысша Уикипедиядағы «Леденёва, Алёна Валерьевна» мақаласын Content Translation құралы арқылы қазақ тіліне аудардым. Мәтінді түпнұсқамен салыстырып, аударманы редакцияладым, ақпараттық үлгіні және дереккөздердегі кейбір техникалық қателерді түзеттім. Алайда мақаланы жариялау кезінде автоматты сүзгі әрекетті тоқтатып отыр. Алдымен «Тексерілмеген мақала үлгісін өшірмеуін ескерту», кейін «Санат жолындағы мәтін», соңында «Content Translation Edits» деген хабарламалар шықты. Мақаланы «Personal draft» режимінде жеке қаралама ретінде сақтауға да тырыстым, бірақ ол да жүзеге аспады. Аударма Content Translation құралында сақталған. Осы шектеудің нақты себебін анықтауға және мақаланы Уикипедия талаптарына сай жариялауға көмектесулеріңізді сұраймын. Алдын ала рақмет! [[Қатысушы:ArkonArkon|ArkonArkon]] ([[Қатысушы талқылауы:ArkonArkon|талқылау]]) 21:46, 2026 ж. қазанның 18 (+05) pu1oo00nqbbb6cp3llauq9qvdu0z65v 10 6784 3683190 2187362 2026-10-18T13:03:38Z Wikuiser 172895 /* */ 3683190 wikitext text/x-wiki {{Stub-meta | article = Интернет [[үйшік атауы]] туралы | category = Домендік атау туралы | image = Crystal Clear app browser.png | size = | alt = }}<noinclude> [[Санат:Домендік атау туралы аяқталмаған мақалалар| ]] </noinclude> f8iiqyvccpmsf4kxy6fxvtoozli5i8p 10 9216 3683181 2591662 2026-10-18T12:22:04Z Wikuiser 172895 /* */ 3683181 wikitext text/x-wiki {{Stub-meta | article = Азия боксшысы туралы | category = Азия боксшылары туралы | image = Boxingicon.svg | size = 30 | alt = }}<noinclude> [[Санат:Үлгілер:Азия туралы аяқталмаған мақалалар]] </noinclude> j0x62kd8b0jsh2ckhjcxjha1k4zef2t 3683182 3683181 2026-10-18T12:23:47Z Wikuiser 172895 /* */ 3683182 wikitext text/x-wiki {{Stub-meta | article = Азия боксшысы туралы | category = Азия боксшылары туралы | image = Boxingicon.svg | size = 30 | alt = }}<noinclude> [[Санат:Үлгілер:Азия туралы аяқталмаған мақалалар]] [[Санат:Үлгілер:Спортсмендер туралы аяқталмаған мақалалар]] </noinclude> 74bksroklzoaog7ja7s3yhtgoxsg0hy 0 9728 3683243 3683119 2026-10-18T15:09:41Z ~2026-55839-14 187227 /* */ 3683243 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Pythagorean Proof (3).PNG|thumb| alt=A.| ''[[Пифагор теоремасы]]''.]] '''Теория''' немесе Назарият ({{lang-el|theorіa}} – пайымдау, анықтау) — белгілі бір құбылыстың, шындықтың заңдылықтары мен байланыстары жайлы жан-жақты, толық мағлұмат беретін [[тұжырым]]. Теория өзінің ішкі құрылымы жағынан бір-бірімен [[логика]]лық байланыста болатын біртұтас білім жүйесін құрайды. Теорияның мазмұны белгілі бір ұғымдар мен [[тұжырым]]дарға негізделіп, арнайы [[логика]]лық-[[методология]]лық [[Принцип|принциптер]] мен ережелерге сүйеніп баяндалады. Теория көбінесе [[Болжам|болжамдық]], тұспалдық сипатқа ие. Теорияның кең көлемді теориялық материалды жүйелеуге, сипаттауға бағытталған ''сипаттамалы'' немесе [[логика]]ға негізделген ''дедуктивті'' түрлері бар. [[Логика]]лық көзқарас тұрғысынан Теория өзара байланыстағы [[гипотетика]]лық-дедуктивтік жүйені құрайды. Кез келген теориялық қорытынды негізгі [[тұжырым]]нан ([[аксиома]], анықтама, [[қағида]]) тұрады немесе бірнеше ой-тұжырымдардың логикенті қорытындысы ([[теорема]], нәтиже) болып табылады. [[Эпистемология]]лық мәнде Теория үнемі дамып, өзгеріп отыратын білімдер жүйесі. Қазіргі ғылым [[методология]]сы Теорияның негізгі төрт құрамдас бөлігін айқындайды: <br/> 1. Теорияның теориялық тұрғыдан түсіндірілуге тиісті тәжірибелік нәтижелері мен деректік жиынтығынан тұратын [[эмпирика]]лық негізі; <br/> 2. Әр алуан жалпы заңдылықтар мен [[қағидат]]тардан тұратын теориялық негізі; <br/> 3. Белгілі бір [[логика]]лық және [[методология]]лық реттегіштер; <br/> 4. Дәлелдерден, қорытындылардың жиынтығынан тұратын негізгі теориялық жүйе. Теория [[практика]]лық іс-әрекетті, тәжірибені қорытып, оны жаңа жағдайда ғана қолданбай, ол тәжірибе нәтижелерін шығармашылық тұрғыдан өзгерту арқылы [[практика]]ның алдына жаңа талаптар қойып, оның өрісін кеңейте түседі. [[Ғылым]]и-[[техника]]лық төңкеріс заманында Теорияның [[практика]]ға қатысты [[ғылым]]и-[[өндіріс]]тік маңызы айқын көрінеді. Сондықтан [[практика]] Теорияның ақиқаттылығын дәлелдеумен қатар, оны дамытып, жетілдірудің негізі. [[Сурет:Kinetic theory of gases.svg|thumb| left| alt=A.| ''[[Газдардың кинетикалық теориясы]]''.]] Тексерудің қарапайым түрі – тікелей тәжірибе арқылы тексеру. Бірақ теорияны көп жағдайда тікелей тәжірибемен тексеру мүмкін емес (масалы, [[Жер]]дегі өмірдің пайда болуы), немесе бұндай тексеру өте қиын, не қымбат ([[макроэкономика]]лық және [[әлеумет]]тік теориялар), сондықтан теориялар болжаулық қабілетінің барлығын пайдалану арқылы – яғни алдында белгісіз немесе байқалмаған нәрселерді, оқиғаларды шығарса, ал ұқыптап бақылағанда бұл нәрселер немесе оқиғалар табылып жатса, онда бұл қабілеттің бар болғаны. Жалпылағанда, [[ғылым]] мақсаты – болашақты болжау; бақылау ([[аналитика]]лық) мағынасы – біз әсер ете алмайтын оқиғалар желісін сипаттаумен қатар [[синтетика]]лық, бізге керек болашақты [[технология]] арқылы жасау, мағынасын да қамтиды. Басқаша айтқанда, теория мәні жанама белгілерді бір-бірімен байланыстыру мен өткен шаққа баға беріп, белгілі шарттар орындалғандағы болашақта болатын оқиғаларды көрсетуінде жатыр. '''Теория''' — білім саласындағы негізгі идеялар жүйесі. Автоматтар теориясы — автоматты құрылғылардың жасалу, жұмыс істеу және қолдану принциптерін зерттейтін ғылым. Алгоритмдер теориясы — алгоритмдердің жалпы қасиеттерін зерттейтін математика ғылымының бір тарауы. Алгоритмдер теориясының екі тармағын атап өтуге болады. Біріншісі — математиканы конструктивті негіздестіруді және алгоритмдік шешілмеушілік феноменін зерттейтін логикалық теория. Екіншісі — алгоритмдердің өзін, олардың құрылымын, эквиваленттік түрлендіру әдістерін, тиімділікті бағалау тәсілдерін және құру әдістерін зерттейтін алгоритмдердің аналитикалық теориясы. Ақпарат теориясы — ақпаратты классификациялау, сақтау, алмастыру, шығару тәсілдерін сипаттау және оларды бағалау жұмыстарымен айналысатын кибернетиканың бір саласы.<ref>Рахимбекова З.М. Материалдар механикасы терминдерінің ағылшынша-орысша-қазақша түсіндірме сөздігі. ISBN 9965-769-67-2</ref> === Беріктіктің бірінші теориясы === '''Беріктіктің бірінші теориясы.''' Шектік кернеулік күйдің тууына ең жоғарғы тік [[кернеулер]] теориясы деп атайды. Алынған [[болжам]]ға сөйкес келесі шарт сақталуы керек: ''σ_max=σ₁<σ₀'' мұндағы - зерттелетін кернеулік күй үшін бас кернеулердің ең жоғарғы мені, ''σ₀'' - бір өсті созылудың шектік кернеуі. === Беріктіктің екінші теориясы === '''Беріктіктің екінші теориясы.''' Материалда шектік кернеулік күйдің тууына ең үлкен ұзару себепші болады. Бұл теория ең үлкен ұзару теориясы деп аталады. Көлемдік кернеулік күй үшін: ''σ_есеп=σ-μ(σ₂+σ₃)≤σ₀'' Жазық теория да морт материалдар үшін дұрыс. === Беріктіктің үшінші теориясы === '''Беріктіктің үшінші теориясы.''' Шектік кернеулік күйдің пайда болуына ең үлкен жанама [[кернеулер]] себешпі болады. Сондықтан ол ең үлкен жанама кернеулер теориясы деп аталады. Теория қанағаттандыру шарты: ''τmax<τ0'' мұндағы ''τmax'' - зерттелетін кернеулік күй үшін ең үлкен жанама кернеу шамасы, ''τ0''-жанама кернеудің қарапайым созылу тәжірибесінен алынған шектік мәні. Жазық кернеулік күй үшін: ''σ_есеп = √(σ_z-σ_y)2+4t²_zy≤[σ]''. Үшінші теорияның негізгі кемшілігі: көлемдік кернеулік күйде бас кернеудің ықпалы ескерілмей қалады. Ең үлкен жанама кернеулер теориясы созылуға және сығылуға бірдей қарсыласатын созымды материалдар тәжірибесінде жақсы дәлелденеді. === Беріктіктің энергетикалық теориясы === '''Беріктіктің энергетикалық теориясы.''' Материалдың шектік кернеулік күйінің пайда болуы мезетінде [[деформация]]ның меншікті потенциялық энергиясының мөлшері кез келген күрделі кернеулік күйде және қарапайым созылу кезіңде бірдей болады. Бұл [[теорияны]] тұжырымдау кезінде алғашында мьшадай болжам ұсынылады: сәйкес шектік кернеулік күйдің тууына өзінің ең үлкен мәніне жеткен толық меншікті [[потенциялық энергия]] себепші болады. Бұл болжамды қанағаттандыратын шарт былайша жазылады: √σ²₁+σ²₂+σ²₃ + 2μ(σ₁σ₂+σ₂σ₃+σ₃σ₁)≤σ жазық кернеулік күйде: σ_есеп=√((σ_z+σ_y)/2)2 + 3((σ_z-σ_y)/2)2 + 3t²_zy ≤[σ] Энергетикалық теория созымды материалдар тәжірибесінде дұрыс дәлелденеді, ол іс жүзінде кеңінен қолданылады.<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Информатика және компьютерлік техника / Жалпы редакциясын басқарған – түсіндірме сөздіктер топтамасын шығару жөніндегі ғылыми-баспа бағдарламасының ғылыми жетекшісі, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты А. Қ. Құсайынов. – Алматы: «Мектеп» баспасы» ЖАҚ, 2002 жыл. – 456 бет. ISBN 5-7667-8284-5</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://kitaphana.kz/ka/downloads/referatu-na-kazakskom/240-fizika/3124-matematika.html Математиканың даму тарихы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130927132450/http://www.kitaphana.kz/ka/downloads/referatu-na-kazakskom/240-fizika/3124-matematika.html |date=2013-09-27 }} {{wikify}} [[Санат:Ақпараттану]] [[Санат:Компьютерлік техника]] [[Санат:Материалдар механикасы терминдері]] [[Санат:Математика]] [[Санат:Теорема]] [[Санат:Онтология]] [[Санат:Абстракция]] [[Санат:Теориялар]] [[Санат:Жүйелер]] [[Санат:Индуктивті пайымдау]] nblvs0ilizjahqmu10i0f44cdontd4i 3683255 3683243 2026-10-18T15:21:18Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/~2026-55839-14|~2026-55839-14]] ([[User talk:~2026-55839-14|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3683119 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Pythagorean Proof (3).PNG|thumb| alt=A.| ''[[Пифагор теоремасы]]''.]] '''Теория''' ({{lang-el|theorіa}} – пайымдау, анықтау) — белгілі бір құбылыстың, шындықтың заңдылықтары мен байланыстары жайлы жан-жақты, толық мағлұмат беретін [[тұжырым]]. Теория өзінің ішкі құрылымы жағынан бір-бірімен [[логика]]лық байланыста болатын біртұтас білім жүйесін құрайды. Теорияның мазмұны белгілі бір ұғымдар мен [[тұжырым]]дарға негізделіп, арнайы [[логика]]лық-[[методология]]лық [[Принцип|принциптер]] мен ережелерге сүйеніп баяндалады. Теория көбінесе [[Болжам|болжамдық]], тұспалдық сипатқа ие. Теорияның кең көлемді теориялық материалды жүйелеуге, сипаттауға бағытталған ''сипаттамалы'' немесе [[логика]]ға негізделген ''дедуктивті'' түрлері бар. [[Логика]]лық көзқарас тұрғысынан Теория өзара байланыстағы [[гипотетика]]лық-дедуктивтік жүйені құрайды. Кез келген теориялық қорытынды негізгі [[тұжырым]]нан ([[аксиома]], анықтама, [[қағида]]) тұрады немесе бірнеше ой-тұжырымдардың логикенті қорытындысы ([[теорема]], нәтиже) болып табылады. [[Эпистемология]]лық мәнде Теория үнемі дамып, өзгеріп отыратын білімдер жүйесі. Қазіргі ғылым [[методология]]сы Теорияның негізгі төрт құрамдас бөлігін айқындайды: <br/> 1. Теорияның теориялық тұрғыдан түсіндірілуге тиісті тәжірибелік нәтижелері мен деректік жиынтығынан тұратын [[эмпирика]]лық негізі; <br/> 2. Әр алуан жалпы заңдылықтар мен [[қағидат]]тардан тұратын теориялық негізі; <br/> 3. Белгілі бір [[логика]]лық және [[методология]]лық реттегіштер; <br/> 4. Дәлелдерден, қорытындылардың жиынтығынан тұратын негізгі теориялық жүйе. Теория [[практика]]лық іс-әрекетті, тәжірибені қорытып, оны жаңа жағдайда ғана қолданбай, ол тәжірибе нәтижелерін шығармашылық тұрғыдан өзгерту арқылы [[практика]]ның алдына жаңа талаптар қойып, оның өрісін кеңейте түседі. [[Ғылым]]и-[[техника]]лық төңкеріс заманында Теорияның [[практика]]ға қатысты [[ғылым]]и-[[өндіріс]]тік маңызы айқын көрінеді. Сондықтан [[практика]] Теорияның ақиқаттылығын дәлелдеумен қатар, оны дамытып, жетілдірудің негізі. [[Сурет:Kinetic theory of gases.svg|thumb| left| alt=A.| ''[[Газдардың кинетикалық теориясы]]''.]] Тексерудің қарапайым түрі – тікелей тәжірибе арқылы тексеру. Бірақ теорияны көп жағдайда тікелей тәжірибемен тексеру мүмкін емес (масалы, [[Жер]]дегі өмірдің пайда болуы), немесе бұндай тексеру өте қиын, не қымбат ([[макроэкономика]]лық және [[әлеумет]]тік теориялар), сондықтан теориялар болжаулық қабілетінің барлығын пайдалану арқылы – яғни алдында белгісіз немесе байқалмаған нәрселерді, оқиғаларды шығарса, ал ұқыптап бақылағанда бұл нәрселер немесе оқиғалар табылып жатса, онда бұл қабілеттің бар болғаны. Жалпылағанда, [[ғылым]] мақсаты – болашақты болжау; бақылау ([[аналитика]]лық) мағынасы – біз әсер ете алмайтын оқиғалар желісін сипаттаумен қатар [[синтетика]]лық, бізге керек болашақты [[технология]] арқылы жасау, мағынасын да қамтиды. Басқаша айтқанда, теория мәні жанама белгілерді бір-бірімен байланыстыру мен өткен шаққа баға беріп, белгілі шарттар орындалғандағы болашақта болатын оқиғаларды көрсетуінде жатыр. '''Теория''' — білім саласындағы негізгі идеялар жүйесі. Автоматтар теориясы — автоматты құрылғылардың жасалу, жұмыс істеу және қолдану принциптерін зерттейтін ғылым. Алгоритмдер теориясы — алгоритмдердің жалпы қасиеттерін зерттейтін математика ғылымының бір тарауы. Алгоритмдер теориясының екі тармағын атап өтуге болады. Біріншісі — математиканы конструктивті негіздестіруді және алгоритмдік шешілмеушілік феноменін зерттейтін логикалық теория. Екіншісі — алгоритмдердің өзін, олардың құрылымын, эквиваленттік түрлендіру әдістерін, тиімділікті бағалау тәсілдерін және құру әдістерін зерттейтін алгоритмдердің аналитикалық теориясы. Ақпарат теориясы — ақпаратты классификациялау, сақтау, алмастыру, шығару тәсілдерін сипаттау және оларды бағалау жұмыстарымен айналысатын кибернетиканың бір саласы.<ref>Рахимбекова З.М. Материалдар механикасы терминдерінің ағылшынша-орысша-қазақша түсіндірме сөздігі. ISBN 9965-769-67-2</ref> === Беріктіктің бірінші теориясы === '''Беріктіктің бірінші теориясы.''' Шектік кернеулік күйдің тууына ең жоғарғы тік [[кернеулер]] теориясы деп атайды. Алынған [[болжам]]ға сөйкес келесі шарт сақталуы керек: ''σ_max=σ₁<σ₀'' мұндағы - зерттелетін кернеулік күй үшін бас кернеулердің ең жоғарғы мені, ''σ₀'' - бір өсті созылудың шектік кернеуі. === Беріктіктің екінші теориясы === '''Беріктіктің екінші теориясы.''' Материалда шектік кернеулік күйдің тууына ең үлкен ұзару себепші болады. Бұл теория ең үлкен ұзару теориясы деп аталады. Көлемдік кернеулік күй үшін: ''σ_есеп=σ-μ(σ₂+σ₃)≤σ₀'' Жазық теория да морт материалдар үшін дұрыс. === Беріктіктің үшінші теориясы === '''Беріктіктің үшінші теориясы.''' Шектік кернеулік күйдің пайда болуына ең үлкен жанама [[кернеулер]] себешпі болады. Сондықтан ол ең үлкен жанама кернеулер теориясы деп аталады. Теория қанағаттандыру шарты: ''τmax<τ0'' мұндағы ''τmax'' - зерттелетін кернеулік күй үшін ең үлкен жанама кернеу шамасы, ''τ0''-жанама кернеудің қарапайым созылу тәжірибесінен алынған шектік мәні. Жазық кернеулік күй үшін: ''σ_есеп = √(σ_z-σ_y)2+4t²_zy≤[σ]''. Үшінші теорияның негізгі кемшілігі: көлемдік кернеулік күйде бас кернеудің ықпалы ескерілмей қалады. Ең үлкен жанама кернеулер теориясы созылуға және сығылуға бірдей қарсыласатын созымды материалдар тәжірибесінде жақсы дәлелденеді. === Беріктіктің энергетикалық теориясы === '''Беріктіктің энергетикалық теориясы.''' Материалдың шектік кернеулік күйінің пайда болуы мезетінде [[деформация]]ның меншікті потенциялық энергиясының мөлшері кез келген күрделі кернеулік күйде және қарапайым созылу кезіңде бірдей болады. Бұл [[теорияны]] тұжырымдау кезінде алғашында мьшадай болжам ұсынылады: сәйкес шектік кернеулік күйдің тууына өзінің ең үлкен мәніне жеткен толық меншікті [[потенциялық энергия]] себепші болады. Бұл болжамды қанағаттандыратын шарт былайша жазылады: √σ²₁+σ²₂+σ²₃ + 2μ(σ₁σ₂+σ₂σ₃+σ₃σ₁)≤σ жазық кернеулік күйде: σ_есеп=√((σ_z+σ_y)/2)2 + 3((σ_z-σ_y)/2)2 + 3t²_zy ≤[σ] Энергетикалық теория созымды материалдар тәжірибесінде дұрыс дәлелденеді, ол іс жүзінде кеңінен қолданылады.<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Информатика және компьютерлік техника / Жалпы редакциясын басқарған – түсіндірме сөздіктер топтамасын шығару жөніндегі ғылыми-баспа бағдарламасының ғылыми жетекшісі, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты А. Қ. Құсайынов. – Алматы: «Мектеп» баспасы» ЖАҚ, 2002 жыл. – 456 бет. ISBN 5-7667-8284-5</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://kitaphana.kz/ka/downloads/referatu-na-kazakskom/240-fizika/3124-matematika.html Математиканың даму тарихы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130927132450/http://www.kitaphana.kz/ka/downloads/referatu-na-kazakskom/240-fizika/3124-matematika.html |date=2013-09-27 }} {{wikify}} [[Санат:Ақпараттану]] [[Санат:Компьютерлік техника]] [[Санат:Материалдар механикасы терминдері]] [[Санат:Математика]] [[Санат:Теорема]] [[Санат:Онтология]] [[Санат:Абстракция]] [[Санат:Теориялар]] [[Санат:Жүйелер]] [[Санат:Индуктивті пайымдау]] dqxjrzbo929ojdq9bk7u31g6t56hq85 0 11028 3683467 3636145 2026-10-19T07:03:51Z Wikuiser 172895 /* */ 3683467 wikitext text/x-wiki {{Жазушы | Есімі = Вислава Шымборска | Шынайы есімі = | Суреті = Wisława Szymborska 2009.10.23 (1).jpg | Ені = 260px | Суреттің аты = | Туған кездегі есімі = | Лақап аты = | Туған күні = 02.07.1923 | Туған жері = [[Провент]], [[Польша]] | Қайтыс болған күні = 01.02.2012 | Қайтыс болған жері = | Азаматтығы = | Ұлты = | Білімі = | Мансабы = | Шығармашылық жылдары = | Бағыты = | Жанры = | Шығармалардың тілі = | Дебюті = | Марапаттары = | Сыйлықтары = {{Нобельдік медаль}} [[Әдебиеттен Нобель сыйлығы]] (1996) | Қолтаңбасы = Wisława Szymborska signature.svg | Сайты = | Commons = }} '''Вислава Шымборска''' ({{lang-pl|Maria Wisława Anna Szymborska}}; [[Шілденің 7]], [[1923]], [[Провент]] — [[Ақпанның 1]], [[2012]], [[Краков]]) — [[поляктар|поляк]] ақыны, [[Әдебиеттен Нобель сыйлығы]]ның жүлдегері ([[1996]]). Оның кітаптары Польшада сатылым жағынан сол жердегі мықты проза жазушыларының кітаптарымен тең түсетін. Сонымен қоса оның олеңдері коптеген [[Еуропа тілдері]]не жане [[Араб тілі|араб]], [[Жапон тілі|жапон]], [[Қытай тілі|қытай]] тілдеріне аударылған. == Өмірбаяны == [[1931]] жылы Шымборсканың отбасы [[Краков]]ке көшеді. Осыдан бастап оның өмірі осы қаламен тығыз қатысып жатты: осында оқыды, осында қызмет істеді, осында тұрақты тұрғын болып қалды. [[1939]] жылы [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] басталғанда ол және де осында астыртын мектепте оқытушылығын жалғастыра берді. [[1943]] жылдан бастап ол темір жол жұмысшысы болып жұмыс істеді, әрі амалын тауып [[Германия]]ға зорлықты еңбекке әкетілуден құтылып қалды, осы кездерден бастап ол әңгімелер жаза бастады, оқта-текте өлең де жазды. 1945 жж. басында Шымборска [[Поляк тілі]] мен әдебиеті мамамандығына үйренді, кейіннен Кракувтегі [[Ягеллон университеті]]нде Қоғамтану мамандығында білім алды. [[1945]] жылы [[наурыз]]да оның тұңғыш жыры «Мен сөз іздеп жүремін»' ''Dziennik Polski'' (''Поляк күнделігі'') ұнжариясында жарияланды. Осыдан кейін оның өлеңдері үнжария мен журналдарда арт-артынан жарық көре бастады. [[1948]] жылы жұбына жеткен кедейлік себебінен ол оқуын жол ортадан тоқтатуға мәжбүр болды. Сол жылы ол ақын Адам Влодекке тұрмысқа шықты, бірақ 1954 жылы онымен ажырасты. Осы мезгіле ол бір ағартушылық жарым айлық гэзетте хатшы эрі қыстырма сурет түсініктемешіші болып жұмыс істеді. [[1953]] жылы [[сталинизм]] Польшада өріс алғанда ол социализм істеріне белсене араласты, [[Ленин]]ды, [[Сталин]]ды, социализм жолын мадақтаған өлеңдер жазды. Сондай-ақ Польша бірлескен жұмысшылар партиясына мүше болды. [[1953]] жылы ол әдеби шолуды мазмұн ететін ''Życie Literackie'' (''Әдеби өмір'') журналына келді, сонда [[1968]] жылға дейін тапжылмай жұмыс жасады, сонымен қоса [[1968]] жылдан бастап жанамалай ''Lektury Nadobowiązkowe'' (''Мәжбүрисіз оқулық'') атымен өзінің кітаптарға шолуын жариялай жүрді де, кейіннен бұл мақлаларды жинақтап кітап етіп шығарды. Шымборска Француз әдебиетіндегі Барокко үлгісіндегі өлеңдерді, және д'Обиньенің шығармаларын [[поляк тілі]]не аударды. [[Германия]]да Шымборска көбінде оның еңбектерін [[Немістер|неміс жұртына]] таныстырған Карл Дедециуспен байланыстырыла аталады. == Сыйлықтары == * 1954: Кракув қалалық әдебиет сыйлығы * 1963: Польша Мәдениет Министрлігінің сыйлығы * 1991: [[Гете сыйлығы]] * 1995: [[Һердер сыйлығы]] * 1996: [[Әдебиеттен Нобель сыйлығы]] == Басты шығармалары == * {{lang|pl|Dlatego żyjemy}} (Тірі жүрудің себебі), 1952 * {{lang|pl|Pytania zadawane sobie}} (Өзіме сұрау), 1954 * {{lang|pl|Wołanie do Yeti}} (Дәуге сыр), 1957 * {{lang|pl|Sól}} (Тұз), 1962 * {{lang|pl|101 wierszy}} (101 жыр), 1966 * {{lang|pl|Sto pociech}} (Мәңгілік қуаныш), 1967 * {{lang|pl|Poezje wybrane}} (Таңдамалы жырлар), 1967 * {{lang|pl|Wszelki wypadek}} (Мүмкіндік), 1972 * {{lang|pl|Wielka liczba}} (Үлкен сан), 1976 * {{lang|pl|Ludzie na moście}} (Көпір үстіндегі жандар), 1986 * {{lang|pl|Poezje: Poems}} (Өлеңдер), 1989 * {{lang|pl|Lektury nadobowiązkowe}} (Таңдамалылар), 1992 * {{lang|pl|Koniec i początek}} (Айақталу мен басталу), 1993 * {{lang|pl|Widok z ziarnkiem piasku}} (Қиыршықтан күллі әлемге), 1996 * {{lang|pl|Sto wierszy - sto pociech}} (Жүз күлкі), 1997 * {{lang|pl|Chwila}} (Қас қағым), 2002 * {{lang|pl|Rymowanki dla dużych dzieci}} (Кәрі балаға), 2003 * {{lang|pl|Dwukropek}} (Қос нүкте), 2005 == Өлеңдері == <poem> '''Бройгелдің екі маймылы''' Түсімде мен маусымдық сынауда екем, Ал еденде байлаулы екі маймыл, Арттарында жайнаған ашық аспан, Толқындайды көп-көңбек теңіз жәй бір. Адамзат тарихынан сынау беріп, Мен отырмын, мәңгіріп, басым зеңіп. Біреуі отыр, көзде мысқыл, міз бақпай, Ал біреуі салды ұйқыны, шырқатты-ай! Жауап таппай мен қаңғырған сол сәтте — Ана шіркін баяу қозғап шынжырын Жігер беріп, естіртеді сылдырын. '''Құлыптасыма''' Мұнда жатыр көнешіл ақын айел, Қойылған үтір секілді. Жерден мәңгі тыныштық алған ол енді, Болмасада әдеби топтың төрінде, Жазбаса да көп өлеңді не түрлі. Деме оның моласы тым жұпыны, Алды өзіндік шапағатын&nbsp;— ұқығын: Мұң сарынмен, кекіргүлем көмкеріп шақырады қоналқаға үкіні. Беу, жүргінші, есептеуішіңді қойыныңнан алғайсың, Шымборсканың тағдыры үшін бір минөт үнсіз қалғайсың. </poem> {{commons|Category:Wisława Szymborska}} {{Әдебиет саласындағы Нобель сыйлығы 1976—2000}} [[Санат:2 шілдеде туғандар]] [[Санат:1923 жылы туғандар]] [[Санат:Курникте туғандар]] [[Санат:1 ақпанда қайтыс болғандар]] [[Санат:2012 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Краковта қайтыс болғандар]] [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (Польша)]] [[Санат:Польша ақындары]] [[Санат:Ақын әйелдер]] [[Санат:XX ғасыр ақындары]] [[Санат:Ақ қыран орденінің (Польша) иегерлері]] [[Санат:Польша Өркендеуі орденінің рыцарлық крестінің иегерлері]] [[Санат:Еңбегі үшін алтын крестінің иегерлері]] [[Санат:Мәдениеттегі еңбегі үшін Gloria Artis алтын медалінің иегерлері]] [[Санат:Польша жазушылары]] [[Санат:Польша аудармашылары]] [[Санат:Поэзияны поляк тіліне аударушылар]] [[Санат:Поляк біріккен жұмысшы партиясы мүшелері]] [[Санат:Поляк жазушылары одағы мүшелері]] [[Санат:Әдебиеттен Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Нобель иегерлері - әйелдер]] [[Санат:Гердер сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Гете сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Обырдан қайтыс болғандар]] nsmeve0k8yk80vi6q8pgtq5w1dmej39 3683468 3683467 2026-10-19T07:05:02Z Wikuiser 172895 /* */ 3683468 wikitext text/x-wiki {{Жазушы | Есімі = Вислава Шымборска | Шынайы есімі = {{lang-pl|Wisława Szymborska}} | Суреті = Wisława Szymborska 2009.10.23 (1).jpg | Ені = 260px | Суреттің аты = | Туған кездегі есімі = | Лақап аты = | Туған күні = 02.07.1923 | Туған жері = [[Провент]], [[Польша]] | Қайтыс болған күні = 01.02.2012 | Қайтыс болған жері = | Азаматтығы = | Ұлты = | Білімі = | Мансабы = | Шығармашылық жылдары = | Бағыты = | Жанры = | Шығармалардың тілі = | Дебюті = | Марапаттары = | Сыйлықтары = {{Нобельдік медаль}} [[Әдебиеттен Нобель сыйлығы]] (1996) | Қолтаңбасы = Wisława Szymborska signature.svg | Сайты = | Commons = }} '''Вислава Шымборска''' ({{lang-pl|Maria Wisława Anna Szymborska}}; [[Шілденің 7]], [[1923]], [[Провент]] — [[Ақпанның 1]], [[2012]], [[Краков]]) — [[поляктар|поляк]] ақыны, [[Әдебиеттен Нобель сыйлығы]]ның жүлдегері ([[1996]]). Оның кітаптары Польшада сатылым жағынан сол жердегі мықты проза жазушыларының кітаптарымен тең түсетін. Сонымен қоса оның олеңдері коптеген [[Еуропа тілдері]]не жане [[Араб тілі|араб]], [[Жапон тілі|жапон]], [[Қытай тілі|қытай]] тілдеріне аударылған. == Өмірбаяны == [[1931]] жылы Шымборсканың отбасы [[Краков]]ке көшеді. Осыдан бастап оның өмірі осы қаламен тығыз қатысып жатты: осында оқыды, осында қызмет істеді, осында тұрақты тұрғын болып қалды. [[1939]] жылы [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] басталғанда ол және де осында астыртын мектепте оқытушылығын жалғастыра берді. [[1943]] жылдан бастап ол темір жол жұмысшысы болып жұмыс істеді, әрі амалын тауып [[Германия]]ға зорлықты еңбекке әкетілуден құтылып қалды, осы кездерден бастап ол әңгімелер жаза бастады, оқта-текте өлең де жазды. 1945 жж. басында Шымборска [[Поляк тілі]] мен әдебиеті мамамандығына үйренді, кейіннен Кракувтегі [[Ягеллон университеті]]нде Қоғамтану мамандығында білім алды. [[1945]] жылы [[наурыз]]да оның тұңғыш жыры «Мен сөз іздеп жүремін»' ''Dziennik Polski'' (''Поляк күнделігі'') ұнжариясында жарияланды. Осыдан кейін оның өлеңдері үнжария мен журналдарда арт-артынан жарық көре бастады. [[1948]] жылы жұбына жеткен кедейлік себебінен ол оқуын жол ортадан тоқтатуға мәжбүр болды. Сол жылы ол ақын Адам Влодекке тұрмысқа шықты, бірақ 1954 жылы онымен ажырасты. Осы мезгіле ол бір ағартушылық жарым айлық гэзетте хатшы эрі қыстырма сурет түсініктемешіші болып жұмыс істеді. [[1953]] жылы [[сталинизм]] Польшада өріс алғанда ол социализм істеріне белсене араласты, [[Ленин]]ды, [[Сталин]]ды, социализм жолын мадақтаған өлеңдер жазды. Сондай-ақ Польша бірлескен жұмысшылар партиясына мүше болды. [[1953]] жылы ол әдеби шолуды мазмұн ететін ''Życie Literackie'' (''Әдеби өмір'') журналына келді, сонда [[1968]] жылға дейін тапжылмай жұмыс жасады, сонымен қоса [[1968]] жылдан бастап жанамалай ''Lektury Nadobowiązkowe'' (''Мәжбүрисіз оқулық'') атымен өзінің кітаптарға шолуын жариялай жүрді де, кейіннен бұл мақлаларды жинақтап кітап етіп шығарды. Шымборска Француз әдебиетіндегі Барокко үлгісіндегі өлеңдерді, және д'Обиньенің шығармаларын [[поляк тілі]]не аударды. [[Германия]]да Шымборска көбінде оның еңбектерін [[Немістер|неміс жұртына]] таныстырған Карл Дедециуспен байланыстырыла аталады. == Сыйлықтары == * 1954: Кракув қалалық әдебиет сыйлығы * 1963: Польша Мәдениет Министрлігінің сыйлығы * 1991: [[Гете сыйлығы]] * 1995: [[Һердер сыйлығы]] * 1996: [[Әдебиеттен Нобель сыйлығы]] == Басты шығармалары == * {{lang|pl|Dlatego żyjemy}} (Тірі жүрудің себебі), 1952 * {{lang|pl|Pytania zadawane sobie}} (Өзіме сұрау), 1954 * {{lang|pl|Wołanie do Yeti}} (Дәуге сыр), 1957 * {{lang|pl|Sól}} (Тұз), 1962 * {{lang|pl|101 wierszy}} (101 жыр), 1966 * {{lang|pl|Sto pociech}} (Мәңгілік қуаныш), 1967 * {{lang|pl|Poezje wybrane}} (Таңдамалы жырлар), 1967 * {{lang|pl|Wszelki wypadek}} (Мүмкіндік), 1972 * {{lang|pl|Wielka liczba}} (Үлкен сан), 1976 * {{lang|pl|Ludzie na moście}} (Көпір үстіндегі жандар), 1986 * {{lang|pl|Poezje: Poems}} (Өлеңдер), 1989 * {{lang|pl|Lektury nadobowiązkowe}} (Таңдамалылар), 1992 * {{lang|pl|Koniec i początek}} (Айақталу мен басталу), 1993 * {{lang|pl|Widok z ziarnkiem piasku}} (Қиыршықтан күллі әлемге), 1996 * {{lang|pl|Sto wierszy - sto pociech}} (Жүз күлкі), 1997 * {{lang|pl|Chwila}} (Қас қағым), 2002 * {{lang|pl|Rymowanki dla dużych dzieci}} (Кәрі балаға), 2003 * {{lang|pl|Dwukropek}} (Қос нүкте), 2005 == Өлеңдері == <poem> '''Бройгелдің екі маймылы''' Түсімде мен маусымдық сынауда екем, Ал еденде байлаулы екі маймыл, Арттарында жайнаған ашық аспан, Толқындайды көп-көңбек теңіз жәй бір. Адамзат тарихынан сынау беріп, Мен отырмын, мәңгіріп, басым зеңіп. Біреуі отыр, көзде мысқыл, міз бақпай, Ал біреуі салды ұйқыны, шырқатты-ай! Жауап таппай мен қаңғырған сол сәтте — Ана шіркін баяу қозғап шынжырын Жігер беріп, естіртеді сылдырын. '''Құлыптасыма''' Мұнда жатыр көнешіл ақын айел, Қойылған үтір секілді. Жерден мәңгі тыныштық алған ол енді, Болмасада әдеби топтың төрінде, Жазбаса да көп өлеңді не түрлі. Деме оның моласы тым жұпыны, Алды өзіндік шапағатын&nbsp;— ұқығын: Мұң сарынмен, кекіргүлем көмкеріп шақырады қоналқаға үкіні. Беу, жүргінші, есептеуішіңді қойыныңнан алғайсың, Шымборсканың тағдыры үшін бір минөт үнсіз қалғайсың. </poem> {{commons|Category:Wisława Szymborska}} {{Әдебиет саласындағы Нобель сыйлығы 1976—2000}} [[Санат:2 шілдеде туғандар]] [[Санат:1923 жылы туғандар]] [[Санат:Курникте туғандар]] [[Санат:1 ақпанда қайтыс болғандар]] [[Санат:2012 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Краковта қайтыс болғандар]] [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (Польша)]] [[Санат:Польша ақындары]] [[Санат:Ақын әйелдер]] [[Санат:XX ғасыр ақындары]] [[Санат:Ақ қыран орденінің (Польша) иегерлері]] [[Санат:Польша Өркендеуі орденінің рыцарлық крестінің иегерлері]] [[Санат:Еңбегі үшін алтын крестінің иегерлері]] [[Санат:Мәдениеттегі еңбегі үшін Gloria Artis алтын медалінің иегерлері]] [[Санат:Польша жазушылары]] [[Санат:Польша аудармашылары]] [[Санат:Поэзияны поляк тіліне аударушылар]] [[Санат:Поляк біріккен жұмысшы партиясы мүшелері]] [[Санат:Поляк жазушылары одағы мүшелері]] [[Санат:Әдебиеттен Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Нобель иегерлері - әйелдер]] [[Санат:Гердер сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Гете сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Обырдан қайтыс болғандар]] 2yb2ugxbxc1dusu5ny7ff55bcim6lfj 0 11422 3683469 3545561 2026-10-19T07:08:23Z Wikuiser 172895 /* */ 3683469 wikitext text/x-wiki {{Жазушы | Есімі = Йоһанн Кристоф Фридрих фон Шиллер | Шынайы есімі = | Суреті = Friedrich_Schiller_by_Ludovike_Simanowiz.jpg | Ені = | Суреттің аты = | Туған кездегі есімі = | Лақап аты = | Туған күні = 10.11.1759 | Туған жері = [[Марбах ам Неккар]], [[Германия]] | Қайтыс болған күні = 09.05.1805 | Қайтыс болған жері = [[Ваймар]], [[Германия]] | Азаматтығы = | Ұлты = [[немістер|неміс]] | Білімі = | Мансабы = | Шығармашылық жылдары = | Бағыты = | Жанры = | Шығармалардың тілі = | Дебюті = | Марапаттары = | Сыйлықтары = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = }} '''Йоһанн Кристоф Фридрих фон Шиллер''' ([[1759 жыл]]ғы [[қарашаның 10]]-ы, [[Марбах ам Неккар]] – [[1805 жыл]]ғы [[мамырдың 9]]-ы [[Ваймар]]) — [[немістер|неміс]] халқының [[ақын]]ы, [[философ]]ы, [[тарихшы]]сы және [[драматург]]ы. Өмірінің соңғы жылдары (1788-1805) Шиллер сол кездің өзінде атақты және ықпалды [[Йоганн Вольфганг фон Гёте|Гетемен]] терең достық орнатып, бұл зор шығармашылық нәтижелерге алып келді: олар эстетика тақырыптарын талқыласып, Шиллер Гетені бұрын бастаған, бірақ кейін аяқтамай кеткен шығармаларын аяқтауына түрткі болды. Осы арқылы қазір [[Ваймар классицизмі]] деп аталатын бір ерекше кезең басталды. Сонымен қатар ол екеуі бірге [[Ксениялар]] деп аталатын қысқа, бірақ өте уытты сатирикалық өлеңдер жинағын құрастырды. Ксенияларда Шиллер мен Гете өздерінің эстетикалық көзқарастарына қарсы шыққандарды өткір әжуаның астына алды. == Өмірбаяны == [[Сурет:Printing3 Walk of Ideas Berlin.JPG|left|thumb|[[Гутенберг, Йоһанн|Йоһанн Гутенбергтің]] ш. 1445 жылы жылжымалы шрифтімен кітап басуды ойлап шығарғанына қойылған ескерткіш.]] Шиллер Германияның оңтүстік-шығысындағы [[Швабия]] аймағында [[Неккар]] өзенінің бойында орналасқан [[Марбах ам Неккар|Марбах]] қаласында дүниеге келді. Әкесі — әскери дәрігер Йоһанн Каспар Шиллдер (1733-1796), анасы — Елизабет Доротеа Кодвайс (1732-1802). Отбасында он бір бала болған, солардың жалғыз ұлы — болашақ ақын. 1790 жылғы ақпанның 22-сінде Шиллер Шарлотте фон Ленгефельдке (1766-1826) үйленді. Отбасында 1793 пен 1804 жылдың арасында төрт бала дүниеге келді: ұлдары Карл мен Ернст, қыздары Луизе мен Емили. Емилидің 1947 жылы Баден-Баденде қайтыс болған немересі барон Александер фон Глейхен-Руссвурм Шиллердің соңғы ұрпағы болды. Фридрих туған кезде әкесі жетіжілдық соғыста жүрген еді. Ол әкесі соның әскерінде қызмет етіп жүрген Пруссияның патшасы [[ІІ Фридрих]]тің құрметіне Фридрих деп аталды. Бірақ кейін барлығы дерлік оның есімін қысқартып, Фриц деп атап кетті.<ref>Lahnstein 1981, pg. 18</ref> Әкесі Каспар Шиллер үйге келуге мүмкіндікті сирек табатын, бұл оның анасына көп қиындық туғызатын, бірақ ол анда-санда отбасына келіп тұратын. Кейбір кездері оның әскери қосыны орналасқан жерлерге анасы балаларымен бірге де бара алатын.<ref>Lahnstein 1981, pg. 20</ref> 1763 жылы соғыс аяқталды. Шиллердің әкесі жаңа жауынгерлерді қабылдайтын қызметке орналасып, [[Швебиш Гмунд]] қаласына жіберілді. Отбасын да ол қасына көшіріп алды, бірақ қалада пәтер жалдап тұру бағасы тым қымбат болғандықтан, олар көршілес [[Лорх]] ауылына көшуге мәжбүр болды.<ref>Lahnstein 1981, pg. 20-21</ref> Лорхта Шиллердің отбасы бақытты өмір кешсе де, өзінің жұмысына әкесінің көңілі толмады. Ол жас Фридрихті кейде өзімен бірге жұмысқа апарып тұратын.<ref>Lahnstein 1981, pg. 23</ref> Лорхта Шиллер бастауыш мектепке бара бастады, бірақ мұғалімі жалқау болып, берген білімі де онша болмады. Сондықтан Фридрих жиі сабақтан қалып отырды.<ref>Lahnstein 1981, pg. 24</ref> Ата-анасы Шиллердің есейгенде пастор болуын армандайтын, сондықтан сол ауылдың пасторы оны [[латын тілі|латын]] және [[грек тілі|грек]] тілдеріне үйрете бастады. Ол адам жақсы ұстаз болып шықты, сол себепті көп кейін Шиллер «[[Қарақшылар (пьеса)|Қарақшылар»]] пьесасындағы діни қызметкерді оның атымен пастор Мозер деп атады. Шиллердің өзіне де діни қызметкер болу ұнап, кейде үстіне қара шапан жамылып алып, уағыз айтқан болатын.<ref>Lahnstein 1981, pg. 25</ref> 1766 жылы Шиллерлер отбасы Лорхтан [[Лудвигсбург]] қаласына көшті. Шиллердің әкесіне үш жыл бойы жалақы төленбей, отбасы жинаған қаражаттарына күн көріп жүрген болатын, бірақ енді ол да бітті. Сондықтан Каспар Шиллер Лүдвигсбург гарнизонына ауысуға өтініш жасады. Бақытты балалық шағының көбі сонда өткен Фридрих үшін бұл оңайға соқпады.<ref>Lahnstein 1981, pg. 27</ref> Көп ұзамай Шиллерді Вурттемберг герцогы Карл Ойген байқайды. Ол 1773 жылы Карл Ойгеннің өзі ашқан [[Карлсшуле]] әскери академиясына түсіп, сонда дәрігерлікті үйрене бастайды. Қысқа өмірінің көп бөлігінде ол басқаларды жазуға тырысып жүрген аурулардан өзі жапа шегіп жүрді. Карлсшуледе оқып жүргенде Шиллер [[Жан-Жак Руссо]] мен [[Йоганн Вольфганг фон Гёте]]нің шығармаларын оқып, бірге оқып жүргендермен классицизм идеяларын талқыласты. Оқып жүрген кезінде ол өзінің «Қарақшылар» деген алғашқы пьесасын жазды. Онда ақсүйек отбасына жататын екі ағайынды жігіттің оқиғасы баяндалады: үлкені Карл Мур бір топ қиқар студентті орманға ертіп әкетіп, қарақшылықпен айналыса бастайды да, кішісі Франц Мур әкесінің үлкен дәулетін айла-шарғымен қолына түсіріп алады. Пьесаның әлеуметтік әділетсіздікке бағыттаған сыны мен төңкерісшіл республикалық идеяларды қолдағаны көрермендерді қатты әсер етіп, Шиллердің атағын шығарды. Кейінірек осы пьесасы үшін Шиллерге кейін Француз Республикасының құрметті азаматы атағы берілді. 1780 жылы ол [[Штутгарт]]та полк дәрігері қызметіне орналасты, қызметі оның өзіне ұнаған жоқ. [[Сурет:Gerhard von Kügelgen 001.jpg|thumb|left|Герһард фон Күгелген салған Фридрих фон Шиллердің портреті.]] «Қарақшылардың» 1781 жылы [[Маннхайм]] қаласында өте сәтті өткен қойылымынан кейін Шиллер тұтқындалып, [[Карл Ойген]]нің өзі оған бұдан былай шығарма жазуға тыйым салды. Шиллер 1783 жылы Штутгарттан қашып, [[Лейпциг]] пен [[Дрезден]] арқылы 1787 жылы [[Ваймар]]ға жетті. 1789 жылы ол Йенада тарих пен пәлсапа профессоры болып тағайындалды. Онда ол тек қана тарихи шығармалар жазды. Ол Ваймарға 1799 жылы қайтып оралып, Гете оны қайтадан пьеса жаза бастауға қолқа салды. Гете екеуі ол [[Ваймар театры]]ның негізін қалап, ол Германияның жетекші театрына айналды. Шиллер Ваймарда 45 жасында [[туберкулез]]ден қайтыс болды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * {{gutenberg author | id=Friedrich_Schiller | name=Friedrich Schiller}} * [http://www.kabale-und-liebe.de Friedrich Schiller Chronology] * [http://www.schillerjahr2005.de 2005 is Schiller year: all dates] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100417015201/http://www.schillerjahr2005.de/ |date=2010-04-17 }} {{commons|Category:Friedrich Schiller}} {{Wikisource-old|Author:Friedrich Schiller|Friedrich Schiller}} [[Санат:1759 жылы туғандар]] [[Санат:10 қарашада туғандар]] [[Санат:Марбахе-на-Неккарда туғандар]] [[Санат:9 мамырда қайтыс болғандар]] [[Санат:1805 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Веймарда қайтыс болғандар]] [[Санат:Германия тарихшылары]] [[Санат:Германия ақындары]] [[Санат:Неміс ақындары]] [[Санат:Германия философтары]] [[Санат:Германия драматургтері]] [[Санат:XVIII ғасыр драматургтері]] [[Санат:XIX ғасыр драматургтері]] [[Санат:XVIII ғасырдағы Германия жазушылары]] [[Санат:Неміс жазушылары]] [[Санат:Туберкулёзден қайтыс болғандар]] [[Санат:Фридрих Шиллер]] [[Санат:Этика тұлғалары]] [[Санат:Өнер философтары]] [[Санат:Әдебиет философтары]] [[Санат:Эстетиктер]] [[Санат:Веймарда жерленгендер]] [[Санат:Йена университеті оқытушылары]] f04yqllzc6pbq9nszp57odwf53eritc 0 13971 3683476 2216247 2026-10-19T07:22:17Z Wikuiser 172895 /* */ 3683476 wikitext text/x-wiki {{Жазушы | Есімі = Пантелеймон Кулиш | Шынайы есімі = Panteleimon Kulish | Суреті = Panteleimon Kulish.jpg | Ені = | Суреттің аты = | Туған кездегі есімі = | Лақап аты = | Туған күні = 07.07.1819 | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 14.02.1897 | Қайтыс болған жері = | Азаматтығы = | Ұлты = [[украиндер|украин]] | Білімі = | Мансабы = | Шығармашылық жылдары = | Бағыты = | Жанры = | Шығармалардың тілі = | Дебюті = | Марапаттары = | Сыйлықтары = | Қолтаңбасы = Panteleimon Kulish (signature).jpg | Сайты = | Commons = }} '''Пантелеймон Александрович Кулиш''' (''украинша'' Пантелеймо́н Олекса́ндрович Кулі́ш) (7 тамыз [[1819]] — 14 ақпан [[1897]]) — украин жазушысы, ақын, этнограф, аударушы, сыншы, редактор. Бұрынғы [[Чернигов губерниясы]]ның [[Воронеж]] деген жерінде туған - қазір бұл жер [[Украина]]ның [[Сумы облысы]]ның [[Шостков ауданы]]на қарайды. Әкесі - Александр Андреевич казак атамандарының ұрпағы еді, егін егетін бай адам еді, шешесі Катерина - казак жүзбасы Иван Гладкойдың қызы еді. Кулиштің "рухани кіндік шешесі" - Ульяна Мужиловская еді. 1841 жылына дейін Кулиш бірнеше жыл Киев университетінде дәрістеріне баратын болады. Кулиштің ата-бабалары казак атамандары болса да, оған қарамастан оның ресми дворян әулетінен шыққанын көрсететін құжаттары болмаған еді, сондықтан Кулиш университетте оқуға құқығы болмағандықтан оқи алмайды. Мектептердің бақылаушысы - М.Юзефскийдің арқасында Кулиш [[Луцк]] қаласындағы дворян училищесінде жұмыс істеуге бастайды. 1845 жылында "Современник" журналы Кулиштің "Чорна рада" (''Қара одақ'') романын басып жарияланды. 1847 жылы қаңтардың 22-сінде Пантелеймон Кулиш 18-жасар Александра Михайловна Белозерскаяға үйленеді, тойында Кулиштің досы - атақты ақын [[Тарас Шевченко]] куә ретінде болды. 1847 жылы Петербург Академиясы Кулишті Батыс Еуропаға жолдайды, соған Кулиш әйелімен баратын болады. Пантелеймон Кулиш украин әліппесінің нұсқаларының бірінің авторы. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:1819 жылы туғандар]] [[Санат:1897 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Украина жазушылары]] [[Санат:Украин ақындары]] [[Санат:Украина этнографтары]] 3b7fgkrtct3ht6vzh42jbt4ahdsz0b0 3683477 3683476 2026-10-19T07:22:47Z Wikuiser 172895 /* */ 3683477 wikitext text/x-wiki {{Жазушы | Есімі = Пантелеймон Кулиш | Шынайы есімі = Пантелеймо́н Кулі́ш | Суреті = Panteleimon Kulish.jpg | Ені = | Суреттің аты = | Туған кездегі есімі = | Лақап аты = | Туған күні = 07.07.1819 | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 14.02.1897 | Қайтыс болған жері = | Азаматтығы = | Ұлты = [[украиндер|украин]] | Білімі = | Мансабы = | Шығармашылық жылдары = | Бағыты = | Жанры = | Шығармалардың тілі = | Дебюті = | Марапаттары = | Сыйлықтары = | Қолтаңбасы = Panteleimon Kulish (signature).jpg | Сайты = | Commons = }} '''Пантелеймон Александрович Кулиш''' (''украинша'' Пантелеймо́н Олекса́ндрович Кулі́ш) (7 тамыз [[1819]] — 14 ақпан [[1897]]) — украин жазушысы, ақын, этнограф, аударушы, сыншы, редактор. Бұрынғы [[Чернигов губерниясы]]ның [[Воронеж]] деген жерінде туған - қазір бұл жер [[Украина]]ның [[Сумы облысы]]ның [[Шостков ауданы]]на қарайды. Әкесі - Александр Андреевич казак атамандарының ұрпағы еді, егін егетін бай адам еді, шешесі Катерина - казак жүзбасы Иван Гладкойдың қызы еді. Кулиштің "рухани кіндік шешесі" - Ульяна Мужиловская еді. 1841 жылына дейін Кулиш бірнеше жыл Киев университетінде дәрістеріне баратын болады. Кулиштің ата-бабалары казак атамандары болса да, оған қарамастан оның ресми дворян әулетінен шыққанын көрсететін құжаттары болмаған еді, сондықтан Кулиш университетте оқуға құқығы болмағандықтан оқи алмайды. Мектептердің бақылаушысы - М.Юзефскийдің арқасында Кулиш [[Луцк]] қаласындағы дворян училищесінде жұмыс істеуге бастайды. 1845 жылында "Современник" журналы Кулиштің "Чорна рада" (''Қара одақ'') романын басып жарияланды. 1847 жылы қаңтардың 22-сінде Пантелеймон Кулиш 18-жасар Александра Михайловна Белозерскаяға үйленеді, тойында Кулиштің досы - атақты ақын [[Тарас Шевченко]] куә ретінде болды. 1847 жылы Петербург Академиясы Кулишті Батыс Еуропаға жолдайды, соған Кулиш әйелімен баратын болады. Пантелеймон Кулиш украин әліппесінің нұсқаларының бірінің авторы. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:1819 жылы туғандар]] [[Санат:1897 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Украина жазушылары]] [[Санат:Украин ақындары]] [[Санат:Украина этнографтары]] otj9utr91t92m7hlne8mh8fqj6d0scm 0 14014 3683318 3396935 2026-10-18T18:57:52Z Nurken 111493 3683318 wikitext text/x-wiki '''Ұлыбритания монархиясы''' немесе '''Британ монархиясы''' ({{Lang-en|the British monarchy}}) — [[Ұлыбритания]], [[Британ теңіз территориялары|оның теңіз территорияларындағы]] және де [[тәждік жерлер]]дің (мысалы [[Гернси]], [[Джерси (арал)|Джерси]] мен [[Мэн аралы]]) үкімет түрі, [[Парламенттік монархия|конституциялық монархия]] болып келеді. Билік мұра бойынша беріледі, және қазіргі замандағы [[Британ монархтарының тізімі|Британ монархының]] билігі қатты шектелген, үкіметтің қызметін [[Ұлыбритания Премьер-министрі|Премьер-Министр]] мен [[Ұлыбритания парламенті|Парламент]] орындайды. == Мемлекет басқарудағы рөлі == Монарх [[Ұлыбритания парламенті|парламенттің]] құрамдас бөлігі болып табылады. Бірақ іс жүзінде [[Британ монархтарының тізімі|монарх]] заң шығару процесіне араласпайды, яғни оның [[вето]] қою құқығы жоқ. Сонымен қатар ол атқарушы билік ісіне де араласпайды. Мемлекетті [[министрлер кабинеті]] басқарады. Бұл жерде басты фигура [[Ұлыбритания Премьер-министрі|Ұлыбрританияның премьер-министрі]] болып табылады. Ал теориялық жағынан мемлекетті «Оның әміріндегі мемлекет» деп атайды. Үкіметті екі палаталы жүйе сәйкестендірілген парламент кейбір жерлерде басқарып отырады. [[Ұлыбритания]] мемлекетінің басшысы сайланбайды. Ол мұрагерлік арқылы беріледі. Бұл жерде мұрагерліктің кастильдік жүйесі қолданылады, яғни бұл жүйе бойынша билік [[Виндзор әулеті]]ненде әкесінен үлкен баласына беріледі, егер ұлы болмаса үлкен қызына беріледі. Сонымен қатар монарх мұрагерді өзі сайлай алады. Кей кездері монарх билікті өз туысқанына да беріле беретін. Бұл XX ғасырда бір рет ғана болған. Ұлыбританиядағы монарх ұлттардың бірлігінің символы болып табылады. Оны әлеуметтік қоғамның тұрақтылығының негізгі белгісі болып табылады. Ұлыбритания тарихында [[Монархия|монархтық]] [[республика]]ға қарсы тарихи қозғалыстар мен [[көтеріліс]]тер болмаған. Құқықтық жағынан британдық монарх көптеген артықшылықтарға ие. Оны корольдік прерогатива деп атайды. Оны қылмыстық, азаматтық, әкімшілік жазаға тартуға болмайды. Бірақ та тарихтан [[ағылшын төңкерісі]] кезіндегі [[Карл I (Англия королі)|Карл І]] жазаға ұшырап, өлтірілгені бәрімізге белгілі. Монарх политикалық тұрғыдан нейтралды болып табылады. Ол белгілі бір партия мүшесі бола алмайды, мемлекетті басқару кезінде белгілі бір саяси жауапкершілікті өз мойнына алмайды. Монарх үшін оның министрлері жауап береді. Діни тұрғыдан монарх [[Протестантизм|протестант]] болуы керек және [[Католицизм|католикпен]] бірге тұрмыста болмауы керек. Бұл ерекше құқықтар орнықтырылған дәстүрлерде, конституциялық салтта белгіленген. Кей кезде бұл ережелер соттық предецедентте бекітіледі. Бұлар заң болып табылмайды және парламентке байланысты емес. Парламентпен қатынас кезінде бұл құқықтар үкімет басшысы, [[Ұлыбритания Премьер-министрі|Премьер-Министрінің]], бұйрығымен орындалады. Ол барлық заңдарды қадағалайды, және де абсолютты вето құқығына ие. Бірақ іс жүзінде Ұлыбритания премьер-министрі вето қою құқығын [[1757]] жылдан бастап қолданбады. Монарх парламенттің жыл сайынғы сессиясының ашылуында трондық сөз сөйлеу сөйлейді. Трондық сөз лордтар палатысында оқылады. Бұл жерге өкілдер палатысының мүшелері шақыртылады. [[Өкілдер палатасы]]ның мүшелері бұл сөзді орындарынан тұрып тыңдаса лордтар палатасының өкілдері орындарында отырып тыңдайды. Трондық сөзден кейін ол әр палатада айтылып талқыланады. Бұл сөзден [[министрлер кабинеті]]нің келе жатқан жылдың программасы құрастырылады. Бұл сөзді [[Ұлыбритания Премьер-министрі|премьер-министр]] дайындайды. Монарх бұл тексттен бірде-бір сөзді өзгертуге қақысы жоқ. Тіпті бір сөздеріне арнайы интонация қоюына да болмайды. Монарх өкілдер палатасын таратып, сайлаудың жаңа мерзімін бекітеді. Бұны ол тек үкіметтің келісімімен соның ішінде премьер-министрдің қолдауымен атқарылады. Теория жүзінде монарх үкімет басшысын орнына тағайындайды делінген. Бірақ іс жүзінде үкімет басшысын өкілдер палатасында көпшілік дауысқа ие болған сайлана алады. Бұны [[сенім вотумы]] деп атайды. Бұған әрине жеңген партияның өкілі сайланады. Кей кездері жеңген партия бір адамды кандидат етіп бекіте алмағанда, [[Британ монархтарының тізімі|монарх]] өз даусын береді. Бұндай оқиғалар [[1957 жыл|1957]], [[1963 жыл|1963]], [[1974 жыл|1974]] жылдары болған. Үкімет монарх атынан актілер шығарады. Ол «кеңес» туралы бұйрық» деп аталады. Кейін бұны құпия кеңесте қарайды. Оның ішіне тек үкімет мүшелері ғана қатыспайды. Ал бұндағы болған жағдайларды премьер-министр монархқа баяндауға міндетті. [[Сурет:EdwardII-Cassell.jpg|left|150px|thumb|[[Iı Эдвард]] Монарх шығарған барлық актілер контрасигнацияға ұшырайды, яғни міндетті түрде актінің астына премьер- министрдің қолының қойылуын қажет етеді. Ол болмаса акті заңды болып танылмайды. Монарх қарамағында Құпия кеңес болады. Бұл оның құрамында ешқандай құпиялық жоқ. Кеңес құрамына екі палатадан өкілдер, корольдің жанұясының мүшелері, [[епископ]]тар, [[министр]]лер (олардың саны әр кезде әр қалай 300-400-ге дейін). Кеңес арнайы бір үлкен мейрамдарда, оқиға болған кезде жиналады. Бірақ көбіне кеңеске тек бірнеше адамдар жиналады. == Сыртқы саясаттағы рөлі == Монарх сыртқы саясатқа араласуға құқығы бар. Ол [[Ұлттар достастығы|Британдық Достастықтың]] басшысы болып табылады. Ал кейбір елдерде ол тәуелсіздіктен кейін де монарх ретінде қала берген. Ол құқықтық тұрғыдан әскери күштің қолбасшысы болып табылады. Монарх жоғарғы әскери басшыларды сайлайды, оларға шен, атақ береді. Сонымен қатар монархтың өзі де шенге ие. Корольдің құзіретіне соғыс пен бейбітшілік туралы мәселелер, амнистия, ақтау деген мәселелер кіреді. Монархтың өзіне қатысты жеке артықшылықтары бар. Корольдік регалилерге тақ, [[тәж]]і, мантия, [[держава]], [[Асаймұса (скипетр)|скипетр]], [[лауазым]] және де монархқа «Сіздің әміріңізбен» деп сөйлеу міндетті болып келеді. Сонымен қатар корольдік [[сарай]] монарх артықшылығының бірі болып табылады. Сарай корольдің өзіне және оның жанұясына қызмет ететін қызметшілерден тұрады. Ал король туыстарының барлығының өздерінің белгілі бір титулдары бар (соның ішінде графтар, т.б.). Ал негізгі корольдің артықшылығы парламентпен бекітілетін цивильдік қағаз, яғни бұл корольдің жеке шығындары мен оның сарайын қамтамасыз ету үшін қажет. Қазіргі кезде монархтың жеке шығындары үшін 8 млн [[фунт стерлинг]] немесе 5 млн [[АҚШ доллары]]н құрайды. Монарх салық төлемеуге құқылы, бірақ қазіргі король [[III Чарльз]]дің ізбасары [[II Елизабет]] ондай артықшылықтан өз еркімен бас тартты. Монарх, тақ мұрагері және оның кейбір туыстары өздерінің жеке жылжымайтын мүліктеріне ие. Соған қоса тақтық меншік болып табылатын [[сарай]]лар мен жерлерге ие болады. Бұндай меншік оларға пайда әкелуі мүмкін, бірақ оның бұл тақтық меншікті олардың сатуға құқығы жоқ. Олар сонымен қатар бағалы қағаздардың иелері, жеке меншікке иелік етуге олардың құқықтары бар. Және жеке меншіктеріне өз қалауларынша әмірлік жүргізе алады. == Тағы қараңыз == * [[Британ монархтарының тізімі]] [[Санат:Ұлыбритания]] [[Санат:Британ монархиясы]] [[Санат:Ұлыбритания саясаты]] j1gm9gecxga3lq6vee7xm2471g7b95k 0 16802 3683472 3630833 2026-10-19T07:16:04Z Wikuiser 172895 /* */ 3683472 wikitext text/x-wiki {{Жазушы | Есімі = Федор Достоевский | Шынайы есімі = | Суреті = Dostoevsky.jpg | Ені = | Суреттің аты = Достоевский 1879 жылы | Туған кездегі есімі = | Лақап аты = | Туған күні = 11.11.1821 | Туған жері = [[Мәскеу]], [[Ресей империясы]] | Қайтыс болған күні = 09.02.1881 | Қайтыс болған жері = [[Санкт-Петербург]], Ресей империясы | Азаматтығы = {{байрақ|Ресей империясы|1858}} | Ұлты = [[орыстар|орыс]] | Білімі = | Мансабы = | Шығармашылық жылдары = 1846–1881 | Бағыты = | Жанры = | Шығармалардың тілі = | Дебюті = | Марапаттары = | Сыйлықтары = | Қолтаңбасы = Fyodor Dostoyevsky Signature.svg | Сайты = | Commons = }} '''Фёдор Михайлович Достоевский''' (30 қазан (11 [[қараша]]) [[1821 жыл]]ы, [[Мәскеу]], [[Ресей империясы]] — 28 қаңтар ([[9 ақпан]]) [[1881 жыл]]ы, [[Санкт-Петербург]], [[Ресей империясы]]) — ең атақты орыс [[жазушы]]ларының және ойшылдарының бірі. Фёдор Михайлович Достоевский – орыс жазушысы, [[Санкт-Петербург]] Ғылым академиясының корреспондент мүшесі (1877). Ол 1821 жылы он бірінші қарашада Мәскеу қаласында туған. 1843 жылы Санкт-Петербург әскери-инженерлік училищесін бітіреді. 1847 жылдан [[Михаил Петрашевский]]дің қоғамына қатысқаны үшін 1849 жылы қамауға алынып, [[өлім жазасы]]на кесіледі. Бұл жаза каторгамен ауыстырылып, 1850 – 1854 жылдары [[Омбы]]да айдауда, кейін қатардағы солдат болды. 1854 жылы Омбыда [[Шоқан Уәлиханов]]пен танысады, бұл таныстық [[Семей]]дегі кездесулерден соң үлкен достыққа айналды. 1859 жылы Достоевский [[Тверь]], кейіннен Санкт-Петербург қаласында тұруға рұқсат алады. Өз ағасы Михаил Достоевскиймен бірге 1864 жылға дейін «[[Время]]» (1861 – 1863) және «[[Эпоха]]» (1864 – 1865) журналдарын шығарып тұрды. 1862 – 1863 және 1867 – 1871 жылдары шет елдерде болды. Олар Германия, Франция, Англия, Швейцария, Италия және Австрия.1873 – 1874 жылдары [[князь Владимир Мещерский]] шығарып тұрған «[[Гражданин]]» журналының редакторы болды. Достоевскийдің «[[Бейшаралар]]» (1846, қазақшаға 1955 жылы [[Сәйділ Талжанов]] аударған) атты алғашқы романы оның шығармашылық қуатын танытты. Кейінірек, «[[Қор болғандар мен қорланғандар]]» (1861), «[[Өлі үйден хаттар]]» (1861 – 1862) романдары жарық көрді. Достоевский «[[Ойыншы]]» (1866), «[[Қылмыс және Жаза]]» (1866, қазақшаға 1972 ж. [[Мұхтар Жанғалин]] аударды), «[[Нақұрыс]]» (1868, қазақшаға 1984 ж. [[Нияз Сыздықов]] аударған), «[[Албастылар|Жындар]]» (1870 – 1872), «[[Жасөспірім|Жеткіншек]]» (1875). «[[Ағайынды Карамазовтар]]» (1878 – 1880) романдарын жазды. Жазушы шығармалары адамның ішкі дүниесіндегі қайшылықты ашып, қоғамдағы әлеуметтік мәселелерге психологиялық талдау жасайды. «[[Жазушының күнделігі]]» (1871 – 1881), «[[Пушкин туралы сөз]]» (1880), т.б. әдеби-сын еңбектерінің әлемдік эстетика тарихында алар орны ерекше. Уәлихановпен достығы туралы Достоевский «Жазушының күнделігінде» жазған, екеуінің жазысқан хаттары сақталған. Жазушы 1881 жылдың тоғызыншы ақпанында [[Санкт-Петербург]] қаласында қайтыс болған. Семейдегі 1857 – 1859 жылдары тұрған үйінде Достоевскийдің әдеби-мемориалдық [[мұражай]]ы (1971) бар.<ref>“Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9</ref> == Дереккөздер == <references/> {{commons|Федор Михайлович Достоевский}} [[Санат:11 қарашада туғандар]] [[Санат:1821 жылы туғандар]] [[Санат:Мәскеуде туғандар]] [[Санат:9 ақпанда қайтыс болғандар]] [[Санат:1881 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Санкт-Петербургте қайтыс болғандар]] [[Санат:Орыс жазушылары]] [[Санат:Ресей философтары]] jer82ey7obwm7yamtlkjmguo5zj4ym6 0 17888 3683366 3664721 2026-10-19T01:55:35Z Wikuiser 172895 3683366 wikitext text/x-wiki {{Партия | партия атауы = Аманат | шынайы атауы = | логотипі = Logo of the Amanat political party.svg | логотип ені = 200px | сурет атауы = «Аманат» саяси партиясының ресми логотипі | партия түсі = #55B4A0 | басшысы = [[Ерлан Жақанұлы Қошанов|Ерлан Қошанов]] | лауазым = Атқарушы хатшысы | лауазым иесі = [[Дәулет Жамаубайұлы Кәрібек|Дәулет Кәрібек]] | негіздеуші = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | құрылуы = [[1 наурыз]] [[1999 жыл|1999]] | таратылуы = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]] | штаб-пәтері = {{байрақ|Астана}}, [[Дінмұхамед Қонаев көшесі (Астана)|Дінмұхамед Қонаев көшесі]], 12/1 | идеологиясы = Әмбебап партия<br>[[Центризм]]<br>[[ұлтшылдық|Азаматтық ұлтшылдық]]<br>[[консерватизм|Әлеуметтік консерватизм]]<br>[[Этатизм]] | интернационалы = | одақтастар = | мүшелер саны = 800 мың | жастар ұйымы = {{flagicon image|Jastar Ruhy logo.svg|border=}} [[Жастар рухы]] | Төменгі палатадағы орындар = {{Партия/Орындар|23|77|#55B4A0|мәтін=([[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 2-сайланым депутаттары|II сайланым]])}} {{Партия/Орындар|42|77|#55B4A0|мәтін=([[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 3-сайланым депутаттары|III сайланым]])}} {{Партия/Орындар|98|107|#55B4A0|мәтін=([[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 4-сайланым депутаттары|IV сайланым]])}} {{Партия/Орындар|83|107|#55B4A0|мәтін=([[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 5-сайланым депутаттары|V сайланым]])}} {{Партия/Орындар|84|107|#55B4A0|мәтін=([[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 6-сайланым депутаттары|VI сайланым]])}} {{Партия/Орындар|76|107|#55B4A0|мәтін=([[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 7-сайланым депутаттары|VII сайланым]])}} {{Партия/Орындар|62|98|#55B4A0|мәтін=([[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|VIII сайланым]])}} | Төменгі палатадағы орындар_параметр = [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]]тегі мандат саны<ref>{{Cite web|date=2023-03-20|title=ҚР Парламент Мәжілісі депутаттарын сайлауда дауыс берудің алдын ала нәтижелері туралы|url=https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=8910|access-date=2023-03-31|website=[[Қазақстан Республикасының Орталық сайлау комиссиясы|ОСК]] ресми сайты|lang=kk}}</ref> | Жоғарғы палатадағы орындар = | Жоғарғы палатадағы орындар_параметр = | Еуропарламенттегі орындар = | әнұраны = | партиялық мөр = | тұлғалар = | ресми сайты = [https://amanatpartiasy.kz amanatpartiasy.kz] }} '''«Amanat» партиясы''' (''2022 жылға дейін «Nur Otan»'') — [[Қазақстан]]да 1999–2026 жылдары билік еткен ең ірі президентшіл [[саяси партия]]. Партияның соңғы төрағасы болған — Мәжілістің соңғы спикері [[Ерлан Жақанұлы Қошанов|Ерлан Қошанов]]. Партия [[1999 жыл]]ы экс-президент [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаевтың]] бастамасымен «Отан» партиясы деген атпен құрылған. Парламент сайлауына [[1999 жыл]]дан бері қатысып келді. Соңғы рет қатысқан [[Қазақстандағы парламент сайлауы (2023)|2023 жылғы парламент сайлауы]] нәтижесінде жалпы дауыс санының 53,9%-ын жинап, жалпы 98 ішінен 62 мандатқа ие болды. Президент сайлауына [[2005 жыл]]дан бері қатысып, қызметтегі президентті қолдап отырды. 2026 жылғы 14 маусымда өткен съезде «Аманат» партиясы [[Әділет (партия)|«Әділет»]] партиясына қосылды.<ref>[https://kz.kursiv.media/kk/2026-06-14/zmts-amanat-adiletke-kosyldy/ AMANAT «Әділетке» қосылды – партия съезі «қолдап» дауыс берді]</ref> == Аталуы == Партияның ресми атауы: * «Отан» Республикалық саяси партиясы (1999–2006) * «Нұр Отан» Халықтық-демократиялық партиясы (2006–2013) * «Нұр Отан» партиясы (2013–2019) * «Nur Otan» партиясы (2019–2022) * «AMANAT» партиясы (2022–2026) [[2006 жыл]]ы [[22 желтоқсан]]да «Отан» партиясының кезектен тыс X съезінде «Отан» Республикалық саяси партиясын «Нұр Отан» Халықтық-демократиялық партиясы деп өзгерту туралы ұсыныс қабылданып, «Отан» РСП-ның Жарғысына өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы қаулы шығарылды. Атаудағы "Нұр" - сол уақыттағы Қазақстан президентіне - [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаевқа]] сілтеме. [[2022 жыл]]ы [[1 наурыз]]да "Нұр Отан" партиясының кезектен тыс съезінде мәжіліс спикері [[Ерлан Жақанұлы Қошанов|Ерлан Қошанов]] партияның атын "Аманат" деп атау туралы ұсыныс жасады. Президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] бұл ұсынысты қолдады.<ref>[https://www.azattyq.org/a/31729531.html "Нұр Отан" партиясы "Аманат" болып өзгерді. Саяси кеңес құрамына төрт адам қосылды]</ref> == Тарихы == {{Қазақстан саясаты}} [[1998 жыл]]ғы [[21 қазан]]да [[Қазақстан|Қазақстан Республикасында]] «Президентке үміткер [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]]ты қолдаудың қоғамдық штабы» қоғамдық қозғалысы тіркелді. Штаб сайлау науқаны кезінде саяси партиялар және қозғалыстармен бірге қызмет істеді. Штаб жұмысына белгілі мемлекет және саясат қайраткерлері – [[Сергей Александрович Терещенко|Терещенко С.А]], Дунаев Г.И., Такуов Х.Ш белсене ат салысты. Тап сол кездері қоғамдық қозғалысты саяси партияға айналдыру туралы идея дүниеге келді. 1999 жылғы 19 қаңтарда жиналыс өтіп, Қоғамдық штабты Республикалық «Отан» саяси партиясы» етіп өзгерту туралы шешім қабылданды. 1999 жылғы 12 ақпанда партия Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес тіркеуден өтті. Осы күн Тәуелсіз Қазақстанның жаңа тарихындағы партия қызметінің өз жұмысын бастаған уақыты болып есептеледі. Партия мұрағатында Республикалық «Отан» саяси партиясының мүшесі [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаевтың]] [[1999 жыл]]дың [[22 ақпан]]ымен белгіленген есеп кітапшасы мұқият сақтаулы. [[1999 жыл]]ғы [[1 наурыз]]да партияның І құрылтай сьезі өтіп, онда [[Қазақстан Республикасының Президенті]] [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]] бірауыздан партия Төрағасы болып сайланып, Саяси кеңес, Орталық ревизия комиссиясының құрамы бекітіліп, партия Жарғысы қабылданды. Сонымен бірге сьезд делегаттары маңыздылығы жағынан тарихи болып саналатын «Отан» республикалық саяси партиясының, Қазақстанның халықтар бірлігі партиясы, Қазақстанның демократиялық партиясы, Қазақстанның [[Либерализм|либералдық]] қозғалысы, [[Қазақстан 2030|«Қазақстан – 2030»]] қозғалысымен бірігуі туралы қарарды қабылдады. 2002 жылғы 9 қарашада Алматы қаласында «Отан» республикалық саяси партиясының кезектен тыс IV съезінде «Отан» РСП-на Қазақстанның халықтық-кооперативтік партиясы мен Республикалық еңбек саяси партиясының қосылуы туралы шешім қабылданды. 2006 жылғы 4 шілдеде [[Астана]]да Республикалық «Отан» саяси партиясының кезектен тыс IX съезі өтіп, [[Асар партиясы|«Асар» партиясының]], ал 2006 жылғы 22 желтоқсанда өткен кезектен тыс Х-сьезде Азаматтық және Аграрлық партиялардың «Отан» РСП қатарына қосылуы туралы шешім қабылданды. Партияның Х-съезінде көпшілік дауыспен Қазақстанның жетекші саяси күшін «Нұр Отан» халықтық демократиялық партиясы етіп өзгерту туралы шешім қабылданды. 2008 жылғы 17 қаңтарда Елбасы – Партия Лидері [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Н.Ә.Назарбаевтың]] төрағалық етуімен «Нұр Отан» ХДП Саяси кеңесінің кеңейтілген отырысы өтіп, партияның халықтық платфомасын іске асырудың бағдарламасы қабылданды. [[2008 жыл]]ғы [[14 мамыр]]да «[[Жас Отан]]<nowiki/>» жастар қанатының І сьезі өтті. [[2009 жыл]]ғы [[9 қаңтар]]да Партия Орталық аппаратында Партиялық бақылау комитетінің бірінші ұйымдық отырысы өтті. [[2013 жыл]]ғы [[18 қазан]]да «Нұр Отан» Халықтық демократиялық партиясы «Нұр Отан» партиясы болып өзгертілді. Сол күні партияның жаңа Доктринасы қабылданды. [[2022 жыл]]ғы [[1 наурыз]]дағы кезектен тыс XXII Съезде президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] саяси партияның атауын «Аманат» деп өзгертуді ұсынады. Сол жылдың [[26 сәуір]]інде партияның кезектен тыс XXIII съезінде Президент партиядан шығып, төрағалық [[Ерлан Жақанұлы Қошанов|Ерлан Қошановқа]] берілді және [[Адал (партия)|«Адал»]] партиясы «Аманат» партиясына қосылды. 2026 жылғы 6 маусымда «Аманат» партиясы саяси кеңесінің отырысы өтіп, кеңес мүшелері «президенттің күн тәртібі төңірегінде топтасуға» үндеу жасады. 12 маусымда өткізілген съезде партия жаңадан құрылған [[Әділет (партия)|«Әділетпен»]] бірігу туралы шешім қабылдады.<ref>[https://kz.kursiv.media/kk/2026-06-12/amanat-pen-aedilet-partiyasy-birikti/ Amanat пен «Әділет» партиясы бірікті]</ref> 14 маусымда өткен «Әділет» партиясының съезінде бұл шешім мақұлданды.<ref>[https://kz.kursiv.media/kk/2026-06-14/zmts-amanat-adiletke-kosyldy/ AMANAT «Әділетке» қосылды – партия съезі «қолдап» дауыс берді]</ref> == Съездер == {| class="wikitable" !Съезі !Күні !Өткізу орны |- |«Отан» партиясының I құрылтай съезі: |1 наурыз 1999 жыл. Өкілдер бірауыздан [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаевты]] партияның бірінші төрағасы етіп сайлады. Партияға Қазақстанның халық бірлігі партиясы («Отанның» алдындағы билеуші партия), Қазақстанның демократиялық партиясы, Қазақстанның либералдық қозғалысы, «Қазақстан–2030» қозғалысы қосылды. |[[Алматы]] |- |«Отан» партиясының II кезектен тыс съезі: |18 тамыз 1999 жыл. Мәжіліс сайлауына партиялық тізім бойынша кандидаттар бекітілді. |[[Алматы]] |- |«Отан» партиясының III съезі: |20 сәуір 2001 жыл. |[[Алматы]] |- |«Отан» партиясының IV съезі: |9 қараша 2002 жыл. «Отан» партиясына Қазақстанның халықтық-кооперативтік партиясы мен Республикалық еңбек саяси партиясы қосылды. |[[Алматы]] |- |«Отан» партиясының V съезі: |12 шілде 2003 жыл. |[[Алматы]] |- |«Отан» партиясының VI съезі: |12 наурыз 2004 жыл. Төрағаның үш орынбасары тағайындалды. |[[Алматы]] |- |«Отан» партиясының VII съезі: |18 шілде 2004 жыл. Мәжіліс сайлауына партиялық тізім және бір мандатты округтер бойынша қатысатын кандидаттар бекітілді. Партияның «Қазақстандық жол-2009» сайлауалды тұғырнамасы қабылданды. |[[Алматы]] |- |«Отан» партиясының VIII съезі: |9 қыркүйек 2005 жыл. Партия ҚР Президенттігіне Нұрсұлтан Назарбаевтың кандидатурасын ұсынды. |[[Алматы]] |- |«Отан» партиясының IX съезі: |4 шілде 2006 жыл. «Отан» және Республикалық «[[Асар партиясы|Асар]]<nowiki/>» партиясының (200 мың мүше) бірігуі. |[[Астана]] |- |«Отан» партиясының Х съезі: |22 желтоқсан 2006 жыл. [[Қазақстан аграрлық партиясы|Қазақстан Аграрлық партиясы]] және [[Қазақстан азаматтық партиясы|Қазақстан Азаматтық партиясы]] (130-150 мың мүше) «Отан» партиясына қосылды. «Отан» партиясының атауы «Нұр Отан» болып өзгерді. |[[Астана]] |- |«Нұр Отан» партиясының XI съезі |4 шілде 2007 жыл. Мәжіліс сайлауына партиялық тізім бойынша кандидаттар бекітілді. |[[Астана]] |- |«Нұр Отан» партиясының XII съезі: |15 маусым 2009 жыл. Партияның 2009-2012 жылдарға арналған даму стратегиясы қабылданды. |[[Астана]] |- |«Нұр Отан» партиясының XIII съезі: |11 ақпан 2011 жыл. Партия ҚР Президенттігіне Нұрсұлтан Назарбаевтың кандидатурасын ұсынды. |[[Астана]] |- |«Нұр Отан» партиясының XIV съезі: |25 қараша 2011 жыл. Мәжіліс сайлауына партиялық тізім бойынша кандидаттар бекітілді. |[[Астана]] |- |«Нұр Отан» партиясының XV съезі: |18 қазан 2013 жыл. «Нұр Отан. Нұрлы болашақ жолында!» доктринасы қабылданды. |[[Астана]] |- |«Нұр Отан» партиясының XVI съезі: |11 наурыз 2015 жыл. Партия атынан Нұрсұлтан Назарбаевтың кандидатурасын ҚР Президенттігіне ұсыну туралы қаулы қабылданды. |[[Астана]] |- |«Нұр Отан» партиясының XVII съезі: |29 наурыз 2016 жыл. Партияның сайлауалды бағдарламасы қабылданды, Парламент Мәжілісінің депутаттығына кандидаттардың партиялық тізімі бекітіліп, партияның Саяси кеңесі құрамына өзгеріс енгізілді. |[[Астана]] |- |«Нұр Отан» партиясының XVIII съезі: |27 ақпан 2019 жыл. Партияның 2030 жылға бағытталған бағдарламасы қабылданды, партия атауы кириллицадан латын қарпіне өзгертілді, партия саяси кеңесінің құрамы жаңартылды. |[[Астана]] |- |«Nur Otan» партиясының XIX съезі: |23 сәуір 2019 жыл. Партия президенттікке үміткерлікке Қасым-Жомарт Тоқаевты ұсынды. |[[Астана]] |- |«Nur Otan» партиясының XX съезі: |25 қараша 2020 жыл. Мәжіліс сайлауына партиялық тізім бойынша кандидаттар бекітілді. |[[Астана]] |- |«Nur Otan» партиясының XXI съезі: |28 қаңтар 2022 жыл. [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] партия төрағасы болып сайланды, жарғыға өзгерістер енгізіліп, жаңа саяси кеңес бекітілді. |[[Астана]] |- |«Nur Otan» партиясының XXII съезі: |1 наурыз 2022 жыл. Партияның аты «Amanat» болып өзгерді, жаңа саяси кеңес құрамы бекітілді. |[[Астана]] |- |«Amanat» партиясының XXIII съезі: |26 сәуір 2022 жыл. «Adal» партиясы (300 мың мүше) «Аmanat» партиясымен бірікті, [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] партиядан шығып, партияның жаңа төрағасы болып [[Ерлан Жақанұлы Қошанов|Ерлан Қошанов]] сайланды. |[[Астана]] |- |«Amanat» партиясының XXIV съезі: |6 қазан 2022 жыл. Партия Қазақстан Президентінің кезектен тыс сайлауы қарсаңында президенттікке Қасым-Жомарт Тоқаевты кандидат ретінде ұсынды, партияның жаңа Саяси тұғырнамасы бекітілді. |[[Астана]] |- |«Amanat» партиясының XXV съезі: |7 ақпан 2023 жыл. Мәжіліс сайлауына қатысатын партиялық тізім және бір мандатты округтер бойынша кандидаттар ұсынылды. |[[Астана]] |- |«Amanat» партиясының XXVI съезі: |12 маусым 2026 жыл. [[Әділет (партия)|«Әділет»]] партиясымен бірігу туралы шешім қабылданды. |[[Астана]] |} == Партияны басқару жүйесі == Жоғары басшы органдар: * Партия съезі * Партия филиалының конференциясы * Бастауыш партия ұйымының жиналысы Жоғары өкілді органдар: * Партия Саяси кеңесі * Партия филиалының Саяси кеңесі Басшы органдар: * Партия Саяси кеңесінің Бюросы * Партия филиалы Саяси кеңесінің Бюросы Бақылау-тексеру және бақылау органдары: * Партияның Орталық бақылау-тексеру комиссиясы * Партия филиалының Бақылау-тексеру комиссиясы * Партиялық бақылау комитеті * Партиялық бақылау комитетінің аймақтық және аумақтық комиссиялары Атқарушы органдар: * Партия орталық аппараты * Партия филиалының аппараты * Бастауыш партия ұйымының Бюросы, ол болмаса Төрағасы<ref>[https://amanatpartiasy.kz/charter?lang=kz «AMANAT» партиясы» қоғамдық бірлестігінің ЖАРҒЫСЫ]</ref> Партия жанындағы ұйымдар: * «AMANAT» партиясы жанындағы [[Жастар рухы|«Жастар рухы» жастар қанаты»]] қоғамдық бірлестігі * «Қоғамдық саясат институты» жеке меншік мекемесі * «АMANAT» партиясының саяси менеджмент Академиясы» жеке меншік мекемесі * «AMANAT» партиясының Шаруашылық басқармасы» жауапкершілігі шектеулі серіктестігі * [[Amanat Media Group|«AMANAT MEDIA GROUP»]] жауапкершілігі шектеулі серіктестігі == Басшылығы == [[Сурет:Amanat party HQ Astana.jpg|thumb|right|[[Астана]]дағы «Аманат» партиясы штабтарының бірі]] Партияның соңғы басшылық құрамы: * [[Ерлан Жақанұлы Қошанов|Ерлан Қошанов]] — партия төрағасы * [[Дәулет Жамаубайұлы Кәрібек|Дәулет Кәрібек]] — партияның атқарушы хатшысы * Александр Данилов — партия хатшысы * Эльдар Жұмағазиев — партия хатшысы * [[Ержан Жұматұлы Жылқыбаев|Ержан Жылқыбаев]] — партия хатшысы * Шолпан Каринова — партия хатшысы, Әйелдер қанатының төрайымы<ref>[https://amanatpartiasy.kz/news/news-detail/312041?lang=kz Партия қатары елорданың белсенді қыз-келіншектерімен толықты]</ref><ref>[https://amanatpartiasy.kz/lead/other?lang=kz Басшылық]</ref> === Партия төрағалары === {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" ! № !! Суреті !! Аты-жөні !! colspan="2" | Басқарған уақыты |- | 1 || [[Сурет:Nursultan Nazarbayev (2015-09-02) (cropped).jpg|99px]] || [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] || 1 наурыз 1999 || 28 қаңтар 2022 |- | 2 || [[Сурет:Касым-Жомарт Токаев (28-09-2021) (cropped 2).jpg|99px]] || [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] || 28 қаңтар 2022 || 26 сәуір 2022 |- | 3 || [[Сурет:Erlan Qoşanov (2023-06-30).jpg|99px]] || [[Ерлан Жақанұлы Қошанов|Ерлан Қошанов]] || 26 сәуір 2022 || 14 маусым 2026 |} === Партияның атқарушы хатшылары === {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" ! № !! Суреті !! Аты-жөні !! colspan="2" | Басқарған уақыты |- | colspan="5" | '''Партия төрағасының міндетін атқарушы (1999—2007)''' |- | 1 || [[Сурет:Sergey Tereshchenko (2016-04-01).jpg|99px]] || [[Сергей Александрович Терещенко|Сергей Терещенко]] || 1 наурыз 1999 || 21 қазан 2002 |- | 2 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] || [[Амангелді Дінұлы Ермегияев|Амангелді Ермегияев]] || 21 қазан 2002 || 18 сәуір 2005 |- | 3 || [[Сурет:Bakytzhan Zhumagulov (cropped).jpg|99px]] || [[Бақытжан Тұрсынұлы Жұмағұлов|Бақытжан Жұмағұлов]] || 18 сәуір 2005 || 4 шілде 2007 |- | colspan="5" | '''Партия төрағасының бірінші орынбасары (2007—2022)''' |- | 1 || [[Сурет:Bakytzhan Zhumagulov (cropped).jpg|99px]] || [[Бақытжан Тұрсынұлы Жұмағұлов|Бақытжан Жұмағұлов]] || 4 шілде 2007 || 23 қаңтар 2008 |- | 2 || [[Сурет:Adilbek Dzhaksybekov (2013).jpg|99px]] || [[Әділбек Рыскелдіұлы Жақсыбеков|Әділбек Жақсыбеков]] || 23 қаңтар 2008 || 13 қазан 2008 |- | 3 || [[Сурет:Darhan Kaletaev (2018).jpg|99px]] || [[Дархан Аманұлы Кәлетаев|Дархан Кәлетаев]] || 13 қазан 2008 || 19 қараша 2009 |- | 4 || [[Сурет:Nurlan Nigmatulin 06 (cropped).jpg|99px]] || [[Нұрлан Зайроллаұлы Нығматулин|Нұрлан Нығматулин]] || 19 қараша 2009 || 24 қыркүйек 2012 |- | 5 || [[Сурет:Bakytzhan Sagintayev (2018-11-01).jpg|99px]] || [[Бақытжан Әбдірұлы Сағынтаев|Бақытжан Сағынтаев]] || 24 қыркүйек 2012 || 16 қаңтар 2013 |- | 6 || [[Сурет:Bauyrzhan Baibek (cropped).jpg|99px]] || [[Бауыржан Қыдырғалиұлы Байбек|Бауыржан Байбек]] || 17 қаңтар 2013 || 8 тамыз 2015 |- | 7 || [[Сурет:Askar Myrzakhmetov.jpg|99px]] || [[Асқар Исабекұлы Мырзахметов|Асқар Мырзахметов]] || 8 тамыз 2015 || 6 мамыр 2016 |- | 8 || [[Сурет:Mukhtar Kul-Mukhammed (cropped).jpg|99px]] || [[Мұхтар Абрарұлы Құл-Мұхаммед|Мұхтар Құл-Мұхаммед]] || 6 мамыр 2016 || 1 ақпан 2018 |- | 9 || [[Сурет:Maulen Ashimbayev.jpg|99px]] || [[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев|Мәулен Әшімбаев]] || 1 ақпан 2018 || 29 маусым 2019 |- | 10 || [[Сурет:Bauyrzhan Baibek (cropped).jpg|99px]] || [[Бауыржан Қыдырғалиұлы Байбек|Бауыржан Байбек]] || 29 маусым 2019 || 2 ақпан 2022 |- | colspan="5" | '''Партияның атқарушы хатшысы (2022 жылдан бастап)''' |- | 1 || [[Сурет:Ashat Oralov 01 (2023-04-04) (cropped).jpg|99px]] || [[Асхат Раздықұлы Оралов|Асхат Оралов]] || 2 ақпан 2022 || 4 қаңтар 2023 |- | 2 || [[Сурет:Елнур Сабыржанович Бейсенбаев (cropped).jpg|99px]] || [[Елнұр Сабыржанұлы Бейсенбаев|Елнұр Бейсенбаев]] || 4 қаңтар 2023 || 17 шілде 2023 |- | 3 || [[Сурет:Daulet Karibek (cropped).jpg|99px]] || [[Дәулет Жамаубайұлы Кәрібек|Дәулет Кәрібек]] || 17 шілде 2023 || 14 маусым 2026 |} === Партия Саяси кеңесі Бюросының соңғы құрамы === {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" ! № !! Суреті !! Аты-жөні !! Лауазымы |- | 1 || [[Сурет:Erlan Qoşanov (2023-06-19, B).jpg|99px]] || [[Ерлан Жақанұлы Қошанов|Ерлан Қошанов]] || Парламент Мәжілісінің және «AMANAT» партиясының Төрағасы |- | 2 || [[Сурет:Mäulen Äşimbaev (2022-12-08).jpg|99px]] || [[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев|Мәулен Әшімбаев]] || Парламент Сенатының Төрағасы |- | 3 || [[Сурет:Murat Nurtleu (P061051-486119) (cropped).jpg|99px]] || [[Мұрат Әбуғалиұлы Нұртілеу|Мұрат Нұртілеу]] || Президент көмекшісі |- | 4 || [[Сурет:Ashat Oralov 01 (2023-04-04) (cropped).jpg|99px]] || [[Асхат Раздықұлы Оралов|Асхат Оралов]] || Маңғыстау облысы әкімінің бірінші орынбасары |- | 5 || [[Сурет:Darhan Qidirali (2023-09-01).jpg|99px]] || [[Дархан Қуандықұлы Қыдырәлі|Дархан Қыдырәлі]] || Парламент Сенатының депутаты |- | 6 || [[Сурет:NUR 4157 (cropped).jpg|99px]] || [[Ләззат Молдабекқызы Қалтаева|Ләззат Қалтаева]] || Парламент Сенаты Төрағасының кеңесшісі |- | 7 || [[Сурет:Erlan Sairov (cropped, 2023-04-27).jpg|99px]] || Ерлан Саиров || Парламент Мәжілісінің депутаты |- | 8 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] || Аббат Өрісбаев || Маңғыстау облысы әкімінің орынбасары |- | 9 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] || Геннадий Зенченко || «Зенченко и К» командиттік серіктестігінің директоры |- | 10 || [[Сурет:Maxim Rozhin (2023-07-10).jpg|99px]] || Максим Рожин || Парламент Мәжілісінің депутаты |- | 11 || [[Сурет:Pink - replace this image female.svg|99px]] || Элина Масагутова || Қазақстан халқы ассамблеясының мүшесі |} == Сайлау == === Президент === === Парламент === == Сын == Қазақстан оппозициясы «Nur Otan» партиясын [[Назарбаевтың жеке басына табыну|Назарбаевтың тұлғасын тым әсірелеп]] насихаттаушы псевдодемократиялық және [[Тоталитаризм|тоталитарлық]] немесе [[Авторитаризм|авторитарлық]] партия деп санайды. [[Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымы|ЕҚЫҰ]] секілді халықаралық ұйымдар әкімшілік ресурстарды пайдалануын және сайлауларды бұрмалауларын айыптайды.<ref>https://www.zakon.kz/4467634-vybory-v-kazakhstane-ne-sootvetstvujut.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190102210459/http://www.zakon.kz/4467634-vybory-v-kazakhstane-ne-sootvetstvujut.html |date=2019-01-02 }}</ref> Партияның бірінші орынбасары [[Бауыржан Қыдырғалиұлы Байбек|Бауыржан Байбектің]] суды үнемдеу туралы бастамасы теріс пікірге ие болды және соған қатысты әлеуметтік желілерде көптеген демотиватор суреттер жарияланды.<ref>http://expertonline.kz/a10411/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130530230638/http://expertonline.kz/a10411/ |date=2013-05-30 }}</ref> «Nur Otan» партиясының аудандық филиалының жаңа ғимаратының құрылысына мұғалімдерден ақша жинау бастамасы көптеген дау-дамай туғызды.<ref>https://rus.azattyq.org/a/shymkent-uchitelya-pobory/25258358.html</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.ndp-nurotan.kz Ресми веб сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141220204014/http://www.ndp-nurotan.kz/ |date=2014-12-20 }} [[Санат:Қазақстан бұрынғы саяси партиялары]] {{Party-stub}} noj1lq5heg9ifb9rwht0o5axcag41os 0 18944 3683350 3616608 2026-10-19T01:33:28Z Wikuiser 172895 /* Дереккөздер */ 3683350 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = [[Қала]] |атауы = Екібастұз |сурет = Kraftwerk Ekibastus.jpg |әкімшілік күйі = |елтаңба = Ekibastuz seal.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg= 51|lat_min= 43|lat_sec= |lon_deg= 75|lon_min= 19|lon_sec= |CoordAddon=type:city(1226000)_region:KZ |CoordScale = |ел картасының өлшемi = 300 |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Павлодар облысы |кестедегі облыс = Павлодар облысы{{!}}Павлодар |ауданы = Екібастұз қалалық әкімдігі |кестедегі аудан = Екібастұз қалалық әкімдігі{{!}}Екібастұз |мекен түрі = |мекені = |кестедегі мекен = |ішкі бөлінісі = |әкімі = Бейсекин Аян Уахитұлы<ref>{{Cite web|url=https://kazpravda.kz/n/ayan-beysekin-naznachen-akimom-ekibastuza/|title=Аян Бейсекин назначен акимом Экибастуза|website=kazpravda.kz|date=2022-08-16}}</ref> |құрылған уақыты = [[1898 жыл|1898]] |алғашқы дерек = [[1876 жыл|1876]] |бұрынғы атаулары = ''Екібастұзуголь'' |статус алуы = [[1957 жыл|1957]] |жер аумағы = 45 |биiктiктiң түрi = биiктiкгі |орталығының биiктігі = 347 |климаты = шұғыл континенті |ресми тілі = |тұрғыны = 152 444<ref>[https://stat.gov.kz/api/iblock/element/27315/file/kk/ Қазақстан Республикасы халқының облыстар, қалалар және аудандар бойынша саны ([[2021 жыл]]ғы [[1 қазан]]ға)]</ref> |санақ жылы = [[2024 жыл|2024]] |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = [[қазақтар]] 59,12 % <br /> [[орыстар]] 29,97 % <br /> [[украиндар]] 3,37 % <br /> [[татарлар]] 2,36 % <br /> [[немістер]] 1,47 % <br /> [[белорустар]] 0,56 % <br /> басқалары 3,15 %<ref>[https://stat.gov.kz/api/iblock/element/178050/file/kk/ Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны ([[2024 жыл]] басына)]</ref> |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = екібастұздық, екібастұздықтар |телефон коды = 7187 |пошта индекстері = 141200—141209 |автомобиль коды = [[Павлодар облысы|S/14]] |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Ekibastuz |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/pavlodar-ekibastuz?lang=kk Екібастұз қаласының әкімдігі |сайт тілі = kz |сайт тілі 2 = ru |сайт тілі 3 = }} '''Екібастұз''' — [[Павлодар облысы]]ның оңтүстік-батысында орналасқан қала. [[1898 жыл]]ы негізі қаланып, қала дәрежесін [[1957 жыл]]ы алды. == Этимологиясы == Осы өңірде [[тас көмір]] кені ашылғанға дейін, оның күншығыс жағында жатқан тұзды [[көл]] ерте заманнан бері «Екібастұз» деп [[мұрағат]]тық құжаттардан белгілі. Осыған байланысты кейін бұл жерден табылған тас көмір кені де, оның жанына орнаған қалашық пен қала да «Екібастұз» деп аталады. Екібастұз қаласы өзінің жастығына қарамастан теңдесі жоқ алып кәсіпорындарымен бүкіл әлемге танымал болып отыр. Қысқа ғана мерзім ішінде Қазақстанның «қара алтынды» жерінде пайда болған қала біздің замандастарымыз үшін аты аңызға айналған [[қала]] болып отыр. Тек қана Екібастұзда тұңғыш рет [[Қазақстан]]да көптеген алдыңғы қатарлы [[технология]] өмірге келді, жаңа үлгідегі құрал-жабдықтар зерттелді. Екібастұз қаласы - кеншілер мен [[энергетик]]тердің мақтанышы. Қала орасан зор, әлемдегі бай тас көмірімен танылып отыр. №1, 2-МАЭС- тердің іске қосылуы арқасында Екібастұз жылу энергетикалық кешенінің ірі орталығы болып отыр. Бүгінгі таңда үш бірдей – «Богатырь», «Солтүстік» және «Шығыс» кеніштерінде көмір өндіріледі. Екібастұз көмірі Қазақстанның, Орал, мен Батыс Сібірдің электр станцияларының жұмыстарын үздіксіз қамтамасыз етіп отыр. Қала тек [[география]]лық орнымен ғана емес,сонымен қатар тарихи ерекшелігіне байланысты қалыптасты. Екібастұз көмірі мен электр қуаты бүкіл аймақтың кәсіпорындар: Павлодар [[химия]], [[мұнай]] өңдеу, [[алюминий]], [[трактор]], Ақсу ферроқорытпа зауыттары - Екібастұздағы «қара алтынның» арқасында өркендеп отыр. Сондай-ақ Екібастұз көмірі [[Қазақстан]] мен [[Ресей]]дің арасын жалғастырушы буын болып табылады. «Шығыс» кеніші - әлемдік тәжірибеде тұңғыш рет бейімделген көмір қабаты жағдайында көлденең жатқан шектеулі қуатымен жобаланды және көмір шығарудың жаңа [[технология]]сын енгізді. == Дін == Экибастузда 17 діни қауымдастық тіркелген. === Конфессиялар бойынша таралу === * Ислам – 7 діни қауымдастық, барлығы Қазақстан Республикасының Мұсылмандар Рухани Басқармасының бөлімшелері, * Православие – 2, * Католицизм – 1, * Протестанттық – 7. 1998 жылдың қыркүйегінде Қазақстан муфтісі Ратбек-кажы қатысқан Экибастуз мешітінің салтанатты ашылуы өтті. Экибастуздағы собор Әулие Серафим Саровтың және Құдай Анасының Иверон иконасы құрметіне аталған. Иверон-Серафим соборының құрылысы 1992 жылы басталып, 2000 жылдың 21 қыркүйегінде аяқталды. Собордың жоғарғы ғибадатханасын қасиеттеу рәсіміне Астана мен Алматы архиепископы Алексей қатысты. == Билік органдары == Экибастуздың атқарушы билігінің басшысы — акимнің басшысы. 2022 жылдың 16 тамызынан бастап бұл лауазымды Бейсекин Аян Уахитович атқарады. Акимат — қалалық өзін-өзі басқарудың атқарушы органы, қалалық кеңестің атқарушы комитетінің мұрагері. Қала өзін-өзі басқарудың өкілдік органы — қалалық маслихат. Ол қала халқы тарапынан муниципалдық сайлауда 5 жылға сайланған 17 депутаттан тұрады. === Қалалық комитеттің бірінші хатшылары === * Сорокин Михаил Федорович (1957-1959 жылдары) * Зыков Андрей Васильевич (1959 жылдан 1961 жылға дейін) * Болдычев Анатолий Андреевич (1961 жылдан 1965 жылға дейін) * Калачев, Георгий Павлович (1965 жылдан 1969 жылға дейін) * Половников Анатолий Федорович (1969 жылдан 1972 жылға дейін) * Касимжанов Тусупхан Касимжанович (1972 жылдан 1978 жылға дейін) * Никифоров, Геннадий Алексеевич (1978 жылдан 1982 жылға дейін) * Темирбаев, Валерий Батаевич (1982 жылдан 1985 жылға дейін) * Дуисембаев, Махсут Куликбаев (1985 жылдан 1988 жылға дейін) * Могилевцев, Геннадий Иванович (1988 жылдан 1990 жылға дейін) * Третьяков, Владимир Николаевич (1990 жылдан 1991 жылға дейін) === Әкімдер === * Ахметов, Даниал Кенжетаевич (1992 жылғы ақпан — 1993 жылғы қаңтар) * Жуматаев, Рамазан Шарипович (1993 жылғы қаңтар — 1995 жылғы қыркүйек) * Оразалинов, Илюбай Атагаевич (1995 жылғы қыркүйек — 1995 жылғы тамыз 8) * Арбиев, Елтай Тюлюбевич (1998-2000) * Шкреба, Юрий Николаевич (2000-2002) * Набитовский, Валерий Давыдович (2002 жылғы сәуір — 2007 жылғы мамыр) * Набиев, Нурлан Абзалович (2007 жылғы 22 маусым — 2010 жылғы қараша) * Вербняк, Александр Федорович (2010 жылғы 15 қараша — 2016 жылғы 29 сәуір) * Нукенов, Қайрат Темиршотович (2016 жылғы 29 сәуір — 2018 жылғы 13 тамыз) * Ашимбетов, Нуржан Кемерович (2018 жылғы 22 тамыз — 2019 жылғы 16 тамыз) * Иманзапипов, Ержан Бейбутович (2019 жылғы 28 тамыз — 2020 жылғы 25 қыркүйек) * Кантарбаев, Ардак Амангельдинович (2020 жылғы 25 қыркүйектен 2022 жылғы 8 тамызға дейін) * Бейсекин, Аян Уахитович (2022 жылғы 16 тамыздан бастап) === Әкімшілік бөлінісі === * Солнечный ауылы * Шидерты ауылы * Торт-Кудук ауылдық ауданы (ауданға сондай-ақ Бозшакол ауылы мен 112-ші қиылыс кіреді) * Акколь ауылдық ауданы * Байет ауылдық ауданы * Экибастуз ауылдық ауданы (Тай, Тортуй, Коксиыр, Каражар) * Железнодорожный ауылдық ауданы * Академик Алкей Маргулан атындағы Шикылдык ауылы * Сарықамыс ауылдық ауданы * Койынды ауылдық ауданы == Бұқаралық ақпарат құралдары == * Екiбастұздан '''шығатын баспасөз''': ** қазақ тiлiндегi «Отарқа» газеті ** апталық «[http://golose.kz/ Голос Экибастуза] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090802113617/http://www.golose.kz/ |date=2009-08-02 }}» ** [http://www.informburo.kz/ «Экибастузское обозрение»] газетасы ** [http://www.business.ekibastuz.kz/ «Деловой Экибастуз»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090408235740/http://www.business.ekibastuz.kz/ |date=2009-04-08 }} журналы ** жарнама хабар апталығы [http://vitrina.ekibastuz.kz/ «Витрина»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090207184604/http://vitrina.ekibastuz.kz/ |date=2009-02-07 }} * 2 '''телеарна''' жұмыс iстейдi ** «Екiбастұз қалалалық телеарнасы» (ЕҚТ) — 5-шi арна МВ ** «Арта ТВ»&nbsp;— 32-шi арна ДМВ * 6 '''радиостанса''' бар: ** «Павлодар» радиосы 102,1 МГц ** «Русское радио&nbsp;— Азия» 102,6 МГц ** «Love» радиосы 103.6 МГц ** «NS» радиосы 104,2 МГц ** «Ретро FM» радиосы 105,2 МГц ** «Қазақ радиосы» 106,9 МГц. == Халқы == Тұрғындар саны — 136 834 адам, ал бірнеше ауылдық аймақтарындағы тұрғындарымен қоса 144 647 адам (1 қазан 2024 жылғы санақ бойынша). Ұлттық құрамы (1 қазан 2024 ж. бойынша)<ref>https://stat.gov.kz/api/iblock/element/238235/file/kk/</ref>: * [[Қазақтар|Қазақ]] — 90 030 адам. (56,93 %) * [[Орыстар|Орыс]] — 35 722 адам. (31,46 %) * [[Украиндар|Украин]] — 6465 адам. (3,7 %) * [[Татарлар|Татар]] — 3581 адам. (2,42 %) * [[Немістер|Неміс]] — 2823 адам. (1,63 %) * Басқа — 6026 адам. (3,86 %) * Барлығы — 144 647 адам. (100,00 %) {| class="wikitable" |+ 2024 жылғы ұлттық халық санағы (2009, 2024) |- ! 2009 !! 2024 !! Пайыздық қатынасы !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2024 !! Пайыздық қатынасы !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2024 !! Пайыздық қатынасы |- ||125 012 ||{{өсім}}144 647 ||115,7 ||58 951 ||{{өсім}}69 675 ||118,1 ||66 061 ||{{өсім}}74 972 ||113,4 |} == Көшелердің атауы өзгертілді == === Ескі атауы → Жаңа атау === * 10-шы Солтүстік өткел → З. Шарипбаев көшесі (Экибастуз халық депутаттары кеңесінің Атқарушы комитетінің шешімі, 1985 жылғы 11 сәуір) * 7-ші Солтүстік өткел → Шарипов көшесі (Экибастуз халық депутаттары кеңесінің атқарушы комитетінің шешімі, 1987 жылғы 18 тамыз, № 532/21) * Киров көшесі → Торайгиров көшесі (Екибастуз қалалық әкімшілігі басшысының шешімі, № 822 1993 жылғы 31 наурыз) * Ермак көшесі → Бухар Жирау көшесі (Бас Кеңес басшысының шешімі) Екибастуз қалалық әкімшілігі, 1993 жылғы 28 мамыр, № 952) * Калинин көшесі → Естай Беркимбаев көшесі (Экибастуз қалалық әкімшілігі басшысының 1993 жылғы 15 тамыздағы № 1094 шешімі) * Индустриальная даңғылы → Кунаев даңғылы (Экибастуз қалалық әкімшілігінің басшысының шешімі, 1993 жылғы 17 қыркүйек, № 1151) * Воронков көшесі → Сатпаев көшесі (Экибастуз қалалық әкімшілігінің басшысының 1993 жылғы 17 қыркүйектегі № 1151 шешімі) * Сатпаев көшесі → Арай көшесі (Бастығының шешімі) Экибастуз қалалық әкімшілігі, 1993 жылғы 17 қыркүйек, № 1151) * Торайғыров көшесі → Акмола көшесі (Экибастуз қалалық әкімшілігінің басшысының 1993 жылғы 17 қыркүйектегі № 1151 туралы шешімі) * Сибирская көшесі → Гридин көшесі (Экибастуз қалалық әкімшілігінің басшысының жарлығы, 1994 жылғы 8 шілде, № 435) * 8-ші Северный көшесі → М. Шорманов көшесі (Экибастуз қалалық әкімшілігі басшысының жарлығы, 1994 жылғы 8 шілде, № 435) * 1-ші Солтүстік өткел → Дүйсембаев көшесі (Жарлық Екибастуз қалалық әкімшілігінің басшысы 1994 жылғы 8 шілдедегі № 435) * 19-шы Оңтүстік өткел → Т. Ш. Арбиев көшесі (Экибастуз қалалық әкімшілігі басшысының 1994 жылғы 19 желтоқсандағы № 727 жарлығы) * 9-шы Солтүстік өткел → Чалбышев көшесі (Экибастуз қалалық әкімшілігі басшысының жарлығы, 1994 жылғы 19 желтоқсан, № 727) * 15-ші Оңтүстік → Алмұхамбетов көшесі (Экибастуз қалалық әкімшілігі басшысының жарлығы, 1995 жылғы 31 қаңтар, № 53) * 9-шы Оңтүстік → Жунусов көшесі (Жарлық Экибастуз қалалық әкімшілігінің басшысы 1995 жылғы 10 шілдедегі № 358) * Чапаев көшесі → Сужанов көшесі (Экибастуз қаласының акимінің 1996 жылғы 17 қазандағы шешімі, № 450) * Энергетическая көшесі → Экибастуз көшесінің 40 жылдығы (Экибастуз қаласының акимінің 1997 жылғы 2 шілдедегі шешімі, № 360) * Отрар көшесі → Кудушева көшесі (Экибастуз қаласының акимінің 1997 жылғы 2 шілдедегі шешімі № 360) * Широтный өткелі → Кадрена көшесі (Экибастуз қаласының акимінің 1997 жылғы 2 шілдедегі шешімі) № 360) * К. Маркс көшесі → М. Ауезов көшесі (Экибастуз қаласының акимінің 1997 жылғы 26 қыркүйектегі шешімі, № 522) * 4-ші Солтүстік өткел → Елгельдин көшесі (Екібастұз қаласының акимінің шешімі, 2000 жылғы 29 ақпан, № 101) * Урожайная көшесі → Маргулан көшесі (Екібастұз қалалық маслихатының 2004 жылғы 9 қаңтардағы шешімі, № 3.30) * Привокзальная көше → Экибастуз көшесінің 50 жылдығы (Экибастуз қалалық маслихатының бірлескен шешімі және 2006 жылғы 26 мамырдағы Экибастуз қалалық акимиатының бірлескен шешімі) жылы № 362/26) * Восточная көшесі → Желтоксан көшесі → (Екібастұз қаласының Акиматының 2007 жылғы 17 сәуірдегі шешімі, No 208/3 және Экибастуз қалалық маслихатының 2007 жылғы 20 сәуірдегі шешімі, № 473/38) * Ленин көшесі → Мәшһүр Жусіп көшесі (Екібастұз қаласының акиматының 2009 жылғы 22 желтоқсандағы № 825/12 және 2009 жылғы 25 желтоқсандағы Екибастуз қалалық маслихатының шешімі № 235/19) * 6 Северный проезд → Болат Шапенов көшесі * Геология көшесі → Қазбек Нуралин көшесі * Комсомол → Болашактың 70 жылдығы (Павлодар облысының маслихатының № 209/20 шешімі, 31.01.18) * Комиссаров → Сарыарка (Павлодар облысы маслихатының № 209/20 шешімі, 31.01.18) * Крупская → Ынтымақ (Павлодар облысының маслихатының № 209/20 шешімі, 31.01.18) * Западная көшесі→ Ерғанат Кошербаев (Павлодар облысы маслихатының № 209/20 шешімі, 31.01.18) * Октябрь өткелі → Береке (Павлодар облысының маслихатының № 209/20 шешімі, 31.01.18) * Энергетиков көшесі → Энергетиктер көшесі (Павлодар облысы маслихатының № 209/20 шешімі, 31.01.18) * Кеншілер көшесі → Кеншілер көшесі (Павлодар облысының маслихатының № 209/20 шешімі, 31.01.18) * Московская көшесі → Маншук Маметова көшесі (Павлодар облысы маслихатының № 209/20 шешімі, 31.01.18) * Киевская көшесі → Шәкәрім көшесі (Павлодар облысы маслихатының № 209/20 шешімі, 31.01.18) * Новосёлов көшесі → Алия Молдағұлова көшесі (Павлодар облысы маслихатының № 209/20 шешімі, 31.01.18) * Бауыржан Момышулы → Строительная көшесі (Павлодар облысы маслихатының № 209/20 шешімі, 31.01.18) * Жігер → Декабристов көшесі (Павлодар облысы маслихатының № 209/20 шешімі, 31.01.18) * Молододогвардейцев → Татулық (Павлодар облысы маслихатының № 209/20 шешімі, 31.01.18) * Октябрьская → Акжоль (Павлодар облысы маслихатының № 209/20 шешімі, 31.01.18) * Балдауреннің пионері → (Павлодар облысы маслихатының № 209/20 шешімі, 31.01.18) * Советов көшесі → Наурыз көшесі (Павлодар облысы маслихатының № 209/20 шешімі, 31.01.18) * Омская көшесі → Астана көшесі (Павлодар облысы маслихатының № 209/20 шешімі, 31.01.18) * Энергостроитель бульвары → Академика Марденов бульвары (Павлодар облысы маслихатының № 209/20 шешімі, 31.01.18) * Школьный көшесі → Ғаббас Сагиденовтың өтуі (Павлодар облысының маслихатының No209/20 шешімі, 31.01.18) * Комсомольский → Нұрлы өткелі (Павлодар облысы маслихатының № 209/20 шешімі, 31.01.18) == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Павлодар облысы}} {{Қазақстан қалалары}} {{Екібастұз қалалық әкімдігі елді мекендері}} [[Санат:Екібастұз]] [[Санат:1898 жылы құрылған елді мекендер]] {{Kazakhstan-geo-stub}} j7jhe2vu7yrz22x5l87eqt5fb9ukgg2 0 19024 3683353 3658477 2026-10-19T01:36:36Z Wikuiser 172895 /* Дереккөздер */ 3683353 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Қала |атауы = Степногорск |сурет = Степногорск қаласы.jpg |әкімшілік күйі = Облыстық маңызы бар қала |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg= 52|lat_min= 20|lat_sec=49 |lon_deg= 71|lon_min= 52|lon_sec=54 |CoordAddon=type:city(1226000)_region:KZ |CoordScale = |ел картасының өлшемi = 300 |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Ақмола |кестедегі облыс = Ақмола облысы |ауданы = |кестедегі аудан = |мекен түрі = |мекені = |кестедегі мекен = |ішкі бөлінісі = |әкімі = Талғат Ерсейітов |құрылған уақыты = 1959 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1964 |жер аумағы = 158,36 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = қатаң-континенталды |ресми тілі = |тұрғыны = 49 589<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]</ref> |санақ жылы = 2023 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = [[қазақтар]] 45,21 % <br />[[орыстар]] 43,72 % <br /> [[украиндар]] 2,96 % <br /> [[немістер]] 2,77 % <br /> [[татарлар]] 1,87 % <br /> [[белорустар]] 0,57 % <br /> [[поляктар]] 0,3 % <br /> басқалары 2,6 %<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]</ref> |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = 71645 |пошта индекстері = 021500 |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Stepnogorsk |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/aqmola-stepnogorsk?lang=kk Степногорск қаласының әкімдігі |сайт тілі = kz |сайт тілі 2 = ru |сайт тілі 3 = }} '''Степногорск''' – [[Ақмола облысы]]ндағы қала (1964). [[Көкшетау]] қаласының оңтүстік-шығысына қарай 220 км жерде, Сарыарқаның солтүстігінде, Ақсу өзенінің оң жағалауындағы аласа белесті жазықта орналасқан. Тұрғыны 41,6 мың адам (2005). Іргесі 1963 жылы қаланған. Қаланы сирек шоқ ормандар қоршаған. Степногорскіде химия, машина жасау, микробиология, тамақ, құрылыс материалдары кәсіпорындары, энергетика саласы жақсы дамыған. Негізгі кәсіпорындары: кен-химия комбинаты, жөндеу-механика зауыты, “Прогресс” АҚ, “Степногорск подшипник зауыты” АҚ, үй-құрылыс комбинаты, темір-бетон бұйымдар зауыты, сүт-консерві, тамақ комбинаттары, “Биомедпрепарат” ғылыми-өндірістік комбинаты, т.б. Қалада 9 байланыс бөлімі, телефон станциясы, 7 аурухана, 9 емхана, 7 дәріхана, қазіргі заманғы жабдықтармен қамтамасыз етілген 1000 орындық аурухана кешені жұмыс істейді. Мектепке дейінгі 38 балалар мекемесі, жалпы білім беретін 13 мектеп, өнеркәсіптік гимназия, 2 кәсіптік-техникалық мектеп, оқу комбинаты, аймақтық колледж, балалар мен жастардың шығармашылық үйі, жас техниктер станциялары, мәдениет сарайы, 9 клуб, 12 кітапхана, Мәдениет және демалыс саябағы, 2 кинотеатр, 2 спорт кешені, стадион, 4 шаңғы базасы, т.б. бар. Степногорскінің солтүстік-батысынан (8 км жерден) Ерейментау – Заозерный т. ж. мен Ерейментау – Макинск автомобиль жолы, қала арқылы Ақкөл – Ертіс автомобиль жолы өтеді.<ref> Қазақ энциклопедиясы</ref> ==Тарихы== Ақсу өзенінің даласына адамның келген тарихы 5-6 мың жыл бұрын басталды. Степногорск қаласы маңында алты километр аумағында [[Əлкей Хақанұлы Марғұлан|Ə.Х.Марғұлан]] атындағы археология институты мен Степногорск өлкетану мұражайының бірлескен экспедициясымен тас дәуірінің екі қонысы (олардың жасы 5-6 мың жыл бұрын), [[қола дәуірі]]нің төрт қорымы мен қонысы табылды. Зерттеулер қазіргі қазақтардың ата-бабасы болып саналатын [[Ақсу]] өзенінің сол жағалауында (қазіргі Степногорск қаласынан батыс бағытында) тұрған түрк халқының тарихы бойынша мол ақпаратты берді. [[КСРО Министрлер Кеңесі]] [[1956 жыл]]дың [[4 мамыр]]ында уран кен орындар базасында Тың тау-кен-химиялық комбинатын құру туралы қаулы қабылдады. КСРО орташа машинақұрылысы Министрлігінің бұйрығымен сол жылдың [[17 мамыр]]ында құрылып жатқан комбинаттың дирекциясы ұйымдастырылды. Тұрғын кентінің, болашақ Степногорсктың, құрылысына орын [[Ақсу]] кенішінің (бұрыңғы атауы – Сталинский) қосалқы шаруашылығы жаңында таңдалды. Қаланы жобалау жұмыстары [[1960 жыл]]ы «Горстройпроект» Мәскеулік институты бастады, олар 16 мың тұрғынға тұрғын кенті бас жобасының сызбанұсқасын әзірледі. Тың тау-кен-химиялық комбинаты қорғаныс кешенінің объектісі болғанына байланысты қала құпияланған болды – құжаттар бойынша ол Целиноград-25 атанды. Қаланың қарқынды тұрғызуы [[1961 жыл]]ы басталды. 315,6 мың шаршы метр ауданымен тұрғын үйлер, балабақша, мектеп, кафе, тұрмыстық қызмет көрсету комбинаты, кинотеатр және басқалар салынды. [[1964 жыл]]дың [[6 сәуір]]інде [[Қазақ КСР]] [[Жоғарғы Кеңес]]інің Төралқасы Жарғысымен Целиноград өлкенің Жолымбет өнеркәсіптік ауданының Соцгородок елді мекені Степногорск атауы беріліп өлкелік бағыну қалалар категориясына жатқызылды. [[1964 жыл]]дың [[3 маусым]]ында Тың өлкесі атқарушы комитетінің оның құрамына Құрылысшылар, Гидрострой кенттері, Ақсу және «0,5» темір жол станциялар еңгізілді. Степногороск қалалық кеңесі мен оның атқарушы комитетінің тікелей әкімшілік-аумақтық бағынуында Тың тау-кен-химиялық комбинаты кәсіпорындарының кенттері болды. Олардың өсуі, тұрғындардың саны көбеюіне байланысты бұл кенттер қалалық үлгідегі кенттер болып өзгертілді. [[1965 жыл]]дың [[5 сәуір]]інде [[Ақмола облысы]] [[Балқашин ауданы]]ның [[Шаңтөбе]] кенті қалалық үлгідегі кенті мәртебесін алды. [[1968 жыл]]дың [[31 қазан]]ында Степногорск қаласының Құрылысшылар кенті Заводской атауы беріліп қалалық үлгідегі кенттер категориясына жатқызылды. [[1970 жыл]]ғы [[1 тамыз]]ындағы Целиноград облыстық атқарушы комитетінің шешіміне сәйкес Целиноград облысы [[Алексеевка ауданы]]ның Қарабұлақ ауылдық кеңесінің Ескі Қарабұлақ кенті Степногорск қалалық кеңесі бағынуына тапсырылды. [[File:Степногорск, панорама.JPG|оңға|thumb|Қала [[панорама]]сы|200px]] [[1997 жыл]]ғы [[11 наурыз]]ындағы Ақмола облысы әкімінің шешімімен [[Ақсу]] және [[Бестөбе (Ақмола облысы)|Бестөбе]] кенттері Степногорск қаласының шекарасына еңгізілді. Сол жылдың [[14 шілде]]сінде Ақмола облысы әкімі шешімімен [[Торғай облысы]]ның таратуына байланысты [[Шаңтөбе (кент)|Шаңтөбе]] кенті Степногорск қаласының әкімшілік бағынуына тапсырылды. Облыстың әкімшілік-аумақтық құрылысын жетілдіру мақсатында [[1998 жыл]]дың [[8 желтоқсан]]ында Ақмола облысы әкімінің шешімімен [[Қарабұлақ]], [[Көксал]] және [[Первомайское]] ауылдар базасында Қарабұлақ ауылдық округі құрылып Степногорск қаласы әкімінің әкімшілік-аумақтық бағынуына тапсырылды. ==Халық саны жəне жер аумағы== ===Халық саны=== {| class="wikitable" |+ Саны (2009, 2021)<ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- ! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен |- ||46712 ||{{өсім}}48894 ||104,7 ||21349 ||{{өсім}}23168 ||108,5 ||25363 ||{{өсім}}25726 ||101,4 |} ===Жер аумағы=== [[File:Степногорск, Лунный проспект.jpg|оңға|thumb|Қаладағы Лунный даңғылы|200px]] Жердің жалпы ауданы (Заводской, Ақсу, Бестөбе кенттері, Қарабұлақ ауылын есептей отырғанда) - 152,233 га, оның ішінде: ауыл шаруашылық жерлер - 129,238 га, олардың ішінде: егістік - 2,786 га; көп жылдық көшеттер - 333 га; кендер - 13,899 га; шабындық - 234 га; мал жайылымы - 111,086 га; бақшалар - 900 га; құрылыстар астында - 3,684 га; өзге жерлер - 6,510 га. Шаңтөбе кенті [[Ақмола облысы]] [[Сандықтау ауданы]]ның жерлерінде орналасқан. Степногорск қаласының ауданы - 15,836 га, оның ішінде өнеркәсіптік аумағының ауданы - 8,690 га. Өнеркәсіптік алаң қаладан 4 км-ден 24 км-ге дейін солтүстік-шығыс бағытына алыстанған. ==Географиясы== [[File:Степногорск, вид города.JPG|оңға|thumb|Қала көрінісі|200px]] Степногорск қаласы [[Сарыарқа|Қазақ ұсақ шоқысы]] орманды дала жазығында Қазақстан Республикасының астанасы Астана қаласынан 180 км қашықтықта орналасқан. [[File:Степногорск, парк.JPG|оңға|thumb|Қаладағы саябақ|200px]] Жердің бедері өзімен теңіз деңгейінен 280-350 м биіктікте [[Солтүстік Қазақстан]] үшін типтілік аласа белесті жазығы болып саналады. Климаты қатаң-континенталды, температуралар жылдық амплитудасы Цельсий бойынша 70 градусқа дейін жетеді. Жылдық жауын-шашынның орташа мөлшері 250-300 мм. [[File:Степногорск, окраина города.JPG|оңға|thumb|Қала шеті|200px]] Аумақтың минералды-шикізат базасы ірі [[алтын]], [[қалайы]], [[вольфрам]] және [[уран]] кен орындарымен, сонымен қоса кен шығатын орындардың үлкен тобымен – техникалық [[алмас]]тар, ұсақ қабыршақты [[мусковит]], [[вермикулит]], [[апатит]], [[каолин]], [[фосфор]]-[[глауконит]] шикізаты, қаптауыш [[гранит]]тың [[әктас]]тарымен ұсынылған. ==Экономикасы== ===Өнеркәсіп=== [[2013 жыл]]дың [[қаңтар]]-[[шілде]] айларында Степногорск қаласының кәсіпорындарымен 54,4 млрд. теңге соммасында немесе өткен жылдың 98,2% деңгейінен тауарлық өнімдер өндірілді, нақты көлемнің индексі – 91,1 %. Қаланың негізгі кәсіпорындарының тұрғысында: «СПЗ» АҚ– тауарлық өнім көлемі – 11,2 млрд, теңге құрды. Ресейлік вагон жасайтын заводтардың тапсырыстарының азаюының есебінен, өткен жылдың деңгейінен көлемнің төмендеуі 4,5 млрд теңге құрды. 18,4 мың тонна подшипниктар шығарылды, сфералық нақтылығы – 489,7 тонна. Сфералық подшипниктардың 48 түрі жөнге шығарылды. Сфералық подшипниктардың 30 жаңа түрін игеру бойынша кәсіпорын жұмыс жүргізіп жатыр, қазіргі уақытта мәскеулік жабдықтарды құрастыру дайындалуда. Халық аралық сертификатты алумен, IRIS теміржол стандартына ауыстыруды ұйымдастыру жүргізіліп жатыр. «СТХК» ЖШС – 3,7 млрд. теңге соммасында немесе өткен жылдың дейгейінен 56,4% тауарлық өнімдер шығарылды. Дүние жүзілік нарықтағы уранның бағасы түсуіне, сонымен қатар кеніште металлдың құрамының түсуіне байланысты, полиметаллдың шығарылымы 2043,8 тонна немесе өткен жылдың дейгейінен 83,6% құрды. ГМЗ қуаттылықтарында 12 тонна көлемінде құрамында алтын бар кеніштердің тәжірибелік-өнеркәсіптік топтамасы өңделді. «[[Қазақалтын]]» ТМК АҚ – 10,0 млрд. теңге соммасында тауарлық өнім шығарылды немесе өткен жылдың деңгейінен 118,7%. «Арыстан» СҚЗ» ЖШС – 13,3 мың тонна құбырлар өндірілді, соның ішінде, өткен жылдың деңгейінен 138,5% құрған, жалпы көлемі 8,3 млрд. теңге соммасына, 1657 тонна – «корсис» кеңірдектенген құбырлар. «Степногорск ТЭЦ» ЖШС – энерго ресурстар өндірісі 4,4 млрд. теңге құрды, 502,7 млн квт.с. электрқуат өндірілді, немесе өткен жылдың деңгейінен 97,5 %, жылу энергиясы - 614 мың Гкал немесе 2012 жылдың кезеңіне ұқсас 95,6 %. «Биокорм» ЖШС –тауарлық өнім өндірісі 1,3 млн. теңге немесе 2012 жылдың деңгейінен 153,4%. 5102,9 мың л. Спирт және 699,6 тонна көмір қышқылдары өндірілді. «Целингормаш» ЖШС және «ТЖЗ» ЖШС тауарлық өнім өнідірісі өткен жылдың деңгейінен 88,2 % және 44,9% сәйкес құрды. ===ҚИИД МБ іске асыру=== «[[Қазатомөнеркәсіп]] КҚЗ» ЖШС «Жылына 180 мың тонна өндірістік қуаттылығымен күкірт қышқылды шығаратын кукірт қышқылды зауытын қайта құру» инвестициялық жобаны іске асырады. Жалпы құрылыс жұмыстары және құрастыру жұмыстары жүргізіліп жатыр, құбырларды және газөткізгіштерді құрастыру өткізіліп жатыр. Жобаны іске асырудың басында 8,1 млрд. теңге немесе 78 % инвестициялар игерілді. «Арыстан» Степногорск құбырлы зауыты» ЖШС : *«Газ және су пластикалық құбылар өндірісі» құны – 2956 млн. теңге, жобалық қуаттылығы – 20 000 тонна (жоба іске асырылды); *«Корсис» қысымсыз құбырлары үшін екі қабатты кескінді қабырғамен полиэтиленнен құбырдың өндірісін ұйымдастыру және тегіс құбылардың өндірісін кеңейту» Жобалық қуаттылығы жылына 10 450 тонна, жобаның құны 624 млн. теңге (жоба іске асырып жатыр). «Астана-Нан» ЖШС «Astana-Nan Chemicals» филиалы «Өсімдіктерді химиядан қорғану құралдар өндірісі» инвестициялық жобаны жүзеге асырады. 2013 жылдың 9 айдың ішінде тауарлық өнімнің көлемі 6,0 млрд. теңге немесе өткен жылдың деңгейінен 84 % құрды. «Қазақстан Жылыжай Технологиялары» ЖШС «3,5 га жылыжай комплексі» инвестициялық жобаны жүзеге асырды, жобаның құны 1049 млн. теңге. Бірінші тоқсанда жобалық қуаттылығына қол жеткізілді және 122, 9% құрды. 2013 жылдың 01.08 – 1205,8 тонна қияр, 15,3 тонна көкөніс жиналды. «Sareco» СК» ЖШС «Жылына 1540 тонна қуаттылығымен сирек жерлерде кездесетін металлдарды жеке біріктіру және ұжымдық концентраттардың тәжірибелі-өнеркәсіптік өндірісті құру» инвестициялық жобаны іске асырады, құны – 4,4 млрд. теңге. Тамыз-қыркүйек айларында өнім шығару 37,2 млн. теңге соммасына 29,6 тонна құрады. Индустриаландыру картасын көкейтесті ету мақсатында «Ak Su Steel» ЖШС «Тиектеулі арматураны шығару бойынша заводтың құрылысы» жобасы АҮК қарастыру үшін жолданды. ==Спорт== Қалада 68 513 адам халық тұрады, 10 600 адам жүйелі дене шынықтыру және спортпен айналысады, бұл қала тұрғындары санынан 16,0 % құрайды, қалада келесі спорттық мекемелер бар: *'''"Батыр" БЖК''' *'''БЖСМ''' *'''СДБОМИ''' *'''ОШИОСД''' ==Мəдениет== Қала мен оған қарасты елді мекендердегі мәдениет мекемелері құрылымында 7 мемлекеттік кәсіпорын: Степногорск қаласындағы – «Горняк» ОМС, «Мирас» МҮ, «Достық және шығармашылық үйі»,Ақсу п. МҮ, Шаңтөбе п. МҮ, Бестөбе п. «Рауан» МҮ, Изобильное а. Клубы; Мемлекеттік мекеме: 12 кітапхананы; соның ішінде 2-қалалық, 6- ауылдық, 4- поселкелік.барлығы 19 нысанды қамтитын. Қала аумағында облыстық бюджеттен қаржыландырылған 1 тарихи-өлкетану мұражай жұмыс істейді. Мәдениет мекемелері өңірдегі барлық елді мекендерде бар. Достық және шығармашылық үйінде 5 мәдени қоғамдық бірлестік жұмыс істейді: *[[Немістер|Неміс]] ҰМО «Саттеллит» [[1989 жыл]]ы тіркелген *[[Поляктар|Поляк]] ҰМО «Полония» [[1989 жыл]]ы тіркелген *[[Əзірбайжандар|Əзірбайжан]] ҰМО «Хазар» [[2004 жыл]]ы тіркелген *[[Татарлар|Татар]]-[[Башқұрттар|башқұрт]] ҰМО «Юлдаш» өзінің шығармашылығын [[2004 жыл]]ы бастады *[[Шешендер|Шешен]]-[[Ингуштар|ингуш]] ҰМО «Беркат» Мәдениет Үйі жоқ кенттерге шығу мәдени әдісі жүзеге асырылады. Бұл- атаулы және мемлекеттік мерекелерге арналған концерттер және іс шаралар. ''Тарихи-мәдени ескерткіштерінің жалпы саны-10'' *ШондынкорасыII- [[Ақсу]] өзенінің жағалауында 5 км. Степногорск қ.батысында *ШондынкорасыI – Шандыкорасы аймағында орналасқан, Ақсу өзенінің жағалауында 6 км. Степногорск қ.солтүстік- батысында. *Тас дәуірінің тұрағы- Ақсу өзенінің он жағалауында, 5 км, Степногорск қ.солтүстік- батысында. *Қола дәуірі- Ақсу өзенінің он жағалауында, 5 км.Степногорск қ. солтүстік- батысында *Тас дәуірінің Курган тобы- Степногорск қ тас карьеріне апаратын жолында. Ақсу өзенінің сол жазықтығында орналасқан. *Қола дәуірінің обасы- Степногорск қ 2 км солтүстігінде, Ақсу өзеніңің сол жағында орналасқан. *Орта дәуір обасы- Степногорск қ 3 км солтүстігінде, сүт өндіру зауытына қарсы орналасқан. *Қорған тобы-200-300м қола дәуірінің шығыс жағында орналасқан. Сонымен қатар тарихи-мәдени тізіміне: *4 тарихи ескерткіш: Ақсу және Бестөбе [[Ұлы Отан соғысы|ҰОС]] жылдарында қайтыс болған жауынгерлер ескерткіші, [[Нұрмағамбет Сағынаев]] кесенесі, мемориалдық тақта Славский Е.П-ге енгізілген. *6 сәулет ескерткіші - («Дала аңызы», «Юность», ҰОС жылдарында қайтыс болған жауынгерлерге Жеңіс монументі, №6 мектеп-гимназия алаңында [[Абай]] ескерткіші, ауған-жауынгерлеріне монумент.) ==Транспорты== [[File:Panoramio - V&A Dudush - путипровод на Степногорск.jpg|оңға|thumb|Қалаға беттейтін автомобиль жолы|200px]] Степногорск қаласы [[Астана]], [[Көкшетау]], [[Павлодар]] қалаларымен автомобиль жолдары арқылы байланысқан. Қаладан 200 км шақырымда мемлекеттік маңызы бар М-36 [[Алматы]]-[[Екатеринбург]] магистральды жол өтеді. Қаланың қала ішіндегі жолдар, қаланы кенттер мен өнеркәсіптік аумағымен байланыстыратын жолдары бар. Қатты жапбындысы бар қалалық жолдардың жалпы ұзындығы - 48,5 км. [[File:ER22-50, 64 Stepnogorsk.jpg|оңға|thumb|Қала станциясындағы ЭР22-50 жəне ЭР22-64 электропоездері|200px]] Степногорск қаласынан 12 км қашықтықта Тың темір жолдың [[Ақсу (Степногорск қалалық әкімдігі)|Ақсу]] теміржол станциясы, [[Ерейментау]] (тораптық) станциясы мен [[Айсары (станция)|Айсары]] (тұйық) станциясымен шектелген 220 км ұзындығымен тұйық жолдың 123-ші километрінде орналасқан, ол арқылы [[Астана]] мен [[Павлодар]] арасындағы темір жол байланысы жүзеге асырылады. [[Ерейментау]] станциясы: [[Барнаул]], [[Павлодар]], [[Астана]], [[Петропавл]], [[Челябинск]], [[Қарағанды]], [[Алматы]] магистральды бағытында орналасқан. Қала кәсіпорындарының қажеттілігі үшін жүк және жолаушылар тасымалдауы «СТКХК» ЖШС теміржол тасымалдау басқармасымен жүзеге асырылады. Ақсу станциясы мен "Промышленная" тірек станцияның ара қашықтығы - 6 км. Кірме жолдардың жалпы ұзындығы - 136,5 км, оның ішінде: бас жолдың - 43,2 км, станциялық - 29,3 км, тараулар, тұйықтар - 64 км. Теміржол тасымалдауын қуатпен қамтамасыз етуін 10 кВ бойлай электр жабдықтау желісі бойынша жүзеге асырылады. ==Әкімшілік бөлінісуі== *Кенттер: [[Ақсу (Степногорск қалалық әкімдігі)|Ақсу]], [[Бестөбе (Ақмола облысы)|Бестөбе]], [[Заводской (Ақмола облысы)|Заводской]], [[Шаңтөбе (кент)|Шаңтөбе]], [[Қарабұлақ (Степногорск қалалық әкімшілігі)|Қарабұлақ]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{wikify}} {{Ақмола облысы}} {{Қазақстан қалалары}} {{Степногорск қалалық әкімдігі елді мекендері}} [[Санат:Степногорск]] 4tap2bqdbr5fs4jn3iyzt1vlbpb6y0s 0 20838 3683499 3365893 2026-10-19T07:54:15Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 3683499 wikitext text/x-wiki {{футбол клубы | clubname = {{flagicon|Kazakhstan}} Горняк ФК | толық аты = Горняк Футбол Клубы | nickname = | құрылған = [[1966 жыл]] | таратылды = [[1995 жыл]]| жарыс=Футболдан Қазақстан бірінші Лигасы| маусым=1995| орын=11}} '''Горняк футбол клубы''' —Қазақстанның футбол клубы, Сәтбаев қаласынан. 1990 жылдардағы нарық заманында жабылып қалған. == Тарихы == === КСРО Чемпионаттарында === Клуб 1966 жылы "Горняк Никольск" деген атпен құрылды. 1966 жылы "Горняк Жезқазған" деген атаумен Қазақ КСР чемпионатына қатысты. 1978-88 жылдар аралғында ешқандай ресми турнирге қатыспады. 1988-89 жылдары Қазақ КСР кубогына қатысты. === Тәуелсіздік жылдары === Тәуелсіздік жылдары бір рет Қазақстан кубогына, "Горняк-Атлант" деген атпен қатысып, 1/16 финалда "[[Восток (футбол клубы, Өскемен)|Восток]]" клубынан ұтылып қалды — 1:2. 1992 жылы әуесқойлар лигасына (бірінші лиганың аналогы) қатысты. Соңғы рет 1995 жылы Қазақстан бірінші лигасына қатысып, "Орталық" аймақта төрт команданың арасында соңғы орында қалды. Алты кездесуден бір ғана ұпай еншіледі. == Сілтемелер == https://web.archive.org/web/20190315094345/http://footballfacts.ru/clubs/120574-gornyakatlant-satpaev#tab114_120574r {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Қазақстан футбол клубтары]] [[Санат:Сәтбаев]] [[Санат:1995 жылы жабылған футбол клубтары]] [[Санат:1966 жылы құрылған футбол клубтары]] 4nxiljfvim6gi3x3omzr680net6pbli 0 24161 3683396 3659154 2026-10-19T04:57:21Z Гулмира Исатай 179201 3683396 wikitext text/x-wiki {{мағына|Мәдениет (айрық)}} '''Мәдениет''' – адамның өз қолымен, ақыл-ойымен жасағандары және жасап жатқандарының бәрін түгел қамтиды. Жай ғана сауат ашудан, тазалық ережелерін сақтаудан бастап, өмірдің асқан үлгілі шығармаларын жасағанға дейінгі ұғымды қамтып жатқан – мәдениет саласының өрісі кең. Мәдениет – тарихи құбылыс. Оның дәрежесі мен сипаты қоғамдық өмірдің жағдайларына байланысты өзгеріп отырады. Тарихи дәуірлердің алмасуы мәдениеттің мазмұны мен формаларына сөзсіз терең өзгерістер енгізеді. Мәдениетті тұлғалық сипатта қарастырғанда, бірнеше елеулі түсініктерге тоқтала кету қажет. Олардың ішіндегі маңыздылары: * Мәдени әрекет; * Мәдени орта; * Мәдени игіліктер мен қажеттіліктер; * Мәдени ұйымдар мен ұжымдар. [[Сурет:Johann Gottfried von Herder by Johann Ludwig Strecker, 1775.jpg|thumb|right|200px|[[Иоганн Готфрид Гердер]]]] Бұлардың арасында ең түбегейлісі — мәдени әрекет. Әрекеттену — жалпы адам мен қоғамның өмір сүру тәсілі, тіршіліктің тірегі. Мәдени әрекет деп әдетте, мәдениет игіліктерін өндіруге, таратуға, тұтынуға бағытталған мақсатқа сәйкес әлеуметтік іс-қимылдарды атайды. Мәдени игіліктерді толассыз жасау нәтижесінде адам өзінің де мәдени деңгейін көтереді. Осы әрекеттің қайнары, түпкі қозғаушы күші ретінде ғылым адамның талап-мұқтаждарын, мәдени қажеттіліктерді бөліп қарастырады. Осылардың қатарына біз мынандай адамдық қажеттіліктерді жатқызамыз: өмірдің мәні мен мағынасын іздеу, өмірден өз орнын табуға ұмтылу, шығармашылыққа талпыныс, альтруизм, гумандылық және тағы басқалары. Мәдени орта ұғымы мәдениеттің коммуникациялық (қарым-қатынастық) табиғатымен тығыз байланысты. Мәдени орта заттық-материалдық, әлеуметтік ұйымдар мен ұжымдардан, рухани қызмет орындарынан тұрады. Оларға техника мен құрал-жабдықтардың даму деңгейі, тұрмыстық мәдени дәрежесі, адамдардың білімділігі, кәсіптік шеберлігі, рухани мәдениетті сақтау және насихаттау ұйымдары (мұрағаттар, мұражайлар, кітапханалар, клубтар және тағы басқалар) жатады. Қайсыбір ұлттық мәдениетті алсақ та, ондағы салт-дәстүрлер жүйесіне бірден назарымыз ауады. Белгілі философ [[Иоганн Готфрид Гердер]] : {{Дәйексөз|«Салт-дәстүр, тіл мен мәдениет бастауларының анасы»}}- деген <ref>И.Г. Гердер. Идеи к философии истории человечества. Москва, 1977, с. 252</ref>. Мәдениет өзінің кең мағынасында бір ұрпақтың келесі ұрпаққа жолдаған өмір сүру тәсілі болғандықтан, осы жалғастықты, мұрагерлікті жүзеге асыратын салт-дәстүрлер жүйесі мәдениет өзегін құрастырады. Әсіресе, жазу-сызу болмаған ерте заманда мәдениет ырымдар мен сәуегейлікке, сенім-нанымдарға, дәстүрлі түсініктерге иек артқан. Ал салт-дәстүрлерге Ғұзыхан Ақпанбет мынандай баға береді: {{Дәйексөз|«Олар — терең философиялық ойдың, ғасырлар бойы жинақталған тәжірибенің сұрыпталған тұжырымы, негізгі нәрі, қысқа да көркем бейнесі». <ref>Қазақтың дүниетанымы. Алматы, 1993, 36-бет</ref>.}} Ғасырлар бойы күнделікті іс-тәжірибе негізінде сұрыпталған жазу-сызу мен азаматтық қоғам әлі жоқ кезде қалыптасқан салт-дәстүрлер мен әдет-ғұрыптар мәдени мирасқорлықтың жалғыз мүмкіндігі болды. Ескі ырымдар мен әдет-ғұрыптардан надандық, анайылықты емес, қазіргі ұлттық мәдениеттердің архетипін аңғарған жөн. Кез келген ұлттық мәдениеттің негізі мен ділін, ондағы адамгершілік қасиеттер мен дүниетанымды ұғыну үшін мәдениеттің тағы бір түп-тамыры дінге жүгіну қажет. Тоталитарлық жүйе ұлттық мәдениеттерді құрту мақсатында, дінді «апиын» деген марксизм қағидасын басшылыққа алып, ешқандай қасиетті тірліктері жоқ, шолақ белсенді мәңгүрттерді тәрбиелеуге тырысты. Ал шындығында діни [[Ренессанс]] мәдени дамуда орасан зор рөл атқарды. [[Дін]]ге дейінгі дүниетаным ретіндегі мифте табиғат қасиетті күштерге баланса, ұлттық немесе дүниежүзілік діндерде адам мен қоғамның құдіреттілігіне басты назар аударылады. Осының нәтижесінде өркениет қалыптасады. Жалпы алғанда, дінтанусыз мәдениеттану жоқ. == Мәдениет тарихы == Мәдениет ұғымы алғашқы пайда болған кезде ол адамның табиғатқа ықпал етуін анықтау үшін, яғни оның дүлей күштерін бағындырып, көздеген мақсатына жететіндігін білдіру үшін қолданылады. Әсіресе Мәдениет туралы түсініктің кең қолданылуы 19 ғасырында Мәдениет өрлеу дәуірінде тарихшылар мен этнографтардың еңбектерінде ерекше орын алды. Тіпті сол кезде «Мәдениет тарихы» деген пән де пайда болды. == Мәдениет және өнер == [[Сурет:Tamgaly3.jpg|thumb|Тамғалы шатқалындағы (Алматы облысы) петроглифтері]] [[Сурет:Ägyptischer Maler um 1400 v. Chr. 001.jpg|thumb|Ежелгі Мысыр өнері]] [[Сурет:Mehmooni2.jpg|thumb|]] Мәдениеттің өзекті бөлігі — [[өнер]]. Таңбалы тастағы кескіндер мен тағы адамдардың ырым-билерінен бастап, [[Рафаэль Санти|Рафаэль]] мен [[Микеланджело Буонарроти|Микеланджелоның]] мәңгілік туындыларымен жалғасқан, халықтың шығармашылық рухынан туған талай сұлу дүниелерсіз, өнер әлемінсіз, қандай мәдениеттің болсын рухын сезіне алмаймыз. Шынында да, өнер мөдениеттің алтын қазынасы, адамның ұлылығын білдіретін ғажап көріністердің бірі — оның әсемдікке, сұлулыққа ұмтылуы. Осыған дейін қарастырылған анықтамалардан бір түйінді ой айтуға болады: мәдениет — адам әлемі. Мәдениет көріністерінде адамдық парасат, ақыл-ой, ізгілік пен әдемілік заттандырылып, игіліктер дүниесі құралған. Сонымен бірге мәдениет адамды тұлға деңгейіне көтеретін негізгі құрал. [[Әбу Насыр Әл-Фараби|Әл-Фараби]] айтқандай, адам — «хайуани мадани», яғни, мәдениетті жан. Адам — табиғат туьндысы және ол үшін табиғи орта мәңгілік қажеттілік болып қалады. Мәдениет адамнан табиғатты бөліп алады деген пікір қанша рет айтылса да, адамның табиғи шығармашылықтың ең жоғары үлгісі екендігіне күмән жоқ. И. Гердердің тілімен айтқанда, адам — табиғаттың бірінші азаттық алған пендесі. Ғасырлар — адамның мәдени дамуының куәсі. Бірақ осы алға қарай жылжу Жер-Анаға әр уақытта жайлы бола бермеді. Адам қоршаған ортаны өзіне ыңғайлы тұраққа айналдыруға тырысты, алайда осы белсенділік көп жағдайда табиғатты күйзелтіп, құлдыратып жіберді. Мәдениет пен табиғатты қарама-қарсы қоюдың бір түрі адамның табиғи анти мәдениеттілігі жөніндегі ілімдер еді (киниктер, [[Фридрих Ницше]]). Контрмәдениет атты XX ғасыр туындысы бұқаралық мәдениеттегі руханилықтың затқа, тауарға айналуына қарсы қозғалыс сипатында болды. Мәдениет пен табиғатты ұштастыруға тырысатын ілім — мәдени [[антропология]]. Оның негізін салушылардың бірі — Э. Уилсон. Әрине аталған ілімдер табиғи-биологиялық заңдылықтарды тым әсірелеп жібереді, әйткенмен оның қисыны бар сияқты. Өйткені, XX ғасыр мәдениет пен табиғат дилеммасының адам тағдыры үшін қауіпті екендігін көрсетіп, заман талабына сәйкес экологиялық мәдениет ілімін тудырды. Адамдық шовинизмді тежейтін бұл ілімнің негізі есебінде мынадай идеяларды атап өткен жөн: # Академик В.И. Вернадскийдің Ноосфера (парасатты орта) туралы ілімі; # Рим клубының экологиялық тұжырымдары; # Тейяр де Шарденнің адам жөніндегі гуманистік эволюциялық теориясы; # [[Лев Николаевич Толстой|Л.Н. Толстой]], М. Ганди, А. Швейцер, Э. [[Эрих Фромм|Фромм]] т.б. дамытқан гуманистік этика т.б. == Шығыс мәдениеті мен Батыс мәдениетінің айырмашылығы == Тағы айта кететін жайт, осы экология мәселелеріне байланысты Шығыс пен Батыстың арасындағы айырмашылық туралы. Интровертивтік Шығыс мәдениеті табиғатқа жақын, ол үстемдік етуге шақырған жоқ. Сонымен, мәдениет адам мен табиғатты бөліп тұрған «қытай қорғаны» емес, керісінше, олардың арасындағы нәзік үндестік және рухани қыл-көпір. Осы үндестікті (гармонияны) одан әрі жетілдіру — адамзаттың алдындағы келелі міндет. Адам және мәдениет мәселесін тереңдете түсетін тағы бір жайт адамның қабілеттілігіне, жан-жақтылығына, шексіздігіне байланысты. Американ ғалымы К. Поппер айтқандай, адам бірдей үш дүниеге: физикалық, ментальдық (психикалық) және идеалдыққа жатады. Сонда мәдениет осылардың қайсысымен көбірек анықталады деген заңды сұрақ туады. Егер біз мәдениетті тек материалдық және рухани бөліктерге бөлудің қарадүрсін шеңберінен шыға алсақ, онда мәдениеттің өзінің ішкі мағынасында идеалды екендігіне көзіміз жетеді. Себебі, адамды қоршаған заттар, дүние — бұл мәдениеттің сыртқы көрінісі ғана, оның мәні — руханилықты адам әрекетінің нәтижесінде заттандыруда жатыр. Мәдениеттің ішкі мәні қоғамдағы өмір сүріп жатқан адамдардың өзіндік санасында, парасаттылық сезімдерінде, рухани ізденістерінде айқындалады. Ж. П. Сартрлық көсемсөзді қайталасақ, адам әлемге еркін жіберілген, ол еріктілік жазасына кесілген. Осы сипатта мәдениеттің құпиясы — адамдағы «Мендік». Одан сыртқа ерекше бір нұр — азаттық, жауапкершілік, адамгершілік сәулесі нұр шашып тұр. Мәдениетте адам ғажап биік деңгейге көтеріледі. Мәдениет дегеніміз менің өмірім, менен бөлінген, мен өлгеннен кейін де тірі болатын менің шығармашылығым. == Қоғам және мәдениет == Енді мәдениеттің қоғамда атқаратын қызметтерін талқылайық. Алдымен қоғам және мәдениет ұғымдарында қаншама ұқсастық, үндестік болғанымен, олардың арасындағы мағыналық, айырмашылықты естен шығармаған жөн. [[Қоғам]] — әлемнің бір бөлігі, белгілі бір мақсаттарды іске асыру жолында әрекет етіп жатқан субъектілердің (тұлғалардың, топтардың, этностардың, мемлекеттердің) байланыс нысандары. Яғни, қоғам үғымындағы негізгі мәселе — адам және оның ұйымдасу нысандары, бұл ретте қоғамды зерттейтін басты ілімді әлеуметтану деп атайды. Ал мәдениет осы тұрғыдағы қоғамның белгілі бір қасиеті, көрінісі, сипаты мазмұнында қолданылады. Осыған дейін қарастырылған ұғымдарды негізге алып, қоғамдағы мәдениеттің төмендегідей қызметтерін айқындау мүмкіндігі бар: === Адамды калыптастыру қызметі. === Бұл — мәдениеттің қоғамдағы басқа қызметтерін бойына жинақтайтын және оның негізгі мазмұнымен тікелей байланысты нышан. Егер біз адамды әлде құдай, әлде табиғат, әлде еңбек жаратты деген пікірталастардан сәл көтерілсек, адам мәдениетті, ал мәдениет адамды қалыптастырғанына көзіміз жетеді. «Жеке адам өзі өмір сүріп жатқан қоғамның туындысы, төл перзенті» <ref>([[С. Мырзалин]], [[Ә. Әлпейісов]]. Қоғам және мәдениет. Алматы, 1992, 14-бет)</ref>. Маугли — көркем бейне. Жануарлар арасында кездейсоқ өскен адам мәдениеттік қасиеттерден жұрдай болады. Адамға ең қиыны — адам болу. Ал оның негізгі шарттарының бірі ретінде ізгілік пен зұлымдық, ақиқат пен жалғандық, әділеттілік пен өктемдік, бодандық пен азаттық, сұлулық пен ұсқынсыздық арасындағы адамның таңдауын аламыз. Соның нәтижесінде жеке тұлғада өзіндік сана тұрақталады, ол озық мәдениет үлгілерін өз бойына сіңіреді. Жалпы алғанда, мәдениеттің алға басуы дегеніміз дүниежүзілік тарихтың адам үшін, оның мүдделері мен өзіндік мақсаттары бағытында толыққанды ашылуы болып табылады. === Жалғастық, мәдениет мұрагерлік қызметі. === Мәдениеттің бұл қызметі бір ұрпақтан екінші ұрпаққа берілетін бүкіл адамдық өмір тәсілдерінің өзіндік ерекшеліктеріне қатысты. Ақпараттық (информациялық) беріліс әлеуметтік жүйеде биологиялық тұқым қуалаушылықтан өзгеше жүреді. Шын мәнісінде қоғамда ұрпақтар жалғастығы мәдени мұраларды игеру, қабылдау және оны шығармашылықпен дамыту арқылы жүзеге асады. Мәдени ақпараттар — салт-дәстүр, әдет-ғүрып, рәсім-рәміз, діл мен тіл, дін және өнер, білім т.б. руханилықтың белгілі бір деңгейін меңгерудің нәтижесінде мәдениет субъектісінің өзіндік санасының жанды буынына айналады. === Танымдық қызметі === Мәдениеттің қоғамдағы бұл қызмет міндетінің сан алуан қыры бар. Бірден біздің назарымызды өзіне аударатын нәрсе — мәдениет пен білімнің ара қатынасы. «Табиғаттан қулығын асырып жіберуге» ([[Гегель]]) бағытталған адамдардың білімі, әрине мәдениеттің негізгі құрамдас бөлігіне жатады. Ертедегі гректің «пайдейя», ислам Өркендеуіндегі «маариф», қазіргі өркениеттегі «интеллигенттілік» үғымдары мәдениет пен білімділіктің іштей туыстығын, үндестігін білдіреді. Осы сипатта, әсіресе зиялылар (интеллигенция) мәдениетті сақтау және дамыту ісінде үлкен қызмет атқарады. «Бүгінгі күнге лайық адамдық қарым-қатынас орнату — интеллигенцияның басты міндеті... Ал біздің өркениеттілігіміз жаппай компьютерге көшумен сипатталмауы керек, мәдени диалогтың түрін жасап, оны сақтай білу қабілетімізбен көрінуі керек» <ref>Ә. Наурызбаева, [[Н. Скалон]]. Диалогтың мүмкіндігі. «Шаһар», 1993, № 1, 8-бет</ref>. Яғни білімділік мәдениеттіліктің маңызды алғышарты болғанымен, бұл екі ұғымның арасында елеулі айырмашылық, белгілі алшақтық, кейде тіпті қайшылық бар. Ғылымның бет алды дамуы, шектелмеген техникалық әрекет мәдениетке үлкен нұқсан келтіруі мүмкін. Тек жоғары деңгейде мәдениеті бар өркениет ғылым мен техниканың дамуындағы теріс салдарларды бейтараптандыра алады. Егер біз ғылым арқылы шындықты ашсақ, өнер арқылы әсемдікке ұмтыламыз, ал моральдық таным арқылы — жақсылық пен жамандықты айырамыз. === Реттеу қызметі === Бұрынғы [[Кеңес Одағы]]нда шыққан кітаптарда «мәдениетті ғылыми жолмен басқару» атты сөз тіркесі кең етек алғанды. Бірақ адамның дүниеде өмір сүру тәсілі ретінде түсіндірілетін мәдениетті басқару мүмкін емес, әйтпегенде адамды тетікке, қуыршаққа айналдырған тоталитарлық айлашарғы үлгілерін көреміз. Айталық, Ертедегі Грекияда ешқандай шенеуніктер адам басына театрлар неше билет сатты деген ақпараттар жинаған жоқ. Солай болса да ол елдегі жоғары мәдениеттің және рухани ізденістің қандай деңгейде болғаны бәрімізге белгілі. Алайда солай екен-ау деп мәдениетке сыртқы ықпал жасау мүмкіндігін жоққа шығара алмаймыз. Мәдениет — «жабулы қазан емес». Мәдениеттегі реттеушілік әрекеттерінің өзіндік ерекшеліктері бар. Мәдениетте күнделіктіден гөрі жоғарыға, идеалдыға, үлгіге көбірек көңіл бөлінеді. Мәдени үғымдарда нормативтік, ережелік талаптар басымырақ. Мысалы, «мәдениетті адам» дегенде оның адамдық жан-жақты белгілерді бойына толығырақ, тереңірек дарытқандығын көрсетеді. Ол — білімі [[ғылым]] деңгейіне, киімі сол кезде көп тараған сәнге, мінез-құлқы осы қоғамның адамгершілік талаптарына сай адам. === Коммуникативтік, қарым-қатынастық қызмет. === Бұл мәдениеттің қоғамдағы негізгі қызметтерінің бірі. Адамдардың қарым-қатынасы, мәдениеттер сұхбаттасуы — әлеуметтік шындықтың басым көрінісі. Адам ерекше бір өрісте — қарым-қатынас өрісінде болады. Руханилық пен ізгілік, әдемілік пен жақсылық тербелісі адамды нәзік тормен қоршаған; қоғамдық өмірде тек зат пен тауар ауысуы ғана емес, ең алдымен идеялар, мамандық, шеберлік тәжірибелерімен, сезімдік үлгілерімен ауысу толастамақ емес. Мәдениет игіліктерін жас нәресте анасының ақ сүтін еміп, оның әлди жырымен сезім дариясына шомылып қана адамдық қасиеттерді бойына сіңіре бастайды. Ғылымда социализация (әлеуметтану) деп аталатын процесс те мәдени қарым-қатынасқа негізделген. Мәдени қарым-қатынастың түрлері дегенде олардың әмбебаптығына және көп мағыналылығына көңіл бөлу қажет. Мәдени құндылықтарды оларды жасаушылар және тұтынушылар арасындағы қарым-қатынас ретінде алуға болады. Мәдени туынды қаншама асыл болғанымен, егер ол рухани азық ететіндері белгілі бір себептермен жетпей жатса, онда ол мәдени айналыстан шығып қалады. Адам тұрмайтын үй қаңырап бос тұрады, отарба жүрмейтін темір жол —жай темір мен ағаштың үйіндісі, ешкім оқымайтын кітап — шаң басып жатқан қағаз. Мәдени болмыстың тірегі деп қарым-қатынасты айтамыз. Мәдениеттің [[қоғам]]да атқаратын басқа да қызметтері жеткілікті. Зерттеушілер оның [[аксиология]]лық, [[футурология]]лық, [[герменевтика]]лық тағыда басқа түрлерін атайды. == '''Халықтық және ұлттық мәдениет''' == Халықтық және ұлттық мәдениет – белгілі бір халықтың тарихи дамуы барысында қалыптасқан рухани және материалдық құндылықтарының жиынтығы. Ол халықтың тұрмыс-тіршілігін, дүниетанымын, [[салт-дәстүр]]ін, әдет-ғұрпын, тілін, өнері мен әдебиетін қамтиды. Мәдениет ұрпақтар арасындағы сабақтастықты сақтап, ұлттық бірегейлікті қалыптастыруда маңызды рөл атқарады. '''Халықтық мәдениет'''– халықтың күнделікті өмірі мен тарихи тәжірибесі негізінде қалыптасып, ұрпақтан ұрпаққа беріліп отыратын мәдени мұра. Оның басты ерекшелігі – халықтың тұрмысымен тығыз байланыстылығы және дәстүрлі сипатқа ие болуы. Халықтық мәдениетке ауыз әдебиеті, ертегілер, аңыздар, мақал-мәтелдер, жұмбақтар, халық әндері, күйлер, билер, қолөнер түрлері мен дәстүрлі ойындар жатады. Сонымен қатар халықтың әдет-ғұрыптары, отбасылық рәсімдері мен мерекелері де халықтық мәдениеттің құрамдас бөлігі болып саналады. Қазақ халқының халықтық мәдениетіне айтыс өнері, жыршылық дәстүр, күйшілік өнер, бесікке салу, тұсаукесер, беташар сияқты салт-дәстүрлер мысал бола алады. Бұл мұралар халықтың өмір салтын, дүниетанымын және адамгершілік құндылықтарын танытады. '''Ұлттық мәдениет''' – белгілі бір ұлттың тарихи қалыптасуымен, тілімен, дүниетанымымен және қоғамдық өмірімен байланысты мәдени құндылықтар жүйесі. Ол ұлттық сана-сезімнің қалыптасуына, халықтың тарихи жадын сақтауға және ұрпақтар арасындағы рухани байланысты нығайтуға ықпал етеді. Ұлттық мәдениет тіл, әдебиет, музыка, бейнелеу өнері, сәулет өнері, ұлттық киім, тағам, дәстүрлі қолөнер және тарихи ескерткіштер арқылы көрініс табады. Қазақтың ұлттық мәдениетінің көрнекті үлгілеріне домбыра мен қобыз өнері, киіз үй, ұлттық киімдер, ою-өрнектер, қазақтың дәстүрлі тағамдары, шешендік сөздер мен жыраулар мұрасы жатады. Сонымен қатар Абай Құнанбайұлының шығармашылығы, қазақ әдебиеті мен кәсіби музыка өнері де ұлттық мәдениеттің дамуына зор үлес қосты. Ұлттық мәдениетті сақтау мен дамыту ана тілін құрметтеу, тарихи мұраны зерттеу, дәстүрлі өнерді қолдау және мәдени құндылықтарды жас ұрпаққа жеткізу арқылы жүзеге асырылады. === Халықтық және ұлттық мәдениеттің өзара байланысы === Халықтық және ұлттық мәдениет өзара тығыз байланысты болғанымен, олардың мазмұны бірдей емес. Халықтық мәдениет көбіне дәстүрлі шығармашылықпен, күнделікті тұрмыспен және ұжымдық тәжірибемен сипатталса, ұлттық мәдениет белгілі бір ұлттың мәдени өмірін кең ауқымда қамтиды. Халықтық мәдениет ұлттық мәдениеттің қалыптасуына негіз болады. Халықтың ғасырлар бойы жинақтаған салт-дәстүрлері, өнері мен дүниетанымы ұлттық құндылықтардың дамуына ықпал етеді. Өз кезегінде ұлттық мәдениет халықтық мұраны сақтап, оны жаңа тарихи және қоғамдық жағдайларға бейімдеуге мүмкіндік береді. Қазіргі кезеңде халықтық және ұлттық мәдениетті насихаттау мәдени мекемелердің, білім беру ұйымдарының, кітапханалардың, музейлердің және шығармашылық бірлестіктердің қызметімен тығыз байланысты. Олар дәстүрлі өнерді таныстыру, мәдени іс-шаралар ұйымдастыру және тарихи мұраны зерттеу арқылы мәдени сабақтастықты қамтамасыз етеді. ==Мәдениет пен өркениет== Мәдениет ұғымын тереңірек түсіну үшін, оған мағыналық жақындығы бар кейбір басқа ұғымдармен арақатынасын қарастырып өтейік. Осы сипатта біздің зердемізге бірінші түсетін ұғым — өркениет. Өркениет (цивилизация) семантикалық жағынан алғанда (латын тілінің — «civilis» сөзі) азаматтық дегенді білдіреді. [[Римдіктер]] бұл ұғымды «варварлықтар» деп өздері атаған, басқа халықтар мен мемлекеттерден айырмашылықтарын көрсету мақсатында қолданған. Яғни, «өркениет» олардың түсініктері бойынша азаматтық қоғамы, қалалық мәдениеті, заңға негізделген басқару тәртібі бар [[Рим империясы]]ның даму дәрежесін білдіреді. == Мәдениет және тіл == Мәдениет және оның өзіндік ерекшеліктері әрқашан философиялық ізденістер мен зерттеулердің негізгі пәні болып келді. Сондықтан мәдени даму барысын онда қалыптасқан ойлау тәсілі, дүниетаным түрі арқылы түсіндіруге тырысқан көптеген философиялық үрдістерді байқауға болады. Мысалы, мәдениетті рәміздік ойлау түрі арқылы анықтаған Э. Кассирердің, мәдениетті психофизиологиялық деңгейде қарастырған 3. Фрейдтің және тағы басқалары концепциялары соның куәсі. XX ғасырдың екінші жартысынан бастап батыс ойшылдарының арасында мәдениетті тілмен теңдестіре қарау әдісі кең етек жайып, олардың барлығы дерлік «тілді адам тіршілігінің негізгі, маңызды анықтауышы деп бір ауыздан қолдап отыр».<ref>Нуржанов Б. Мир как игра. Игра языка в концепции Деррида. Ex libris, И. — Алматы, 1996. — С. 3</ref> Бүгінде тіл негізгі [[коммуникативтік құрал]] ғана емес, адамның бүткіл болмысын, адамның мәдениетін аңғартатын әмбебап ұғым. [[Фрейдизм]], [[феноменология]], [[экзистенциализм]], [[аналитикалық философия]], [[герменевтика]], [[структурализм]], [[семиология]], т.е.с. бір ауыздан мәдениетті тілдік қарым-қатынас саласы ретінде анықтайды. Рухани әлемдегі мұндай өзгерістердің лебі мәдениеттану саласынан да байқалады. Мәдениеттің өзін метатіл ретінде анықтап, оның бойындағы коммуникативтік мүмкіншіліктерді негіздеу барысында лингвистикаға басты назар аудару заңды іс. Өйткені, соңғы 50-60 жылдар аралығында қарым-қатынас, коммуникация мәселесін жан-жақты зерттеген бірден-бір сала — осы [[лингвистика]].<ref>Мәдениеттану негіздері: Оқулық. - Алматы: Дәнекер, 2000. ISBN 9965-485-34-8</ref> == Мәдениет және дін == Тарихи жадыға тиесілі адамзат тарихының өн бойына көз жүгіртер болсақ, онда діндарлықтың адамзат тарихын басынан аяғына дейін толық қамтып жатқандығын көреміз. Қаншама рет діннің ақыры келді деген сөз айтылса да ол қазірдің өзінде әлемдік өмірдің негізгі қалыптастырушы факторларының бірі болып табылады. Діннің халықтар өміріндегі алатын орнының зорлыгы соншалықты діндердің негізін түсінбей жатып сол діндерді ұстанатын халықтардың мәдениеті туралы толық көзқарас қалыптастыру мүмкін емес. Дінді сипаттау оңай жұмыс емес. Біздің ойымызша, діннің анықтауыш қызметі оның әлеуметтілікті қалыптастыруында, яғни адамдар қарым-қатынасын реттеуде болса керек. Өйткені тіпті «религия», сөзінің этимологиялық бастапқы мәнінің өзі де «біріктіру», «байланыстыру», «қатынасты қалыптастыру» дегенді білдіреді. Дін адамдардың бірлестігін және ұйымдастығын қалыптастырушы идеологиялық механизм. Діннің мазмұны әлеуметтік мәні бар негізгі құндылықтарды қасиетті деп танудан тұрады. Мәдениеттегі діннің рөлін әрбір мәдениеттің жүйе құрастырушы факторы деп анықтауға болады. == Мәдени коммуникация == Қазіргі уақытты мәдениеттің аудио-визуалды кеңістік кезеңі деп атайды. Жаңа қарым-қатынас құралдарын — телеграфты, радионы, телефонды, теледидарды, компьютерді және тағы басқа жетістіктерін ғылыми-техникалық прогресс ала келді. Соның нәтижесінде баспа өнімдері және соған негізделген басқа да мәдениет институттары (әдебиет, театр, кітапхана, тағы сол сияқтылар) дағдарысқа ұшырап отыр. Кітапханадан оқушының, театрдан көрерменнің, әдебиеттен ақын-жазушылардың, өмірден эпистолярлық жанрдың — күнделік, хат, өмірбаян жазу ісінің қайтқан кезеңі келді. Көп ойланып, көп толғануды, өзіндік сананың рефлексиясын қажет ететін процестер бірте-бірте ұмыт қалуға айналды. Адамдар менталитеті өзгеріске ұшырады. Электрондық коммуникацияның шапшандылығының арқасында тек көз арқылы дүниені танып-білу мүмкін емес болып отыр. Бүгінгі күнге ештеңені қалт жібермей еститін «саққұлақ» пен ештеңені мүлт кетірмей аңғаратын «көреген» қажет. Осы екеуінің симбиозы арқылы ғана біз қар көшкінінің қарқынындай ақпараттық экспансияға төтеп бере аламыз. Біртұтас электрондық байланыс біздің планетаны «үлкен ауылға» айналдырып отыр. Индивидуалистік жекешілдіктің орнын альтруистік «елжандылық», ұлтшылдықтың орнын космополитизм, монологтың орнын диалог алған кезең. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Мәдениет]] 12uz09f7hlzsamo2yp0hjdw3jwgyadm 3683407 3683396 2026-10-19T05:24:07Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Гулмира Исатай|Гулмира Исатай]] ([[User talk:Гулмира Исатай|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3623855 wikitext text/x-wiki {{мағына|Мәдениет (айрық)}} '''Мәдениет''' – адамның өз қолымен, ақыл-ойымен жасағандары және жасап жатқандарының бәрін түгел қамтиды. Жай ғана сауат ашудан, тазалық ережелерін сақтаудан бастап, өмірдің асқан үлгілі шығармаларын жасағанға дейінгі ұғымды қамтып жатқан – мәдениет саласының өрісі кең. Мәдениет – тарихи құбылыс. Оның дәрежесі мен сипаты қоғамдық өмірдің жағдайларына байланысты өзгеріп отырады. Тарихи дәуірлердің алмасуы мәдениеттің мазмұны мен формаларына сөзсіз терең өзгерістер енгізеді. Мәдениетті тұлғалық сипатта қарастырғанда, бірнеше елеулі түсініктерге тоқтала кету қажет. Олардың ішіндегі маңыздылары: * Мәдени әрекет; * Мәдени орта; * Мәдени игіліктер мен қажеттіліктер; * Мәдени ұйымдар мен ұжымдар. [[Сурет:Johann Gottfried von Herder by Johann Ludwig Strecker, 1775.jpg|thumb|right|200px|[[Иоганн Готфрид Гердер]]]] Бұлардың арасында ең түбегейлісі — мәдени әрекет. Әрекеттену — жалпы адам мен қоғамның өмір сүру тәсілі, тіршіліктің тірегі. Мәдени әрекет деп әдетте, мәдениет игіліктерін өндіруге, таратуға, тұтынуға бағытталған мақсатқа сәйкес әлеуметтік іс-қимылдарды атайды. Мәдени игіліктерді толассыз жасау нәтижесінде адам өзінің де мәдени деңгейін көтереді. Осы әрекеттің қайнары, түпкі қозғаушы күші ретінде ғылым адамның талап-мұқтаждарын, мәдени қажеттіліктерді бөліп қарастырады. Осылардың қатарына біз мынандай адамдық қажеттіліктерді жатқызамыз: өмірдің мәні мен мағынасын іздеу, өмірден өз орнын табуға ұмтылу, шығармашылыққа талпыныс, альтруизм, гумандылық және тағы басқалары. Мәдени орта ұғымы мәдениеттің коммуникациялық (қарым-қатынастық) табиғатымен тығыз байланысты. Мәдени орта заттық-материалдық, әлеуметтік ұйымдар мен ұжымдардан, рухани қызмет орындарынан тұрады. Оларға техника мен құрал-жабдықтардың даму деңгейі, тұрмыстық мәдени дәрежесі, адамдардың білімділігі, кәсіптік шеберлігі, рухани мәдениетті сақтау және насихаттау ұйымдары (мұрағаттар, мұражайлар, кітапханалар, клубтар және тағы басқалар) жатады. Қайсыбір ұлттық мәдениетті алсақ та, ондағы салт-дәстүрлер жүйесіне бірден назарымыз ауады. Белгілі философ [[Иоганн Готфрид Гердер]] : {{Дәйексөз|«Салт-дәстүр, тіл мен мәдениет бастауларының анасы»}}- деген <ref>И.Г. Гердер. Идеи к философии истории человечества. Москва, 1977, с. 252</ref>. Мәдениет өзінің кең мағынасында бір ұрпақтың келесі ұрпаққа жолдаған өмір сүру тәсілі болғандықтан, осы жалғастықты, мұрагерлікті жүзеге асыратын салт-дәстүрлер жүйесі мәдениет өзегін құрастырады. Әсіресе, жазу-сызу болмаған ерте заманда мәдениет ырымдар мен сәуегейлікке, сенім-нанымдарға, дәстүрлі түсініктерге иек артқан. Ал салт-дәстүрлерге Ғұзыхан Ақпанбет мынандай баға береді: {{Дәйексөз|«Олар — терең философиялық ойдың, ғасырлар бойы жинақталған тәжірибенің сұрыпталған тұжырымы, негізгі нәрі, қысқа да көркем бейнесі». <ref>Қазақтың дүниетанымы. Алматы, 1993, 36-бет</ref>.}} Ғасырлар бойы күнделікті іс-тәжірибе негізінде сұрыпталған жазу-сызу мен азаматтық қоғам әлі жоқ кезде қалыптасқан салт-дәстүрлер мен әдет-ғұрыптар мәдени мирасқорлықтың жалғыз мүмкіндігі болды. Ескі ырымдар мен әдет-ғұрыптардан надандық, анайылықты емес, қазіргі ұлттық мәдениеттердің архетипін аңғарған жөн. Кез келген ұлттық мәдениеттің негізі мен ділін, ондағы адамгершілік қасиеттер мен дүниетанымды ұғыну үшін мәдениеттің тағы бір түп-тамыры дінге жүгіну қажет. Тоталитарлық жүйе ұлттық мәдениеттерді құрту мақсатында, дінді «апиын» деген марксизм қағидасын басшылыққа алып, ешқандай қасиетті тірліктері жоқ, шолақ белсенді мәңгүрттерді тәрбиелеуге тырысты. Ал шындығында діни [[Ренессанс]] мәдени дамуда орасан зор рөл атқарды. [[Дін]]ге дейінгі дүниетаным ретіндегі мифте табиғат қасиетті күштерге баланса, ұлттық немесе дүниежүзілік діндерде адам мен қоғамның құдіреттілігіне басты назар аударылады. Осының нәтижесінде өркениет қалыптасады. Жалпы алғанда, дінтанусыз мәдениеттану жоқ. == Мәдениет тарихы == Мәдениет ұғымы алғашқы пайда болған кезде ол адамның табиғатқа ықпал етуін анықтау үшін, яғни оның дүлей күштерін бағындырып, көздеген мақсатына жететіндігін білдіру үшін қолданылады. Әсіресе Мәдениет туралы түсініктің кең қолданылуы 19 ғасырында Мәдениет өрлеу дәуірінде тарихшылар мен этнографтардың еңбектерінде ерекше орын алды. Тіпті сол кезде «Мәдениет тарихы» деген пән де пайда болды. == Мәдениет және өнер == [[Сурет:Tamgaly3.jpg|thumb|Тамғалы шатқалындағы (Алматы облысы) петроглифтері]] [[Сурет:Ägyptischer Maler um 1400 v. Chr. 001.jpg|thumb|Ежелгі Мысыр өнері]] [[Сурет:Mehmooni2.jpg|thumb|]] Мәдениеттің өзекті бөлігі — [[өнер]]. Таңбалы тастағы кескіндер мен тағы адамдардың ырым-билерінен бастап, [[Рафаэль Санти|Рафаэль]] мен [[Микеланджело Буонарроти|Микеланджелоның]] мәңгілік туындыларымен жалғасқан, халықтың шығармашылық рухынан туған талай сұлу дүниелерсіз, өнер әлемінсіз, қандай мәдениеттің болсын рухын сезіне алмаймыз. Шынында да, өнер мөдениеттің алтын қазынасы, адамның ұлылығын білдіретін ғажап көріністердің бірі — оның әсемдікке, сұлулыққа ұмтылуы. Осыған дейін қарастырылған анықтамалардан бір түйінді ой айтуға болады: мәдениет — адам әлемі. Мәдениет көріністерінде адамдық парасат, ақыл-ой, ізгілік пен әдемілік заттандырылып, игіліктер дүниесі құралған. Сонымен бірге мәдениет адамды тұлға деңгейіне көтеретін негізгі құрал. [[Әбу Насыр Әл-Фараби|Әл-Фараби]] айтқандай, адам — «хайуани мадани», яғни, мәдениетті жан. Адам — табиғат туьндысы және ол үшін табиғи орта мәңгілік қажеттілік болып қалады. Мәдениет адамнан табиғатты бөліп алады деген пікір қанша рет айтылса да, адамның табиғи шығармашылықтың ең жоғары үлгісі екендігіне күмән жоқ. И. Гердердің тілімен айтқанда, адам — табиғаттың бірінші азаттық алған пендесі. Ғасырлар — адамның мәдени дамуының куәсі. Бірақ осы алға қарай жылжу Жер-Анаға әр уақытта жайлы бола бермеді. Адам қоршаған ортаны өзіне ыңғайлы тұраққа айналдыруға тырысты, алайда осы белсенділік көп жағдайда табиғатты күйзелтіп, құлдыратып жіберді. Мәдениет пен табиғатты қарама-қарсы қоюдың бір түрі адамның табиғи анти мәдениеттілігі жөніндегі ілімдер еді (киниктер, [[Фридрих Ницше]]). Контрмәдениет атты XX ғасыр туындысы бұқаралық мәдениеттегі руханилықтың затқа, тауарға айналуына қарсы қозғалыс сипатында болды. Мәдениет пен табиғатты ұштастыруға тырысатын ілім — мәдени [[антропология]]. Оның негізін салушылардың бірі — Э. Уилсон. Әрине аталған ілімдер табиғи-биологиялық заңдылықтарды тым әсірелеп жібереді, әйткенмен оның қисыны бар сияқты. Өйткені, XX ғасыр мәдениет пен табиғат дилеммасының адам тағдыры үшін қауіпті екендігін көрсетіп, заман талабына сәйкес экологиялық мәдениет ілімін тудырды. Адамдық шовинизмді тежейтін бұл ілімнің негізі есебінде мынадай идеяларды атап өткен жөн: # Академик В.И. Вернадскийдің Ноосфера (парасатты орта) туралы ілімі; # Рим клубының экологиялық тұжырымдары; # Тейяр де Шарденнің адам жөніндегі гуманистік эволюциялық теориясы; # [[Лев Николаевич Толстой|Л.Н. Толстой]], М. Ганди, А. Швейцер, Э. [[Эрих Фромм|Фромм]] т.б. дамытқан гуманистік этика т.б. == Шығыс мәдениеті мен Батыс мәдениетінің айырмашылығы == Тағы айта кететін жайт, осы экология мәселелеріне байланысты Шығыс пен Батыстың арасындағы айырмашылық туралы. Интровертивтік Шығыс мәдениеті табиғатқа жақын, ол үстемдік етуге шақырған жоқ. Сонымен, мәдениет адам мен табиғатты бөліп тұрған «қытай қорғаны» емес, керісінше, олардың арасындағы нәзік үндестік және рухани қыл-көпір. Осы үндестікті (гармонияны) одан әрі жетілдіру — адамзаттың алдындағы келелі міндет. Адам және мәдениет мәселесін тереңдете түсетін тағы бір жайт адамның қабілеттілігіне, жан-жақтылығына, шексіздігіне байланысты. Американ ғалымы К. Поппер айтқандай, адам бірдей үш дүниеге: физикалық, ментальдық (психикалық) және идеалдыққа жатады. Сонда мәдениет осылардың қайсысымен көбірек анықталады деген заңды сұрақ туады. Егер біз мәдениетті тек материалдық және рухани бөліктерге бөлудің қарадүрсін шеңберінен шыға алсақ, онда мәдениеттің өзінің ішкі мағынасында идеалды екендігіне көзіміз жетеді. Себебі, адамды қоршаған заттар, дүние — бұл мәдениеттің сыртқы көрінісі ғана, оның мәні — руханилықты адам әрекетінің нәтижесінде заттандыруда жатыр. Мәдениеттің ішкі мәні қоғамдағы өмір сүріп жатқан адамдардың өзіндік санасында, парасаттылық сезімдерінде, рухани ізденістерінде айқындалады. Ж. П. Сартрлық көсемсөзді қайталасақ, адам әлемге еркін жіберілген, ол еріктілік жазасына кесілген. Осы сипатта мәдениеттің құпиясы — адамдағы «Мендік». Одан сыртқа ерекше бір нұр — азаттық, жауапкершілік, адамгершілік сәулесі нұр шашып тұр. Мәдениетте адам ғажап биік деңгейге көтеріледі. Мәдениет дегеніміз менің өмірім, менен бөлінген, мен өлгеннен кейін де тірі болатын менің шығармашылығым. == Қоғам және мәдениет == Енді мәдениеттің қоғамда атқаратын қызметтерін талқылайық. Алдымен қоғам және мәдениет ұғымдарында қаншама ұқсастық, үндестік болғанымен, олардың арасындағы мағыналық, айырмашылықты естен шығармаған жөн. [[Қоғам]] — әлемнің бір бөлігі, белгілі бір мақсаттарды іске асыру жолында әрекет етіп жатқан субъектілердің (тұлғалардың, топтардың, этностардың, мемлекеттердің) байланыс нысандары. Яғни, қоғам үғымындағы негізгі мәселе — адам және оның ұйымдасу нысандары, бұл ретте қоғамды зерттейтін басты ілімді әлеуметтану деп атайды. Ал мәдениет осы тұрғыдағы қоғамның белгілі бір қасиеті, көрінісі, сипаты мазмұнында қолданылады. Осыған дейін қарастырылған ұғымдарды негізге алып, қоғамдағы мәдениеттің төмендегідей қызметтерін айқындау мүмкіндігі бар: === Адамды калыптастыру қызметі. === Бұл — мәдениеттің қоғамдағы басқа қызметтерін бойына жинақтайтын және оның негізгі мазмұнымен тікелей байланысты нышан. Егер біз адамды әлде құдай, әлде табиғат, әлде еңбек жаратты деген пікірталастардан сәл көтерілсек, адам мәдениетті, ал мәдениет адамды қалыптастырғанына көзіміз жетеді. «Жеке адам өзі өмір сүріп жатқан қоғамның туындысы, төл перзенті» <ref>([[С. Мырзалин]], [[Ә. Әлпейісов]]. Қоғам және мәдениет. Алматы, 1992, 14-бет)</ref>. Маугли — көркем бейне. Жануарлар арасында кездейсоқ өскен адам мәдениеттік қасиеттерден жұрдай болады. Адамға ең қиыны — адам болу. Ал оның негізгі шарттарының бірі ретінде ізгілік пен зұлымдық, ақиқат пен жалғандық, әділеттілік пен өктемдік, бодандық пен азаттық, сұлулық пен ұсқынсыздық арасындағы адамның таңдауын аламыз. Соның нәтижесінде жеке тұлғада өзіндік сана тұрақталады, ол озық мәдениет үлгілерін өз бойына сіңіреді. Жалпы алғанда, мәдениеттің алға басуы дегеніміз дүниежүзілік тарихтың адам үшін, оның мүдделері мен өзіндік мақсаттары бағытында толыққанды ашылуы болып табылады. === Жалғастық, мәдениет мұрагерлік қызметі. === Мәдениеттің бұл қызметі бір ұрпақтан екінші ұрпаққа берілетін бүкіл адамдық өмір тәсілдерінің өзіндік ерекшеліктеріне қатысты. Ақпараттық (информациялық) беріліс әлеуметтік жүйеде биологиялық тұқым қуалаушылықтан өзгеше жүреді. Шын мәнісінде қоғамда ұрпақтар жалғастығы мәдени мұраларды игеру, қабылдау және оны шығармашылықпен дамыту арқылы жүзеге асады. Мәдени ақпараттар — салт-дәстүр, әдет-ғүрып, рәсім-рәміз, діл мен тіл, дін және өнер, білім т.б. руханилықтың белгілі бір деңгейін меңгерудің нәтижесінде мәдениет субъектісінің өзіндік санасының жанды буынына айналады. === Танымдық қызметі === Мәдениеттің қоғамдағы бұл қызмет міндетінің сан алуан қыры бар. Бірден біздің назарымызды өзіне аударатын нәрсе — мәдениет пен білімнің ара қатынасы. «Табиғаттан қулығын асырып жіберуге» ([[Гегель]]) бағытталған адамдардың білімі, әрине мәдениеттің негізгі құрамдас бөлігіне жатады. Ертедегі гректің «пайдейя», ислам Өркендеуіндегі «маариф», қазіргі өркениеттегі «интеллигенттілік» үғымдары мәдениет пен білімділіктің іштей туыстығын, үндестігін білдіреді. Осы сипатта, әсіресе зиялылар (интеллигенция) мәдениетті сақтау және дамыту ісінде үлкен қызмет атқарады. «Бүгінгі күнге лайық адамдық қарым-қатынас орнату — интеллигенцияның басты міндеті... Ал біздің өркениеттілігіміз жаппай компьютерге көшумен сипатталмауы керек, мәдени диалогтың түрін жасап, оны сақтай білу қабілетімізбен көрінуі керек» <ref>Ә. Наурызбаева, [[Н. Скалон]]. Диалогтың мүмкіндігі. «Шаһар», 1993, № 1, 8-бет</ref>. Яғни білімділік мәдениеттіліктің маңызды алғышарты болғанымен, бұл екі ұғымның арасында елеулі айырмашылық, белгілі алшақтық, кейде тіпті қайшылық бар. Ғылымның бет алды дамуы, шектелмеген техникалық әрекет мәдениетке үлкен нұқсан келтіруі мүмкін. Тек жоғары деңгейде мәдениеті бар өркениет ғылым мен техниканың дамуындағы теріс салдарларды бейтараптандыра алады. Егер біз ғылым арқылы шындықты ашсақ, өнер арқылы әсемдікке ұмтыламыз, ал моральдық таным арқылы — жақсылық пен жамандықты айырамыз. === Реттеу қызметі === Бұрынғы [[Кеңес Одағы]]нда шыққан кітаптарда «мәдениетті ғылыми жолмен басқару» атты сөз тіркесі кең етек алғанды. Бірақ адамның дүниеде өмір сүру тәсілі ретінде түсіндірілетін мәдениетті басқару мүмкін емес, әйтпегенде адамды тетікке, қуыршаққа айналдырған тоталитарлық айлашарғы үлгілерін көреміз. Айталық, Ертедегі Грекияда ешқандай шенеуніктер адам басына театрлар неше билет сатты деген ақпараттар жинаған жоқ. Солай болса да ол елдегі жоғары мәдениеттің және рухани ізденістің қандай деңгейде болғаны бәрімізге белгілі. Алайда солай екен-ау деп мәдениетке сыртқы ықпал жасау мүмкіндігін жоққа шығара алмаймыз. Мәдениет — «жабулы қазан емес». Мәдениеттегі реттеушілік әрекеттерінің өзіндік ерекшеліктері бар. Мәдениетте күнделіктіден гөрі жоғарыға, идеалдыға, үлгіге көбірек көңіл бөлінеді. Мәдени үғымдарда нормативтік, ережелік талаптар басымырақ. Мысалы, «мәдениетті адам» дегенде оның адамдық жан-жақты белгілерді бойына толығырақ, тереңірек дарытқандығын көрсетеді. Ол — білімі [[ғылым]] деңгейіне, киімі сол кезде көп тараған сәнге, мінез-құлқы осы қоғамның адамгершілік талаптарына сай адам. === Коммуникативтік, қарым-қатынастық қызмет. === Бұл мәдениеттің қоғамдағы негізгі қызметтерінің бірі. Адамдардың қарым-қатынасы, мәдениеттер сұхбаттасуы — әлеуметтік шындықтың басым көрінісі. Адам ерекше бір өрісте — қарым-қатынас өрісінде болады. Руханилық пен ізгілік, әдемілік пен жақсылық тербелісі адамды нәзік тормен қоршаған; қоғамдық өмірде тек зат пен тауар ауысуы ғана емес, ең алдымен идеялар, мамандық, шеберлік тәжірибелерімен, сезімдік үлгілерімен ауысу толастамақ емес. Мәдениет игіліктерін жас нәресте анасының ақ сүтін еміп, оның әлди жырымен сезім дариясына шомылып қана адамдық қасиеттерді бойына сіңіре бастайды. Ғылымда социализация (әлеуметтану) деп аталатын процесс те мәдени қарым-қатынасқа негізделген. Мәдени қарым-қатынастың түрлері дегенде олардың әмбебаптығына және көп мағыналылығына көңіл бөлу қажет. Мәдени құндылықтарды оларды жасаушылар және тұтынушылар арасындағы қарым-қатынас ретінде алуға болады. Мәдени туынды қаншама асыл болғанымен, егер ол рухани азық ететіндері белгілі бір себептермен жетпей жатса, онда ол мәдени айналыстан шығып қалады. Адам тұрмайтын үй қаңырап бос тұрады, отарба жүрмейтін темір жол —жай темір мен ағаштың үйіндісі, ешкім оқымайтын кітап — шаң басып жатқан қағаз. Мәдени болмыстың тірегі деп қарым-қатынасты айтамыз. Мәдениеттің [[қоғам]]да атқаратын басқа да қызметтері жеткілікті. Зерттеушілер оның [[аксиология]]лық, [[футурология]]лық, [[герменевтика]]лық тағыда басқа түрлерін атайды. ==Мәдениет пен өркениет== Мәдениет ұғымын тереңірек түсіну үшін, оған мағыналық жақындығы бар кейбір басқа ұғымдармен арақатынасын қарастырып өтейік. Осы сипатта біздің зердемізге бірінші түсетін ұғым — өркениет. Өркениет (цивилизация) семантикалық жағынан алғанда (латын тілінің — «civilis» сөзі) азаматтық дегенді білдіреді. [[Римдіктер]] бұл ұғымды «варварлықтар» деп өздері атаған, басқа халықтар мен мемлекеттерден айырмашылықтарын көрсету мақсатында қолданған. Яғни, «өркениет» олардың түсініктері бойынша азаматтық қоғамы, қалалық мәдениеті, заңға негізделген басқару тәртібі бар [[Рим империясы]]ның даму дәрежесін білдіреді. == Мәдениет және тіл == Мәдениет және оның өзіндік ерекшеліктері әрқашан философиялық ізденістер мен зерттеулердің негізгі пәні болып келді. Сондықтан мәдени даму барысын онда қалыптасқан ойлау тәсілі, дүниетаным түрі арқылы түсіндіруге тырысқан көптеген философиялық үрдістерді байқауға болады. Мысалы, мәдениетті рәміздік ойлау түрі арқылы анықтаған Э. Кассирердің, мәдениетті психофизиологиялық деңгейде қарастырған 3. Фрейдтің және тағы басқалары концепциялары соның куәсі. XX ғасырдың екінші жартысынан бастап батыс ойшылдарының арасында мәдениетті тілмен теңдестіре қарау әдісі кең етек жайып, олардың барлығы дерлік «тілді адам тіршілігінің негізгі, маңызды анықтауышы деп бір ауыздан қолдап отыр».<ref>Нуржанов Б. Мир как игра. Игра языка в концепции Деррида. Ex libris, И. — Алматы, 1996. — С. 3</ref> Бүгінде тіл негізгі [[коммуникативтік құрал]] ғана емес, адамның бүткіл болмысын, адамның мәдениетін аңғартатын әмбебап ұғым. [[Фрейдизм]], [[феноменология]], [[экзистенциализм]], [[аналитикалық философия]], [[герменевтика]], [[структурализм]], [[семиология]], т.е.с. бір ауыздан мәдениетті тілдік қарым-қатынас саласы ретінде анықтайды. Рухани әлемдегі мұндай өзгерістердің лебі мәдениеттану саласынан да байқалады. Мәдениеттің өзін метатіл ретінде анықтап, оның бойындағы коммуникативтік мүмкіншіліктерді негіздеу барысында лингвистикаға басты назар аудару заңды іс. Өйткені, соңғы 50-60 жылдар аралығында қарым-қатынас, коммуникация мәселесін жан-жақты зерттеген бірден-бір сала — осы [[лингвистика]].<ref>Мәдениеттану негіздері: Оқулық. - Алматы: Дәнекер, 2000. ISBN 9965-485-34-8</ref> == Мәдениет және дін == Тарихи жадыға тиесілі адамзат тарихының өн бойына көз жүгіртер болсақ, онда діндарлықтың адамзат тарихын басынан аяғына дейін толық қамтып жатқандығын көреміз. Қаншама рет діннің ақыры келді деген сөз айтылса да ол қазірдің өзінде әлемдік өмірдің негізгі қалыптастырушы факторларының бірі болып табылады. Діннің халықтар өміріндегі алатын орнының зорлыгы соншалықты діндердің негізін түсінбей жатып сол діндерді ұстанатын халықтардың мәдениеті туралы толық көзқарас қалыптастыру мүмкін емес. Дінді сипаттау оңай жұмыс емес. Біздің ойымызша, діннің анықтауыш қызметі оның әлеуметтілікті қалыптастыруында, яғни адамдар қарым-қатынасын реттеуде болса керек. Өйткені тіпті «религия», сөзінің этимологиялық бастапқы мәнінің өзі де «біріктіру», «байланыстыру», «қатынасты қалыптастыру» дегенді білдіреді. Дін адамдардың бірлестігін және ұйымдастығын қалыптастырушы идеологиялық механизм. Діннің мазмұны әлеуметтік мәні бар негізгі құндылықтарды қасиетті деп танудан тұрады. Мәдениеттегі діннің рөлін әрбір мәдениеттің жүйе құрастырушы факторы деп анықтауға болады. == Мәдени коммуникация == Қазіргі уақытты мәдениеттің аудио-визуалды кеңістік кезеңі деп атайды. Жаңа қарым-қатынас құралдарын — телеграфты, радионы, телефонды, теледидарды, компьютерді және тағы басқа жетістіктерін ғылыми-техникалық прогресс ала келді. Соның нәтижесінде баспа өнімдері және соған негізделген басқа да мәдениет институттары (әдебиет, театр, кітапхана, тағы сол сияқтылар) дағдарысқа ұшырап отыр. Кітапханадан оқушының, театрдан көрерменнің, әдебиеттен ақын-жазушылардың, өмірден эпистолярлық жанрдың — күнделік, хат, өмірбаян жазу ісінің қайтқан кезеңі келді. Көп ойланып, көп толғануды, өзіндік сананың рефлексиясын қажет ететін процестер бірте-бірте ұмыт қалуға айналды. Адамдар менталитеті өзгеріске ұшырады. Электрондық коммуникацияның шапшандылығының арқасында тек көз арқылы дүниені танып-білу мүмкін емес болып отыр. Бүгінгі күнге ештеңені қалт жібермей еститін «саққұлақ» пен ештеңені мүлт кетірмей аңғаратын «көреген» қажет. Осы екеуінің симбиозы арқылы ғана біз қар көшкінінің қарқынындай ақпараттық экспансияға төтеп бере аламыз. Біртұтас электрондық байланыс біздің планетаны «үлкен ауылға» айналдырып отыр. Индивидуалистік жекешілдіктің орнын альтруистік «елжандылық», ұлтшылдықтың орнын космополитизм, монологтың орнын диалог алған кезең. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Мәдениет]] tqudkbzu9jbt50nrvasqd5ohkq7ttno 0 24401 3683367 3651576 2026-10-19T01:56:29Z Wikuiser 172895 3683367 wikitext text/x-wiki {{Партия |партия атауы=«Ауыл» Халықтық-демократиялық патриоттық партиясы |логотипі=Logo of the Auyl.svg |басшысы=[[Қайрат Қапарұлы Айтуғанов|Қайрат Айтуғанов]] |негіздеуші=[[Ғани Әлімұлы Қалиев|Ғани Қалиев]] |құрылуы=[[30 қаңтар]] [[2000 жыл]] ("Ауыл" шаруа социал-демократиялық партиясы ретінде)<br/>[[5 қыркүйек]] [[2015 жыл]] ("Ауыл" халықтық-демократиялық патриоттық партиясы ретінде) |штаб-пәтері=010000, [[Астана]] қаласы, Мәңгілік ел даңғылы, 33/1-үй, 7-қабат |идеологиясы=[[Социал-демократия]],<br/>[[аграризм]] |мүшелер саны=301 487 (2023) |Төменгі палатадағы орындар_параметр= Парламенттегі мандат саны |Төменгі палатадағы орындар= {{Партия/Орындар|10|145|#0A5B2D|мәтін=([[Қазақстан Құрылтайының 1-сайланым депутаттары|I сайланым]])}} {{Collapsible list | title = Өткен сайланымдары |{{Партия/Орындар|8|98|#0A5B2D|мәтін=([[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|VIII сайланым]])}} |{{Партия/Орындар|0|107|#0A5B2D|мәтін=([[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 7-сайланым депутаттары|VII сайланым]])}} |{{Партия/Орындар|0|107|#0A5B2D|мәтін=([[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 6-сайланым депутаттары|VI сайланым]])}} |{{Партия/Орындар|0|107|#0A5B2D|мәтін=([[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 5-сайланым депутаттары|V сайланым]])}} |{{Партия/Орындар|0|107|#0A5B2D|мәтін=([[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 4-сайланым депутаттары|IV сайланым]])}} |{{Партия/Орындар|0|77|#0A5B2D|мәтін=([[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 3-сайланым депутаттары|III сайланым]])}} }} |Жоғарғы палатадағы орындар_параметр=Аймақтық [[мәслихат]]тар |Жоғарғы палатадағы орындар={{Партия/Орындар|44|489|#0A5B2D}} |ресми сайты=[https://auyl.kz/ auyl.kz] }} '''«Ауыл» Халықтық-демократиялық патриоттық партиясы''' (қысқартқанда '''«Ауыл» партиясы''', '''Ауыл ХДПП''') — [[Қазақстан]]дағы ресми тіркелген [[социал-демократия]]лық және [[Аграризм|аграристік]] [[Қазақстандағы саяси партиялар|саяси партия]]. Партия 2000 жылы тіркелгенімен [[Қазақстандағы парламент сайлауы (2023)|2023 жылы]] ғана [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|Мәжіліс]]те алғаш рет мандатқа ие болды. Партия оппозициялық емес болып келеді және [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаев]] саясатын қолдайды.<ref>{{Cite web|url=https://rus.azattyk.org/a/29989113.html|title=Назарбаев проголосовал на выборах президента|date=2019-07-09|accessdate=2023-06-05|lang=ru|publisher=[[Азаттық радиосы]]}}</ref> Құрылтай съезі 2000-ншы жылы 30-ншы қаңтарда өтті. 2000 жылы 30 наурызда [[Қазақстан Әділет министрлігі|Әділет министрлігі]]нде тіркелді. Партияның тұңғыш төрағасы болып [[Ғани Әлімұлы Қалиев|Ғани Қалиев]] сайланды. Оның қазіргі төрағасы — [[Қайрат Қапарұлы Айтуғанов|Қайрат Айтуғанов]]. == Әкімшілігі == Жоғарғы органы – партия съезі, басшы атқарушы органы – саяси кеңесі, жұмысшы органы – саяси кеңестің саяси бюросы, бақылаушы органы – Орталық тексеру комиссиясы. Қазақстанның 2002 жылы 15 шілдеде қабылданған «Саяси партиялар туралы» заңына сәйкес 2003 жылы 2 сәуірде [[Қазақстан Республикасы Әділет министрлігі|Әділет министрлігі]]нде қайта тіркеуден өтті.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, V том</ref> Партияның қазіргі төрағасы – '''[[Қайрат Қапарұлы Айтуғанов|Қайрат Айтуғанов]]'''.<ref>[https://kaz.orda.kz/auyl-partijasyna-zhana-basshy-sajlandy-120829/ «Ауыл» партиясының жаңа басшысы]</ref> == Партия тарихы == «Ауыл» халықтық-демократиялық патриоттық партиясы 2015 жылдың 5 қыркүйегінде Қазақстанның «Ауыл» социал-демократиялық партиясы мен Патриоттар партиясының қосылуы нәтижесінде құрылды. Партия төрағасы - ҚР Парламенті Сенатының депутаты Бектаев Әли Әбдікәрімұлы. Партия филиалдары еліміздің барлық облыстары мен респубикалық маңызы бар Нұр-Сұлтан, Алматы және Шымкент қалаларында бар. 2016-2021 жылдары аралығында «Ауыл» партиясы Парламент Мәжілісі сайлауына қатысты, ал 2019 жылы Президент сайлауына өз кандидатын ұсынған. Сонымен қатар, 2021 жылы өткен ауыл әкімдерінің сайлауында да партия өз үміткерлерін ұсынып, белсенділік танытты. 2016 жылғы сайлау нәтижесінде «Ауыл» партиясының 38 өкілі маслихат депутаттары болып тағайындалды. Ал 2021 жылы өткен облыстық, қалалық және аудандық маслихат сайлауында 237 мүшесі жеңіске жетіп, «Ауыл» партиясы жергілікті өкілеттік органдағы аясын кеңейтті. Сол жылы партияның 32 кандидаты ауыл әкімі болып сайланды. Соңғы 5 жылда партия мүшелері мен бастапқы партия ұйымдары саны біршама ұлғайды. Қазіргі күні партия қатарында 300 000 жуық адам бар, өңірлерде 894 БПҰ жұмыс істейді. 2023 жылғы 19 қазанда партия төрағасы болып Парламент Мәжілісінің депутаты [[Серік Рахметоллаұлы Егізбаев|Серік Егізбаев]] сайланды.<ref>[https://eldala.kz/kz/novosti/kazahstan/16601-predsedatelem-partii-auyl-izbran-serik-egizbaev "Ауыл" партиясының төрағасы болып Серік Егізбаев сайланды]</ref> 2026 жылғы 23 маусымда партияның жаңа төрағасы болып [[Қайрат Қапарұлы Айтуғанов|Қайрат Айтуғанов]] сайланды.<ref>[https://auylmedia.kz/kz/article/sostoyalsya-vneocherednoj-sezd-partii-auyl «Ауыл» партиясының кезектен тыс Съезі өтті]</ref> == Партия жұмысының негізгі бағыттары == Ауыл мен ауыл шаруашылығы саласы ел экономикасын түбегейлі жақсартудағы негізгі фактор болғандықтан, сондай-ақ халықтың 42%-ы (8 млн адам) ауылда тұрғаннан соң партияның басты назары ауыл проблемаларын шешу, агроөнеркәсіп саласын дамыту мен ауыл тұрғындарының әлеуметтік жағдайын жақсартуда болмақ. Партияның басым бағыттарында аграрлы секторды мемлекеттік реттеу мен қолдауды күшейту, ауыл шаруашылығы қызметкерлерінің мүддесін қорғау, қоғамның демократиялануы үшін саяси және экономикалық реформалардың жүзеге асырылуына көмек көрсету, нарықтық экономиканың дамуы, халықтың өмір сүру деңгейін көтеруге ықпалдасу, сондай-ақ қоғамның патриоттық тәлімін күшейту бар. «Ауыл» халықтық-демократиялық патриоттық партиясын жер ресурстарының тиімсіз пайдалану, заманауи инновациялық технологиялардың баяу дамуы, тұқым және мал шаруашылығындағы көкейкесті мәселелер, аграрлы сектордағы ғылыми және ақпараттық технологиялардың даму деңгейі алаңдатады. Партия елдімекендердің дамуын кешенді түрде қамтамасыз ету үшін, ауылдың инженерлік, әлеуметтік және экономикалық әлеуметін ашу мақсатында «Ауыл инфрақұрылымы» атты мемлекеттік бағдарлама әзірлеп, жүзеге асыру қажет деп есептейді. Әр азаматтың көкейінде жүрген тұрақты кіріс көзін табу, сапалы медициналық көмек алу, тұрмысты жақсарту, жеке қауіпсіздік пен құқықтық еркіндік сияқты сұрақтар партияның күнтәртібінде. Ең маңыздылары – еңбек нарығының тиімділігін арттыру, әлеуметтік көмекпен аз қамтылғандар мен жұмыссыздардың проблемаларын шешу. Рухани байлық, патриотизм, адалдық, құқықтық теңдік, ынтымақтастық іспеттес басты принциптерді сақтау партия құндылықтары болып табылады. Партияның басты мақсаты –Қазақстан тәуелсіздігі мен әлеуетінің нығаюына қолдау көрсету, ұлттық рухты сақтау, өмір сүру деңгейін көтеру, мәдениет, дәстүр, тіл мен ділді сақтау. == Сайлаулардағы нәтижелері == === Президент сайлаулары === {| class="wikitable" style=text-align:center |- ! Сайлау ! Портреті ! Үміткері ! Дауыс саны ! % ! Нәтижесі |- | [[Қазақстандағы президент сайлауы (2019)|2019]] | [[Сурет:Toleutai Rakhimbekov (cropped).jpg|120x120px]] | [[Төлеутай Сатайұлы Рақымбеков|Төлеутай Рақымбеков]] | 280 451 | 3,04 % | ''Жеңілді''<br>{{N}} |- | [[Қазақстандағы президент сайлауы (2022)|2022]] | [[Сурет:Jiguli Dairabaev (2023-04-04 cropped).jpg|120x120px]] | [[Жигули Молдақалықұлы Дайрабаев|Жигули Дайрабаев]] | 271 641 | 3,42 % | ''Жеңілді''<br>{{N}} |} === Парламент сайлаулары === ;Мәжіліс {| class=wikitable style=text-align:center !Сайлау !Төрағасы !Дауыс саны !% !Мандат саны !Орны |- |[[Қазақстандағы парламент сайлауы (2004)|2004]] | rowspan="3"|[[Ғани Қалиев]] |82 523 |1,73 % |{{Партия/Орындар|0|107|#0A5B2D}} |7 |- |[[Қазақстандағы парламент сайлауы (2007)|2007]] |89 855 |1,51 % |{{Партия/Орындар|0|107|#0A5B2D}} |4 |- |[[Қазақстандағы парламент сайлауы (2012)|2012]] |82 623 |1,19 % |{{Партия/Орындар|0|107|#0A5B2D}} |5 |- |[[Қазақстандағы парламент сайлауы (2016)|2016]] | rowspan="3"|[[Әли Әбдікәрімұлы Бектаев|Әли Бектаев]] |151 285 |2,01 % |{{Партия/Орындар|0|107|#0A5B2D}} |4 |- |[[Қазақстандағы парламент сайлауы (2021)|2021]] |383 023 |5,29 % |{{Партия/Орындар|0|107|#0A5B2D}} |4 |- |[[Қазақстандағы парламент сайлауы (2023)|2023]] |693 938 |10,9 % |{{Партия/Орындар|8|98|#0A5B2D}} |2 |} ;Құрылтай {| class=wikitable style=text-align:center !Сайлау !Төрағасы !Дауыс саны !% !Мандат саны !Орны |- |[[Қазақстандағы парламент сайлауы (2026)|2026]] | rowspan="3"|[[Қайрат Қапарұлы Айтуғанов|Қайрат Айтуғанов]] |574 621 |6,26 % |{{Партия/Орындар|10|145|#0A5B2D}} |2 |- |} ==Дереккөздер== <references/> {{Party-stub}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Қазақстан саяси партиялары]] 0wa626c7j6kcs6234nsx8carn7dptd9 0 28604 3683372 3577591 2026-10-19T01:59:51Z Wikuiser 172895 3683372 wikitext text/x-wiki {{Партия | партия атауы = Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы <br /> (КОКП) | шынайы атауы = Коммунистическая партия Советского&nbsp;Союза<br />(КПСС) | логотипі = PCUS Emblema.svg | логотип ені = | сурет атауы = КОКП жалуы | басшысы = [[КОКП ОК Бас хатшысы|КОКП ОК Бас (Бірінші) хатшысы]] | негіздеуші = [[Владимир Ильич Ленин]] | құрылуы = [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясы|РСДЖП]] <br /> ''(1898—1917)'' <br /> РСДЖ(б)П <br /> ''(1917—1918)'' <br /> РК(б)П <br /> ''(1918—1925)'' <br /> БК(б)П <br /> ''(1925—1952)'' <br /> КОКП <br /> ''(1952—1991)'' | таратылуы = [[6 қараша]] [[1991 жыл|1991]] | штаб-пәтері = {{Байрақ|КСРО}} [[Мәскеу]], Старая площадь, 4 үй | идеологиясы = [[марксизм]], [[марксизм-ленинизм]], [[большевизм]], [[социализм]], [[коммунизм]] | интернационалы = * {{s|[[Коминтерн]] (1919—1943)}} * {{s|[[Коминформ]] (1947—1956)}} | одақтастар = | жастар ұйымы = [[Бүкілодақтық лениндік коммунистік жастар одағы|БЛКЖО]] (комсомол) <br /> [[В.И. Ленин атындағы бүкілодақтық пионерлер ұйымы|Бүкілодақтық Пионерлер ұйымы]] | мүшелер саны = 19 487 822 адам. <br /> ([[1 қаңтар]] [[1989 жыл]]) | ұраны = "[[Барлық елдердің пролетарлары, бірігіңдер!]]" | Төменгі палатадағы орындар = | Төменгі палатадағы орындар_параметр = | Жоғарғы палатадағы орындар = {{Партия/Орындар|1957|2250|red}} ([[КСРО халықтық депутаттарының съезді|<small>12-шақырылым</small>]]) ''1989 жыл '' | Жоғарғы палатадағы орындар_параметр = [[КСРО халықтық депутаттарының съезді|КСРО халықтық депутаттарының съезінде]] | Еуропарламенттегі орындар = | әнұраны = [[Интернационал (гимн)|Интернационал]], сондай-ақ бей ресми әнұраны - [[большевиктер партиясының әнұраны]] | партиялық мөр = «[[Правда]]» | тұлғалар = КОКП мүшелері | ресми сайты = }} {{КОКП}} [[Сурет:Flag of the Soviet Union.svg|thumb|300px|right|КСРО]] '''Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы''' немесе '''КОКП''' ([[Орыс тілі|орыс]]. ''Коммунисти́ческая па́ртия Сове́тского Сою́за'') – Кеңес Социалистік Республикалар Одағында, билігін жүргізген саяси партия. [[1920 жыл]]дардың басынан бастап [[1990 жыл]]дың наурыз айына дейін партия (әртүрлі атаулар - РК(б)П, БК(б)П, КОКП) [[Партиялық жүйе|біржақты жүйе]] бойынша жұмыс істеді және елдегі тоталитарлық [[Автократия|автократиялық режимді]] құруға ықпал еткен саяси билікте монополиялық құқыққа ие болды. Бұл мәртебе [[КСРО конституциясы|конституциялық]] тұрғыда бекітілген: [[1936 жылғы КСРО конституциясы|1936 жылғы Конституцияның]] 126-бабында Коммунистік партия мемлекеттік және қоғамдық жұмыскерлердің «басқару орталығы» деп жарияланды, ал 1977 жылы қабылданған [[1977 жылғы КСРО конституциясы|КСРО-ның Конституциясында]] КОКП кеңестік қоғамның басқарушы және бастаушы күші деп жарияланды. 1990 жылы партияның саяси билікке жүргізген конституциялық монополиясы жойылды, алайда КСРО Конституциясында КОКП, тіпті, жаңа редакциясында басқа саяси партиялар арасында да бөлек айтылды. [[Тамыз бүлігі|1991 жылы 19-21 тамыздағы оқиғалар]] КОКП-ны антиконституциялық іс-әрекеттерге айыптауға негіз болды. РКФСР Президентінің 1991 жылғы 6 қарашадағы № 169 Жарлығымен КОКП және оның [[РКФСР коммунистік партиясы|РКФСР КП]] республикалық ұйымы қызметін тоқтатты, ұйымдық құрылымдар таратылды, мүлік тәркіленді. Алайда, [[Ресей Федерациясының Конституциялық соты|РФ-ның Конституциялық Соты]] [[1992 жыл]]ғы [[30 қараша]]да № 9-П сот бұйрығымен КОКП - РКФСР КП-ның бастапқы ұйымдарының қызметіне тыйым салуды конституциалық емес деп таниды. Іс-шаралар жалпыға бірдей ұйым мәртебесінің құлдырауына және жоғалуына байланысты тоқтатылды. == Атауы == Партия атауы әр жылда әр түрлі болды: {| class="wikitable" |- | 1898 – 1917 ||—|| [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясы]] ||—|| '''РСДЖП''' |- | 1917 – 1918 ||—|| '''Ресей социал-демократиялық жұмысшы (большевиктер) партиясы''' ||—|| '''РСДЖ(б)П''' |- | 1918 – 1925 ||—|| '''Ресей Коммунистік (большевиктер) партиясы''' ||—|| '''РК(б)П''' |- | 1925 – 1952 ||—|| '''Бүкілодақтық Коммунистік (большевиктер) партиясы''' ||—|| '''БК(б)П''' |- | 1952 – 1991 ||—|| '''Кеңес Одағы Коммунистік партиясы''' ||—|| '''КОКП''' |} == Тарихы == Партияның теориялық негізі – марксшіл-лениншіл ілім болып саналды, түпкі мақсаты – [[коммунизм]] құру болып белгіленді, әр тарихи кезеңдегі міндеттерді айқындайтын бағдарламалары болды, ұйымдық құрылымы жарғысында көрініс тапты. Жоғ. органы – партия съездері болды, съездерде [[Орталық комитет]]і (ОК – ЦК) Орталық тексеру комиссиясы (ОТК – ЦРК) сайланған. КОКП ОК-ті өз пленумдары аралығында партия жұмысына басшылық жасау үшін КОКП ОК-інің [[Саяси бюро]]сын (1919 жылдан бастап, ал 1952 – 66 ж. ол КОКП ОК-нің [[Төралқа]]сы болып аталды), кадрларды іріктеп, жұмыстардың атқарылуын тексеретін [[хатшылық]]ты, ОК-тің Бас (бірінші) хатшысын сайлап отырды. Партияның негізі – бастауыш ұйымдар болды, олар зауыт, фабрика, ұжымшар, кеңшар, т.б. кемі үш партия мүшесі бар кәсіпорындарда, мекемелерде, оқу орындарында, армияда ұйымдастырылды. КОКП басшылығымен Бүкілодақтық лениншіл коммунистік жастар одағы жұмыс істеді (қ. [[Комсомол]]). 1880 – 90 жылы Ресейде өнеркәсіп жедел дамып, жұмысшылардың белсенділігі күшейді. Жұмысшы қозғалысына басшылық ету үшін 1883 жылы [[Женева]]да тұңғыш орыс марксшілдері ұйымы “Еңбекті азат ету" тобы [негізін Г.В. Плеханов (1856 – 1918) қалаған] құрылды (қ. Маркс К.). Осы ұйымның ықпалымен Ресейдің өз ішінде де көптеген марксшіл үйірмелер пайда болды. 1898 ж. 50-ден астам қалаларда марксшіл үйірмелер мен ұйымдар жұмыс істеді. Олар 1898 ж. 1 – 3 (13 – 15) наурызда Минскіде [[Санкт-Петербург]]тік “Күрес одағы” ұйымының (жетекшілері В.И. Ленин, Л.Марков, т.б.) ұйымдастыруымен өз съезін өткізді. Съезд бүкілресейлік біріккен марксшіл жұмысшы партиясының құрылғанын жариялап, оны “Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясы” (РСДЖП) деп атау туралы шешім қабылдады. Съезден кейін [[Ресей]]дегі бұрынғы марксшіл ұйымдар РСДЖП комитеттері болып атала бастады. Бірақ партия іс жүзінде әлі құрылған жоқ болатын. Оның жарғысы, бағдарламасы, күрес тактикасы болмады, партия бір орталықтан басқарылмады. Осы мәселелер РСДЖП-нің 2-съезінде [1903, 17 (30) шілде – 10 (23) тамыз) Брюссель – Лондон] қатты талқыланды. Онда [[Ленин]]ді жақтаушылар большевиктер, Марковты (1873 – 1923) жақтаушылар меньшевиктер болып аталды. 1905 – 07 ж. Ресейде бірінші орыс революциясы болып өтті. Осыған байланысты РСД(б)ЖП-нің 3-съезінде [1905, 12 (25) сәуір – 27 сәуір (10 мамыр] партияның күрес тактикасы белгіленді. Ресейде 50-ден астам большевиктік ұйымдар құрылып, ірі-ірі қалаларда Жұмысшы депутаттары кеңесі пайда болды. Большевиктер 1905 ж. [[Мәскеу]]де, т.б. ірі қалаларда өткен желтоқсан қарулы көтерілісіне қатынасты. Партияның 4-съезі [1906, 10 (23) – 25 сәуір (8 мамыр) [[Стокгольм]]] мен 5-съезі [1907, 30 сәуір (13 маусым) – 13 мамыр (1 маусым), Лондон] бірігу съездері болды. Онда большевиктер мен меньшевиктер уақытша бірікті. 1-дүниежүзілік соғыс жылдарында (1914 – 18) Батыс Еуропа жұмысшы партияларының көпшілігі өз үкіметтерін қолдап шықты. Марксшіл партиялардың халықар. қауымдастығы – ІІ-Интернационал тарап кетті. 1917 жылы Ресейде [[Ақпан революциясы]] болып, елде қосарланған билік жүйесі (Уақытша үкімет пен Жұмысшы және солдат депутаттары кеңестерінің билігі – “қос өкімет”) орнады. Ленин, т.б. партия көсемдері эмиграциядан, айдаудан қайтып, саяси өмірге араласты. РСД(б)ЖП-ның 6-съезі [1917, 26 шілде (8 тамыз) – 3(16) тамыз, [[Санкт-Петербург]]] Ленин нұсқауларын басшылыққа ала отырып, өкімет билігін қарулы көтеріліс арқылы тартып алу туралы шешім қабылдады. Көтеріліс 1917 ж. 25 қазанда (8 қараша) ел астанасы Санкт-Петербургте (қ. Кеңес өкіметі), 2 (15) қарашада Мәскеуде жеңіп шықты. Енді РСД(б)ЖП оппозициядағы партиядан жетекші партияға айналды (қ. Қазан төңкерісі). РСД(б)ЖП-ның 7-съезінде (1918, 6 – 8 наурыз, Санкт-Петербург) партияның атауы өзгеріп, Ресей Коммунистік (большевиктер) партиясы [РК(б)П] болып аталды. Коммунистік партия жұмысшылар мен шаруаларды Кеңестік республиканы қорғауға шақырды. РК(б)П-ның 8-съезі (1919, 18 – 23 наурыз, Мәскеу) мен 9-съезінде (1920, 29 наурыз – 5 сәуір) Қызыл Армияны нығайту, [[контрреволюция]] мен шетелдік басқыншыларды талқандау негізгі мақсат етіп қойылды. [[Сурет:Комсомольский билет.jpg|thumb|300px|left| [[Бүкілодақтық лениндік коммунистік жастар одағы|Комсомол]] билеті, [[1983]]]] [[Азамат соғысы]]нда жеңіске жеткеннен кейін бір ғана саяси партия – РК(б)П билігіндегі Кеңес өкіметінің алдында тұрған негізгі міндет ашаршылықпен күрес, экономиканы қалпына келтіру мәселелері болды. Сондықтан партияның 10-съезі (1921, 8 – 16 наурыз) “соғыс коммунизмі” саясатынан [[жаңа экономикалық саясат]]қа көшу жөнінде шешім қабылдады. Съезде ұлт мәселесі, кәсіподақтар жөнінде қызу пікірталастар жүріп, лениндік тұжырымдама қабылданды. Жікшілдікке жол бермеу үшін “Партияның бірлігі туралы” қарар да қабылданды. 11-съезде (1922, 27 наурыз – 2 сәуір) жаңа экон. саясаттың бір жылдық қорытындысы шығарылды. Елдің одан әрі саяси, экон., мәдени дамуы үшін кеңестік республикалардың ерікті одағын құру қажеттілігі айтылды. “Автономияландыру”, яғни барлық кеңестік республикалардың Ресей құрамындағы автон. аймақтар болуы қажеттігі идеясы қатты сынға ұшырады. Съезден кейін өткен РК(б)П ОК-і пленумында ОК Бас хатшысы болып И.В. Сталин сайланды. Осы жылдың қазан – желтоқсан айларында өткен Украина, Белоруссия, Әзірбайжан, Армения, Грузия компартияларының [[пленум]]дары КСРО-ға бірігуді мақұлдады (қ. [[Кеңес Одағы]]). РК(б)П-ның 12-съезі (1923, 17 – 25 сәуір) өнеркәсіп пен ауыл шаруашылығын өркендету, партияның және кеңестердің басқару жүйелерін жетілдіру мәселелерін қарады. Осы жылы партия ішінде қызу күрес басталды. Сондықтан фракциялар мен топтар еркіндігін талап еткен ОК пленумы троцкийшіл, [[“децистер”, “солшыл коммунистер”, “жұмысшы оппозициясы”]], т.б. топтарды [[марксшіл-лениншіл]] идеялардан шегіну, ұсақ буржуазиялық адасу деп мәлімдеді. 1924 ж. 21 қаңтарда партия көсемі Ленин қайтыс болды. РК(б)П ОК-і жедел пленум өткізіп, партияға лениндік шақыру жариялады. Жедел түрде 240 мыңнан аса жұмысшылар мен шаруалар партия қатарына алынды. Ленин ауырып жатқан кезде және ол қайтыс болғаннан кейін партияның ОК-і мүшелері арасында билікке таласушылар арасында қызу пікірталастар жүріп жатты. Ол пікірталастар 14-съезде (1925, 18 – 31 желтоқсан) айқын байқалды. Онда [[Сталин]] тобы жеңіске жетіп, Л.Троцкий тобы мен “жаңа оппозиция” (Каменев – Зиновьев) тобы талқандалды. Съезде партияның жаңа жарғысы қабылданып, РК(б)П – Бүкілодақтық Коммунистік (большевиктер) партиясы [БК(б)П] болып аталды. БК(б)П-ның 15-съезінде (1927, 2 – 19 желтоқсан) ел экономикасын өркендетудің бірінші бесжылдық жоспарын жасау жөнінде нұсқау қабылданды.1929 – 32 жылдарға арналған бірінші бесжылдық жоспар БК(б)П-ның 16-[[конференция]]сында (23 – 29 сәуір, 1929) бекітілді. Съезде Троцкий – Зиновьев тобы лениншіл бағыттан қол үзді деп есептелініп, ол топтың көптеген мүшелері партиядан шығарылды (қ. Бесжылдықтар). БК(б)П-ның 16-съезі (1930, 26 маусым – 13 шілде) Кеңес Одағының көптеген аймақтарында болып жатқан жаппай ашаршылықтарға қарамастан өнеркәсіп пен а. ш-нда үлкен жетістіктерге қол жеткіздік деп атап көрсетті. 17-съезде (1934, 26 қаңтар – 10 ақпан) бірінші бесжылдықтың қорытындысы шығарылып, екінші бесжылдық жоспары бекітілді. Осы съезде Сталин Бас хатшылыққа сайланарда көпшілік дауыс ала алмай, делегаттар партияның Ленинград (қазіргі [[Санкт-Петербург]]) губерниялық және қалалық комитетінің, БК(б)П-ның Солт.-Бат. бюросының 1-хатшысы, ОК Саяси бюросының мүшесі С.М. Кировты (1886 – 1934) жақтап дауыс берді. Бірақ дауыстарды санаушы комиссия сайлауды Сталиннің пайдасына бұрып жіберді. Көп ұзамай Киров белгісіз жағдайда кісі қолынан қазаға ұшырады (1934). Осыдан кейін Кеңес Одағында жаппай саяси қуғын-сүргін өршіп, артынша [[Ұлы Отан соғысы]] (1941 – 45) басталды да, партия съезі шақырылмай қалды. Қазақстанда 1921 жылы маусымда болған партия конференциясы жергілікті большевиктік ұйымдарды РК(б)П құрамында болатын біртұтас Қазақ облысы партия ұйымына біріктірді, партияның облыс комитетін сайлады. 1925 жылы 19 ақпанда БК(б)П ОК шешімімен облыстық ұйым – өлкелік ұйым, обком – өлкелік комитет болып қайта құрылды. 1937 жылы сәуірде өлкелік ұйым Қазақстан К(б)П-на, өлкеком – Қазақстан К(б)П Орталық Комитетіне айналдырылды (қ. [[Қазақстан Коммунистік партиясы]]). Елде Сталиннің тоталитарлық режимі орнықты. Соғыс жылдарында партия қатары нығайтылып, 5319297 адам кандидаттыққа, 3615451 адам мүшелікке өтті. 1952 ж. 4 – 19 қазанда өткен 19-съезде партияның атауы Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы (КОКП) болып өзгертілді. 1953 ж. 5 наурызда Сталин қайтыс болды. КОКП-ның 20-съезінде (1959, 14 – 25 ақпан) Сталиннің жеке басына табыну дәстүрі жан-жақты талқыланып, қатал айыпталды. Бірақ елде демократияның дамытылуы шектеліп, партияның кезектен тыс шақырылған 21-съезі (1959, 22 қаңтар – 5 ақпан) елде социализм толық және түпкілікті орнады деген қорытынды шығарды. Кеңес халқы жаңа коммунистік қоғамға аяқ басты деп есептелінді. КОКП-ның 22-съезінде (1961, 17 – 31 қазан) елде кемелденген социализм орнады деген қорытынды жасалды, партияның үшінші бағдарламасы қабылданды. Онда елде коммунизм орнату үшін үш негізгі міндетті ([[коммунизм]]нің материалдық базасын жасау; жаңа адамды тәрбиелеу; коммунистік қоғамдық қатынастарды жетілдіру) шешу мәселесі күн тәртібіне қойылды. Партияны Н.С. Хрущев басқарған кезде (1953 – 64) елде саяси әулекілік етек алды, шаруашылықты өркендетуде көптеген кемшіліктер жіберілді, партияның облысы ұйымдары салалық партия ұйымдарына ажыратылды. Сондықтан 1964 ж. өткен қазан пленумында Хрущев орнынан алынып, орнына Л.И. Брежнев сайланды. КОКП-ның 23 – 27-съездері әр 5 жыл сайын өткізіліп тұрды. Оларда, негізінен, өткен бесжылдықтар қорытындылары шығарылып, жаңа бесжылдық жоспарлары бекітіліп отырды. Елде 20 ғ-дың 50-жылдарының орта тұсында орнаған кейбір демокр. өзгерістер шектеліп, партия өз ішінде тоқырауға ұшырай бастады. КСРО-да көппартиялықтың болмауы, КОКП-ның жеке билігі елде тоталитарлық жүйе қалыптастырды. Ел экономикасы тоқырауға ұшырап, кері кете бастады. Партия аппараты мен үкіметте реформа жүргізуге тырысушылар ревизионистер ретінде қудалауға ұшырады. Брежнев қайтыс болып, партия басшылығына 1982 ж. қарашада Ю.М. Андропов (1914 – 1984), 1984 ж. наурызда ол қайтыс болған соң К.У. Черненко (1911 – 1985), ол да 1985 жылы наурызда қайтыс болғаннан кейін М.С. Горбачев сайланды (қ. Горбачев М.С.). 1985 жылы сәуір пленумынан басталған елдегі өзгерістер КОКП мүшелеріне де қатты әсер етті. Көптеген КОКП мүшелері партия ішінде реформалар жүргізуді талап етті. Халық арасында компартияның жетекшілік рөліне қарсы қозғалыстар күшейіп кетті. Одақтас республикалардың компартиялары 1989 жылдан бастап, КОКП-дан бөлініп шығуды қолға алды. Осыған байланысты партия басшылығындағы кертартпа күштер 1991 ж. Мәскеуде тамыз бүлігін ұйымдастырды. Бүлік басылғаннан кейін көп ұзамай Ресей Президенті Б.Ельцин өзінің жарлығымен КОКП-ға тыйым салды. КОКП биліктен кеткеннен кейін көп ұзамай 1991 ж. 8 желтоқсанда Кеңес Одағы тарап кетті. Қазіргі кезде Ресейде бірнеше партия өздерін КОКП-ның мұрагерлеріміз деп есептейді.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том</ref> == Мүшелік == [[Сурет:Партийный билет КПСС.1989.jpg|thumb|right|200px|КОКП мүшесінің [[партиялық билет]]і (1989 ж.)]] [[Сурет:PCUS Emblema.svg|thumb|right|200px|КОКП төсбелгісі. «КОКП мүше белгісі» болмады ([[Бүкілодақтық лениндік коммунистік жастар одағы|комсомол]], [[В.И. Ленин атындағы бүкілодақтық пионерлер ұйымы|пионер]] немесе [[октябрята]] мүшесіне қарағанда)]] КОКП-ға кіру үшін партияның екі мүшесінің ұсыныстары талап етілді (партия тәжірибесі кем дегенде бір жыл). Осы ұсыныстарды мақұлдағаннан кейін бейпартиялық КОКП-ның кандидаттық мүшесі болатын және оған кандидаттық карточка берілетін. Талап етілген ұсыныстардың саны тарихи тұрғыда өзгереріп отырды, сонымен қатар (1920-1930 жж.) әлеуметтік үлеске байланысты (екі, үш, бес ұсыныс) болуы мүмкін еді. Кандидат тәжірибесінің мерзімі де өзгеруі мүмкін (бір жыл, екі, үш) еді. Барлық партия мүшелер және кандидаттар ай сайын партиялық жарна төлеуге міндетті болды. Мүшелік жарна төлеу туралы ескертулер [[партиялық билет]]те көрсетілетін. 1917 жылы РК(б)П саны 350 мың адам болды. 1924 жылы [[Владимир Ильич Ленин|Ленин]] қайтыс болғаннан кейін партияға жұмыскерлерді жаппай қабылдау («[[лениндік шақырту]]») өткізілді. 1923 жылы партияда 386 мың адам, 1924 жылы 735 мың адам, 1927 жылы 1 236 мың адам, 1930 жылы 1 971 мың адам, 1934 жылы - 2 809 мың адам болды. Зерттеуші Н. Н. Маслов 1920-1929 жж. өнеркәсіпті соғысқа дейін қалпына келтіру есебінен жұмыс класының саны 5 есе өсті, бұл ең алдымен тапсызданған шаруа жастарына байланысты болды. 1927-1929 жж. әрбір жетінші жұмысшы оқи да, жаза да алмады. 1937 жылы БК(б)П мүшелерінің саны 1 453 828 адам болды. [[Әлеуметтік құрылым]]ына қарай, 1973 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша КОКП мүшелерінің 40,7% -ы зауыт жұмысшылары, 14,7% - ұжымдық фермерлер болды. Мемлекеттік идеология КОКП-ны еңбекші адамдардың партиясы екендігін сендіргендіктен, жаңа мүшелерді қабылдаған кезде, партия өз ұжымдарында қарапайым ұжымдық фермерлер мен зауыт жұмысшыларының белгілі бір пайызын сақтап қалуға тырысты. Партия санының көп болуына байланысты, партия мүшелерінің абсолюттік көпшілігі қарапайым коммунистерден тұрды. 1990 жылдың наурыз айында КОКП ОК-тің пленумында КОКП-ның жаңа Жарғысын (соңғы тарихында) қабылдағанымен, жаңа мүшелерді қабылдау тәртібін жеңілдету үшін сол жылы КОКП-да 1 жылдық кандидаттық тәжірибені толық жойды. Барлық кандидаттар автоматты түрде партия мүшесі болып қабылданды. Себебі, осы уақытта партия зиялылардың КОКП-дан кету үрдісі байқалды. 1961 жылға дейін үміткердің кандидаттық тәжірибе 1-санат үшін 1 жыл (5 жылдан артық жұмыс тәжірибесі бар өнеркәсіпшілер) және 3 жыл болған өзге партиялардан шыққандардан қарағанда, басқаларына 2 жыл, ал 1961 жылдан бастап 1 жыл болған. 1991 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша КОКП мүшелері мен кандидаттарының саны 16 516 066 мүшені құрады (КОКП-ны тіркеу кезінде КСРО-ның Әділет министрлігі ұсынған мәліметтерге сәйкес, олар жария болған). КОКП-ның ерекшелігі оның ұйымдастырушылық құрылымында. КОКП-ның құрамына КСРО-дағы он бес республиканың он төрт коммунистік партиясынан құралған болатын, ал республикалардың ішіндегі ең ірісі [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР]] өзінің коммунистік партиясы болмады, ал оның аумағындағы партия ұйымдары КОКП-ның бүкілодақтық органдарына бағынды. [[РКФСР коммунистік партиясы]] [[1990 жыл]]ы ғана құрылды, бірақ [[Тамыз бүлігі|тамыз төңкерісінен]] кейін ол РКФСР Президентінің жарлығымен тыйым салынды; [[1993 жыл]]ы [[Ресей Федерациясының коммунистік партиясы|РФКП]] ретінде қалпына келтірілді. == Ұйымдастырылған құрылым == Құрамына [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО-ның]] 14 басқарушы республикалық [[коммунистік партия]]лары кірді: 1990 жылдың маусым айына дейін [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР]] КОКП-ның Орталық құрылымына негізделген республикалық компартиясы жоқ Кеңес Одағындағы жалғыз республика болды. 1940-1956 жж [[Карел облыстық КОКП комитеті|КП Карел-Фин КСР]] өмір сүрді. <br> {| class="wikitable" |- ! Республика !! Партия |- | [[Сурет:Flag of Russian SFSR.svg|border|25px]] [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы]] || [[РКФСР коммунистік партиясы]]<br>(1990 жылдан бастап) |- | [[Сурет:Flag of Ukrainian SSR.svg|border|25px]] [[Украина Кеңестік Социалистік Республикасы]] || [[Украина коммунистік партиясы]] |- | [[Сурет:Flag of Byelorussian SSR.svg|border|25px]] [[Белорус Кеңестік Социалистік Республикасы]] || [[Белорус коммунистік партиясы (1918)|Беларус коммунистік партиясы]] |- | [[Сурет:Flag of Uzbek SSR.svg|border|25px]] [[Өзбек Кеңестік Социалистік Республикасы]] || [[Өзбекстан коммунистік партиясы (КСРО)|Өзбекстан коммунистік партиясы]] |- | [[Сурет:Flag of Kazakh SSR.svg|border|25px]] [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы]] || [[Қазақстан коммунистік партиясы(1937)|Қазақстан коммунистік партиясы]] |- | [[Сурет:Flag of the Georgian Soviet Socialist Republic.svg|border|25px]] [[Грузин Кеңестік Социалистік Республикасы]] || [[Грузия коммунистік партиясы (КСРО)|Грузия коммунистік партиясы]] |- | [[Сурет:Flag of Azerbaijan SSR.svg|border|25px]] [[Әзербайжан Кеңестік Социалистік Республикасы]] || [[Әзірбайжан коммунистік партиясы]] |- | [[Сурет:Flag of Lithuanian SSR.svg|border|25px]] [[Литва Кеңестік Социалистік Республикасы]] || [[Литва коммунистік партиясы]] |- | [[Сурет:Flag of the Moldavian Soviet Socialist Republic.svg|border|25px]] [[Молдава Кеңестік Социалистік Республикасы]] || [[Молдавия коммунистік партиясы]] |- | [[Сурет:Flag of Latvian SSR.svg|border|25px]] [[Латвия Кеңестік Социалистік Республикасы]] || [[Латвия коммунистік партиясы]] |- | [[Сурет:Flag of Kyrgyz SSR.svg|border|25px]] [[Қырғыз Кеңестік Социалистік Республикасы]] || [[Қырғызстан коммунистік партиясы(КОКП)|Қырғызстан коммунистік партиясы]] |- | [[Сурет:Flag of Tajik SSR.svg|border|25px]] [[Тәжік Кеңестік Социалистік Республикасы]] || [[Тәжікстан коммунистік партиясы]] |- | [[Сурет:Flag of Armenian SSR.svg|border|25px]] [[Армян Кеңестік Социалистік Республикасы]] || [[Армения коммунистік партиясы]] |- | [[Сурет:Flag of the Turkmen Soviet Socialist Republic (1974–1991), Flag of Turkmenistan (1991–1992).svg|border|25px]] [[Түрікмен Кеңестік Социалистік Республикасы]] || [[Түрікменстан коммунистік партиясы]] |- | [[Сурет:Flag of Estonian SSR.svg|border|25px]] [[Эстон Кеңестік Социалистік Республикасы]] || [[Эстония коммунистік партиясы]] |- | [[Сурет:Flag of the Karelo-Finnish SSR.svg|border|25px]] [[Карел-Фин Кеңестік Социалистік Республикасы]] || [[Карел облыстық КОКП комитеті|Карел-Фин КСР коммунистік партиясы]]<br> <center>(1940—1956) |} == Құрылымы == === Орталық органдар === {{main|КОКП съезі}} КОКП-ның жоғары органы бастапқыда жыл сайын шақырылған партиялық съезд болды, бірақ 1925 жылдан кейін съездер тұрақты болмады: тіпті, 13 жыл (1939—1952 жылдар) арасында болды, съезддер арасында - Орталық комитет, Съезд, Орталық комитеттің отырыстарының арасында - [[КОКП ОК Саяси бюросы|Орталық комитеттің Саяси бюросы]] (1919 жылға дейін - Орталық комитеттің Бюросы, 1952-1966 - Орталық комитеттің Президиумы) сайланды, Орталық комитет жоғарғы орындаушы орган - Орталық комитеттің Секретариатты сайлады, Орталық комитет жоғарғы лауазымды адам - Орталық Комитеттің Бас хатшысын (1919 жылға дейін - Орталық комитеттің Төрағасы, 1919-1922 жж. - Орталық Комитетінің Жауапты хатшысы, 1934-1953 жж. - лауазым болмады, 1953-1966 ж. - Орталық Комитеттің Бірінші хатшысы) сайлады, Орталық комитет жоғарғы басқару орган - Партиялық бақылау комитетін (1962-1965 жж. - Партия-Мемлекеттік бақылау комитеттері, 1934-1952 жж. - Партиялық бақылау комиссиясы, 1920-1934 жж. - Орталық бақылау комиссия) сайлады, Орталық Комитет жоғары аудит мекемесі - Орталық тексеру комиссиясын сайлады. [[Сурет:Удостоверение секретаря ЦК КПСС.jpg|thumb|right|300px|[[КОКП Орталық комитеті|КОКП Орталық Комитет]] хатшылардың арасындағы [[Гомер Исмайлұлы Османов|Г. И. Усмановтың]] қызметтік куәлігі]] Съезддер өміріндегі маңызды оқиғалар болды, оның барысында партия саясатының негізгі бағыттары айқындалды және оның жоғарғы органдарының құрамы қалыптасты. Барлығы 28 съезд өткізілді. Минск қаласында (1898) Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының құрылтай съезі бірінші болып саналады, ал 1990 жылы Мәскеуде өткен КОКП-тың 28-ші съезі - соңғы болып табылады. Жарғыға сәйкес Партияның жетекші рөлді [[КОКП съезді|партия съезді]] ойнау керек болды, бірақ шын мәнісінде 1921 жылы партияішілік фракциялар мен топтарға тыйым салынғаннан кейін Орталық комитет пен Орталық комитеттің Саяси бюросы жоғарғы жетекші күшке ие болды, ал 1924 жылдан бастап [[КОКП ОК Бас хатшысы|ОК Бас хатшысы]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО-ның]] де-факто басшысы болды. === Республикалық органдар === Одақтық республикалардың коммунистік партияларының жоғарғы органдары - съездерді, облыстық конференциялар (облыстық бөліністері жоқ одақтық республикаларда - аудандық конференция) сайлады, съездер арасында - орталық комитетті съездер сайлады, орталық комитеттер отырысының арасында - орталық комитеттің саяси бюросын орталық комитет сайлады, атқарушы органдар - орталық комитеттің секретариатын орталық комитет сайлады, жоғарғы лауазымды адамдар - орталық комитеттің бірінші хатшыларын орталық комитеттер сайлады. === Жергілікті органдар === [[Сурет:Удостоверение Первого секретаря Татарского обкома КПСС.jpg|thumb|right|300px]] == Жарғы == Жарғы КОКП мүшелерінің құқықтары мен міндеттерін, оның ұйымдастырушылық қағидаттарын, партияішілік өмір нормаларын және практикалық қызметінің әдістерін айқындады. == Дереккөздер == <references/> {{wikify}} [[Санат:КСРО саяси партиялары]] 93dukj5n4y4zs3gmu5ohmvpo7r2u4q6 0 29434 3683355 3151244 2026-10-19T01:37:46Z Wikuiser 172895 /* Дереккөздер */ 3683355 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Ауыл |атауы = Қарағайлы |сурет = |әкімшілік күйі = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg =43 |lat_min =10|lat_sec =06 |lon_deg =76|lon_min =51|lon_sec =00 |CoordAddon = type:city(1226000)_region:KZ |CoordScale = |ел картасы = |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Алматы |кестедегі облыс =Алматы облысы |ауданы = Қарасай |кестедегі аудан =Қарасай ауданы |мекен түрі = |мекені = |ішкі бөлінісі = |әкімі = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |климаты = |тұрғыны =9,6 мың |санақ жылы = 2009 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Қарағайлы''' - [[Алматы облысы]], [[Қарасай ауданы]]нда болған ауыл, бұрынғы өзімен [[Қарағайлы ауылдық округі (Алматы облысы)|аттас]] ауылдық әкімшілік округ орталығы. == Географиялық орны == Аудан орталығы - [[Қаскелең]] қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 25 км жерде, [[Іле Алатауы]]ның баурайында, [[Қарағайлы (өзен)|Қарағайлы]] өзені жағалауындағы бетеге, боз, т.б. астық тұқымдас шөптесін өскен қара топырақты қоңыржай ылғалды агроклиматгық белдемде орналаскан. == Халқы == Тұрғыны: * 6,0 мың адам ([[2002 жыл|2002]]); * 9,6 мың адам ([[2009 жыл|2009]]). == Тарихы == Ауыл [[1992 жыл]]дан Қарағайлы деп аталады. [[1965 жыл|1965]]-[[1997 жыл|97]] жылдары бау-бақшамен айналысатын Чапаев кеңшарының орталығы болды. Оның негізінде 1997 жылдан Қарағайлыда және округ аумағындағы Қарғалы, Рахат және Құрамыс ауылдарында бірнеше серіктестік пен 275 шаруа қожалығы құрылды. Ауылдарда 2 орта мектеп, 4 кітапхана, мәдениет үйі, 2 фельдшер-акушерлік пункт, 2 дәрігерлік амбулатория бар. Тұрғындары басқа елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.<ref>Жетісу энциклопедия. - Алматы: «Арыс» баспасы, 2004 жыл. — 712 бет + 48 бет түрлі түсті суретті жапсырма. ISBN 9965-17-134-3</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қарасай ауданы елді мекендері}} [[Санат:Қарасай ауданының таратылған елді мекендері]] {{Kazakhstan-geo-stub}} qgy2x9t9gi81z0zkpmw2abiyc3rnt1l 0 30784 3683359 3650269 2026-10-19T01:42:41Z Wikuiser 172895 3683359 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = ауыл |атауы = Өмірзақ |сурет = |әкімшілік күйі = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg = 43 |lat_min = 35 |lat_sec = 47 |lon_deg = 51 |lon_min = 15 |lon_sec = 18 |CoordScale = 25000 |ел картасының өлшемi = 300 |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Маңғыстау облысы |кестедегі облыс = Маңғыстау облысы{{!}}Маңғыстау |ауданы = қала{{!}}Қалалық әкімшілігі |кестедегі аудан =Ақтау қалалық әкімдігі{{!}}Ақтау |мекен түрі = ауылдық округ{{!}}Ауылдық округі |мекені = Өмірзақ ауылдық округі{{!}}Өмірзақ |кестедегі мекен = |ішкі бөлінісі = |әкімі = |құрылған уақыты = 1983 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 2006<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V06M0001954 Өмірзақ кентін "ауыл" санатына жатқызу туралы]</ref> |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = -24 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = {{өсім}}7510 |санақ жылы = 2021 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = өмірзақтық, өмірзақтықтар |телефон коды = |пошта индексі = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = |сайт тілі 2 = }} {{мағына|Өмірзақ}} '''Өмірзақ''' – [[Маңғыстау облысы]] [[Ақтау қалалық әкімдігі]]не қарасты [[ауыл]], [[Өмірзақ ауылдық округі]] орталығы, [[порт|теңіз порты]]. == Географиялық орналасуы == Облыс орталығы – Ақтау қаласынан оңтүстікке қарай 12 км жерде, [[Каспий]] теңізінің шығыс жағасында шөлді белдемде орналасқан. Ең жақын темір жол станциясы – [[Маңғыстау (ауыл)|Маңғыстау]] (12 км). ==Тарихы== Іргесі [[1983]] жылы магистралдық мұнай өнімдері құбырларының Оңтүстік басқармасының қосалқы шаруашылығын ұйымдастыруға байланысты қаланған. ==Халқы== {| class="wikitable" |- ! 1989 !! 1999 !! 2009 !! 2021<ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- | 1685 || {{құлдырау}}1402 || {{өсім}}2847 || {{өсім}}7510 |} == Инфрақұрылымы == Өмірзақта [[Қаламқас мұнай]], газ өндіру басқармасы, Ақтау теңіз порты, құрылыс ұйымдары, автокөлік кәсіпорны, сауда орындары орналасқан. <ref name="source1">"Қазақ Энциклопедиясы"</ref> == Дереккөздер == <references/> {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Ақтау қалалық әкімшілігі елді мекендері]] [[Санат:1983 жылы құрылған елді мекендер]] [[Санат:Қазақстанның бұрынғы кенттері]] {{Kz-geo-stub}} rcnky9t09czly2xjrl4aah5m6ejgbqw 0 31640 3683358 3318567 2026-10-19T01:39:20Z Wikuiser 172895 3683358 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = ауыл |атауы = Төле би |сурет = |әкімшілік күйі = аудан орталығы |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg = 43 |lat_min = 40 |lat_sec = 36.51 |lon_deg = 73 |lon_min = 45 |lon_sec = 43.22 |CoordScale = 25000 |CoordAddon = type:city(8100)_region:KZ |ел картасы = 300 |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Жамбыл облысы |кестедегі облыс = Жамбыл облысы{{!}}Жамбыл |ауданы = Шу ауданы |кестедегі аудан = Шу ауданы{{!}}Шу |мекен түрі = ауылдық округ{{!}}Ауылдық округі |мекені = Төле би ауылдық округі{{!}}Төле би |ішкі бөлінісі = |әкімі = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = Новотроицкое |статус алуы = |жер аумағы = |климаты = |тұрғыны = 19 949<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]</ref> |санақ жылы = 2023 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = 72638 |пошта индексі = |пошта индекстері = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} {{мағына|Төле би (айрық)}} '''Төле би''' ([[1992 жыл]]ға дейін — ''Новотроицкое'')<ref>[https://adilet.zan.kz/rus/docs/P920008000_ О пpисвоении наименований и пеpеименовании отдельных администpативно-теppитоpиальных единиц Республики Казахстан]</ref> — [[Жамбыл облысы]], [[Шу ауданы]]ның және [[Төле би ауылдық округі|өзімен аттас]] ауылдық округінің орталығы. Тұрғыны 20,2 мың адам (2010)<ref>http://www.hibatulla.kz/ru/mosque.php?id=18 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151222145526/http://www.hibatulla.kz/ru/mosque.php?id=18 |date=2015-12-22 }}</ref>. Ауылда 5 мектеп, 6 балабақша бар. Шу өзенінің сол жағасында орналасқан. Атау қазақтың қоғам қайраткері, шешен, Ұлы жүздің бас биі,&nbsp;[[Төле би]]<nowiki/>дің есімін мәңгі есте қалдыру мақсатымен берілген. Жанұя саны 3962. ==Экономикасы== Ауылда мал шаруашылығы, оның ішінде қой, ірі-қара өсіру қолға алынған. Егістік алқаптары бар. Қарбыз, қауын, қызанақ, қияр өсіріледі. ==Ғимараттар == === Аудандық музей === [[Сурет: ShuTolebiMuseum.jpg|нобай|оңға|250px|"Төле би" музейінің алдыңғы көрінісі]] Аудандық музей ғимараты өткен ғасырдың 1914 жылы шіркеу ретінде бой көтерген. Кейін белгісіз себептермен кинотеатр, кафе сияқты ойын-сауық отауы да болыпты. 1998 жылдан бері Мұражай үйі. === Төле би мешіті === [[Сурет: ShuTolebiMeshiti.jpg|нобай|оңға|250px|"Төле би" мешітінің көрінісі]] Мешіт аудан тұрғындарының жәрдемімен салынған. Мешіт «Төле би» деп аталады. Мешіт құрылысы 1998 жылы толықтай аяқталды. Көлемі 500 кісіге шағымдалған. Мешіттің медресесі бар. ==Ескерткіштер== ===Төле би Әлібекұлы ескерткіші=== [[Төле би]] ескерткіші 1993 жылы [[Шу ауданы|Шу ауданының]] Төле би ауылында орнатылды. [[Төле би|Төле би Әлібекұлы]] (1663-1756) – қазақ халқының бірлігін нығайтуға үлес қосқан атақты би, мемлекет қайраткері. Ол [[Қазыбек би|Қазыбек]] және [[Әйтеке би|Әйтеке]] билермен бірлесе отырып, Ұлы Даланың қатал заңын бір жүйеге келтіріп, оны жаңа жағдайдағы тіршілікке сәйкес бай мазмұн мен түр беріп қайта түзді. «[[Жеті жарғы]]<nowiki/>» атанған түзілген құжатта ертеден келе жатқан дала демократиясы ескеріліп, жаңаша көзқараста жер мен жесір дауы, құн мәселесі, т.б. әділ шешімін тапты. ===Балуан Шолақ ескерткіші=== [[Сурет: ShuBaluanSholakEskertkishi.jpg|нобай|оңға|250px|"Балуан Шолақ" ескерткіші]] 2011 жылы [[Шу ауданы|Шу ауданының]] құрылғанына 80 жыл толуына және [[Шу|Шу қаласының]] 50 жылдығы мерейтойы қарсаңында қазақтың біртуар ұлы атақты [[балуан]], [[әнші]], композитор, қазақтың атақты [[Ақын|ақыны]], Қазақстанда [[цирк]] өнерінің негізін салушы ақын [[Балуан Шолақ]]тың (Нұрмағамбет Баймырзаұлы) (1864-1919 жж.) құрметіне ескерткіш тұрғызылды. 20 метрлік биік ескерткіш 2011 жылы Төле би ауылында салтанатты түрде ашылды. == Халқы == [[1999 жыл]]ы тұрғындар саны 17860 адам болса, [[2009 жыл]]ы 19000 адамды құрады.<ref name="source122">[https://stat.gov.kz/upload/medialibrary/69f/ulyewlg97vpglom02125zivunqfsj321/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D0%BA%D0%B0%D0%B7%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Kazakhstan-geo-stub}} {{Шу ауданы елді мекендері}} {{Шу өзені бойындағы елді мекендер}} [[Санат:Шу ауданы елді мекендері]] syqn5q2i79br9zlby74k4ipx8pd2y4w 0 37300 3683362 3151867 2026-10-19T01:44:21Z Wikuiser 172895 3683362 wikitext text/x-wiki {{otheruses|Амангелді}} {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Ауыл |атауы = Амангелді |сурет = |әкімшілік күйі = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg =53 |lat_min =08 |lat_sec =47 |lon_deg =63|lon_min =35 |lon_sec =06 |CoordAddon = type:city(1226000)_region:KZ |CoordScale = |ел картасы = |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Қостанай |кестедегі облыс = Қостанай облысы |ауданы = Қостанай |кестедегі аудан = Қостанай ауданы |мекен түрі = |мекені = |ішкі бөлінісі = |әкімі = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = ''Красный Партизан'' |статус алуы = |жер аумағы = |климаты = |тұрғыны =1,6 мың |санақ жылы = 1997 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Амангелді''' - [[Қостанай облысы]]ның [[Қостанай ауданы]]ндағы таратылған ауыл. [[1997 жыл]]ы [[Қостанай]] қаласының құрамына енген<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P970000020_ Қостанай облысының Қостанай қаласы мен Қостанай ауданының шекарасын өзгерту туралы]</ref>. == Географиялық орны == Аудан орталығы - [[Затобол]]ьский кентінен 13 км жерде, [[Тобыл]] өзенінің сол жақ жағасында, қара топырақты дала белдемінде орналасқан. Ең жақын темір жол стансасы - [[Қостанай]] қаласы (7 км жерде). == Халқы == Тұрғыны 1,6 мың адам ([[1997 жыл|1997]]). == Тарихы == [[1957 жыл]]ы бұрынғы ұжымшар негізінде құрылған «Краснопартизанный» астық және көкөніс-сүт кеңшарының орталығы болды. Ауылда механикалық-жөндеу шеберханасы, көкөніс консервілеу, кірпіш з-тары, орта мектеп, мәдениет үйі, аурухана бар. Ауылдың жанынан Қостанай — [[Рудный]] — [[Жітіқара]] автомобиль жолы өтеді.<ref>[[Қазақ энциклопедиясы]]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Kazakhstan-geo-stub}} [[Санат:Қостанай ауданының таратылған елді мекендері]] od9e9dzql5kv0z4dqq045sddke567p1 0 39769 3683361 3526836 2026-10-19T01:43:55Z Wikuiser 172895 3683361 wikitext text/x-wiki '''Алатау''' — кент, әкімшілік округ орталығы. [[Алматы|Алматы қаласының]] шығысында 18 км жерде орналасқан. Әкімшілік-аумақтық бөлініс тұрғысынан [[Алматы|Алматы қаласының]] Медеу ауданына бағынады. Тұрғыны 4,6 мың адам (1999). Алатау ғылыми мекемелер орналасқан қалашық ретінде [[1958]] ж. пайда болды. Мұнда [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы|Қазақстан ғылым академиясының]] [[Ядролық физика институты]] және [[Физика-техника институты]], тағы басқа бірнеше ғылыми-зерттеу орындары орналасқан. Алатауда 2 орта мектеп, Мәдениет үйі, стадион, аурухана, жас техниктер стансасы, кітапхана, тағы басқа мекемелер бар. Іле Алатауының ылғалды агроклиматтық белдемінде орналасқан. Тұрғындарының Алматы қаласымен [[автомобиль жолы]] арқылы қатынасады.<ref>Жетісу. Энциклопедия. - [[Алматы]]: «Арыс» баспасы, [[2004]]. — 712 бет. ISBN 9965-17-134-3</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{Суретсіз мақала}} {{wikify}} [[Санат:Алматы]] {{Kazakhstan-geo-stub}} qt59aafmxwa1yl031hilif192no2qjw 0 39966 3683487 3298380 2026-10-19T07:47:06Z Wikuiser 172895 /* */ 3683487 wikitext text/x-wiki {{Жазушы | Есімі = Брехт Бертольт | Шынайы есімі = | Суреті = Bertolt-Brecht.jpg | Ені = | Суреттің аты = | Туған кездегі есімі = | Лақап аты = | Туған күні = 10.02.1898 | Туған жері = [[Аугсбург]], Германия | Қайтыс болған күні = 14.08.1956 | Қайтыс болған жері = [[Шығыс Берлин]], Шығыс Германия | Азаматтығы = | Ұлты = | Білімі = | Мансабы = | Шығармашылық жылдары = | Бағыты = | Жанры = | Шығармалардың тілі = | Дебюті = | Марапаттары = | Сыйлықтары = | Қолтаңбасы = Unterschrift Bertolt Brecht (1898–1956).png | Сайты = | Commons = }} '''Брехт Бертольт'''(10.2.1898, [[Германия]], [[Аугебург]] қаласы— 14.8.1956, [[Берлин]] қаласы) — [[неміс]] жазушысы, [[драматург]], [[ғалым]]. [[Мюнхен университеті]]нде оқыған. 1-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. 1933 — 47 жылдары [[антифашистік эмиграция]]да болды. 1948 жылы сол кездегі [[ГДР]]-ға қайтып оралды. “[[Берлинер ансамблі]]” театрын құрды (1949). Шығармалары 1944 жылы жариялана бастады. Соғысқа қарсы жазылған “[[Қайтыс болған солдат туралы аңыз]]” балладасы (1918) жазушы есімін әлемге танымал етті. “[[Ваал]]” (1918), “[[Түнгі барабан дүрсілі]]” (1922), “[[Құжынаған қалалар]]” (1921) пьесалары, “[[Қалша жинағы]]” (1926), “[[Үй жинағы]]” (1927) атты өлеңдер мен әндер кітабы жарық көрген. “[[Қай солдат болса да бәрібір]]” (1927) пьесасы, “[[Махогони]]” (1937) муз. комедиясы, “[[Кураш шешей және оның балалары]]” (1939), “[[Галилейдің өмірі]]” (1938) атты тарихи драмалары, т.б. шығармалары жарық көрді. 1950 жылы Қазақстанға келген сапарынан кейін белгілі тары өсіруші [[Берсиев]] туралы “[[Шығанақ]]” поэмасын жазды. Бұл шығарма қазақ тіліне аударылған (1971). Брехт Бертольт өнертану ғылымында белгілі “[[Эпикалық театр]]” теориясын қалыптастырған. [[Клейст]] атынд. әдеби сыйл. (1922), [[Лениндік сыйлық|Лениндік сыйл.]] (1954) лауреаты.<ref>“Қазақ Энциклопедиясы”, ||-том</ref> == Дереккөздер == <references/> [[Санат:1898 жылы туғандар]] [[Санат:1956 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Германия жазушылары]] [[Санат:Германия драматургтері]] [[Санат:Неміс ақындары]] 2tn1pouqnjy5chpwmlq2hat19pbtjmz 3683492 3683487 2026-10-19T07:51:04Z Wikuiser 172895 /* */ 3683492 wikitext text/x-wiki {{Жазушы | Есімі = Брехт Бертольт | Шынайы есімі = | Суреті = Bertolt-Brecht.jpg | Ені = | Суреттің аты = | Туған кездегі есімі = | Лақап аты = | Туған күні = 10.02.1898 | Туған жері = [[Аугсбург]], Германия | Қайтыс болған күні = 14.08.1956 | Қайтыс болған жері = [[Шығыс Берлин]], Шығыс Германия | Азаматтығы = | Ұлты = | Білімі = | Мансабы = | Шығармашылық жылдары = | Бағыты = | Жанры = | Шығармалардың тілі = | Дебюті = | Марапаттары = | Сыйлықтары = | Қолтаңбасы = Unterschrift Bertolt Brecht (1898–1956).png | Сайты = | Commons = }} '''Брехт Бертольт''' (10 ақпан 1898, [[Аугсбург]], Германия — 14 тамыз 1956, [[Шығыс Берлин]], Шығыс Германия) — [[неміс]] жазушысы, [[драматург]], [[ғалым]]. [[Мюнхен университеті]]нде оқыған. [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]қа қатысқан. 1933 — 47 жылдары [[антифашистік эмиграция]]да болды. 1948 жылы сол кездегі [[ГДР]]-ға қайтып оралды. “[[Берлинер ансамблі]]” театрын құрды (1949). Шығармалары 1944 жылы жариялана бастады. Соғысқа қарсы жазылған “[[Қайтыс болған солдат туралы аңыз]]” балладасы (1918) жазушы есімін әлемге танымал етті. “[[Ваал]]” (1918), “[[Түнгі барабан дүрсілі]]” (1922), “[[Құжынаған қалалар]]” (1921) пьесалары, “[[Қалша жинағы]]” (1926), “[[Үй жинағы]]” (1927) атты өлеңдер мен әндер кітабы жарық көрген. “[[Қай солдат болса да бәрібір]]” (1927) пьесасы, “[[Махогони]]” (1937) муз. комедиясы, “[[Кураш шешей және оның балалары]]” (1939), “[[Галилейдің өмірі]]” (1938) атты тарихи драмалары, т.б. шығармалары жарық көрді. 1950 жылы Қазақстанға келген сапарынан кейін белгілі тары өсіруші [[Берсиев]] туралы “[[Шығанақ]]” поэмасын жазды. Бұл шығарма қазақ тіліне аударылған (1971). Брехт Бертольт өнертану ғылымында белгілі “[[Эпикалық театр]]” теориясын қалыптастырған. [[Клейст]] атынд. әдеби сыйл. (1922), [[Лениндік сыйлық|Лениндік сыйл.]] (1954) лауреаты.<ref>“Қазақ Энциклопедиясы”, ||-том</ref> == Дереккөздер == <references/> [[Санат:1898 жылы туғандар]] [[Санат:1956 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Германия жазушылары]] [[Санат:Германия драматургтері]] [[Санат:Неміс ақындары]] fpfl2vqs195ovdgy959z0fyenww4q8j 0 40566 3683484 3241212 2026-10-19T07:40:44Z Wikuiser 172895 /* */ 3683484 wikitext text/x-wiki {{Философ |есімі = Цицерон |шынайы есімі = |сурет = Bust of Cicero (1st-cent. BC) - Palazzo Nuovo - Musei Capitolini - Rome 2016.jpg |ені = |сурет атауы = б.з. I ғасырындағы Цицеронның бюсті. <br/>[[Капитолий мұражайы]], Рим |Туған кездегі есімі = |Лақап аты = |Туған күні = 03.01.-106 |Туған жері = |Қайтыс болған күні = 07.12.-43 |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = |Ұлты = |Шығармалардың тілі = |Мектеп = |Бағыты = |Кезең = |Қызығушылығы = |Пікірі = |Ізашарлары = |Мұрагерлері = |Сыйақылары = |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |сайт = |уикикітап = |уикидәйек = }} '''Цицерон Марк Туллий''' (б.з.б. 3.1.106, Арпинум — 7.12.43, Кайета маңы) — Ежелгі Римнің саяси қайраткері, шешен, жазушы. Ақсүйектер әулетінен. Б.з.б. 63 ж. консул болған кезінде беделі қатты өсті (Катилинаның қастандығын ашты, сенатта басшы рөл атқарды). 1-триумвират (үштік одақ) құрылғаннан кейін ықпалы төмендеп, б.з.б. 58 — 57 ж. қуғынға түсті. Б.з.б. 56 — 50 ж. Гней Помпей мен Юлий Цезарьды жақтады. Олар араздасқаннан кейін (б.з.б. 49) азамат соғысы кезінде екеуін татуластырмақ болды. Цезарь жеңгеннен кейін (б.з.б. 47) саясаттан қол үзіп, ол өлтірілгеннен кейін ғана саясатқа қайта араласты. Оның Марк Антонийге қарсы 14 сөзі — “'''филиппик'''” осы кезеңге жатады. 2-триумвиратқа қарсы күресте сенат жеңілген кезде, Антоний мен Октавиан Августың қолынан қаза тапты. Цицеронның саяси идеалы — “'''аралас'''” мемлекеттік құрылыс ([[монархия]], [[аристократия]] және [[демократия]] элементтері бар б.з.б. 3 — 2 ғасырлардағы Рим республикасы үлгісіндегі мемлекет) болды. Цицерон өзін грек философиялық теориясы мен Рим саяси (шешендік) теориясын ????адамы”, “татуластырушы”, “тәртіп сақтаушы және қамқоршы” адамның үлгісі деп есептеді. Философиялық идеалы — теориялық [[скептицизм]]ді практикалық [[стоицизм]]мен біріктіру, шешендік идеалы — “'''молшылық'''”, тыңдаушыны қызықтыра да, сендіре де, еліктіре де алатын барлық құралдарды меңгерген. Цицерон шығармаларынан (үзінділерді есептемегенде) сотта сөйлеген 58 сөзі, шешендік өнер, саясат, практик. философия, теор. философия жөнінде 19 трактаты, аса маңызды психол. құжат, латын ауызекі тілінің ескерткіші және Римдегі азамат соғысы дәуірі туралы деректеме болып табылатын 800-ден астам хаты сақталған. Ц-ды шіркеу қайраткерлері Лактанция, Амвросий Медиоланский, Августин, [[қайта өркендеу дәуірі]]нің жазушылары Петрарка мен Боккаччо, француз ағартушылары [[Дидро]], [[Вольтер]], [[Монтескье]], [[Жан-Жак Руссо|Ж.Ж. Руссо]], т.б. үлгі тұтқан. == Цицеронның саясаттағы сәтсіздігі == Б.з.б. 51-50 жылдары Киликия мен Кіші Азияда [[проконсул]] қызметін атқарған кезде, бірнеше таулық тайпаларды жеңгеннен кейін Цицеронның беделі әскердің арасында айтарлықтай өсті. Солдаттар оны [[император]] деп жариялады. Ол б.з.б. 50 жылдың аяғында Римге келген соң Цезарь мен Помпейдің арасындағы текетіресте Помпей жағына шықты. Бірақ б.з.б. 48 жылы Фарсель түбіндегі соғыста Помпей жеңіліс тауып, Египетке қашқаннан кейін Цицерон күрестен бас тартып, Цезарь билігіне мойынсұнуға мәжбүр болады. Ол енді бірыңғай шешендік өнермен айналысып, «Шешен» және «Брут» атты трактаттарын жазды. Ел билігі қолына тиген соң Цезарь абсолютизмге бой ұрды. Сенімі ақталмаған Цицерон [[шешендік өнер]]<nowiki/>ді тастап, [[философия]]<nowiki/>мен айналысуды ұйғарды. Цицеронның осы кезеңдегі сүреңсіз өмірін отбасындағы сәтсіздіктер – отыз жыл отасқан әйелі Теренциядан ажырасуы, жас әйелге үйленуінің сәтсіздігі және сүйікті қызы Тулияның кенеттен қайтыс болуы ауырлата түсті.<ref>Людинина О.Е. Античная литература. Пропедевтика.</ref> Ол енді жабырқаған жанына философиядан жұбаныш іздейді. Екі жылда өзінің ең үздік философиялық және риторикалық трактаттарын жазады. Оның әдеби еңбектермен түбегейлі және жемісті айналысуы сенаторлардың құпия қастандығынан Цезарьдың қаза табуына байланысты тоқтап қалады. Консул Марк Антоний сол кездегі жағдайды пайдаланып ел билігін өз қолына алғысы келді. Бірақ оған қарсылас ретінде Цезарьдың асырап алған ұлы 19 жасар Октавиан саясат аренасына шығады. Цезарьдың өлімінен кейін сенат партиясының басына келген Цицерон өзінің ақылы мен саясаттағы бай тәжірибесін қажет етеді деген үмітпен Октавиан жағына шығады. Б.з.б. 44 жылдың күзінде ол Антонийге қарсы ашық күреске шығып, оның қаталдығын, қанішерлігін, билік үшін ештеңеден тайынбайтындығын суреттеп 14 сөз жазып, халықты Антонийге қарсы күресуге үгіттейді. Осы сөздері Рим мемлекетінің көрнекті құжаттары ретінде тарихқа енді. Оқиға кенеттен басқаша бағыт алып, Октавиан Антониймен келісімге келді де, өзара одақ құрды. Антонийдің үзілді-кесілді талап етуімен Цицерон бірінші жасалған проскрипциялық тізімге енеді. Б.з.б. 43 жылдың 7 желтоқсан күні Антонийдің жалдамалы агенттері Цицеронды ұстап алып, өлтірді. Антоний Цицеронның кесілген басын Рим форумының шешендік трибунасына іліп қоюды бұйырды. Цицерон артында шешендік өнердің теориясы мен тарихы жайлы көптеген шығармалар, философиялық трактаттар, 800-ге жуық хат, сот процесі мен саясат аренасында айтылған 58 сөз қалдырды. Арасында грек тілінде жазылған 1000-ға жуық хаты сақталмаған. Цезарь, Помпей, Антоний және басқа да мемлекет қайраткерлерінің оған жазған 90 хаты сақталған.<ref>Античная литература. Под ред. проф. А.А.Тахо-Годи. Москва, 1973</ref> Б.з.б. 68 жыл мен 43 жылдың шілдесіне дейінгі уақыттар қамтылған хаттары мен еңбектері 37 кітап болып басылған. Өкінішке орай, Цицеронның консулдық қызмет атқарған кездегі хаттары кейінгі ұрпаққа жеткен жоқ. Шешеннің хаттарын өзі еркіндік алып берген хатшысы Тирон мен досы Тит Помпоний Аттик автор өлгеннен кейін жарыққа шығарды. Цицеронның эпистолярлық мұрасы көлемі бойынша да, мағынасы бойынша да әртүрлі болып келеді. Мысалы, бір хаттарында достарына сапардан аман-сау оралғандығын немесе белгілі бір мәселе бойынша қысқаша ақыл-кеңес берген болса, екінші бір хаттарында провинцияларда қандай маңызды істерді атқарғандығын немесе тарихты қалай жазу керектігін үйрететін трактатқа айналып кетеді. Цицеронның эпистолярлық мұрасының тарихи құндылығы автордың сол дәуірде тікелей қатысуымен өткен жағдайлар мен тарихи оқиғаларды нақты суреттеуінде болып табылады. Философиялық, саяси және риторикалық болып бөлінетін Цицеронның ғылыми еңбектері де тарихи оқиғалармен байланыстылығымен құнды. Шешен ғылыми еңбектерінде бұл үш жанрдың шекарасын бөліп жазбаған. Себебі философия, саясат және риторика бір-бірімен тығыз байланысты деп есептеген. Сондықтан да Рим азаматы философиялық біліммен сусындау арқылы шешендік өнерді меңгергенде тек қана мемлекет мүддесі үшін қызмет ету керек екендігін атап көрсетті. Цицерон өз заманындағы ең білімді адамдардың бірі болғанымен, өзіндік жол салған ойшыл емес еді. Оны өзі де аңғарып, өзінің трактаттарын менің стиліммен өрнектелген компиляциялар деп есептеді. Цицеронның философиялық және риторикалық шығармалары көбіне диалог түрінде жазылды. [[Шешендік өнер]] туралы теориялық еңбектерінде Цицерон өзінің мемлекеттік және қоғамдық қызмет атқарғандағы принциптері мен әдістерін негізге алды. «Шешендік туралы» деген үш кітаптық еңбегін сенат партиясының өкілдері, білікті шешендер Лициний Красс пен Марк Антоний арасындағы диалог түрінде жазды. Өзінің көзқарасын Красстың сөздері арқылы баяндады. Красс шешендік өнердің шебері өмірдің барлық саласынан хабардар білімді адам болуы керек деп есептесе, Цицерон да шешенді аласапыран заманда мемлекетті құтқарып қалатын, сұңғыла саясаткер, жан-жақты, білімді адам болуы тиіс деген. Өзінің досы Брутқа арнап жазған «Брут» атты [[Трактат|трактатта]] алдымен грек, кейін Римнің атақты шешендерімен бірге әлі танылып үлгермеген, барлығы 200-ден аса шешендердің аттарын атап, еңбектерін талдаған.<ref>Тоқшылықова Г.Б. Антика әдебиетінің тарихы. Алматы, 2011.</ref> == Дереккөздер == <references/> Шығ.: Речи, пер. В. Горенштейна, т.1 — 2, М., 1962; Избр. соч., М., 1975. Әдеб.: Утченко С.Л., Цицерон и его время, М., 1972. <references>http://www.home-edu.ru/user/uatml/00001838/Gotovie/ciceron/ciceron.htm{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</references> {{wikify}} [[Санат:Латын философтары]] [[Санат:Цицерон]] [[Санат:Шешендер]] [[Санат:Латын ақындары]] 7meier8wguvatg50q7r501otnrs0odp 0 40899 3683263 3668626 2026-10-18T16:24:57Z Aldogarov 95591 3683263 wikitext text/x-wiki '''Еуропалық комиссия''' – Еуропалық Одақтың заң жобаларын әзірлеуге, Еуропалық Парламент пен Кеңестің шешімдерін орындауға, Еуропалық Одақтың шарттары мен басқа да құқықтық актілерінің сақталуын бақылауға және Одақтың ағымдағы істерін жүргізуге жауапты жоғары атқарушы органы. [[Еуропалық одақ|Еуропалық одақтың]] және оған кіретін үш қоғамдастықтың (Еуропалық көмір және болат қорыту бірлестігі, Еуропалық экономикалық қоғамдастық, Еуропалық атом энергиясын өндіру жөніндегі қоғамдастық) атқарушы және басқарушы органдарының бірі. Комиссия 1967 жылы 1 шілде күні құрылған, 20 мүшесі ([[Германия]], [[Испания]], [[Италия]], [[Ұлыбритания]], [[Франция]] мемлекеттерінің 2-ден, қалғандарының 1-ден өкілдері) бар. Комиссия мүшелерін сол елдің үкіметі тағайындайды. [[Еуропалық комиссия]] өз міндетін атқару кезінде қоғамдастықтың ортақ мүддесін көздеп, кейбір мүше мемлекеттердің қоғамдастықты жеке мүдделеріне пайдалануына мүмкіндік бермейді. Ол [[Еуропалық одақ]] кеңесінің жарлықтарын бұлжытпай орындайды және кейбір талас мәселелерді [[Еуропалық сот|Еуропалық соттың]] алдына қояды. [[Еуропалық одақ]] кеңесінің ішінде немесе кеңес пен [[Еуропалық парламент]] арасында дау болған жағдайда тек Еуропалық комиссияның ғана бұл дауға араласып, оларды татуластыруға құқы бар. Сондай-ақ, Еуропалық комиссия [[Еуропалық одақ]] атынан мүше емес мемлекеттермен және басқа халықаралық ұйымдармен келісімдер жасауға құқылы. Еуропалық комиссияның штаб-пәтері — [[Брюссель]] мен [[Люксембург|Люксембургте]] орналасқан. Ол Бас директорат деп аталып, 23 департаменттен тұрады. Еуропалық комиссияның автономиялы қаржы жүйесі бар және өз бюджетін қайда жұмсауды өзі шешеді. 20 ғасырдың аяғында Еуропалық комиссия жұмысының басты бағыттарының бірі [[ТМД]] елдерінің экономикалық және гуманитарлық дамуына көмек көрсету болды. Осы мақсатта көптеген бағдарламалар мен жобалар жасалған. Оның ең бастылары: ТАСИС ([[[ТМД]] елдеріне техникалық көмек көрсету) пен ТЕМПЮС (ағарту және ғылымның дамуына көмек көрсету) бағдарламалары 1994 жылы [[Алматы|Алматыда]] Еуропалық комиссияның өкілдігі ашылды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{stub}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Тарих]] [[Санат:Еуропа одағы]] 1l7prnkyy19hsr8zuhe53esfqkzx854 3683265 3683263 2026-10-18T16:27:47Z Aldogarov 95591 3683265 wikitext text/x-wiki '''Еуропалық комиссия''' – [[Еуропалық одақ|Еуропалық Одақтың]] заң жобаларын әзірлеуге, [[Еуропалық парламент|Еуропалық Парламент]] пен Кеңестің шешімдерін орындауға, Еуропалық Одақтың шарттары мен басқа да құқықтық актілерінің сақталуын бақылауға және Одақтың ағымдағы істерін жүргізуге жауапты жоғары атқарушы органы. [[Еуропалық одақ|Еуропалық одақтың]] және оған кіретін үш қоғамдастықтың (Еуропалық көмір және болат қорыту бірлестігі, Еуропалық экономикалық қоғамдастық, Еуропалық атом энергиясын өндіру жөніндегі қоғамдастық) атқарушы және басқарушы органдарының бірі. Комиссия 1967 жылы 1 шілде күні құрылған, 20 мүшесі ([[Германия]], [[Испания]], [[Италия]], [[Ұлыбритания]], [[Франция]] мемлекеттерінің 2-ден, қалғандарының 1-ден өкілдері) бар. Комиссия мүшелерін сол елдің үкіметі тағайындайды. [[Еуропалық комиссия]] өз міндетін атқару кезінде қоғамдастықтың ортақ мүддесін көздеп, кейбір мүше мемлекеттердің қоғамдастықты жеке мүдделеріне пайдалануына мүмкіндік бермейді. Ол [[Еуропалық одақ]] кеңесінің жарлықтарын бұлжытпай орындайды және кейбір талас мәселелерді [[Еуропалық сот|Еуропалық соттың]] алдына қояды. [[Еуропалық одақ]] кеңесінің ішінде немесе кеңес пен [[Еуропалық парламент]] арасында дау болған жағдайда тек Еуропалық комиссияның ғана бұл дауға араласып, оларды татуластыруға құқы бар. Сондай-ақ, Еуропалық комиссия [[Еуропалық одақ]] атынан мүше емес мемлекеттермен және басқа халықаралық ұйымдармен келісімдер жасауға құқылы. Еуропалық комиссияның штаб-пәтері — [[Брюссель]] мен [[Люксембург|Люксембургте]] орналасқан. Ол Бас директорат деп аталып, 23 департаменттен тұрады. Еуропалық комиссияның автономиялы қаржы жүйесі бар және өз бюджетін қайда жұмсауды өзі шешеді. 20 ғасырдың аяғында Еуропалық комиссия жұмысының басты бағыттарының бірі [[ТМД]] елдерінің экономикалық және гуманитарлық дамуына көмек көрсету болды. Осы мақсатта көптеген бағдарламалар мен жобалар жасалған. Оның ең бастылары: ТАСИС ([[[ТМД]] елдеріне техникалық көмек көрсету) пен ТЕМПЮС (ағарту және ғылымның дамуына көмек көрсету) бағдарламалары 1994 жылы [[Алматы|Алматыда]] Еуропалық комиссияның өкілдігі ашылды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{stub}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Тарих]] [[Санат:Еуропа одағы]] h66n531xccwcnh6ztge8mlmlz5lgicl 3683267 3683265 2026-10-18T16:28:34Z Aldogarov 95591 3683267 wikitext text/x-wiki '''Еуропалық комиссия''' – [[Еуропалық одақ|Еуропалық Одақтың]] заң жобаларын әзірлеуге, [[Еуропалық парламент|Еуропалық Парламент]] пен [[Еуропалық кеңес|Еуропалық Кеңестің]] шешімдерін орындауға, Еуропалық Одақтың шарттары мен басқа да құқықтық актілерінің сақталуын бақылауға және Одақтың ағымдағы істерін жүргізуге жауапты жоғары атқарушы органы. [[Еуропалық одақ|Еуропалық одақтың]] және оған кіретін үш қоғамдастықтың (Еуропалық көмір және болат қорыту бірлестігі, Еуропалық экономикалық қоғамдастық, Еуропалық атом энергиясын өндіру жөніндегі қоғамдастық) атқарушы және басқарушы органдарының бірі. Комиссия 1967 жылы 1 шілде күні құрылған, 20 мүшесі ([[Германия]], [[Испания]], [[Италия]], [[Ұлыбритания]], [[Франция]] мемлекеттерінің 2-ден, қалғандарының 1-ден өкілдері) бар. Комиссия мүшелерін сол елдің үкіметі тағайындайды. [[Еуропалық комиссия]] өз міндетін атқару кезінде қоғамдастықтың ортақ мүддесін көздеп, кейбір мүше мемлекеттердің қоғамдастықты жеке мүдделеріне пайдалануына мүмкіндік бермейді. Ол [[Еуропалық одақ]] кеңесінің жарлықтарын бұлжытпай орындайды және кейбір талас мәселелерді [[Еуропалық сот|Еуропалық соттың]] алдына қояды. [[Еуропалық одақ]] кеңесінің ішінде немесе кеңес пен [[Еуропалық парламент]] арасында дау болған жағдайда тек Еуропалық комиссияның ғана бұл дауға араласып, оларды татуластыруға құқы бар. Сондай-ақ, Еуропалық комиссия [[Еуропалық одақ]] атынан мүше емес мемлекеттермен және басқа халықаралық ұйымдармен келісімдер жасауға құқылы. Еуропалық комиссияның штаб-пәтері — [[Брюссель]] мен [[Люксембург|Люксембургте]] орналасқан. Ол Бас директорат деп аталып, 23 департаменттен тұрады. Еуропалық комиссияның автономиялы қаржы жүйесі бар және өз бюджетін қайда жұмсауды өзі шешеді. 20 ғасырдың аяғында Еуропалық комиссия жұмысының басты бағыттарының бірі [[ТМД]] елдерінің экономикалық және гуманитарлық дамуына көмек көрсету болды. Осы мақсатта көптеген бағдарламалар мен жобалар жасалған. Оның ең бастылары: ТАСИС ([[[ТМД]] елдеріне техникалық көмек көрсету) пен ТЕМПЮС (ағарту және ғылымның дамуына көмек көрсету) бағдарламалары 1994 жылы [[Алматы|Алматыда]] Еуропалық комиссияның өкілдігі ашылды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{stub}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Тарих]] [[Санат:Еуропа одағы]] 8qn6kmzjkkbi0ns7pzl2lznojy9b1r5 3683268 3683267 2026-10-18T16:29:34Z Aldogarov 95591 3683268 wikitext text/x-wiki '''Еуропалық комиссия''' – [[Еуропалық одақ|Еуропалық Одақтың]] заң жобаларын әзірлеуге, [[Еуропалық парламент|Еуропалық Парламент]] пен [[Еуропалық кеңес|Еуропалық Кеңестің]] шешімдерін орындауға, [[Еуропалық Одақ|Еуропалық Одақтың]] шарттары мен басқа да құқықтық актілерінің сақталуын бақылауға және Одақтың ағымдағы істерін жүргізуге жауапты жоғары атқарушы органы. [[Еуропалық одақ|Еуропалық одақтың]] және оған кіретін үш қоғамдастықтың (Еуропалық көмір және болат қорыту бірлестігі, Еуропалық экономикалық қоғамдастық, Еуропалық атом энергиясын өндіру жөніндегі қоғамдастық) атқарушы және басқарушы органдарының бірі. Комиссия 1967 жылы 1 шілде күні құрылған, 20 мүшесі ([[Германия]], [[Испания]], [[Италия]], [[Ұлыбритания]], [[Франция]] мемлекеттерінің 2-ден, қалғандарының 1-ден өкілдері) бар. Комиссия мүшелерін сол елдің үкіметі тағайындайды. [[Еуропалық комиссия]] өз міндетін атқару кезінде қоғамдастықтың ортақ мүддесін көздеп, кейбір мүше мемлекеттердің қоғамдастықты жеке мүдделеріне пайдалануына мүмкіндік бермейді. Ол [[Еуропалық одақ]] кеңесінің жарлықтарын бұлжытпай орындайды және кейбір талас мәселелерді [[Еуропалық сот|Еуропалық соттың]] алдына қояды. [[Еуропалық одақ]] кеңесінің ішінде немесе кеңес пен [[Еуропалық парламент]] арасында дау болған жағдайда тек Еуропалық комиссияның ғана бұл дауға араласып, оларды татуластыруға құқы бар. Сондай-ақ, Еуропалық комиссия [[Еуропалық одақ]] атынан мүше емес мемлекеттермен және басқа халықаралық ұйымдармен келісімдер жасауға құқылы. Еуропалық комиссияның штаб-пәтері — [[Брюссель]] мен [[Люксембург|Люксембургте]] орналасқан. Ол Бас директорат деп аталып, 23 департаменттен тұрады. Еуропалық комиссияның автономиялы қаржы жүйесі бар және өз бюджетін қайда жұмсауды өзі шешеді. 20 ғасырдың аяғында Еуропалық комиссия жұмысының басты бағыттарының бірі [[ТМД]] елдерінің экономикалық және гуманитарлық дамуына көмек көрсету болды. Осы мақсатта көптеген бағдарламалар мен жобалар жасалған. Оның ең бастылары: ТАСИС ([[[ТМД]] елдеріне техникалық көмек көрсету) пен ТЕМПЮС (ағарту және ғылымның дамуына көмек көрсету) бағдарламалары 1994 жылы [[Алматы|Алматыда]] Еуропалық комиссияның өкілдігі ашылды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{stub}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Тарих]] [[Санат:Еуропа одағы]] sf6aiqjt9qqmdd8lo94dda0abx64y9x 3683270 3683268 2026-10-18T16:32:30Z Aldogarov 95591 3683270 wikitext text/x-wiki '''Еуропалық комиссия''' – [[Еуропалық одақ|Еуропалық Одақтың]] заң жобаларын әзірлеуге, [[Еуропалық парламент|Еуропалық Парламент]] пен [[Еуропалық кеңес|Еуропалық Кеңестің]] шешімдерін орындауға, [[Еуропалық Одақ|Еуропалық Одақтың]] шарттары мен басқа да құқықтық актілерінің сақталуын бақылауға және [[Еуропалық Одақ|Одақтың]] ағымдағы істерін жүргізуге жауапты жоғары атқарушы органы. [[Еуропалық одақ|Еуропалық одақтың]] және оған кіретін үш қоғамдастықтың (Еуропалық көмір және болат қорыту бірлестігі, Еуропалық экономикалық қоғамдастық, Еуропалық атом энергиясын өндіру жөніндегі қоғамдастық) атқарушы және басқарушы органдарының бірі. Комиссия 1967 жылы 1 шілде күні құрылған, 20 мүшесі ([[Германия]], [[Испания]], [[Италия]], [[Ұлыбритания]], [[Франция]] мемлекеттерінің 2-ден, қалғандарының 1-ден өкілдері) бар. Комиссия мүшелерін сол елдің үкіметі тағайындайды. [[Еуропалық комиссия]] өз міндетін атқару кезінде қоғамдастықтың ортақ мүддесін көздеп, кейбір мүше мемлекеттердің қоғамдастықты жеке мүдделеріне пайдалануына мүмкіндік бермейді. Ол [[Еуропалық одақ]] кеңесінің жарлықтарын бұлжытпай орындайды және кейбір талас мәселелерді [[Еуропалық сот|Еуропалық соттың]] алдына қояды. [[Еуропалық одақ]] кеңесінің ішінде немесе кеңес пен [[Еуропалық парламент]] арасында дау болған жағдайда тек Еуропалық комиссияның ғана бұл дауға араласып, оларды татуластыруға құқы бар. Сондай-ақ, Еуропалық комиссия [[Еуропалық одақ]] атынан мүше емес мемлекеттермен және басқа халықаралық ұйымдармен келісімдер жасауға құқылы. Еуропалық комиссияның штаб-пәтері — [[Брюссель]] мен [[Люксембург|Люксембургте]] орналасқан. Ол Бас директорат деп аталып, 23 департаменттен тұрады. Еуропалық комиссияның автономиялы қаржы жүйесі бар және өз бюджетін қайда жұмсауды өзі шешеді. 20 ғасырдың аяғында Еуропалық комиссия жұмысының басты бағыттарының бірі [[ТМД]] елдерінің экономикалық және гуманитарлық дамуына көмек көрсету болды. Осы мақсатта көптеген бағдарламалар мен жобалар жасалған. Оның ең бастылары: ТАСИС ([[[ТМД]] елдеріне техникалық көмек көрсету) пен ТЕМПЮС (ағарту және ғылымның дамуына көмек көрсету) бағдарламалары 1994 жылы [[Алматы|Алматыда]] Еуропалық комиссияның өкілдігі ашылды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{stub}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Тарих]] [[Санат:Еуропа одағы]] d57cguuuyubzfwzf7fuf2vhggs2e59g 3683271 3683270 2026-10-18T16:33:55Z Aldogarov 95591 3683271 wikitext text/x-wiki '''Еуропалық комиссия''' ({{lang-en|European Commission}}) —[[Еуропалық одақ|Еуропалық Одақтың]] заң жобаларын әзірлеуге, [[Еуропалық парламент|Еуропалық Парламент]] пен [[Еуропалық кеңес|Еуропалық Кеңестің]] шешімдерін орындауға, [[Еуропалық Одақ|Еуропалық Одақтың]] шарттары мен басқа да құқықтық актілерінің сақталуын бақылауға және [[Еуропалық Одақ|Одақтың]] ағымдағы істерін жүргізуге жауапты жоғары атқарушы органы. [[Еуропалық одақ|Еуропалық одақтың]] және оған кіретін үш қоғамдастықтың (Еуропалық көмір және болат қорыту бірлестігі, Еуропалық экономикалық қоғамдастық, Еуропалық атом энергиясын өндіру жөніндегі қоғамдастық) атқарушы және басқарушы органдарының бірі. Комиссия 1967 жылы 1 шілде күні құрылған, 20 мүшесі ([[Германия]], [[Испания]], [[Италия]], [[Ұлыбритания]], [[Франция]] мемлекеттерінің 2-ден, қалғандарының 1-ден өкілдері) бар. Комиссия мүшелерін сол елдің үкіметі тағайындайды. [[Еуропалық комиссия]] өз міндетін атқару кезінде қоғамдастықтың ортақ мүддесін көздеп, кейбір мүше мемлекеттердің қоғамдастықты жеке мүдделеріне пайдалануына мүмкіндік бермейді. Ол [[Еуропалық одақ]] кеңесінің жарлықтарын бұлжытпай орындайды және кейбір талас мәселелерді [[Еуропалық сот|Еуропалық соттың]] алдына қояды. [[Еуропалық одақ]] кеңесінің ішінде немесе кеңес пен [[Еуропалық парламент]] арасында дау болған жағдайда тек Еуропалық комиссияның ғана бұл дауға араласып, оларды татуластыруға құқы бар. Сондай-ақ, Еуропалық комиссия [[Еуропалық одақ]] атынан мүше емес мемлекеттермен және басқа халықаралық ұйымдармен келісімдер жасауға құқылы. Еуропалық комиссияның штаб-пәтері — [[Брюссель]] мен [[Люксембург|Люксембургте]] орналасқан. Ол Бас директорат деп аталып, 23 департаменттен тұрады. Еуропалық комиссияның автономиялы қаржы жүйесі бар және өз бюджетін қайда жұмсауды өзі шешеді. 20 ғасырдың аяғында Еуропалық комиссия жұмысының басты бағыттарының бірі [[ТМД]] елдерінің экономикалық және гуманитарлық дамуына көмек көрсету болды. Осы мақсатта көптеген бағдарламалар мен жобалар жасалған. Оның ең бастылары: ТАСИС ([[[ТМД]] елдеріне техникалық көмек көрсету) пен ТЕМПЮС (ағарту және ғылымның дамуына көмек көрсету) бағдарламалары 1994 жылы [[Алматы|Алматыда]] Еуропалық комиссияның өкілдігі ашылды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{stub}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Тарих]] [[Санат:Еуропа одағы]] p2w7ztcke7gx2a8oi3albsqydsm988h 3683272 3683271 2026-10-18T16:34:20Z Aldogarov 95591 3683272 wikitext text/x-wiki '''Еуропалық комиссия''' ({{lang-en|European Commission}}) — [[Еуропалық одақ|Еуропалық Одақтың]] заң жобаларын әзірлеуге, [[Еуропалық парламент|Еуропалық Парламент]] пен [[Еуропалық кеңес|Еуропалық Кеңестің]] шешімдерін орындауға, [[Еуропалық Одақ|Еуропалық Одақтың]] шарттары мен басқа да құқықтық актілерінің сақталуын бақылауға және [[Еуропалық Одақ|Одақтың]] ағымдағы істерін жүргізуге жауапты жоғары атқарушы органы. [[Еуропалық одақ|Еуропалық одақтың]] және оған кіретін үш қоғамдастықтың (Еуропалық көмір және болат қорыту бірлестігі, Еуропалық экономикалық қоғамдастық, Еуропалық атом энергиясын өндіру жөніндегі қоғамдастық) атқарушы және басқарушы органдарының бірі. Комиссия 1967 жылы 1 шілде күні құрылған, 20 мүшесі ([[Германия]], [[Испания]], [[Италия]], [[Ұлыбритания]], [[Франция]] мемлекеттерінің 2-ден, қалғандарының 1-ден өкілдері) бар. Комиссия мүшелерін сол елдің үкіметі тағайындайды. [[Еуропалық комиссия]] өз міндетін атқару кезінде қоғамдастықтың ортақ мүддесін көздеп, кейбір мүше мемлекеттердің қоғамдастықты жеке мүдделеріне пайдалануына мүмкіндік бермейді. Ол [[Еуропалық одақ]] кеңесінің жарлықтарын бұлжытпай орындайды және кейбір талас мәселелерді [[Еуропалық сот|Еуропалық соттың]] алдына қояды. [[Еуропалық одақ]] кеңесінің ішінде немесе кеңес пен [[Еуропалық парламент]] арасында дау болған жағдайда тек Еуропалық комиссияның ғана бұл дауға араласып, оларды татуластыруға құқы бар. Сондай-ақ, Еуропалық комиссия [[Еуропалық одақ]] атынан мүше емес мемлекеттермен және басқа халықаралық ұйымдармен келісімдер жасауға құқылы. Еуропалық комиссияның штаб-пәтері — [[Брюссель]] мен [[Люксембург|Люксембургте]] орналасқан. Ол Бас директорат деп аталып, 23 департаменттен тұрады. Еуропалық комиссияның автономиялы қаржы жүйесі бар және өз бюджетін қайда жұмсауды өзі шешеді. 20 ғасырдың аяғында Еуропалық комиссия жұмысының басты бағыттарының бірі [[ТМД]] елдерінің экономикалық және гуманитарлық дамуына көмек көрсету болды. Осы мақсатта көптеген бағдарламалар мен жобалар жасалған. Оның ең бастылары: ТАСИС ([[[ТМД]] елдеріне техникалық көмек көрсету) пен ТЕМПЮС (ағарту және ғылымның дамуына көмек көрсету) бағдарламалары 1994 жылы [[Алматы|Алматыда]] Еуропалық комиссияның өкілдігі ашылды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{stub}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Тарих]] [[Санат:Еуропа одағы]] b17k6kaf54cmq941hcp623v8exeao10 3683273 3683272 2026-10-18T16:39:29Z Aldogarov 95591 3683273 wikitext text/x-wiki '''Еуропалық комиссия''' ({{lang-en|European Commission}}) — [[Еуропалық одақ|Еуропалық Одақтың]] заң жобаларын әзірлеуге, [[Еуропалық парламент|Еуропалық Парламент]] пен [[Еуропалық кеңес|Еуропалық Кеңестің]] шешімдерін орындауға, [[Еуропалық Одақ|Еуропалық Одақтың]] шарттары мен басқа да құқықтық актілерінің сақталуын бақылауға және [[Еуропалық Одақ|Одақтың]] ағымдағы істерін жүргізуге жауапты жоғары атқарушы органы.<ref>{{Cite web|url=https://commission.europa.eu/index_en|title= About the European Commission}}</ref> [[Еуропалық одақ|Еуропалық одақтың]] және оған кіретін үш қоғамдастықтың (Еуропалық көмір және болат қорыту бірлестігі, Еуропалық экономикалық қоғамдастық, Еуропалық атом энергиясын өндіру жөніндегі қоғамдастық) атқарушы және басқарушы органдарының бірі. Комиссия 1967 жылы 1 шілде күні құрылған, 20 мүшесі ([[Германия]], [[Испания]], [[Италия]], [[Ұлыбритания]], [[Франция]] мемлекеттерінің 2-ден, қалғандарының 1-ден өкілдері) бар. Комиссия мүшелерін сол елдің үкіметі тағайындайды. [[Еуропалық комиссия]] өз міндетін атқару кезінде қоғамдастықтың ортақ мүддесін көздеп, кейбір мүше мемлекеттердің қоғамдастықты жеке мүдделеріне пайдалануына мүмкіндік бермейді. Ол [[Еуропалық одақ]] кеңесінің жарлықтарын бұлжытпай орындайды және кейбір талас мәселелерді [[Еуропалық сот|Еуропалық соттың]] алдына қояды. [[Еуропалық одақ]] кеңесінің ішінде немесе кеңес пен [[Еуропалық парламент]] арасында дау болған жағдайда тек Еуропалық комиссияның ғана бұл дауға араласып, оларды татуластыруға құқы бар. Сондай-ақ, Еуропалық комиссия [[Еуропалық одақ]] атынан мүше емес мемлекеттермен және басқа халықаралық ұйымдармен келісімдер жасауға құқылы. Еуропалық комиссияның штаб-пәтері — [[Брюссель]] мен [[Люксембург|Люксембургте]] орналасқан. Ол Бас директорат деп аталып, 23 департаменттен тұрады. Еуропалық комиссияның автономиялы қаржы жүйесі бар және өз бюджетін қайда жұмсауды өзі шешеді. 20 ғасырдың аяғында Еуропалық комиссия жұмысының басты бағыттарының бірі [[ТМД]] елдерінің экономикалық және гуманитарлық дамуына көмек көрсету болды. Осы мақсатта көптеген бағдарламалар мен жобалар жасалған. Оның ең бастылары: ТАСИС ([[[ТМД]] елдеріне техникалық көмек көрсету) пен ТЕМПЮС (ағарту және ғылымның дамуына көмек көрсету) бағдарламалары 1994 жылы [[Алматы|Алматыда]] Еуропалық комиссияның өкілдігі ашылды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{stub}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Тарих]] [[Санат:Еуропа одағы]] neecxw8ecl534gotj8nmbjenq4n1nvw 3683274 3683273 2026-10-18T16:42:46Z Aldogarov 95591 3683274 wikitext text/x-wiki '''Еуропалық комиссия''' ({{lang-en|European Commission}}) — [[Еуропалық одақ|Еуропалық Одақтың]] заң жобаларын әзірлеуге, [[Еуропалық парламент|Еуропалық Парламент]] пен [[Еуропалық кеңес|Еуропалық Кеңестің]] шешімдерін орындауға, [[Еуропалық Одақ|Еуропалық Одақтың]] шарттары мен басқа да құқықтық актілерінің сақталуын бақылауға және [[Еуропалық Одақ|Одақтың]] ағымдағы істерін жүргізуге жауапты жоғары атқарушы органы.<ref>{{Cite web|url=https://commission.europa.eu/index_en|title= About the European Commission}}</ref> Комиссия Үкімет сияқты жұмыс істейді және 27 комиссардан тұрады. Еуропалық Одаққа мүше әрбір мемлекет бір еурокомиссарды тағайындайды. Алайда Комиссия мүшелері өздерін ұсынған мемлекеттің ұстанымдарын қорғауға емес, тұтастай алғанда Еуропалық Одақтың мүдделерін білдіруге міндетті. 27 комиссардың бірі – Комиссия төрағасы. Оның кандидатурасын Еуропалық кеңес ұсынады, ал оны Еуропалық Парламент сайлайды. Содан кейін Еуропалық кеңес Комиссия төрағасының келісімімен қалған 26 комиссарды тағайындайды. Одан кейін Еуропалық комиссияның ұсынылған құрамы Еуропалық Парламенттің мақұлдауынан өтеді. [[Еуропалық одақ|Еуропалық одақтың]] және оған кіретін үш қоғамдастықтың (Еуропалық көмір және болат қорыту бірлестігі, Еуропалық экономикалық қоғамдастық, Еуропалық атом энергиясын өндіру жөніндегі қоғамдастық) атқарушы және басқарушы органдарының бірі. Комиссия 1967 жылы 1 шілде күні құрылған, 20 мүшесі ([[Германия]], [[Испания]], [[Италия]], [[Ұлыбритания]], [[Франция]] мемлекеттерінің 2-ден, қалғандарының 1-ден өкілдері) бар. Комиссия мүшелерін сол елдің үкіметі тағайындайды. [[Еуропалық комиссия]] өз міндетін атқару кезінде қоғамдастықтың ортақ мүддесін көздеп, кейбір мүше мемлекеттердің қоғамдастықты жеке мүдделеріне пайдалануына мүмкіндік бермейді. Ол [[Еуропалық одақ]] кеңесінің жарлықтарын бұлжытпай орындайды және кейбір талас мәселелерді [[Еуропалық сот|Еуропалық соттың]] алдына қояды. [[Еуропалық одақ]] кеңесінің ішінде немесе кеңес пен [[Еуропалық парламент]] арасында дау болған жағдайда тек Еуропалық комиссияның ғана бұл дауға араласып, оларды татуластыруға құқы бар. Сондай-ақ, Еуропалық комиссия [[Еуропалық одақ]] атынан мүше емес мемлекеттермен және басқа халықаралық ұйымдармен келісімдер жасауға құқылы. Еуропалық комиссияның штаб-пәтері — [[Брюссель]] мен [[Люксембург|Люксембургте]] орналасқан. Ол Бас директорат деп аталып, 23 департаменттен тұрады. Еуропалық комиссияның автономиялы қаржы жүйесі бар және өз бюджетін қайда жұмсауды өзі шешеді. 20 ғасырдың аяғында Еуропалық комиссия жұмысының басты бағыттарының бірі [[ТМД]] елдерінің экономикалық және гуманитарлық дамуына көмек көрсету болды. Осы мақсатта көптеген бағдарламалар мен жобалар жасалған. Оның ең бастылары: ТАСИС ([[[ТМД]] елдеріне техникалық көмек көрсету) пен ТЕМПЮС (ағарту және ғылымның дамуына көмек көрсету) бағдарламалары 1994 жылы [[Алматы|Алматыда]] Еуропалық комиссияның өкілдігі ашылды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{stub}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Тарих]] [[Санат:Еуропа одағы]] 7gn9ef1byt4i9f3rmomzhd3j0td17ez 3683278 3683274 2026-10-18T16:47:39Z Aldogarov 95591 3683278 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік орган |атауы = Еуропалық комиссия |қысқартылған атауы = |шынайы атауы = |шынайы атауы1 = |шынайы атауы2 = |мемлекет = |құзыреті = |құзерет_тақырып_мәтіні = |эмблема = |эмблеманың ені = |эмблеманың тақырыбы = |мөрі = |мөрдің ені = |мөрдің тақырыбы = |сурет = |сурет ені = |сурет тақырыбы = |құрылған жылы = |ізашары1 = |ізашары2 = |таратылған жылы = |ізбасары = |бағынады = |тағайындайды = |штаб-пәтері = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region_code = |қызметкерлер = |бюджет = |министрдің есімі1 = |министрдің міндеті1 = |министрдің есімі2 = |министрдің міндеті2 = |басшылықтың есімі1 = |басшылықтың лауазымы1 = |басшылықтың есімі2 = |басшылықтың лауазымы2 = |жоғарыда тұрған мекеме = |бір мекемеге қарасты орган1 = |бір мекемеге қарасты орган2 = |құжат1 = |сайты = |түсініктемелер = |карта = |карта ені = |картаның тақырыбы = }} '''Еуропалық комиссия''' ({{lang-en|European Commission}}) — [[Еуропалық одақ|Еуропалық Одақтың]] заң жобаларын әзірлеуге, [[Еуропалық парламент|Еуропалық Парламент]] пен [[Еуропалық кеңес|Еуропалық Кеңестің]] шешімдерін орындауға, [[Еуропалық Одақ|Еуропалық Одақтың]] шарттары мен басқа да құқықтық актілерінің сақталуын бақылауға және [[Еуропалық Одақ|Одақтың]] ағымдағы істерін жүргізуге жауапты жоғары атқарушы органы.<ref>{{Cite web|url=https://commission.europa.eu/index_en|title= About the European Commission}}</ref> Комиссия Үкімет сияқты жұмыс істейді және 27 комиссардан тұрады. Еуропалық Одаққа мүше әрбір мемлекет бір еурокомиссарды тағайындайды. Алайда Комиссия мүшелері өздерін ұсынған мемлекеттің ұстанымдарын қорғауға емес, тұтастай алғанда Еуропалық Одақтың мүдделерін білдіруге міндетті. 27 комиссардың бірі – Комиссия төрағасы. Оның кандидатурасын Еуропалық кеңес ұсынады, ал оны Еуропалық Парламент сайлайды. Содан кейін Еуропалық кеңес Комиссия төрағасының келісімімен қалған 26 комиссарды тағайындайды. Одан кейін Еуропалық комиссияның ұсынылған құрамы Еуропалық Парламенттің мақұлдауынан өтеді. [[Еуропалық одақ|Еуропалық одақтың]] және оған кіретін үш қоғамдастықтың (Еуропалық көмір және болат қорыту бірлестігі, Еуропалық экономикалық қоғамдастық, Еуропалық атом энергиясын өндіру жөніндегі қоғамдастық) атқарушы және басқарушы органдарының бірі. Комиссия 1967 жылы 1 шілде күні құрылған, 20 мүшесі ([[Германия]], [[Испания]], [[Италия]], [[Ұлыбритания]], [[Франция]] мемлекеттерінің 2-ден, қалғандарының 1-ден өкілдері) бар. Комиссия мүшелерін сол елдің үкіметі тағайындайды. [[Еуропалық комиссия]] өз міндетін атқару кезінде қоғамдастықтың ортақ мүддесін көздеп, кейбір мүше мемлекеттердің қоғамдастықты жеке мүдделеріне пайдалануына мүмкіндік бермейді. Ол [[Еуропалық одақ]] кеңесінің жарлықтарын бұлжытпай орындайды және кейбір талас мәселелерді [[Еуропалық сот|Еуропалық соттың]] алдына қояды. [[Еуропалық одақ]] кеңесінің ішінде немесе кеңес пен [[Еуропалық парламент]] арасында дау болған жағдайда тек Еуропалық комиссияның ғана бұл дауға араласып, оларды татуластыруға құқы бар. Сондай-ақ, Еуропалық комиссия [[Еуропалық одақ]] атынан мүше емес мемлекеттермен және басқа халықаралық ұйымдармен келісімдер жасауға құқылы. Еуропалық комиссияның штаб-пәтері — [[Брюссель]] мен [[Люксембург|Люксембургте]] орналасқан. Ол Бас директорат деп аталып, 23 департаменттен тұрады. Еуропалық комиссияның автономиялы қаржы жүйесі бар және өз бюджетін қайда жұмсауды өзі шешеді. 20 ғасырдың аяғында Еуропалық комиссия жұмысының басты бағыттарының бірі [[ТМД]] елдерінің экономикалық және гуманитарлық дамуына көмек көрсету болды. Осы мақсатта көптеген бағдарламалар мен жобалар жасалған. Оның ең бастылары: ТАСИС ([[[ТМД]] елдеріне техникалық көмек көрсету) пен ТЕМПЮС (ағарту және ғылымның дамуына көмек көрсету) бағдарламалары 1994 жылы [[Алматы|Алматыда]] Еуропалық комиссияның өкілдігі ашылды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{stub}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Тарих]] [[Санат:Еуропа одағы]] j4v4o3f6nxpwkzm2ry5abuhyuhgwy3v 3683279 3683278 2026-10-18T16:49:46Z Aldogarov 95591 3683279 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік орган |атауы = Еуропалық комиссия |қысқартылған атауы = |шынайы атауы = {{lang-en|European Commission}} |шынайы атауы1 = |шынайы атауы2 = |мемлекет = {{байрақ|Еуропа}} |құзыреті = |құзерет_тақырып_мәтіні = |эмблема = |эмблеманың ені = |эмблеманың тақырыбы = |мөрі = |мөрдің ені = |мөрдің тақырыбы = |сурет = |сурет ені = |сурет тақырыбы = |құрылған жылы = 1959 |ізашары1 = |ізашары2 = |таратылған жылы = |ізбасары = |бағынады = |тағайындайды = |штаб-пәтері = [[Брюссель]] |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region_code = |қызметкерлер = |бюджет = |министрдің есімі1 = |министрдің міндеті1 = |министрдің есімі2 = |министрдің міндеті2 = |басшылықтың есімі1 = |басшылықтың лауазымы1 = |басшылықтың есімі2 = |басшылықтың лауазымы2 = |жоғарыда тұрған мекеме = |бір мекемеге қарасты орган1 = |бір мекемеге қарасты орган2 = |құжат1 = |сайты = |түсініктемелер = |карта = |карта ені = |картаның тақырыбы = }} '''Еуропалық комиссия''' ({{lang-en|European Commission}}) — [[Еуропалық одақ|Еуропалық Одақтың]] заң жобаларын әзірлеуге, [[Еуропалық парламент|Еуропалық Парламент]] пен [[Еуропалық кеңес|Еуропалық Кеңестің]] шешімдерін орындауға, [[Еуропалық Одақ|Еуропалық Одақтың]] шарттары мен басқа да құқықтық актілерінің сақталуын бақылауға және [[Еуропалық Одақ|Одақтың]] ағымдағы істерін жүргізуге жауапты жоғары атқарушы органы.<ref>{{Cite web|url=https://commission.europa.eu/index_en|title= About the European Commission}}</ref> Комиссия Үкімет сияқты жұмыс істейді және 27 комиссардан тұрады. Еуропалық Одаққа мүше әрбір мемлекет бір еурокомиссарды тағайындайды. Алайда Комиссия мүшелері өздерін ұсынған мемлекеттің ұстанымдарын қорғауға емес, тұтастай алғанда Еуропалық Одақтың мүдделерін білдіруге міндетті. 27 комиссардың бірі – Комиссия төрағасы. Оның кандидатурасын Еуропалық кеңес ұсынады, ал оны Еуропалық Парламент сайлайды. Содан кейін Еуропалық кеңес Комиссия төрағасының келісімімен қалған 26 комиссарды тағайындайды. Одан кейін Еуропалық комиссияның ұсынылған құрамы Еуропалық Парламенттің мақұлдауынан өтеді. [[Еуропалық одақ|Еуропалық одақтың]] және оған кіретін үш қоғамдастықтың (Еуропалық көмір және болат қорыту бірлестігі, Еуропалық экономикалық қоғамдастық, Еуропалық атом энергиясын өндіру жөніндегі қоғамдастық) атқарушы және басқарушы органдарының бірі. Комиссия 1967 жылы 1 шілде күні құрылған, 20 мүшесі ([[Германия]], [[Испания]], [[Италия]], [[Ұлыбритания]], [[Франция]] мемлекеттерінің 2-ден, қалғандарының 1-ден өкілдері) бар. Комиссия мүшелерін сол елдің үкіметі тағайындайды. [[Еуропалық комиссия]] өз міндетін атқару кезінде қоғамдастықтың ортақ мүддесін көздеп, кейбір мүше мемлекеттердің қоғамдастықты жеке мүдделеріне пайдалануына мүмкіндік бермейді. Ол [[Еуропалық одақ]] кеңесінің жарлықтарын бұлжытпай орындайды және кейбір талас мәселелерді [[Еуропалық сот|Еуропалық соттың]] алдына қояды. [[Еуропалық одақ]] кеңесінің ішінде немесе кеңес пен [[Еуропалық парламент]] арасында дау болған жағдайда тек Еуропалық комиссияның ғана бұл дауға араласып, оларды татуластыруға құқы бар. Сондай-ақ, Еуропалық комиссия [[Еуропалық одақ]] атынан мүше емес мемлекеттермен және басқа халықаралық ұйымдармен келісімдер жасауға құқылы. Еуропалық комиссияның штаб-пәтері — [[Брюссель]] мен [[Люксембург|Люксембургте]] орналасқан. Ол Бас директорат деп аталып, 23 департаменттен тұрады. Еуропалық комиссияның автономиялы қаржы жүйесі бар және өз бюджетін қайда жұмсауды өзі шешеді. 20 ғасырдың аяғында Еуропалық комиссия жұмысының басты бағыттарының бірі [[ТМД]] елдерінің экономикалық және гуманитарлық дамуына көмек көрсету болды. Осы мақсатта көптеген бағдарламалар мен жобалар жасалған. Оның ең бастылары: ТАСИС ([[[ТМД]] елдеріне техникалық көмек көрсету) пен ТЕМПЮС (ағарту және ғылымның дамуына көмек көрсету) бағдарламалары 1994 жылы [[Алматы|Алматыда]] Еуропалық комиссияның өкілдігі ашылды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{stub}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Тарих]] [[Санат:Еуропа одағы]] b8uqov7cu2tonzisj6xq34xa5or9xej 3683280 3683279 2026-10-18T16:52:49Z Aldogarov 95591 3683280 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік орган |атауы = Еуропалық комиссия |қысқартылған атауы = |шынайы атауы = {{lang-en|European Commission}} |шынайы атауы1 = |шынайы атауы2 = |мемлекет = {{байрақ|Еуропа}} |құзыреті = |құзерет_тақырып_мәтіні = |эмблема = European Commission.svg |эмблеманың ені = |эмблеманың тақырыбы = |мөрі = |мөрдің ені = |мөрдің тақырыбы = |сурет = |сурет ені = |сурет тақырыбы = |құрылған жылы = 1958 |ізашары1 = |ізашары2 = |таратылған жылы = |ізбасары = |бағынады = |тағайындайды = |штаб-пәтері = [[Брюссель]] |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region_code = |қызметкерлер = 23 000 |бюджет = |министрдің есімі1 = |министрдің міндеті1 = |министрдің есімі2 = |министрдің міндеті2 = |басшылықтың есімі1 = [[Урсула фон дер Ляйен]] |басшылықтың лауазымы1 = Төрағасы |басшылықтың есімі2 = |басшылықтың лауазымы2 = |жоғарыда тұрған мекеме = |бір мекемеге қарасты орган1 = |бір мекемеге қарасты орган2 = |құжат1 = |сайты = |түсініктемелер = |карта = |карта ені = |картаның тақырыбы = }} '''Еуропалық комиссия''' ({{lang-en|European Commission}}) — [[Еуропалық одақ|Еуропалық Одақтың]] заң жобаларын әзірлеуге, [[Еуропалық парламент|Еуропалық Парламент]] пен [[Еуропалық кеңес|Еуропалық Кеңестің]] шешімдерін орындауға, [[Еуропалық Одақ|Еуропалық Одақтың]] шарттары мен басқа да құқықтық актілерінің сақталуын бақылауға және [[Еуропалық Одақ|Одақтың]] ағымдағы істерін жүргізуге жауапты жоғары атқарушы органы.<ref>{{Cite web|url=https://commission.europa.eu/index_en|title= About the European Commission}}</ref> Комиссия Үкімет сияқты жұмыс істейді және 27 комиссардан тұрады. Еуропалық Одаққа мүше әрбір мемлекет бір еурокомиссарды тағайындайды. Алайда Комиссия мүшелері өздерін ұсынған мемлекеттің ұстанымдарын қорғауға емес, тұтастай алғанда Еуропалық Одақтың мүдделерін білдіруге міндетті. 27 комиссардың бірі – Комиссия төрағасы. Оның кандидатурасын Еуропалық кеңес ұсынады, ал оны Еуропалық Парламент сайлайды. Содан кейін Еуропалық кеңес Комиссия төрағасының келісімімен қалған 26 комиссарды тағайындайды. Одан кейін Еуропалық комиссияның ұсынылған құрамы Еуропалық Парламенттің мақұлдауынан өтеді. [[Еуропалық одақ|Еуропалық одақтың]] және оған кіретін үш қоғамдастықтың (Еуропалық көмір және болат қорыту бірлестігі, Еуропалық экономикалық қоғамдастық, Еуропалық атом энергиясын өндіру жөніндегі қоғамдастық) атқарушы және басқарушы органдарының бірі. Комиссия 1967 жылы 1 шілде күні құрылған, 20 мүшесі ([[Германия]], [[Испания]], [[Италия]], [[Ұлыбритания]], [[Франция]] мемлекеттерінің 2-ден, қалғандарының 1-ден өкілдері) бар. Комиссия мүшелерін сол елдің үкіметі тағайындайды. [[Еуропалық комиссия]] өз міндетін атқару кезінде қоғамдастықтың ортақ мүддесін көздеп, кейбір мүше мемлекеттердің қоғамдастықты жеке мүдделеріне пайдалануына мүмкіндік бермейді. Ол [[Еуропалық одақ]] кеңесінің жарлықтарын бұлжытпай орындайды және кейбір талас мәселелерді [[Еуропалық сот|Еуропалық соттың]] алдына қояды. [[Еуропалық одақ]] кеңесінің ішінде немесе кеңес пен [[Еуропалық парламент]] арасында дау болған жағдайда тек Еуропалық комиссияның ғана бұл дауға араласып, оларды татуластыруға құқы бар. Сондай-ақ, Еуропалық комиссия [[Еуропалық одақ]] атынан мүше емес мемлекеттермен және басқа халықаралық ұйымдармен келісімдер жасауға құқылы. Еуропалық комиссияның штаб-пәтері — [[Брюссель]] мен [[Люксембург|Люксембургте]] орналасқан. Ол Бас директорат деп аталып, 23 департаменттен тұрады. Еуропалық комиссияның автономиялы қаржы жүйесі бар және өз бюджетін қайда жұмсауды өзі шешеді. 20 ғасырдың аяғында Еуропалық комиссия жұмысының басты бағыттарының бірі [[ТМД]] елдерінің экономикалық және гуманитарлық дамуына көмек көрсету болды. Осы мақсатта көптеген бағдарламалар мен жобалар жасалған. Оның ең бастылары: ТАСИС ([[[ТМД]] елдеріне техникалық көмек көрсету) пен ТЕМПЮС (ағарту және ғылымның дамуына көмек көрсету) бағдарламалары 1994 жылы [[Алматы|Алматыда]] Еуропалық комиссияның өкілдігі ашылды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{stub}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Тарих]] [[Санат:Еуропа одағы]] kpr0kqg2ibhbvnt3bu97lsxa3pxuff2 3683389 3683280 2026-10-19T04:33:28Z Aldogarov 95591 3683389 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік орган |атауы = Еуропалық комиссия |қысқартылған атауы = |шынайы атауы = {{lang-en|European Commission}} |шынайы атауы1 = |шынайы атауы2 = |мемлекет = {{байрақ|Еуропа}} |құзыреті = |құзерет_тақырып_мәтіні = |эмблема = European Commission.svg |эмблеманың ені = |эмблеманың тақырыбы = |мөрі = |мөрдің ені = |мөрдің тақырыбы = |сурет = |сурет ені = |сурет тақырыбы = |құрылған жылы = 1958 |ізашары1 = |ізашары2 = |таратылған жылы = |ізбасары = |бағынады = |тағайындайды = |штаб-пәтері = [[Брюссель]] |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region_code = |қызметкерлер = 23 000 |бюджет = |министрдің есімі1 = |министрдің міндеті1 = |министрдің есімі2 = |министрдің міндеті2 = |басшылықтың есімі1 = [[Урсула фон дер Ляйен]] |басшылықтың лауазымы1 = Төрағасы |басшылықтың есімі2 = |басшылықтың лауазымы2 = |жоғарыда тұрған мекеме = |бір мекемеге қарасты орган1 = |бір мекемеге қарасты орган2 = |құжат1 = |сайты = https://commission.europa.eu/index_en |түсініктемелер = |карта = |карта ені = |картаның тақырыбы = }} '''Еуропалық комиссия''' ({{lang-en|European Commission}}) — [[Еуропалық одақ|Еуропалық Одақтың]] заң жобаларын әзірлеуге, [[Еуропалық парламент|Еуропалық Парламент]] пен [[Еуропалық кеңес|Еуропалық Кеңестің]] шешімдерін орындауға, [[Еуропалық Одақ|Еуропалық Одақтың]] шарттары мен басқа да құқықтық актілерінің сақталуын бақылауға және [[Еуропалық Одақ|Одақтың]] ағымдағы істерін жүргізуге жауапты жоғары атқарушы органы.<ref>{{Cite web|url=https://commission.europa.eu/index_en|title= About the European Commission}}</ref> Комиссия Үкімет сияқты жұмыс істейді және 27 комиссардан тұрады. Еуропалық Одаққа мүше әрбір мемлекет бір еурокомиссарды тағайындайды. Алайда Комиссия мүшелері өздерін ұсынған мемлекеттің ұстанымдарын қорғауға емес, тұтастай алғанда Еуропалық Одақтың мүдделерін білдіруге міндетті. 27 комиссардың бірі – Комиссия төрағасы. Оның кандидатурасын Еуропалық кеңес ұсынады, ал оны Еуропалық Парламент сайлайды. Содан кейін Еуропалық кеңес Комиссия төрағасының келісімімен қалған 26 комиссарды тағайындайды. Одан кейін Еуропалық комиссияның ұсынылған құрамы Еуропалық Парламенттің мақұлдауынан өтеді. [[Еуропалық одақ|Еуропалық одақтың]] және оған кіретін үш қоғамдастықтың (Еуропалық көмір және болат қорыту бірлестігі, Еуропалық экономикалық қоғамдастық, Еуропалық атом энергиясын өндіру жөніндегі қоғамдастық) атқарушы және басқарушы органдарының бірі. Комиссия 1967 жылы 1 шілде күні құрылған, 20 мүшесі ([[Германия]], [[Испания]], [[Италия]], [[Ұлыбритания]], [[Франция]] мемлекеттерінің 2-ден, қалғандарының 1-ден өкілдері) бар. Комиссия мүшелерін сол елдің үкіметі тағайындайды. [[Еуропалық комиссия]] өз міндетін атқару кезінде қоғамдастықтың ортақ мүддесін көздеп, кейбір мүше мемлекеттердің қоғамдастықты жеке мүдделеріне пайдалануына мүмкіндік бермейді. Ол [[Еуропалық одақ]] кеңесінің жарлықтарын бұлжытпай орындайды және кейбір талас мәселелерді [[Еуропалық сот|Еуропалық соттың]] алдына қояды. [[Еуропалық одақ]] кеңесінің ішінде немесе кеңес пен [[Еуропалық парламент]] арасында дау болған жағдайда тек Еуропалық комиссияның ғана бұл дауға араласып, оларды татуластыруға құқы бар. Сондай-ақ, Еуропалық комиссия [[Еуропалық одақ]] атынан мүше емес мемлекеттермен және басқа халықаралық ұйымдармен келісімдер жасауға құқылы. Еуропалық комиссияның штаб-пәтері — [[Брюссель]] мен [[Люксембург|Люксембургте]] орналасқан. Ол Бас директорат деп аталып, 23 департаменттен тұрады. Еуропалық комиссияның автономиялы қаржы жүйесі бар және өз бюджетін қайда жұмсауды өзі шешеді. 20 ғасырдың аяғында Еуропалық комиссия жұмысының басты бағыттарының бірі [[ТМД]] елдерінің экономикалық және гуманитарлық дамуына көмек көрсету болды. Осы мақсатта көптеген бағдарламалар мен жобалар жасалған. Оның ең бастылары: ТАСИС ([[[ТМД]] елдеріне техникалық көмек көрсету) пен ТЕМПЮС (ағарту және ғылымның дамуына көмек көрсету) бағдарламалары 1994 жылы [[Алматы|Алматыда]] Еуропалық комиссияның өкілдігі ашылды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{stub}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Тарих]] [[Санат:Еуропа одағы]] po47xm2t9kmfvr5yna4l2cm3dpatdf8 0 41409 3683397 3620297 2026-10-19T04:57:58Z Almatrkh 172335 /* Галерея */ 3683397 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Ауыл |атауы = Қарғалы |сурет =Қарғалы жамбыл ауданы.jpg |әкімшілік күйі = Ауылдық округ орталығы |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg =43|lat_min = 10|lat_sec = 36 |lon_deg =76|lon_min = 24|lon_sec =23 |CoordAddon = type:city(1226000)_region:KZ |CoordScale = |ел картасы = |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Алматы облысы |кестедегі облыс = Алматы облысы{{!}}Алматы |ауданы = Жамбыл ауданы (Алматы облысы) |кестедегі аудан = Жамбыл ауданы (Алматы облысы){{!}}Жамбыл |мекен түрі = ауылдық округ{{!}}Ауылдық округі |мекені = Қарғалы ауылдық округі (Алматы облысы){{!}}Қарғалы |ішкі бөлінісі = |әкімі =Наметов Қуаныш Мұратбекұлы |құрылған уақыты = 1909 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = ''Фабричный'' |статус алуы = |жер аумағы = |климаты = |тұрғыны = {{өсім}}30999 |санақ жылы = [[2021 жыл|2021]] |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} {{мағына|Қарғалы}} '''Қарғалы''' ([[2007 жыл]]ға дейін — ''Фабричный'')<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V07D0001983 Облыстағы кейбір ауылдық округтер мен ауылдардың атауын өзгерту туралы]</ref> — [[Алматы облысы]] [[Жамбыл ауданы (Алматы облысы)|Жамбыл ауданы]]ндағы ауыл, [[Қарғалы ауылдық округі (Алматы облысы)|Қарғалы ауылдық округі]] орталығы. == Географиялық орны == Аудан орталығы - [[Ұзынағаш (Алматы облысы)|Ұзынағаш]] ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 11 км жерде, [[Ұзынқарғалы]] өзенінің бойында, [[Іле Алатауы]]ның баурайында орналасқан. == Халқы == {| class="wikitable" |+ Саны (1999, 2009, 2021)<ref name="source122">[http://stat.gov.kz/census/national/2009/region 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |date=2019-12-08 }}</ref><ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- !1999 !! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен |- ||17501||{{өсім}}20114 ||{{өсім}}30999 ||154,1 ||9739 ||{{өсім}}15365 ||157,8 ||10375 ||{{өсім}}15634 ||150,7 |} == Тарихы == Іргесі [[1909 жыл|1909]] жылы шұға фабрикасын салуға байланысты қаланған. Алғашында "Қарғалы", [[1937 жыл|1937]] жылдан "Фабричный" деп аталды, [[2007 жыл]]ы алғашқы атауы қайтарылды. Фабрикамен бірге [[1910 жыл|1910]] жылы аурухана, [[1917 жыл|1917]] жылы мектеп және ағаш құбырлы сумен қамтамасыз ету жүйесі бар жеке су электр станциясы салынды. [[Қазан төңкерісі|Революциядан]] кейін фабрика ұлттандырылды. [[Ресейдегі азамат соғысы|Азамат соғысы]] жылдарында шикізат пен мамандар тапшылығына байланысты өндіріс іс жүзінде тоқтап, техниканы тонаудан қорғауға күш салынды.<ref>[https://ognialatau.kz/news/cat-12/9508/ Қазақстандағы ең көне зауыт.]</ref> [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде ауылға майдан аймақтарынан көшірілген [[Сумы]] және Псков тоқыма фабрикаларынан құрал-жабдықтар мен білікті мамандар жеткізілді. Техникалық және кадрлық ресурстардың бұл айтарлықтай артуы, ең алдымен, соғыс аймақтарынан көшірілген тұрғындардың есебінен зауыттың да, ауылдың да өсуіне әкелді. Ауылда зауыттан бөлек ағаш кесетін, шағын кірпіш зауыты да болған. Қарғалы шұға комбинаты — Қазақстандағы алғашқы тоқыма кәсіпорындарының бірі. Кеңес кезеңінде Фабричный ауылы ірі [[Тоқыма кәсібі|тоқыма]] орталығына айналып, кәсіпорын [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]-ның көптеген аймақтарын өніммен қамтамасыз етті. Сондай-ақ, ауыл маңындағы табиғи ландшафттар [[Шәкен Кенжетайұлы Айманов|Шәкен Айманов]] пен [[Абдолла Қарсақбаев]] сынды қазақ киносы классиктерінің фильмдерін түсіруге негіз болды.<ref>[https://www.kp.kz/daily/27754/5201979/ Шағын ауылдағы ұлы суретші.]</ref> == Өндіріс орындары == Өндіріс орындарынан “Қарғалы” АҚ (шұға комбинат), [[асфальт]] зауытты, сувенирлер шығаратын цех, тұрмыстық комбинат бөлімшесі, бірнеше ӨК, шаруа қожалықтары, т.б. жұмыс істейді. == Инфрақұрылымы == Кентте 6 орта мектеп және 1 өнер мектебі, шет тілдерін оқытатын ортасы, [[балабақша]], [[кинотеатр]], [[клуб]], мәдениет үйі, [[кітапхана]], [[аурухана]], [[емхана]], фелдьшер-акушерлік пункт, [[дәріхана]], т.б. бар. Фабричныйда [[1886 жыл|1886]] жылы салынған облыстағы ескі мешіттің бірі сақталған. Жақын темір жолы стансасы - [[Жібек жолы (Қарасай ауданы)|Жібек жолы]] (32 км)<ref>[[Қазақ энциклопедиясы]], 9 том</ref>. [[Сурет:Болыс Сәт Ниязбекұлы атындағы мешіт.jpg|нобай|1886 жылғы тұрғызылған мешіттің мемориалдық жазуы.]] == Транспорт == [[Алматы|Алматыдан]] Қарғалыға дейін 236 автобуспен немесе [[Төле би атындағы көше (Алматы)|Төле би]] - [[Момышұлы атындағы көше (Алматы)|Бауыржан Момышұлы]] көшелерінің қиылысынан жеке таксимен жетуге болады. == Галерея == <gallery> Сурет:Уәлиханов көшесі.jpg|Уәлиханов көшесі, ауылдың негізгі сауда көшесі. Көшенің бойында көптеген сауда нүктелері мен Айсұлу базары орналасқан. Сурет:Әсет Бейсеуов көшесі (2).jpg|Әсет Бейсеуов көшесі, ауылдың алғашқы көшелерінің бірі.Бұл көшенің бойында ауылдың ауруханасы,№1 орта мектебі мен Майбұлақ мешіті орналасқан. Сурет:Әсет Бейсеуов көшесі-1.jpg|Сәт көшесі. Бұл көшеде 1886 жылы салынған мешіт, Қарғалы №3-ші орта мектебі, және алғашқы базарлардың бірі - әмбебап базары орналасқан. Сурет:Сәт мешіті Қарғалы.jpg|1886 жылы салынған мешіттің мұнарасы. Сурет:Kargaly comb.jpg|ХХ ғасырдың басында салынған [[Фабрика|комбинат]], (оң жағында) жотадан түсірілген фотосурет, қазіргі уақытта жұмыс істемейді. Сурет:Қарғалыдағы №1 мектеп.jpg|№ 1 Қарғалы мектебі — елді мекендегі алғашқы мектептердің бірі, ол XX ғасырдың бірінші жартысында салынған. </gallery> == Белгілі тұлғалар == * [[Талғат Аманкелдіұлы Мұсабаев]] (1951) қазақстандық және ресейлік ғарышкер, қазақстандық мемлекет қайраткері. * [[Әсет Көпбайұлы Бейсеуов]] (1938-1996) кеңестік және қазақстандық [[композитор]], [[Қазақстанның халық әртісі]] (1991). == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Жамбыл ауданы елді мекендері (Алматы облысы)}} [[Санат:Жамбыл ауданы (Алматы облысы) елді мекендері]] [[Санат:Қазақстанның бұрынғы кенттері]] 3fnivtafct7bydbbcuzf2o5j1p8ouyn 0 41674 3683481 2307103 2026-10-19T07:29:38Z Wikuiser 172895 /* */ 3683481 wikitext text/x-wiki {{Жазушы | Есімі = Ги де Мопассан | Шынайы есімі = Guy de Maupassant | Суреті = Maupassant par Nadar.jpg | Ені = | Суреттің аты = | Туған кездегі есімі = {{lang-fr|Henri René Albert Guy de Maupassant}} | Лақап аты = | Туған күні = 05.08.1850 | Туған жері = [[Трувиль-сюр-Арк]], [[Нормандия]], Франция | Қайтыс болған күні = 06.07.1893 | Қайтыс болған жері = [[Пасси]], Париж, Франция | Азаматтығы = | Ұлты = | Білімі = | Мансабы = | Шығармашылық жылдары = | Бағыты = | Жанры = | Шығармалардың тілі = | Дебюті = | Марапаттары = | Сыйлықтары = | Қолтаңбасы = Guy de Maupassant, signature.jpg | Сайты = | Commons = }} '''Мопассан Ги, Де Анри Рене Альбер Ги''' (5.8. 1850, [[Трувиль-сюр-Арк]], [[Миромениль]] қамалы – 6.7.1893, [[Париж]]) — француз жазушысы, ХІХ ғасырдың соңғы ширегіндегі француз әдебиетінің реалист жазушылардың бірі. Ақсүйектер отбасында туып, балалық шағы [[Нормандия]]да өткен. [[Ивето]]дағы діни [[колледж]]де, [[Руан]]дағы [[лицей]]де оқыған (1870). [[Франция–Пруссия]] соғысына қатысқан (1870 – 71). Мопассан әдебиетте новеллист ретінде танылды, 16 новелла жазды. Ол өмір сүрген қоғамның кескін-келбетін бейнелеп, биліктің боямасыз көрінісін, саясаттың жалғандығын, демократия мен милитаризмді, отаршылдық өктемдікті шебер суреттеді. “''Тельеннің үй-жайы''” (1881), “''Мадемуазель Фифи''” (1882), “''Вальдшнеп әңгімелері''” (1883), “''Апалы-сіңлілі Рондоли''” (1884), “''Мисс Гар-риет''” (1884), “''Иветта''” (1885), “''Орля''” (1887), т.б. новеллалары бар. Мопассанның 6 романы, 18 әңгіме, мақалалар жинағы шықты. “''Өмір''” романы негізінде “''психологиялық прозаның шебер''і” атанып (1883), кейін “''Сүйіктім''” (1885), “''Монт-Ориоль''”, “''Пьер және Жан''” (1887), “''Өлімдей күшті''” (1889), “''Біздің жүрек''” (1890) романдарын жазды. Жазушы шығармаларында қоғамдағы рухани құлдырау мен екіжүзділік (“''Асыл бұйымдар''”, “''Марапатталған''”), махаббат суреттеліп (“''Ай нұры''”, “''Бақыт''”), шынайы сезімнің құлдырауын, сауда-саттыққа, желөкпе ермекке айналуын (“''Иветта''”, “''Шыншыл тарих''”) әшкереледі. Әңгімелерінде шаруаның қараңғылығын ғана емес (“''Бочонок''”, “''Шайтан''”), өмір тұңғиығына тасталған адамдардың аянышты тағдырын да (“''Қаңғыбас''”, “''Шкаф''”, “''Қайыршы''”) жазды. Мопассан адамгершілікті (“''Симона әкей''”, “''Мартенның қызы''”), отаншылдық пен ерлікті, қайсарлықты (“''Пышка''”, “''Мадемуазель Фифи''”, “''Милон атай''”) дәріптеді. Мопассанның (“''Пышка''” (1935), “''Бес әңгіме''” (1937), “''Әңгімелер''” (1961), “''Пьер мен Жан''” (1967), “''Өмір''” (1970) атты шығармалары қазақ тіліне аударылған.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев — Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, XI том 27 бет.</ref> == Толығырақ== Анри Рене Альбер Ги де Мопассан 1850 жылдың 5 тамызында Нормандияда кедейленген дворян отбасында дүниеге келді. 1869 жылы Ги руандық лицейді бакалавр атағымен бітіріп, Канн университетінің заң факультетіне оқуға түседі. Бірақ 1870 жылдың жазында басталған француз-прусс соғысының кесірінен оқуын жалғастыра ламайды.<ref name="ReferenceA">История зарубежной литературы ХІХ века. Елизарова М.Е., Гиждеу С.П., Колесников Б.И., Михальская Н.П. Москва, Просвещение, 1972</ref> 1870-1871 жылдардағы соғыс Гидің жан-дүниесінің толыққанды қалыптасып, патриоттық сезімінің оянуына өз әсерін тигізді. 1873-1878 жылдары теңіз министрлігінде жұмыс істейді. Бұл жылдары жағдайы жақсы болғанымен, басшылық тарапынан әдебиетке деген қызығушылығына қолдау таппайды. Министрліктегі қызметінде жазушы ел көрді, жер көрді. Оның «Париждік буржуаның жексенбілік серуендері», «Отбасы аясында», «Мұра» т.б. новеллалары осы теңіз министрлігіндегі қызметінен алған әсерінен туындаған болатын. Аталмыш новеллаларында Мопассан қаскүнемдерді, сыбайлас жемқорларды, мансапқорларды сынға алды. Көптеген еңбектерінің арқасында 1878 жылдың аяғында білім беру министрлігіне ауысып, онда 1880 жылдың аяғына дейін жұмыс істейді. 1879 жылы золялықтар француз-прусс соғысы туралы шындықты, француз әскерлері туралы ақиқатты жариялау мақсатында әңгімелер жинағын басып шығаруды ұйғарды. 1880 жылы бұл жинақ «Медан кештері» деген атпен жарық көрді. Осы жинақтың соңғы беттеріне Мопассанның «Томпыш» новелласы да енді. «Томпыш» новелласы бұрын ешкімге беймәлім Мопассанның атақ-даңқын шығарды. Бұдан соң Мопассанның Флоберге арналған «Өлеңдер» кітабы жарыққа шықты. Флобер Мопассанның пірі болды. Мопассан ұстазының талабы бойынша күнде таңғы сағат жетіден түнгі он екіге дейін жұмыс істеді. Соның нәтижесінде ол 11 жыл ішінде: 6 роман, 300-ден астам әңгімелер, пьесалар, том-том өлеңдер, очерктер мен мақалалар жазып қалдырды. Мопассан 300-ден астам новелла жазды. Оларды әдеби жанрына қарай бөлу өте қиын. Бірақ, Мопассан өзінің лирико-психологиялық новеллаларын 16 жинаққа біріктірді: «Тельенің мекемесі», «Мадемуазель Фифи», «Ай жарығы», «Мисс Гарриет», «Иветта» т.б.<ref>История зарубежной литературы ХІХ века. Под ред. Н.А.Соловьевой. Москва, Высшая школа, 2000</ref> Тек қана соғыс тақырыбына арнап Мопассан 20 новелла жазды: «Томпыш», «Милон әкетай», «Тұтқындалғандар», «Соваж кемпір», «Екі дос», «Есі ауысқан әйел», «Дуэль» т.б. Бұл туындыларында автор француз халқының патриотизмін, соғыстың ел өміріне тигізген ылаңы мен зардабын, жаулап алушыларға деген ашу-ызасын жазды. Мопассан қажырлы еңбектің ерекше үлгісін көрсетті. Күнде таңғы сағат 7-ден 12-ге дейін жұмыс істеп, кей күндері 6 бет жазуға ғана үлгеретін. 1885 жылы биографтар Мопассанның 1500 бет жазғанын есептеп шығарды. Жазушы өзіне жылына бір рет қана демалыс беретін. Ол қыркүйек айында саятшылық құру еді. Бұл кезде Мопассан Нормандияға баратын. Онда өзінің туыстарымен, таныстарымен кездесетін. Саятшылықтан алған әсерінен оның «Махаббат», «Әтеш ән салды», «Вальдшнеп» новеллалары туды. Реалист жазушы әдебиетте үлкен жетістікке жетті. 1882 жылы «Мадемуазель Фифи» новеллалар жинағын, 1883 жылы «Вальдшнептің әңгімелері» жинағын, 1884 жылы «Ай сәулесі», «Әпкелі-сіңлілі Рандоли», «Мисс Гарнет» жинақтарын және «Күн астында» кітабын, 1885 жылы «Иветта», «Күн және Түн ертегісі», «Туан» жинақтары жарық көрді. 1886 жылы «Монт-Ориоль», «Кішкене Рок», «Паран мырза» жинағы; «Орля» (1887), «Гюссан ханымның таңдауы» (1888), «Сол қолдан» (1899), «Пайдасыз әдемілік» (1890) жинақтары жарық көрді.<ref name="ReferenceA"/> Новеллаларын кітап түрінде басудан бұрын Мопассан бірінші газет бетінде («Жиль Блас», «Голуа») Мофриньез атымен шығарып отырды. Тынымсыз еңбек оның денсаулығының нашарлауына әкеп соқты. Жазушы «Сүйкімді дос» кемесімен саяхат жасап, Италия, Англия, Алжир, Оңтүстік Франция, Бельгия және Жерорта теңіздерінде болып, түрлі курорттарда емделді. Бірақ оңтүстіктің жылы да жайлы климаты оның денсаулығын жақсарта алмады. Өлім қорқынышы мен жұмысқа жарамау секілді пессимистік ойлар Мопассанның жүйкесін жұқартты. Ол Париж қаласында 1893 жылы 6 шілдеде қайтыс болды. Оны Монпарнас бейітіне жерледі. == Дереккөздер == <references/> {{wikify}} [[Санат:Франция жазушылары]] {{stub}} s28o22fxkumnmdhuv6p5cbzlgr7d5mm 3683482 3683481 2026-10-19T07:30:24Z Wikuiser 172895 /* */ 3683482 wikitext text/x-wiki {{Жазушы | Есімі = Ги де Мопассан | Шынайы есімі = Guy de Maupassant | Суреті = Maupassant par Nadar.jpg | Ені = | Суреттің аты = | Туған кездегі есімі = {{lang-fr|Henri René Albert Guy de Maupassant}} | Лақап аты = | Туған күні = 05.08.1850 | Туған жері = [[Турвиль-сюр-Арк]], [[Нормандия]], Франция | Қайтыс болған күні = 06.07.1893 | Қайтыс болған жері = [[Пасси]], Париж, Франция | Азаматтығы = | Ұлты = | Білімі = | Мансабы = | Шығармашылық жылдары = | Бағыты = | Жанры = | Шығармалардың тілі = | Дебюті = | Марапаттары = | Сыйлықтары = | Қолтаңбасы = Guy de Maupassant, signature.jpg | Сайты = | Commons = }} '''Мопассан Ги, Де Анри Рене Альбер Ги''' (5.8. 1850, [[Трувиль-сюр-Арк]], [[Миромениль]] қамалы – 6.7.1893, [[Париж]]) — француз жазушысы, ХІХ ғасырдың соңғы ширегіндегі француз әдебиетінің реалист жазушылардың бірі. Ақсүйектер отбасында туып, балалық шағы [[Нормандия]]да өткен. [[Ивето]]дағы діни [[колледж]]де, [[Руан]]дағы [[лицей]]де оқыған (1870). [[Франция–Пруссия]] соғысына қатысқан (1870 – 71). Мопассан әдебиетте новеллист ретінде танылды, 16 новелла жазды. Ол өмір сүрген қоғамның кескін-келбетін бейнелеп, биліктің боямасыз көрінісін, саясаттың жалғандығын, демократия мен милитаризмді, отаршылдық өктемдікті шебер суреттеді. “''Тельеннің үй-жайы''” (1881), “''Мадемуазель Фифи''” (1882), “''Вальдшнеп әңгімелері''” (1883), “''Апалы-сіңлілі Рондоли''” (1884), “''Мисс Гар-риет''” (1884), “''Иветта''” (1885), “''Орля''” (1887), т.б. новеллалары бар. Мопассанның 6 романы, 18 әңгіме, мақалалар жинағы шықты. “''Өмір''” романы негізінде “''психологиялық прозаның шебер''і” атанып (1883), кейін “''Сүйіктім''” (1885), “''Монт-Ориоль''”, “''Пьер және Жан''” (1887), “''Өлімдей күшті''” (1889), “''Біздің жүрек''” (1890) романдарын жазды. Жазушы шығармаларында қоғамдағы рухани құлдырау мен екіжүзділік (“''Асыл бұйымдар''”, “''Марапатталған''”), махаббат суреттеліп (“''Ай нұры''”, “''Бақыт''”), шынайы сезімнің құлдырауын, сауда-саттыққа, желөкпе ермекке айналуын (“''Иветта''”, “''Шыншыл тарих''”) әшкереледі. Әңгімелерінде шаруаның қараңғылығын ғана емес (“''Бочонок''”, “''Шайтан''”), өмір тұңғиығына тасталған адамдардың аянышты тағдырын да (“''Қаңғыбас''”, “''Шкаф''”, “''Қайыршы''”) жазды. Мопассан адамгершілікті (“''Симона әкей''”, “''Мартенның қызы''”), отаншылдық пен ерлікті, қайсарлықты (“''Пышка''”, “''Мадемуазель Фифи''”, “''Милон атай''”) дәріптеді. Мопассанның (“''Пышка''” (1935), “''Бес әңгіме''” (1937), “''Әңгімелер''” (1961), “''Пьер мен Жан''” (1967), “''Өмір''” (1970) атты шығармалары қазақ тіліне аударылған.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев — Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, XI том 27 бет.</ref> == Толығырақ== Анри Рене Альбер Ги де Мопассан 1850 жылдың 5 тамызында Нормандияда кедейленген дворян отбасында дүниеге келді. 1869 жылы Ги руандық лицейді бакалавр атағымен бітіріп, Канн университетінің заң факультетіне оқуға түседі. Бірақ 1870 жылдың жазында басталған француз-прусс соғысының кесірінен оқуын жалғастыра ламайды.<ref name="ReferenceA">История зарубежной литературы ХІХ века. Елизарова М.Е., Гиждеу С.П., Колесников Б.И., Михальская Н.П. Москва, Просвещение, 1972</ref> 1870-1871 жылдардағы соғыс Гидің жан-дүниесінің толыққанды қалыптасып, патриоттық сезімінің оянуына өз әсерін тигізді. 1873-1878 жылдары теңіз министрлігінде жұмыс істейді. Бұл жылдары жағдайы жақсы болғанымен, басшылық тарапынан әдебиетке деген қызығушылығына қолдау таппайды. Министрліктегі қызметінде жазушы ел көрді, жер көрді. Оның «Париждік буржуаның жексенбілік серуендері», «Отбасы аясында», «Мұра» т.б. новеллалары осы теңіз министрлігіндегі қызметінен алған әсерінен туындаған болатын. Аталмыш новеллаларында Мопассан қаскүнемдерді, сыбайлас жемқорларды, мансапқорларды сынға алды. Көптеген еңбектерінің арқасында 1878 жылдың аяғында білім беру министрлігіне ауысып, онда 1880 жылдың аяғына дейін жұмыс істейді. 1879 жылы золялықтар француз-прусс соғысы туралы шындықты, француз әскерлері туралы ақиқатты жариялау мақсатында әңгімелер жинағын басып шығаруды ұйғарды. 1880 жылы бұл жинақ «Медан кештері» деген атпен жарық көрді. Осы жинақтың соңғы беттеріне Мопассанның «Томпыш» новелласы да енді. «Томпыш» новелласы бұрын ешкімге беймәлім Мопассанның атақ-даңқын шығарды. Бұдан соң Мопассанның Флоберге арналған «Өлеңдер» кітабы жарыққа шықты. Флобер Мопассанның пірі болды. Мопассан ұстазының талабы бойынша күнде таңғы сағат жетіден түнгі он екіге дейін жұмыс істеді. Соның нәтижесінде ол 11 жыл ішінде: 6 роман, 300-ден астам әңгімелер, пьесалар, том-том өлеңдер, очерктер мен мақалалар жазып қалдырды. Мопассан 300-ден астам новелла жазды. Оларды әдеби жанрына қарай бөлу өте қиын. Бірақ, Мопассан өзінің лирико-психологиялық новеллаларын 16 жинаққа біріктірді: «Тельенің мекемесі», «Мадемуазель Фифи», «Ай жарығы», «Мисс Гарриет», «Иветта» т.б.<ref>История зарубежной литературы ХІХ века. Под ред. Н.А.Соловьевой. Москва, Высшая школа, 2000</ref> Тек қана соғыс тақырыбына арнап Мопассан 20 новелла жазды: «Томпыш», «Милон әкетай», «Тұтқындалғандар», «Соваж кемпір», «Екі дос», «Есі ауысқан әйел», «Дуэль» т.б. Бұл туындыларында автор француз халқының патриотизмін, соғыстың ел өміріне тигізген ылаңы мен зардабын, жаулап алушыларға деген ашу-ызасын жазды. Мопассан қажырлы еңбектің ерекше үлгісін көрсетті. Күнде таңғы сағат 7-ден 12-ге дейін жұмыс істеп, кей күндері 6 бет жазуға ғана үлгеретін. 1885 жылы биографтар Мопассанның 1500 бет жазғанын есептеп шығарды. Жазушы өзіне жылына бір рет қана демалыс беретін. Ол қыркүйек айында саятшылық құру еді. Бұл кезде Мопассан Нормандияға баратын. Онда өзінің туыстарымен, таныстарымен кездесетін. Саятшылықтан алған әсерінен оның «Махаббат», «Әтеш ән салды», «Вальдшнеп» новеллалары туды. Реалист жазушы әдебиетте үлкен жетістікке жетті. 1882 жылы «Мадемуазель Фифи» новеллалар жинағын, 1883 жылы «Вальдшнептің әңгімелері» жинағын, 1884 жылы «Ай сәулесі», «Әпкелі-сіңлілі Рандоли», «Мисс Гарнет» жинақтарын және «Күн астында» кітабын, 1885 жылы «Иветта», «Күн және Түн ертегісі», «Туан» жинақтары жарық көрді. 1886 жылы «Монт-Ориоль», «Кішкене Рок», «Паран мырза» жинағы; «Орля» (1887), «Гюссан ханымның таңдауы» (1888), «Сол қолдан» (1899), «Пайдасыз әдемілік» (1890) жинақтары жарық көрді.<ref name="ReferenceA"/> Новеллаларын кітап түрінде басудан бұрын Мопассан бірінші газет бетінде («Жиль Блас», «Голуа») Мофриньез атымен шығарып отырды. Тынымсыз еңбек оның денсаулығының нашарлауына әкеп соқты. Жазушы «Сүйкімді дос» кемесімен саяхат жасап, Италия, Англия, Алжир, Оңтүстік Франция, Бельгия және Жерорта теңіздерінде болып, түрлі курорттарда емделді. Бірақ оңтүстіктің жылы да жайлы климаты оның денсаулығын жақсарта алмады. Өлім қорқынышы мен жұмысқа жарамау секілді пессимистік ойлар Мопассанның жүйкесін жұқартты. Ол Париж қаласында 1893 жылы 6 шілдеде қайтыс болды. Оны Монпарнас бейітіне жерледі. == Дереккөздер == <references/> {{wikify}} [[Санат:Франция жазушылары]] {{stub}} keis22azp1rp7v643cw4oyexl6o1y27 0 47156 3683354 3299224 2026-10-19T01:37:08Z Wikuiser 172895 3683354 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Кент |атауы = Мырзакент |сурет = |әкімшілік күйі = аудан орталығы |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg =40 |lat_min =39|lat_sec = 57 |lon_deg =68|lon_min = 33|lon_sec =14 |CoordAddon = type:city(1226000)_region:KZ |CoordScale = |ел картасы = |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы =Түркістан |кестедегі облыс =Түркістан облысы |ауданы = Мақтаарал |кестедегі аудан = Мақтаарал ауданы |мекен түрі = кент{{!}}Кенттік әкімдігі |мекені = Мырзакент кенттік әкімдігі |ішкі бөлінісі = |әкімі = |құрылған уақыты = 1910 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = ''Гавриленко'', ''Славянский'', ''Славянка'' |статус алуы = |жер аумағы = |климаты = |тұрғыны = 17 292<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]</ref> |санақ жылы = 2023 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Мырзакент''' – [[Түркістан облысы]] [[Мақтаарал ауданы]]ндағы кент, аудан және [[Мырзакент кенттік әкімдігі]] орталығы. == Географиялық орны == Облыс орталығы – [[Түркістан (қала)|Түркістан]] қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 403 км жерде орналасқан, [[Достық каналы|Достық (Мырзашөл) каналы]]ның бойында. == Халқы == {| class="wikitable" |+ Саны (2009, 2021)<ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- ! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен |- ||13274 ||{{өсім}}16550 ||124,7 ||6449 ||{{өсім}}8362 ||129,7 ||6825 ||{{өсім}}8188 ||120 |} == Тарихы == Іргесі [[1910 жыл]]ы Мырзашөлді суландырумен айналысқан орыс жер қазушаларының қонысы болып қаланған. Әр жылдары Гавриленко, Славянский, Славянка ауылы деп аталған. [[1930 жыл|1930]]–[[1997 жыл|97]] жылдары Мақтаарал ауданының орталығы болып келді. [[1958 жыл|1958]]–[[1990 жыл|90]] жылдары [[жібек құртын өсіру]] питомнигі құрылып, жібек шаруашылығы дамып, піллә өндірілді. [[1967 жыл|1967]]–[[1993 жыл|93]] жылдары Славянка кенті болып аталды. Кентте ірі мақта өңдеуші кәсіпорындар, «Мырзакент» АҚ, ауыл шаруашылығы энергетика, құрылыс мекемелері жұмыс істейді. == Инфрақұрылымы == 6 орта мектеп, 1 гимназия, 1 президенттік лингвистикалық мектеп, 36 бала бақша, мәдениет үйі, кітапхана, «Сырдария» университеті, Мырзакент көпсалалы колледжі, емхана, кинотеатр, стадион бар.<ref name="test">[[Қазақ энциклопедиясы]], VI-том</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Мақтаарал ауданы елді мекендері}} [[Санат:Мақтаарал ауданы елді мекендері]] [[Санат:Қазақстан кенттері]] {{Kazakhstan-geo-stub}} 2k68utzd5vyyeiha7rccf8ofkblqry1 0 47984 3683408 3533457 2026-10-19T05:29:38Z ~2026-55966-85 187247 3683408 wikitext text/x-wiki [[File:Perceptron-ru.svg|thumb|Персептронның логикалық схемасы]] '''Персептрон''' (ағыл. ''perceptron'', нем. ''Perzeptron'', лат. ''perceptio'' — түсіну, танып-білу, қабылдау) — қабылдап, танып-білу процесін модельдеуге арналған жасанды нейрондық құрылғы. == Сипаттамасы == Персептрон қабылдап тану моделін нейрондардың үш қабаты түрінде сипаттайды: * рецепторлық қабат (S); * түрлендіруші нейрондар қабаты (A); Пенис Пенис * * әсер етуші нейрондар қабаты (R). Сыртқы тітіркендіргіштердің әсерінен рецепторлық қабатта (S) сигналдар түзіледі. Бұл сигналдар жүйке жолдары арқылы түрлендіруші қабатқа (A) жетіп, өңделеді. Өңделген сигналдар әсер етуші қабаттың (R) нейрондарына беріледі. Нысанды танып-білу нәтижесі R-қабаттағы нейрондардың тітіркену деңгейіне байланысты анықталады. == Қолданылуы == Персептрон термині нысандарды тану, үлгілерді ажырату және қарапайым шешім қабылдау мәселелерін шешуге арналған жүйелерге қатысты қолданылады. Ол жасанды нейрондық желілердің бастапқы модельдерінің бірі болып саналады. == Әдебиеттер == * «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев. — Алматы: ''Қазақ энциклопедиясы'', 1998. — ISBN 5-89800-123-9. — VII том {{stub}} kxodai7navp2st3v4gw2ht7ye3bghe0 3683412 3683408 2026-10-19T05:56:59Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/~2026-55966-85|~2026-55966-85]] ([[User talk:~2026-55966-85|т]]) өңдемелерінен [[User:Kasymov|Kasymov]] соңғы нұсқасына қайтарды 3533457 wikitext text/x-wiki [[File:Perceptron-ru.svg|thumb|Персептронның логикалық схемасы]] '''Персептрон''' (ағыл. ''perceptron'', нем. ''Perzeptron'', лат. ''perceptio'' — түсіну, танып-білу, қабылдау) — қабылдап, танып-білу процесін модельдеуге арналған жасанды нейрондық құрылғы. == Сипаттамасы == Персептрон қабылдап тану моделін нейрондардың үш қабаты түрінде сипаттайды: * рецепторлық қабат (S); * түрлендіруші нейрондар қабаты (A); * әсер етуші нейрондар қабаты (R). Сыртқы тітіркендіргіштердің әсерінен рецепторлық қабатта (S) сигналдар түзіледі. Бұл сигналдар жүйке жолдары арқылы түрлендіруші қабатқа (A) жетіп, өңделеді. Өңделген сигналдар әсер етуші қабаттың (R) нейрондарына беріледі. Нысанды танып-білу нәтижесі R-қабаттағы нейрондардың тітіркену деңгейіне байланысты анықталады. == Қолданылуы == Персептрон термині нысандарды тану, үлгілерді ажырату және қарапайым шешім қабылдау мәселелерін шешуге арналған жүйелерге қатысты қолданылады. Ол жасанды нейрондық желілердің бастапқы модельдерінің бірі болып саналады. == Әдебиеттер == * «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев. — Алматы: ''Қазақ энциклопедиясы'', 1998. — ISBN 5-89800-123-9. — VII том {{stub}} cllglvvytn9suscp0h6qws109p95sqv 3683413 3683412 2026-10-19T05:57:49Z 1nter pares 146705 3683413 wikitext text/x-wiki [[File:Perceptron-ru.svg|thumb|Персептронның логикалық схемасы]] '''Персептрон''' (ағыл. ''perceptron'', нем. ''Perzeptron'', лат. ''perceptio'' — түсіну, танып-білу, қабылдау) — қабылдап, танып-білу процесін модельдеуге арналған жасанды нейрондық құрылғы. == Сипаттамасы == Персептрон қабылдап тану моделін нейрондардың үш қабаты түрінде сипаттайды: * рецепторлық қабат (S); * түрлендіруші нейрондар қабаты (A); * әсер етуші нейрондар қабаты (R). Сыртқы тітіркендіргіштердің әсерінен рецепторлық қабатта (S) сигналдар түзіледі. Бұл сигналдар жүйке жолдары арқылы түрлендіруші қабатқа (A) жетіп, өңделеді. Өңделген сигналдар әсер етуші қабаттың (R) нейрондарына беріледі. Нысанды танып-білу нәтижесі R-қабаттағы нейрондардың тітіркену деңгейіне байланысты анықталады. == Қолданылуы == Персептрон термині нысандарды тану, үлгілерді ажырату және қарапайым шешім қабылдау мәселелерін шешуге арналған жүйелерге қатысты қолданылады. Ол жасанды нейрондық желілердің бастапқы модельдерінің бірі болып саналады. == Әдебиеттер == * «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев. — Алматы: ''Қазақ энциклопедиясы'', 1998. — ISBN 5-89800-123-9. — VII том {{stub}} bychke9trb8breuqe3b3ajgrs3obmgh 0 52894 3683345 3575507 2026-10-19T01:07:00Z Wikuiser 172895 /* Дереккөздер */ 3683345 wikitext text/x-wiki [[Сурет:MIAT Mongolian Airlines Antonov An-26 (JU-1014) at Chinggis Khaan International Airport.jpg|thumb|ұшақ]] '''Әуе көлігі''' — әуемен жолаушылар, пошта және жүк таситын көлік түрі. Басқа көлік түрлерінен артықшылығы — жылдамдығында. Әуекөлігі Америка мен Еуропаның бірқатар елдерінде [[Бірінші дүниежүзілік соғыс|1-дүниежүз. соғыс]]<nowiki/>тан кейін пайда болды. Франция мен [[Германия]]да көліктің бір түрі ретінде 1920 жылдан кейін дами бастады. [[Ресей]]де алғашқы әуежолы (Мәскеу—Төм. Новгород) 1923 жылы ашылды. ==Қазақстандағы әуе көлігі== Қазақстанға тұңғыш ұшақ 1918 жылы 9 қаңтарда ұшып келді. Ұшқыштар — Н. С. Горбунов пен В.Р. Браунц басқарған “Фарман-30” ұшағы Мартөк (Ақтөбе қаласыныңмаңында) — Новосергеевка бағытымен 1 сағ. 20 минутта 350 км қашықтықты ұшып өтті. [[Қазақстан]]да 1923 жылы “Добролет” қоғамы құрылып, ол әуепошта мен жолаушылар тасымалдау ісін ұйымдастыруды қолға алды. 1924 жылы “Ю-13” ұшағымен [[Ташкент]] — [[Алматы]], [[Алматы]] — [[Ташкент]] бағытында бірінші рет ұшу сынағы өткізілді. 1925 жылы Бішкек — [[Алматы]] әуе жолымен алғашқы пошта тасымалы жасалды. 1929 жылы [[Қызылорда]] — [[Мәскеу]] әуежолы ашылды. 1930 жылы Әуекөлігін пайдалану мен дамытуға жағдай жасау мақсатында [[Қазақ]] азаматтық авиация басқармасы (ҚААБ) ұйымдастырылды. Сол жылы ҚААБ-тан 27 жігіт [[Мәскеу]] ұшқыштар мектебіне оқуға жіберілді. Бұлардың арасында алғашқы [[Қазақ]] ұшқыштарының бірі — [[салық]] Ахметов те болған. Қазақстан [[КСРО]] құрамында болған жылдары еліміздің әуежолдарында Ил-12, Ил-14, Ил-18, Ил-62, Ил-86, Ан-2, Ан-24, Як-40, Як—42, Ту-134, Ту-154 және Ил-76, Ту-144 ұшақтары пайдаланылды. [[Алматы]]дан [[Қазақстан]]ның барлық облыс орталықтарына, басқа да қалаларға тұрақты әуежолы қатынасы орнатылды. [[Қазақстан]]ның тәуелсіздігі жарияланып, нарықтық экономикаға көшуіне байланысты Ә. к. саласында да түбірлі өзгерістер орын алып, бірнеше әуекомпаниялары құрылды. 1998 жылы қаңтарда 51 әуекомпаниясы тіркеліп, олардың ішінде “Эйр Қазақстан” және 12 аймақтық әуекомпаниясы [[мемлекет]]тік меншік нысанын сақтады. [[Қазақстан]] әуекомпаниялары ішкі және халықар. жолаушылар, пошта, жүк тасымалдауды, сондай-ақ ауыл шаруашылығы, орман ш., энергетика, газ және мұнай өнеркәсібі салаларының тапсырмаларын орындайды. Әуетасымал әсіресе, Ресей, Біріккен Араб Әмірліктері, Түркия және [[Германия]] елдерімен арада жақсы жолға қойылған. “Эйр Қазақстан” әуекомпаниясының ұшақтары 37 әуежолы бағыттарында ұшады. [[Қазақстан]]дағы ішкі және халықар. әуежолдарының жалпы ұзындығы 76320 км шамасында (1999). Қазіргі кезде 21 [[Республика]]сы әуежай, 10 облысы және облыс ішіндегі әуежайлар жұмыс істейді (1998). [[Астана]], [[Алматы]], [[Ақтау]], [[Ақтөбе]], [[Атырау]], Қарағанды, [[Қостанай]], Орал және [[Шымкент]] әуежайлары еліміздегі ең үлкен әуеайлақтары болып саналады. [[Қазақстан]] әуежолдарында Ту-134, Ту-154, Як-40, Ил-86, Боинг-737, Аэробус — А-310 шапшаң ұшақтары пайдаланылады. 1996 жылы әуежолы басқармасы автоматтандырылған жүйесінің [[Алматы]] орт., ал 1998 жылы [[Ақтөбе]] орталық іске қосылды. Әуежолы басқармасы ғылыми-техникалық даму бағытының бір саласы ретінде әуе кеңістігінің өткізу мүмкіндігін арттыруды, диспетчерлік қызметтің өндірістік процесін автоматтандыруды қолға алған.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, I том</ref> == Дереккөздер == <references/> {{wikify}} [[Санат:Логистика]] [[Санат:Авиация]] {{Aero-stub}} iawfrbwf5yjbgcsq6mpkl2lt6x76e4w 0 53143 3683364 2746411 2026-10-19T01:46:50Z Wikuiser 172895 3683364 wikitext text/x-wiki '''Иждыхан''' – [[Түркістан облысы]]ның [[Түркістан (қала)|Түркістан]] қалалық әкімшілігіне қарасты аумақтағы ауыл, Иасауи ауылдық әкімшілік округіне қарайды. Түркістан қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 9 км жерде, сораң шөп аралас өскен шалғынды, сұр топырақты қуаң шөлді белдемде орналасқан. Іргесі орта ғасырларда қаланған. 1951 жылдан осы маңда мақта шаруашылығын дамытуға байланысты құрылған “Коммунизм” ұжымшарының бөлімшесі болып келді. Оның негізінде 1997 жылдан шаруа қожалықтары мен серіктестіктер ұйымдастырылды. Ауылда орта мектеп, фельдшерлік-акушерлік пункт, клуб, кітапхана, т.б. мекемелер бар. Тұрғындары көрші елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том</ref> ==Халқы== Тұрғыны 3,1 мың адам ([[1999]]). ==Сілтемелер== <references/> {{Суретсіз мақала}} {{wikify}} [[Санат:Түркістан облысы елді мекендері]] {{Kazakhstan-geo-stub}} 8y8savbjruuuuguz17gjysljeg84q7i 0 56443 3683497 3225742 2026-10-19T07:53:44Z Wikuiser 172895 /* Дереккөздер */ 3683497 wikitext text/x-wiki '''Сайлау жүйесі''' ұғымы әдетте екі — тар және кең мағынада қолданылады. Кең мағынада сайлау жүйесі дегеніміз — Қазақстан Республикасындағы сайлауды өткізу мен ұйымдастыруға байланысты туындайтын қоғамдық қатынастар жүйесі. Оған сайлау комиссияларын құру мен олардың қызметі, сайлау округтерін, учаскелерін құру, сайлау алдындағы үгіт-насихат, сайлаудың қорытындыларын анықтау, т. б. жатады. Tap мағынада сайлау жүйесі дегеніміз — сайлауға қатысқан [[кандидат]]тардың немесе [[саяси партия]]лардың жеңімпаздарын анықтау жүйесі. Бүгінгі таңда әлемде [[Мажоритарлық сайлау жүйесі|''мажоритарлық'']] және [[пропорционалды сайлау жүйесі|''пропорционалды сайлау жүйелері'']] кең тараған. ==Мажоритарлық сайлау жүйесі== Мажоритарлық жүйе ({{lang-fr|majorite }} — басым көпшілік деген сөзінен шыққан) — сайлаушылардың басым көпшілігі дауысын берген кандидат сайланған болып саналатын сайлау жүйесі. Ол көптеген ([[АҚШ]], [[Франция]], [[Ұлыбритания]], т.б.) елдердің [[президент]], [[парламент]] депутаттарын сайлауда қолданылады. ==Пропорционалды сайлау жүйесі== Пропорционалды сайлау жүйесі дегеніміз — сайлауда ұсынған партиялық тізімге сәйкес саяси партия Парламентте депутаттың мандат сайын иеленетін сайлау жүйесі. Қазақстан Республикасында мажоритарлық және пропорционалды сайлау жүйелері қолданылады. Президент, Парламент депутаттарын сайлауда мажоритарлық сайлау жүйесі қолданылады. Осыған сәйкес: *дауыс беруге қатысқан сайлаушылардың (тандаушылардың) 50%-дан астам дауысын алған (мұндай жағдайда қайта дауыс беру өткізілмейді); *қайта дауыс беру кезінде басқа кандидатка қарағанда дауыс беруге қатысқан сайлаушылардың (таңцаушылардың) дауыс санының көпшілігін алған кандидат сайланған болып есептеледі. Пропорционалды сайлау жүйесі Парламент Мәжілісінің он депутатын, партиялық тізімге сәйкес пропорционалды өкілдіктер жүйесі бойынша және біртұтас жалпы ұлттық округтің аумақтары бойынша сайлауда қолданылады. Мәжіліс сайлауы өткеннен кейін ОСК дауыс беруге қатыскан сайлаушылар санының жеті және одан да көп пайызын алған партияларды анықтайды. Осыдан кейін партияны жақтап дауыс берген сайлаушылар дауысының жиынтығы онда — біртұтас жалпы ұлттық округтің аумағы бойынша бөлінетін депутаттың мандаттар санына бөлінеді. Бұл нәтиже таңдап алынған алғашқы бөлінді сан (квота) болып табылады. Әрбір саяси партия жинаған дауыстардың саны квотаға (жеке санға) бөлінеді. Санды бөлу нәтижесінде алынған тұтас бөлік — партиялық тізім кұрған тиісті саяси партия алатын депутаттын мандаттар саны болып табылады. Депутаттық мандаттар кандидаттарды тиісті партиялық тізімге орналастырудың ретінде қатаң бөлінеді. Партиялық тізімдерді құраған саяси партиялар арасындағы депутаттық мандаттарды бөлудің нәтижесінде сайланған депутат мерзімінен бұрын шығып калған жағдайда, оның мандаты [[Орталық сайлау комиссиясы]]ның каулысымен сол партиялық тізім бойынша сайланған келесі кандидатқа беріледі. Тиісті партиялық тізімде кандидаттар калмаған жағдайда Мәжіліс депутаттарының келесі сайлауына дейін мандат бос калады. Саяси партияны тарату немесе саяси партиядағы мүшелігін тоқтату осы партияның партиялық тізімі бойынша сайланған Мәжіліс депутаттарының өкілеттілігін тоқтату үшін негіз болып табылады. ==Қазақстан Республикасының сайлау органдары== Еліміздегі сайлауды әзірлеу мен өткізуді ұйымдастыратын мемлекеттік органдар, сайлау комиссиялары болып табылады. Олардың біртұтас жүйесін мыналар құрайды: *республикалық Орталық сайлау комиссиясы; *аумақтық сайлау комиссиялары; *округтік сайлау комиссиялары; *учаскелік сайлау комиссиялары. Сайлау комиссиясының өкілеттілік мерзімі — бес жыл. ҚР-ның Орталық сайлау комиссиясы сайлау комиссиясының бірыңғай жүйесіне басшылық етеді. Орталық сайлау комиссиясының төрағасы мен мүшелерін Республика Президентінің ұсынуы бойынша Парламент Мәжілісі қызметке сайлайды және қызметтен босатады. Орталық сайлау комиссиясы тұрақты жұмыс істейтін және еліміздің барлық аумағында сайлау туралы заңнамалардың орындалуына басшылық етуді жүзеге асыратын орган болып табылады. ОСК Президент және Парламент Мәжілісі депутаттарының сайлауын әзірлеу мен өткізуді ұйымдастырады, Парламент Сенаты депутаттарының сайлауын ұйымдастыру мен өткізуге басшылық жасайды, Президент және Парламент сайлауының еліміздегі қорытындыларын шығарады, сайланған Президентті және Парламент депутаттарын тіркейді, заңда керсетілген басқа да өкілеттіліктерді жүзеге асырады. Саяси партиялардың ұсынысы негізінде жергілікті мәслихаттар құратын, облыстық, аудандык, калалық, каладағы аудандық сайлау комиссиялары ''аумақтық сайлау комиссиялары'' деп аталады. Олар Президентті, Парламенттің және мәслихаттардың депутаттарын, жергілікті өзін-өзі басқару органдарының мүшелерін сайлауды әзірлеу мен өткізуді қамтамасыз етеді. Округтік сайлау комиссиялары саяси партиялардың ұсынысы негізінде жергілікті мәслихаттар сайлайтын орган, ол сайлау округтерінде Парламент Мәжілісінің және мәслихат депутаттарының сайлауын ұйымдастыру мен өткізуді камтамасыз етеді, сайлау округтерінде Мәжіліс депутаттары мен мәслихат депутаттары сайлауын өткізуді тікелей ұйымдастырады. Учаскелік сайлау комиссияларының қызметін ұйымдастырып, үйлестіріп отырады, учаскелік сайлау комиссияларынан дауыс берудің нәтижелері туралы хаттамаларды алады, солардың негізінде округ бойынша сайлау нәтижелерін аныктайды, бұл туралы [[БАҚ]] хабар жариялайды. Учаскелік сайлау комиссияларын аудандық мәслихаттар саяси партияларды ұсынысы негізінде сайлайды. Олар сайлау учаскелерінде Президент, Парламент Мәжілісінің, мәслихаттарының және жергілікті өзін-өзі басқару органдарының мүшелерін сайлау жөніндегі шараларды жүргізеді (сайлау учаскелерінде сайлаушылардың тізімін анықтайды, сайлау күні сайлау учаскесінде дауыс беруді ұйымдастырады). ==Сайлау комиссияларының құқықтары мен міндеттері== Сайлау комиссияларының мүшелері мемлекеттік органдардың өкілдері болып табылады және мемлекеттің қорғауында болады. Орталық сайлау комиссиясының төрағасы мен мүшелері өз өкілеттіліктерін кәсіби тұрақты негізде жүзеге асырады. Сайлау комиссиясының басқа мүшелерін сайлау өткізу кезеңінде олардың келісімінсіз жұмыс берушінің ұйғарымы бойынша жұмыстан шығаруға немесе басқа жұмысқа ауыстыруға жол берілмейді. Сайлау комиссиясының мүшесі сайлау комиссиясының отырысында сөз сөйлеуге, тиісті сайлау комиссиясының құзыретіне жататын мәселелер бойынша ұсыныстар енгізуге, комиссия құжаттарымен танысуға құқылы. Заңда сайлау комиссиясы мүшелерінің міндеттері нақты көрсетілген. Олар: *ҚР-ның Конституциясы мен заңнамаларын сақтау; *жалпы жұрт таныған әдеп нормаларын сақтау; *азаматтардың сайлау құқықтары мен занды мүдделерінің сақталуын және қорғалуын қамтамасыз ету; *шешімдер қабылдау кезінде әділ және тәуелсіз болу; *кандидаттар мен партияның тізімі ұсынған саяси партиялардың қызметіне жария баға беруден аулақ болу; *аталған комиссия орналасқан әкімшілік-аумақтық бірлік аумағында тұруға міндетті. ==Сайлау округтері== Сайлауды өткізу үшін еліміздін әкімшілік аумақтық бөлінісі және сайлаушылардың мөлшері шамамен бірдей деңгейлес сайлау округтері құрылады. Сайлау округтерінің — ''бір мандатты'', ''көп мандатты'', ''біртұтас жалпыұлттық'' деп аталатын үш түрі бар. Сайлау нәтижесі бойынша тек бір ғана депутат сайланатын округ — бір мандатты сайлау округі деп аталады. Қазақстан Республикасының Парламенті Мәжілісінің 67 депутаты осы жүйе бойынша сайланады. Осыған сәйкес Қазақстанның барлық аумағы 67 округке бөлінеді. Жергілікті өзін-өзі басқару органының бірнеше мүшесі сайланатын округ — көп мандатты округ деп аталады. Мұндай округтер қалалық. және селолық кауымдастықтардың аумақтарын қамтиды. Қазақстан Республикасының барлық аумағын қамтитын, Президент, сонымен қатар партиялық тізімдер негізінде 10 Мәжіліс депутатын сайлайтын округ — біртутас жалпыұлттық сайлау округі деп аталады. ==Сайлау учаскелері== Аудандар мен қалаларда дауыс беруді өткізу және дауыстарды санау үшін тиісті өкімдердің сайлау комиссияларымен келісілген шешімдеріне сай сайлау учаскелері құрылады. Олар сайлаушыларға барынша қолайлы жағдайлар туғызу мақсатында, жергілікті және өзге де мән-жайларды ескере отырып құрылады (әскери бөлімшелерде, емханаларда, емдеу-сауықтыру орындарында, соттарда, тергеу изоляторларында, ҚР-ның шетелдердегі өкілдіктерінде (елшіліктерде), т.б. Сонымен, еліміздегі сайлауды әзірлеу мен өткізуді ұйымдастыратын мемлекеттік органдар — сайлау комиссиялары болып табылады. Олар біртұтас жүйе құрайды. Бірыңғай сайлау комиссиясының жүйесіне ҚР-ның Орталық сайлау комиссиясы басшылық етеді. Парламент Мәжілісінің және мәслихаттарының депутаттарын, жергілікті өзін-өзі басқару органдарының мүшелерін сайлау кезінде ОСК және аумақтық сайлау комиссиясы сайлау округтерін құрады. Сайлау округтерінің: бір мандатты, көп мандатты, біртұтас жалпыұлттық сайлау округі деп аталатын үш түрі болады. Аудандар мен қалаларда дауыс беруді өткізу және дауыстарды санау үшін тиісті өкімдердің сайлау комиссияларымен келісілген шешімдерге сай сайлау учаскелері құрылады. <ref>“ Құқықтану: Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 10-сыныбына арналған окулық /А. Ибраева, Г. Өлібаева, Қ. Айтхожин. — Алматы: "Мектеп" баспасы, 2006. ISBN 9965-33-638-5</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{Суретсіз мақала}} {{Stub:Құқық}} {{wikify}} [[Санат:Сайлау]] qjwsfnuhq5obezx83ugusofe657emm5 0 56457 3683498 3558973 2026-10-19T07:53:59Z Wikuiser 172895 3683498 wikitext text/x-wiki [[File:Annie Kenney and Christabel Pankhurst.jpg|thumb|[[Энни Кенни]] (солда) мен [[Кристабель Панкхёрст]] (оңда) "Әйелдерге дауыс беру" тақтайшаны ұстап тұр.]] '''Жалпыға сайлау құқығы''' мемлекеттің барлық ересек азаматтарына, адамның молшылыққа, жалақына, жынысқа, [[Әлеуметтік статус|әлеуметтік статусына]], нәсілге, ұлтқа қарамас берілетін сайлауға құқығы. [[Сайлау]] және сайлану құқығы [[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]] азаматының ең басты саяси құқығы (ҚР Конституциясы. 33-бап). Сайлауға қатысу әркімнің ерік білдіру бостандығы болып табылады. Сонымен қатар сайлауға қатысу кез келген азаматтың азаматтық борышы. Әрбір мемлекет сайлауға азаматтардың басым көпшілігінің қатысуына жағдай туғызады. Сайлауға қатысу — азаматтардың бейкам бақылаушы емес, өз елі үшін жаны ауыратындығының көрсеткіші. Бейкамдык пен қатыспаушылық жағымсыз құбылыстарға жол ашады. Сайлаушылардың сайлауга келмеуі [[абсентеизм]] деп аталады. ==Сайлау тарихы== Барлық уақытта сайлау ерікті болған жоқ. Ежелгі дәуір және орта ғасырларда көптеген шектеулер болған. Сол кезеңдерде сайлауға тек [[ақсүйек]]тер қатысты, кедей адамдар, әйелдер мен құлдар сайлаудан шеттетілді. Жаңа заманда сайлауға барлық азаматтар қатыстырылады, бірақ мүліктік, жасына, біліміне, жынысына және т.б. ценз — шектеулер енгізілген болатын. Сайлау құқығы — мемлекеттік органдардың сайлауын өткізудің тәртібін реттейтін құқықтық нормалардың жиынтығы. [[Қазақстан|Қазақстан Республикасында]] Президент, Парламент және республика мәслихаттарының депутаттары, жергілікті басқару органдарының мүшелері сайланып қойылады. Біздің еліміздегі сайлау Конституция ережелері мен "Қазақстан Республикасының сайлауы туралы" Конституциялық заңына негізделінген. ==Сайлау әділеттілігі== Сайлау еркіндігі кез келген азаматтың сайлауға қатысуға құқығы бар екендігін, сонымен қатар өзінің көзқарастарына қатыссыз адал да әділетті күресте сайлануға нақты мүмкіндіктерге иеленуі дегенді білдіреді. Сайлау әділеттілігінің өлшемдері: ''бәсекелестік'', ''мерзімділік'', ''өкілеттілік'' және ''нәтижелілік'' болып табылады: *Бәсекелестік — сайлауға [[оппозиция]]лардың, сонымен қатар бірнеше [[кандидат]]тың қатысу мүмкіндігі. *Оппозиция дегеніміз — көпшіліктің немесе билік жүргізіп отырғандардың пікіріне мүлде карсы пікірлі адамдардың тобы немесе [[партия]]. *Сайлаудың мерзімділігі — белгілі бір уақыт өткеннен кейін сайлаудың кайта өткізілуі. *Өкілеттілігі — мемлекеттік органдардың құрамына ұлттық, діни, нәсілдік белгілері әр түрлі халықтың азшылығының енгізілуі. *Нәтижелілігі — сайлаудың нәтижесінде жеңіске жеткен адамдардын Конституцияға негізделген нақты билігін жүзеге асыра алу мүмкіндігі. ==Әрбір дауыстың маңыздылығы мен рөлі== Сайлауда әркімнің даусы ерекше маңызды. Кез келген адам өзінің бүгінгі күнгі нақты өмірі арқылы болашаққа ыкпал етеді. Болашақ кез келген адамның бүгінгі жасаган таңдауы арқылы айқындалады. Адамдардың дауыстары жинақталады, ал басым көпшіліктің дауысын иеленген кандидат немесе [[саяси партия]] елдің болашақтағы дамуын айқындайды. Сайлаудың маңыздылығы және сайлаудағы әрбір дауыстың маңыздылығы да, міне, осында. Демократиялық қоғамның кез келген саналы азаматы өзінің белсенді сайлау құқығын тек қана құқығы ретінде емес, міндетім деп қабылдауы қажет. Кімді сайлау керектігін айқындау үшін саяси сауатты болуы керек, айналамызда болып жатқан оқиғалардан, саяси партиялардың және олардың жетекшілерінің іс-әрекеттерінен, көзқарастарынан хабардар болу керек. ==Сайлау еркіндігінің кепілдіктері== Жергілікті мемлекеттік басқару және өзін-өзі басқару органдарының, көсіпорындар мен ұйымдардың, олардың лауазымды адамдарының сайлау туралы зандарды бұзатын шешімдері мен іс-әрекетеріне сотқа шағымдануға болады. Азаматтарды сайлауға қатысуға немесе қатыспауға мәжбүрлеу заңсыз әрекет болып табылады. Азаматтардың сайлауда өз еркін білдіруі ықтиярлы түрде жүзеге асады. Сайлаушы өзінің ішкі сенімі мен таңдауына сүйене отырып, дауыс береді. Егер сайлауды өткізу барысында заңды бұзушылық байқалса, сайлау жарамсыз болып танылуы мүмкін. ==Кандидаттар қызметінің сайлау науқаны барысындағы кепілдіктері== Президенттікке, Парламент депутаттығына кандидаттар тіркелген күннен бастап, сайлау корытындысы жарияланғанға дейін жұмыстан, әскери қызметтен және әскери жиындардан босатылуға құқылы. Қазақстан Республикасындағы сайлау туралы заң кандидатқа сайлау уақытында еңбек қызметін орындамауды міндеттемейді. Заң кандидатқа уақытын қалай пайдаланатындығын өзі айқындауына мүмкіндік береді. Заңның демократиялылығының мәні де осында. Кандидаттардың сайлауға қатыскан уақыты тіркелген күнге дейін оның жұмыс істеген мамандығы бойынша еңбек өтіліне есептеледі. Кандидаттарды олар тіркелген күннен бастап және сайлау қорытындылары жарияланғанға дейін өздерінің келісімінсіз жұмысынан босатуға, басқа жұмысқа немесе лауазымға ауыстыруға, сондай-ақ іссапарға жіберуге немесе әскери жиындарға шакыруға болмайды. Президенттікке, Парламент депутатығына кандидаттарды олар тіркелген күннен бастап және сайлау корытындылары жарияланғанға дейін, сондай-ақ оларды Президент, Парламент депутаттары ретінде тіркелгенге дейін:*түтқынға алуға; *еріксіз әкетуге; *оларға сот тәртібімен өкіметтілік жазаларын колдануға; *қылмыстық жауапкершілікке тартуға; *Орталық сайлау комиссиясының келісімінсіз (тікелей қылмыс үстінде ұсталуы немесе ауыр қылмыс жасауы сәтіндегі тұткындаулардан басқа реттерде) ұстауға жол берілмейді. ==Мемлекеттік органдардың сайлау бостандығын қамтамасыз ету жөніндегі қызметі== [[Сот]]тар, [[прокуратура]], [[ішкі істер органдары]], сондай-ақ сайлау комиссиясы дауыс беру күні, оның ішінде демалыс күндері де өз жұмыстарын ұйымдастырады. Олар азаматтардың шағымдарын қабылдау мен қарауды қамтамасыз етеді. Азаматтардың және ұйымдардың сайлау заңнамаларын бұзу туралы шағымдары сайлау комиссияларында шағым келіп түскен күннен бастап бес күн аралығында қарастырылады. Сайлау комиссиясы мен оның мүшелерінің шешімдеріне және әрекетіне (әрекетсіздігіне) шағымдану жоғары тұрған комиссияда шағым келіп түскен күннен бастап үш күн аралығында қаралады. ==Қазақстан Республикасы сайлау құқығының қағидаттары== ''Қазақстан Республикасы сайлау құқығының қағидаттары дегеніміз сайлау құқығы нормалары мен институттары негізінде алынган жетекші ережелер мен талаптар. Бұл қағидаттарды сайлау процесінің барлық қатысушылары (сайлаушылар, сайлау комиссиясы, кандидаттар, т.б.) басшылыққа алуга тиіс. Бұл жетекші идеялар [[Қазақстан Республикасының Конституциясы|ҚР-ның Конституциясында]] бекітілген. Оларға: • жалпыға бірдей сайлау құқығы; • тең сайлау құқығы; • төте сайлау құкығы; • жанама сайлау құкығы; • жасырын дауыс беру кағидаттары жатады. Аталған кағидаттарды толығырақ қарастырайық. ===Жалпыға бірдей сайлау құқығы=== Жалпыга бірдей сайлау құқығы — республиканың он сегіз жасқа толған азаматтары тегіне, әлеуметтік, лауазымының және мүліктік жағдайына, жынысына, нәсіліне, ұлтына, тіліне, діни көзқарасына, нанымына, тұрғылықты жеріне немесе кез келген өзге жағдаяттарына қарамастан сайлауға дауыс беруге қатысуға, Президент, Парламент немесе мәслихат депутаты, жергілікті өзін-өзі басқару органдарының мүшесі ретінде сайлануға құқылы дегенді білдіреді. Жалпыға бірдей сайлау құқығының екі түрі ерекшеленген: • ''белсенді сайлау құқығы'' — бұл он сегіз жасқа толған Қазақстан Республикасы азаматының сайлауда дауыс беруге қатысу құқығы; • ''бәсең сайлау құқығы'' — Қазақстан Республикасы азаматтарының ҚР-ның Президенті, Парламенті, мәслихат депутаты немесе жергілікті өзін-өзі басқару органына мүше болып сайлану құкығы. Бәсең сайлау кұқығы белгілі бір құқықтық шектеулермен байланысты туындайды. ҚР-ның Президентігіне кандидат тумысынан республика азаматы болуы, 40 жасқа толуы, мемлекеттік тілді еркін меңгерген әрі [[Қазақстан]]да кемінде он бес жыл бойы тұратын республика азаматы болуы тиіс. Парламент Сенаты мен Мәжілісінің депутаты Конституцияда көрсетілгендей 30 және 25 жасқа толуы тиіс. Дегенмен Конституцияда бірқатар шектеулер де қарастырылған. Қазақстан Республикасы Конституциясының 33-бабына сәйкес: сот іс-әрекетке қабілетсіз деп таныған азаматтардың сайлауға және сайлануға, республикалық референдумға қатысуға құқығы жоқ. Бұл өзінің жүйке ауруы мен акыл-есінің кемдігіне байланысты, өзінің азаматтық кұкықтарын толық жүзеге асыра алмайтын немесе азаматтық міндеттерін атқара алмайтын азаматтардың сайлау құқығы шектеледі дегенді білдіреді. Сонымен қатар сот үкімі бойынша бас бостандығынан айыру орындарында отырған азаматтардың сайлауға және сайлануға кұкығы жок. Тұтқындау орындарында отырған тұлғаларға, егер соттың айыптау үкімі шығарылмаса сайлау құкығында шектеуге жол берілмейді. "Қазақстан Республикасындағы сайлау туралы" Заңда [[тергеу изоляторы|тергеу изоляторлары]] мен [[уақытша ұстау изоляторы|уақытша ұстау изоляторларында]] сайлау учаскелерін құру, аталған орындарда отырған адамдардың тізімін жасау тәртібі бекітілген. Теңсайлау құқығы — сайлаушылар сайлауға тең негізде қатысады дегенді білдіреді. Өрі олардың өркайсысының бір сайлау бюллетеніне сай дауысы болады. Сайлау бюллетені тұлғаның жеке басын куәландыратын кұжаттары, төл құжаты арқылы беріледі. Кандидаттар өзінің сайлау құкығын жүзеге асыруда тең күкыктар иеленеді. ===Тең сайлау құқығы=== Тең сайлау құқығы: • Қазақстан Республикасының барлық азаматтарына олардың тұратын мекен-жайы орнына қатыссыз, соның ішінде елімізден тысқары жердегілерге; • сайлаушылардың саны, шамамен бірдей сайлау округтерін құру арқылы; • сайлауімимы сайлау учаскесіндегі бір гшш сайлаушылар тізіміне қосу арқылы; • тең сайлау құқығы талаптарын екі немесе одан да коп рет, тіпті басқа сайлаушы үшін де дауыс беру арқылы бұзғаны үшін әкімшілік жауапкершілік тағайындау арқылы қамтамасыз етіледі. ===Жанама сайлау құқығы=== Жанама сайлау құқығы—Парламент Сенатының депутаттарын сайлауға таңдаушылар мәслихат депутаты болып табылатын республика азаматы қатысады дегенді білдіреді. Аталған сайлауда халықтың еркіндігі жанама жолмен тікелей сайлау құқығы арқылы сайланған мәслихат депутаттарының, яғни таңдаушылардың дауыс беруі арқылы көрініс табады. Әрбір таңдаушы бір дауысқа ие болады. ===Жасырын дауыс беру=== Жасырын дауыс беру — сайлауда сайлаушылардың еркін білдіруіне қандай да бір бақылау жасау мүмкіндігіне жол берілмейді. Жасырын дауыс беру: • әрбір сайлаушының жеке өзі дауыс беруі, дауыс беру құқығын басқа тұлғаға беруге жол бермеу арқылы; • басқа тұлға үшін дауыс беруге жол бермеу; • дауыс беруге арналған бюллетеньдер сайлаушыларға сайлаушылар тізімдері арқылы сайлаушының жеке басын куәландыратын құжатты көрсетуі бойынша; • сайлау бюллетені сайлаушының жасырын дауыс беру кабинасында жеке толтырылуы арқылы жүзеге асады. Сайлау бюллетенінде дауыс берушінің жеке басын айқындауға мүмкіндік беретін белгілер салуға болмайды. Заңда дауыс берудің жасырын тәртібін бұзған лауазымды тұлғалар мен оған кінәлілерге жауапкершілік көзделген.<ref>“ Құқықтану: Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 10-сыныбына арналған окулық /А. Ибраева, Г. Өлібаева, Қ. Айтхожин. — Алматы: "Мектеп" баспасы, 2006. ISBN 9965-33-638-5</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{Суретсіз мақала}} {{Stub:Құқық}} {{wikify}} [[Санат:Сайлау]] [[Санат:Азаматтық құқық]] 5tg4vzf33a74i1056pwzgd5hsd7a8m0 0 59513 3683375 2395789 2026-10-19T02:07:57Z Wikuiser 172895 /* Дереккөздер */ 3683375 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Hovsgol.jpg|thumb|'''Хубсугул көл''']] '''Хубсугул''', Косогол — Моңғолияның солтүстігіндегі көл. Саянның оңтүстік сілеміндегі 1645 м биіктіктегі тауаралық тектоникалық ойыста орналасқан. Ауданы 2620 квадрат километр ұзындығы 134 километр, ені 36 километр, тереңд. 238 м. Хубсугулден [[Эгийн-Гол]] өзені (Селенга өзені алабы) бастау алады. Суы тұщы. Қарашада қатып, мамыр — маусымда мұзы кетеді. Жағалауы биік, тік жарлы. Көл балыққа бай, кеме жүзеді. <ref>«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том</ref> ==Дереккөздер</span>== <references/> {{wikify}} [[Санат:Моңғолия географиясы]] {{Lake-stub}} oz6l31ltb1y8sa9djbjefhyth292hse 0 84251 3683357 3556156 2026-10-19T01:38:38Z Wikuiser 172895 3683357 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Ауыл |атауы = Ақжар |сурет = |әкімшілік күйі = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg= 43|lat_min=11 |lat_sec=15 |lon_deg= 76|lon_min=47 |lon_sec=55 |CoordAddon = |CoordScale = |ел картасы = |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Алматы облысы |кестедегі облыс = |ауданы = Қарасай ауданы |кестедегі аудан = |мекен түрі = |мекені = |кестедегі мекен = |ішкі бөлінісі = |әкімі = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = Красный Восток |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = ылғалды қоңыржай агроклиматтық белдемде жатыр |тұрғыны = 13,3 мың |санақ жылы = 2009 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = |сайт тілі 2 = |сайт тілі 3 = |сайт тілі 4 = |сайт тілі 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} {{мағына|Ақжар}} '''Ақжар''' - [[Алматы облысы]] [[Қарасай ауданы]]нда болған ауыл, бұрынғы [[Таусамалы ауылдық округі]]нің құрамына кірген. Қазіргі уақытта [[Алматы]] қаласының [[Наурызбай ауданы]]ндағы шағын аудан. == Географиялық орны == Аудан орталығы - [[Қаскелең]] қаласының шығысында 15 км жерде, [[Ақсай (өзен, Алматы облысы)|Ақсай өзені]]нің оң жағалауында орналасқан. [[Іле Алатауы]]ның тау етегіндегі ылғалды қоңыржай агроклиматтық белдемде жатыр. == Халқы == Тұрғыны: * 3,9 мың адам ([[2002 жыл|2002]]); * 13,3 мың адам ([[2009 жыл|2009]]). == Тарихы == [[1996 жыл]]ға дейін "Красный Восток" деп аталған. [[1997 жыл]]ға дейін "Каменка" асыл тұқымды мал зауыты болған. Оның негізінде Ақжарда бір АҚ және 20-ға жуық шаруа қожалықтары құрылды. == Инфрақұрылымы == Орта мектеп, кітапхана, клуб, кинотеатр, аурухана, тағы басқа мәдени және денсаулық сақтау мекемелері бар. Ақжар тұрғындары басқа елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.<ref>Жетісу. Энциклопедия. - [[Алматы]]: «Арыс» баспасы, [[2004]]. — 712 бет. ISBN 9965-17-134-3</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қарасай ауданы елді мекендері}} [[Санат:Қарасай ауданының таратылған елді мекендері]] {{Kazakhstan-geo-stub}} 7i8kh5v9ljbr161hdcnn0p6vlk2wwkv 0 87672 3683368 3632362 2026-10-19T01:57:21Z Wikuiser 172895 3683368 wikitext text/x-wiki {{Партия | партия атауы = Лейбористік партия | шынайы атауы = | аббревиатура = | логотипі = Labour Party Wordmark.svg | логотип ені = | сурет атауы = | басшысы = [[Эндрю Бернем]] | негіздеуші = | құрылуы = [[27 ақпан]] [[1900 жыл|1900]] | таратылуы = | штаб-пәтері = Орталық кеңсесі: Кингс-Мэнор, Ньюкасл-апон-Тайн, NE1 6PAB<ref>{{cite web |url=https://labour.org.uk/contact/ |title=Contact |publisher=Labour Party |access-date=14 September 2020 |archive-date=24 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200924174125/https://labour.org.uk/contact/ |url-status=live}}</ref><br> Саутсайд, 105 Victoria Street, Лондон SW1E 6QT | идеологиясы = [[социал-демократия]] | интернационалы = | одақтастар = Еуропалық социалистер партиясы <br> Прогрессивті альянс | жастар ұйымы = Жас Лейбористер ({{lang-en|Young Labour}}) | мүшелер саны = 366,604 (2024) | ұраны = Бірге Күштірек ({{lang-en|Stronger Together}}) | Төменгі палатадағы орындар = {{Партия/Орындар|411|650|#E4003B}} | Төменгі палатадағы орындар_параметр = [[Ұлыбритания Қауымдар палатасы|Қауымдар палатасында]] | Жоғарғы палатадағы орындар = {{Партия/Орындар|172|784|#E4003B}} | Жоғарғы палатадағы орындар_параметр = [[Лордтар палатасы|Лордтар палатасында]] | Еуропарламенттегі орындар = | әнұраны = Қызыл Байрақ ({{lang-en|«The Red Flag»}})<br> [[File:The Red Flag from Lansbury's Labour Weekly.ogg|100px]] | партиялық мөр = | тұлғалар = Лейбористік партияның (Ұлыбритания) мүшелері | ресми сайты = {{URL|labour.org.uk}} }} '''Лейбористік партия''' ({{lang-en|Labour Party}} — '''Еңбек''' немесе '''Жұмысшы''' партиясы) — [[Ұлыбритания]]дағы жетекші екі саяси партияның бірі. Партия экономикаға мемлекеттің араласуын күшейту, әлеуметтік әділеттілік пен еңбекшілердің құқықтарын күшейту қажеттігін алға тартады. 1900 жылы Еңбек өкілдігі комитеті ретінде құрылған; 1906 жылдан бастап «Еңбек» деп аталды. 1918 жылы ақпанда партия жарғысы қабылданды. Сол жылдың тамыз айында «Еңбек және жаңа әлеуметтік тәртіп» бағдарламалық құжаты қабылданды. Лейбористер партиясы социал-демократиялық (бұрын «демократиялық социалистік» деп белгіленген), оның қызметі британдық кәсіподақ қозғалысымен тығыз байланысты (Біріккен Корольдіктегі Британдық кәсіподақтар конгресінің мүшелері болып табылатын көптеген кәсіподақтар британдық кәсіподақтардың ұжымдық мүшелері болып табылады). Партия Социалистік Интернационалдың ең беделді мүшелерінің бірі болып саналды; қазір Прогрессивті альянстың бөлігі. Партияның қазіргі көшбасшысы — [[Ұлыбритания премьер-министрі]] [[Эндрю Бернем]]. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:1990 жылы құрылған саяси партиялар‎]] [[Санат:Лейбористік партиялар]] [[Санат:Социал-демократиялық партиялар]] {{Party-stub}} nradnz0eim08uymg3q3kzq220qjlnz3 10 96107 3683185 3537704 2026-10-18T12:30:57Z Wikuiser 172895 /* */ 3683185 wikitext text/x-wiki {{Stub-meta | article = Қазақстан әдебиеті туралы | category = Қазақстан әдебиеті бойынша | image = Ezra_Cornell's_first_book.jpg | size = 30 | alt = }}<noinclude> [[Санат:Үлгілер:Қазақстан туралы аяқталмаған мақалалар]] [[Санат:Үлгілер:Әдебиет туралы аяқталмаған мақалалар]] </noinclude> mkkte36n9evfthkdqnzszp2kuk9lnrb 0 96171 3683500 2125400 2026-10-19T07:54:17Z Wikuiser 172895 3683500 wikitext text/x-wiki '''Сайлаушылар тізімі''' ==Сайлаушылар тізімдері және оларды жасау тәртібі== [[Президент]]ті, [[Парламент]] Мәжілісі мен мәслихаттарының депутаттарын, жергілікті өзін-өзі басқару органдарының мүшелерін сайлаған кезде белсенді сайлау құқығы бар — [[Қазақстан Республикасы]] азаматтарының тізімі жасалады. [[Сенат]] депутаттарын сайлаған кезде облыс (республикалық маңызы бар қала) мәслихаттары депутаттарының (таңдаушыларының) тізімі жасалады. Сайлаушылардың тізімін жергілікті аткарушы органдар — [[әкімдік]]тер жасайды. Нақтылы [[сайлау учаскесі]]нде азаматты сайлаушы ретінде тізімге енгізу үшін белгілі бір аумақта тұрғылықты тіркеуден өткізу керек (немесе белгілі бір мекені бойынша тіркеу керек). Егер азаматтың ресми тіркеуі жок болса, осыған сәйкес ол сайлаушылар тізіміне енгізілмейді. Азамат (таңдаушы) тек бір ғана сайлаушылар тізіміне ене алады. Әрбір сайлаушы сайлау жарияланған немесе тағайындалған кезден бастап жергілікті аткарушы органда сайлаушы ретінде тіркелуге құқылы. Егер азамат сайлаушылардың тізімдерін көпшілікке танысу үшін жария еткен сәттен бастап сайлау өтетін күн аралығында өзінің дауыс беретін мекен-жайын ауыстыратын болса, онда учаскелік комиссия сайлаушының өтініші бойынша және оның жеке басын куәландыратын құжаттарын көрсетуі аркылы сайлаушыға куәлік береді. Дауыс берілетін күні осы куәлікке сәйкес сайлау комиссиясы сайлаушыны оның келген мекен-жайы бойынша сайлаушылар тізіміне енгізеді. Сонымен бірге есте ұстайтын мәселе әрбір сайлаушы дауыс беруге он бес күн қалғанда учаскелік сайлау комиссиясынан өзінің тізімге енгізілгендігін немесе өзі туралы мәліметтерде қателіктер бар-жоқтығын білу мақсатында сайлаушылар тізімімен танысуға құқылы. Егер сайлаушы аталған тізімнен өзін таба алмаса немесе деректердің дұрыс енгізілмегендігін тапса, онда ол сол учаскеге өзінің тұрғылықты жерін куәландыратын үй кітапшасын көрсете отырып шағымдануға құқылы. Егер учаскелік комиссия сайлаушының талабын қанағаттандырудан бас тартса, онда ол сотқа өтініш бере алады. Мүндай шағым арыз келіп түскен күні қаралады. Сот шешімін сайлау комиссиясы дереу орындайды.<ref>“ Құқықтану: Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 10-сыныбына арналған окулық /А. Ибраева, Г. Өлібаева, Қ. Айтхожин. — Алматы: "Мектеп" баспасы, 2006. ISBN 9965-33-638-5</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{Stub:Құқық}} {{wikify}} h1rhhgven4n8o2m697nmh0ptojbsa72 0 96229 3683501 2141002 2026-10-19T07:54:38Z Wikuiser 172895 3683501 wikitext text/x-wiki '''Сайлау алдындағы үгіт''' Сайлау комиссияларында [[кандидат]]тарды тіркеген күннен бастап сайлау алдындагы үгіт басталады. Сайлау алдындағы үгіт — сайлаушылардың белгілі бір кандидатты, саяси партияны жақтап немесе карсы дауыс беруге түрткі болу мақсатында атқарылатын қызмет. Сайлауға қатысуға шақыру үгіт нысаны болып табылмайды. Аталған қызмет сайлау болатын күннің алдындағы күнгі жергілікті уақыт бойынша нөл сағатта аякталады. Сайлау алдындағы үгіт нысанына: *[[бұкаралық ақпарат құралдары]] арқылы үгіт; *сайлау алдындағы жария іс-шаралар — сайлау алдындағы жиналыс, пікірталастар, митингілер, сайлаушылармен кездесу, [[шеру]]лер, [[демонстрация]]лар, т.б.; *баспа, дыбыс, бейне-дыбысты және өзге де материалдарды шығару және тарату жатады. Сонымен бірге сайлау туралы заң сайлау алдындағы үгіт жүргізуде, кез келген сайлау алдындағы үгіт материалдарын таратуға төмендегідей тұлғаларға тыйым салады: *мемлекеттік органдарға, жергілікті өзін-өзі баскару органдарына, сондай-ақ қызметтіқ міндет атқарып жүрген лауазымды адамдарға; *әскери қызметшілерге, ұлттық қауіпсіздік органдарының, құқық корғау органдарының қызметкерлері мен судьяларға; *сайлау комиссияларының мүшелеріне; *діни бірлестіктерге. Сайлау күрделі үрдіс, мұнда бәсекелестік пен жарыссөз қағидаттары әрекет етеді. Олар әділетті және заңға сай өтуі үшін, барлық кандидаттар тең мүмкіндіктерге ие болуы қажет. Сондыктан да заң жөнсіз үгіт жургізуге тыйым салады. ''Сайлау алдындағы жөнсіз үгітке'': *сайлаушыларға тегін немесе жеңілдік шарттармен тауарлар, [[бағалы қағаздар]] беріп қызмет көрсету; *[[лоторея]]лар, қайырымдылық акцияларын өткізу, ақша төлеу немесе осылай уәде беру арқылы үгіт жүргізу жөнсіз іс-әрекет деп танылады. Қандай да бір адамның бет-бейнесін, оның жазбаша келісімінсіз, ал ол қайтыс болған жағдайда мұрагерлерінің жазбаша келісімінсіз пайдалану арқылы үгіт жүргізуге де тыйым салынады. ==Сайлау алдындагы үгіт кепілдіктері== Елде өткізілетін сайлау заң талаптарына сай, әділетті өту үшін мемлекет кепілдіктер береді, оған нақты қаржы бөледі және сайлауды өткізу тәсілдерін анықтайды. Сайлауға қатысатын кандидаттар мен саяси партиялар өз бағдарламаларын ақпарат құралдары мен баспасөзде жариялауға құқылы. Мемлекет кандидаттарға өз бағдарламаларымен бұқаралық ақпарат құралдарына шығу үшін бірдей қаражат бөлінуіне кепілдік береді. Әрбір кандидатка: *телеарналар арқылы 15 минут сөз сөйлеуге; *радио арқылы 10 минут сөйлеуге; *баспасөз беттеріне 0,1 баспа табақ көлемінен аспайтын екі мақала жариялауға мемлекет есебінен қаражат бөлінеді. Бұқаралық ақпарат құралдары тіркелген кандидаттарға және партиялың тізімдерін ұсынып саяси партияларға шарттық негізде эфир уақытын, баспасөз бетінен орын береді. Сонымен бірге мұндай шаралар белгілі бір кандидатқа, саяси партияға артықшылықтар туғызбауы кажет. Жергілікті мемлекеттік баскару және өзін-өзі басқару органдары кандидаттарға шарттық негізде сайлаушылармен кездесу өткізетін үй-жай ұсынады. Сайлау комиссиялары бөлінген үй-жайда кандидаттың сайлаушылармен кездесуінің кестесін жасайды, және оны БАҚ-да жариялайды. Плакаттар, үндеухаттар, ұрандар мен өзге де үгіттік баспа материалдарын шығаруға бірдей мөлшерде ақша бөлінеді. Қазақстан Республикасының аумағынан тыс жерлерде анонимдік (домалақ арыз) үгіт материалдарын таратуға тыйым салынған. Жергілікті атқарушы органдар тиісті сайлау комиссияларымен бірлесіп, барлық кандидаттар үшін үгіт материалдарын орналастыруға арналған орындар белгілейді, оларды стендтермен, тақталармен, тұғырлықтармен жарақтандырады. Үгіттік баспа материалдары барлық кандидаттар үшін тең құқықтар қамтамасыз ететін жағдайда орналастырылады. Сонымен бірге үгіт материалдарын ескерткіштерге, ескерткіш тұғырларға, тарихи, мәдени немесе сәулеттік құндылығы бар ғимараттарға, сондай-ақ дауыс беруге арналған үй-жайларға іліп коюға тыйым салынады. Кандидаттарға сайлауалды бағдарламасында болашақ қызметі туралы сөзінде мыналарды: *конституциялық құрылысты күшпен өзгерту идеяларын; *республиканың тұтастығын бұзуды; *мемлекеттің кауіпсіздігін жоюды; *әлеуметтік, нәсілдік, ұлттық, діни, сословиелік және рулық алауыздықты тұтатуды; *мейірімсіздік және озбырлықка табынуды жариялауға тыйым салынады. Бұл талаптар орындалмаған жағдайда сайлау комиссиясы кандидатты, саяси партияны партиялық тізімге тіркеу туралы шешімінің күшін жоюға құқылы. ==Сенім білдірілген адамдар== Кандидаттардың, өздерінің партиялық тізімдерін ұсынған саяси партиялардың өздері сенім білдірген адамдары болуына құқығы бар. Сенім білдірілген адамдардың санына шек қойылмайды. Сенім білдірілген адамдар кандидаттар мен партиялық тізімдерін ұсынған саяси партиялардың сайлау науқанын өткізуге, сайлау алдындағы үгітті жүргізуге көмектеседі, солардың мүдделерін білдіреді. Кандидаттар мен саяси партиялар өздері сенім білдірген адамдарын өздерінің қалаулары бойынша анықтайды және оларды тіркеу үшін сайлау комиссиясына хабарлайды. Сенім білдірілген адамдар кандидаттың, саяси партияның өздеріне жазбаша түрде берген өкілеттілігі шегінде әрекет етеді. ==Сайлауды мемлекеттік және мемлекеттік емес қаржыландыру== Сайлау республикалық [[бюджет қоры]]нан қаржыландырылады (мемлекеттік қаржыландыру). Республикалық бюджет қаражатынан кандидаттардың БАҚ арқылы сөйлеген сөздерінің шығыны, сайлау алдындағы іс-шараларын өткізу, партиялық тізім бойынша ұсынылып отырған кандидаттарды қоспағанда, олардың көлік шығындары өтеледі. Кандидаттардың сайлау алдындағы үгіті, сонымен қатар кандидаттық сайлау қоры (мемлекеттік емес қаржыландыру) арқылы қаржыландырылады, олар мемлекеттік тіркеуден өткен болуы кажет. Сайлау қорларына тек заңды жолмен алынған қаражат қана жұмсалады. Мемлекеттік органдар мен ұйымдардың, жергілікті басқару органдарының, қайырымдылық ұйымдарының, діни бірлестіктердің, өздерінің жарғылық капиталына шетелдік қатысушысы бар қазақстандық заңды тұлғалардың ерікті қайырымдылықтарына, сондай-ақ жеке және заңды тұлғалардың анонимдік қайырымдылықтарына тыйым салынады. Қорға келіп түсксн ақшаның жалпы сомасы туралы ақпарат сайлау өткізілгеннен кейін он күн ішінде аталған сайлау комиссиясы арқылы БАҚ-та жярияланады. ==Біркатар тыйым салулар== Халықаралық ұйымдар мен халықаралық қоғамдық бірлестіктер, шетелдік мемлекеттік органдар, шетелдердің заңды тұлғалары мен азаматтығы жоқ адамдар тарапынан Қазақтан Республикасындағы сайлауды қаржыландыруға олардың кандай да бір болмасын тікелей немесе жанама түрде қатысуына тыйым салынады. Шетелдіктерге, азаматтығы жок адамдарға, шетелдік заңды тұлғаларға кандидаттарды, партиялық тізімін ұсынған саяси партияларды ұсыну мен сайлауға, сайлауда белгілі бір нәтижеге кол жеткізуге септігін тигізетін қызметті жүзеге асыруға тыйым салынады. ==Сайлау науқанын өткізуге бөлінген қаражаттың жумсалуын бақылау== Сайлау науқанына республикалық бюджеттен бөлінген қаражатты кандидаттың жұмсауын тиісті сайлау комиссиялары мен банк мекемелері жүзеге асырады. Тиісті сайлау комиссиясының ұсынысы бойынша аталған бақылауды жүзеге асыруға өздерінің құзыретіне сәйкес мемлекеттік органдардың мамандары тартылуы мүмкін. Сайлау қорытындылары анықталғаннан кейін, бес күннен кешіктірмей кандидат, саяси партия тиісті сайлау комиссиясына өзінің сайлау қорының қаражатын пайдаланғандығы туралы есеп беруге міндетті.<ref>“ Құқықтану: Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 10-сыныбына арналған окулық /А. Ибраева, Г. Өлібаева, Қ. Айтхожин. — Алматы: "Мектеп" баспасы, 2006. ISBN 9965-33-638-5</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{Суретсіз мақала}} {{Stub:Құқық}} {{wikify}} [[Санат:Сайлау]] hhmbyoz5t7l1dcupjusmhebud1vq9bu 14 96409 3683187 2303838 2026-10-18T12:44:06Z Wikuiser 172895 «[[Санат:Бастамалар|Бастамалар]]» деген санатты аластады; «[[Санат:Қазақстан туралы аяқталмаған мақалалар|Қазақстан туралы аяқталмаған мақалалар]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3683187 wikitext text/x-wiki {{Жасырын санат}} [[Санат:Қазақстан туралы аяқталмаған мақалалар]] t4kmai211vhcybv8ffkhi3g5i89r0i9 14 98571 3683188 2574191 2026-10-18T12:46:03Z Wikuiser 172895 −[[Санат:Аяқталмаған мақалалар]]; ±[[Санат:Бастамалар]]→[[Санат:Қазақстан туралы аяқталмаған мақалалар]] ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3683188 wikitext text/x-wiki {{Жасырын санат}} [[Санат:Қазақстан туралы аяқталмаған мақалалар]] [[Санат:Қазақстан мәдениеті]] jho57il4gu68ic6d88as5vuez76b5va 10 98575 3683179 2574184 2026-10-18T12:16:36Z Wikuiser 172895 /* */ 3683179 wikitext text/x-wiki {{Stub-meta | article = [[Қазақстан]] мәдениеті туралы | category = Қазақстан мәдениеті туралы | image = KyzKuu rev N.jpg | size = 40 | alt = }}<noinclude> [[Санат:Үлгілер:Қазақстан туралы аяқталмаған мақалалар]] </noinclude> 2yp5lig7vq0xxarnvtemuzprmv16kp6 3683180 3683179 2026-10-18T12:16:56Z Wikuiser 172895 /* */ 3683180 wikitext text/x-wiki {{Stub-meta | article = Қазақстан мәдениеті туралы | category = Қазақстан мәдениеті туралы | image = KyzKuu rev N.jpg | size = 40 | alt = }}<noinclude> [[Санат:Үлгілер:Қазақстан туралы аяқталмаған мақалалар]] </noinclude> 9jqrll0ufcqjeh192x8wseozjjogkhn 0 110255 3683304 3682083 2026-10-18T18:15:47Z ~2026-46472-89 184991 /* Тазы иттің бітімі туралы */ 3683304 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} {{wikify}} {{Ит тұқымы |name = Құмай тазы |image = Тазы040.jpg |image_caption = Құмай тазы |height = 20см - 1м |weight = 600гр - 70кг |country = Қазақстан |year = |fcigroup = |fcisection = |fcinum = |fcistd = |category = |commons = Tazi (dog) |wikisource = }} '''Құмай тазы''' — қазақтың дәстүрлі ит түрі, ұлттық, жеті қазынаға жататын жануар. == Иттің таралуы мен түрі == Мезолит дәуірінде қолға үйретілген ит екі түрлі жабайы тұқымнан: оңтүстікте шиебөріден, солтүстікте қасқырдан шығып, жер бетіне тегіс тараған хайуан дейді қазіргі ғылым. Иттің шығу тегі туралы бір ғана ортақ ит тұқымынан бастау алған және түрлі тұқымдар ұзақ эволюциялық тарихи дамудың нәтижесі деп қарайтын монофилетикалық және көп негізден шықты дейтін полифилетикалық теориялар бар. Жартас бетіне салынған суреттерді есептемегенде тазыға ұқсас кейіптегі бейнелер Мысыр перғауындарының [[ескерткіш]]терінде бейнеленген. Осыдан 3400 жыл бұрынғы деректерде ұзын сирақты тұрықты, тұмсығы үшкіл, құлақтары тік, құйрықтары иректеліп дөңгеленген иттер бейнеленген. Қысқасы олардың сұлбасы тазыға көбірек келіңкірейді (ат пен иттің басқа тұқымдары бұдан көп кейін бейнеленген, яғни кешірек қолға үйретілген). Тазының шыққан жері, мекені туралы мәселе аса тартысты болғанымен қазір адамзаттың көбі [[Солтүстік Африка]] мен Оңтүстік-Батыс Азияның үстіртті даласы деп түсінеді. Қазіргі кезде тазының таралған аймағында оған жақын тұқымдас деп айтуға келетін екі түрлі ит тұқымы бар: ол Абиссиния иті (бірақ оның 6 азу тісі бар, әрі шиебөріге жақын. Күллі ит тұқымдасының азу тісі 8) және үнділердің дол (колсун) иті. Соңғы тұқым тазы тәрізді аңды үндемей баспалап келіп алады, көп үрмейді, әрі батыл, түсі түлкіге ұқсас. Бірақ олар ну орманды мекендейді, қимылы баяу, аяқтары шомбал. Мысыр перғауындарының итіне ұқсайтын, Судан мен Кордофанда тағылау, кесек бітімді иттерді тазының ең көне "туысқаны" деп долбарланады. Бірақ [[Ніл]] дариясы аңғары қолға үйретілген тазының шыққан жері деп саналады. Ол аумақтан Араб түбегіне, ары қарай [[Кіші Азия]] мен Парсы жеріне, онан әлемге жаппай таралған делінеді. Осылай таралған иттер бірнеше ондаған ғасырлар барысында жергілікті жердің аумалы-төкпелі ауа райына үйлесіп, түрленіп сұрыпталып отырды. [[Еуропа]]ға қарай арийлермен келген тазы тұқымды иттер кеңінен таралып, аңшылық пен күн көрудің негізгі арқауына айналды, солтүстікте Балтық теңізі жағалауына таралды. Ал тазылар бұлардан кейінірек батыс [[Африка]]дан көне [[Испания]] (Иберия) жері арқылы кельттерге, Галлиялықтарға жетіп, солардың атымен аталатын тазы тұқымдары пайда болғандығын Ұрым заманындағы жазбаларында жазылған, онан әрі [[Ирландия]], [[Шотландия]]ға дейін таралған. Соның айғағы қазіргі әлемдегі көптеген ит тұқымдарының аталған қарт құрлықтан кездесуі. Орта ғасырда тазымен аң аулау, тазыны тарту ету еуропалықтарда үлкен қызығушылыққа ие болған. Әсіресе, ағылшындарда таза қанды тазы иттерді сұрыптау, белгілі мақсаттарға пайдалану кеңінен етек алған. Ал араб бәдеуилерінің ермегі болған тазылар арабтардың дін тарату жорығы кезеңінде [[Азия]]ға кеңінен таралған дейді зерттеушілер. Дін таратумен тазы да бірге келді деуінің себебі [[ислам]] діні таралған аумақта, дәлірек айтқанда [[Алтай]], [[Гималай]] тауларына дейінгі аралықта (батыста [[Испания]] жерінедейін) арабы тазыға ұқсас иттер ұшырасады. [[Орта Азия]]ның қатал табиғатына үйлесу үшін тазыларды ғұндардың итінің сипатына ұқсайтын ұзын сабалақ жүнді, салпаң құлақты жергілікті тұқыммен будандастырып, жаңа сұрып - шығыстың салпаң құлақ тазысы дүниеге келді. Оның құйрығы мен шонданайы ұзындау, сабалақ жүнді иттер еді және оның пайда болған және таралған аймағы тарихи кезеңіне қарай бұл тұқымды "турік-татар тазысы" деп атауға болады дейді. Батысқа қарай ығысқан түрік халықтары өзімен бірге салпаң құлақ тазысын ала келіп, оңтүстік орыс даласы мен күңгей шығыс [[Еуропа]]да тазыға ұқсас жаңа ит тұқымдарының пайда болуына негіз етті... Ал [[мұсылман]] емес халықтарда тазы мүлде беймәлім деуге келеді. Атақты [[Марко Поло]] моңғол императорларында аушы құстар мен басы қазандай, кесек тұлғалы иттер туралы тамсана жазады. [[Монах Иакинф]] қытайлар [[Шығыс Түркістан]]ды иеленгеннен соң ғана тазымен етене таныса бастаған дейді. [[Махмұд Қашқари]]дің "Диуани лұғат ат-түрік" сөздігінде (ХІғ.) "тайған" сөзін келтіріп, оған "тазы, алғыр ит" деген анықтама берді (Қашғари М., Түрік сөздігі, А., 1998, 3-том, 238-бет). Қырғыздар осы күнге дейін тазыны "тайған" деп атайды, ал, өзге түркілерде тазыны "тазы", "тази" деп атау қалыптасқан. Қазақтар иттің еркегі - төбет немесе арлан, ұрғашысы - қаншық, бірге туғаны - ұялас, кішкенесін күшік дейді =="Ит жақсысы - тазы" туралы түсінік== "Ит жақсысы - тазы" туралы түсінік. Жақсы иттер жайлы қазақта ертегі, аңыздар көп. Қазақтың ұғымында ең жақсы ит-құмайды иттен емес, "италақаз" дейтін ала құстың жұмыртқасынан шығыпты мыс, - дейді. Ол құс қасқыр мен аюдың ескі апандарын немесе таудың үңгірлерін мекендейді. Құмай тазы туралы аңыз-әфсаналарға зер салатын болсақ, иттің тотемдік табынуы (культі) және күнделікті өмірдегі таза практикалық пайдасынан болса керек. Ит табынуы (культі) аңшылық дәуірінде шарықтау шегіне жетіп дәріптеліп, түркі-моңғол халықтарының арасына ителгі, италақаз, құмай тазы туралы аңыздар (мифтер) кеңінен таралған. Құмай ит туралы аңызды кезінде Ә.Диваевта жазып алған. "Қазалы, Перовск, [[Шымкент]] уездерінің қазақтарынан өзінің лақап аты бойынша бірегей құс - италақаз жөнінде біздің әлденеше рет естуімізге тура келді. Италақаз жұмыртқасын елсіз және биік төбелердегі ескі, айдаладағы мазарларға салады, ол үшін сол жерден әр түрлі аң және басқалар тастап кеткен інді пайдаланады. Жұмыртқадан "құмай" деген лақап атқа ие болатын тазы ит шығады. Олар титімдей болып жарық дүниеге келеді, төстері қара ала болады, керемет шапшаңдығымен, батылдық және ептілігімен ерекшеленеді. Құмай қуған аңшылықта одан бірде-бір құрбаны қашып құтыла алмайды. Кейбір қазақтардың нық сенімі бойынша, италақаздың етеккірі келеді, осы себепті бұл құстың еті тағамға пайдаланылмайды."[[Сурет:Тазы050.jpg|left|thumb|300px]] Осыған ұқсас аңызды [[Сәкен Сейфуллин|С.Сейфуллин]] да жазады: "Сары ала қаздың жүмыртқасынан кейде күшік туады екен. Сол құмай болады. Оны тәңір берейін деген адамға кез қылады. Сары алақ аздың ай сайын әйелше айызы келеді". Бұл аңыздардан ит пен қаздың бір тұқымнан тарайтындығы көрінеді. [[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Зайсан ауданы]], Кендірлік өзенінің Сайхан және Сауыр тауларын жарып өтетін тік жартастың кемерінде "құмай ұясы" деген, орны күркенің орнындай құстың ұясы бар. Ағаш бұтақтарынан, сарғайған шөп қалдықтарынан салынған ұя әлі тұр. "Ұясы осындай үлкен болғанда, жұмыртқасы қандай болды екен?" - деп таңғалысады. Тазы ит осы ұяны мекендеген алып құс - құмайдың жұмыртқасынан шығыпты. Қазақта "құмай тазы" деген сөз бар, жақсы, жүйрік, алғыр тазыларды "нағыз құмай тазы", - деп жатады. ==Құмай тазылардың тұқымы, түрі== Тазы қазақ даласына сақ заманында келген деп шамалауға болады. Шамамен 2000-2500 жылдар бұрын болса керек. Кейбір тасқа қашалған петроглифтердегі тазыға ұқсас аңшы иттерінің бейнесіне қарап, бұдан да ертерек замандарда да болған ба деп болжам жасауға да болады. Дегенмен тақыр тазылар осыдан бес-алты мың жыл бұрын перғауындар заманында өмір сүрген. Әйгілі Тутанхамон қабірінің ішінде ажал құдайы Анубис - қара түсті тазы бейнесінде бейнеленген. "Қазақ тазысының түп атасы арабтың салюкиі, ол қазақ даласына [[ислам]] дінін таратқан араб жауынгерлерімен бірге келді",— деген нұсқаны ұсынады. Шынымен, салюки [[Орталық Азия]] мен [[Кавказ]]ға, Таяу Шығыс пен [[Иран]] арқылы таралған. Қазіргі салюки тұқымдары қазақ тазысына өте жақын, тек тұрқы сәл ұзын, бойы сәл сұңғақ, бірақ пошымы мен сымбаты өте жақын келуі олардың туыстығын қуаттайтындай. Төрт мың жылдай тарихы бар ол иттердің атауы құм астында қалған Арабтың Салюк қаласының атымен байланысты туған атау. Дегенмен ол тұста шумерлерге, ассириялықтарға да таралып үлгергенге ұқсайды. [[Сурет:Тазы030.jpg|left|thumb|300px]] Аң қағатын итін қазақтар "тазы" атауының мәні парсының "таза, алғыр, жүйрік" деген мағынадағы сөзінен шыққан. Бәлкім тазы - таза - таза қанды деген мағынадағы сөзінен туған, ықшамдалу заңдылығына байланысты тазыға ауысуы мүмкін деп жорамалдайтындар да бар. Қазақ тазысы мен ауған тазысы [[Орталық Азия]]ға парсы тазысымен бір дәуірде келіп, оны сақтар мен ауғандар жергілікті табиғи жағдайдың ерекшеліктеріне сай жетілдіріп, қолдан сұрыптап өткізгенге ұқсайды. Дегенмен соңғы кездегі зерттеулер [[Орта Азия]]да таралған тазыларды арабтың слюгги (слугги) аңшы иттерімен будандасудан пайда болған жергілікті тұқым деп есептейді. Тазының отаны [[Қазақстан]] және [[Түркменстан]] (әредік [[Өзбекстан]] жерінде де өсіріледі) деп есептеледі. Түркмен тазысы қазақ тазысына қарағанда бітімі ұсақтау келеді. Тазы итті Орта Азияның көз жетпес кең даласының тұрғындары арабы иттерді жергілікті тұқыммен будандастыра отырып, сұрыптау нәтижесінде шыққан ат үстінде аң аулайтын бекзадалар мен дегдарлардың ермегіне және малшы-бақташылардың күн көрісі үшін қызмет еткен тұқым деп есептейді. Қалай дегенмен VII-VIII ғасырларда қазақ жеріне дін тарата келген арабтармен келген тазы тұқымынан аңшы иттер тарихы басталады. Сонымен бірге жергілікті жерде қалыптасқан тұқым деген тазының пайда болуы туралы екі түрлі көзқарас бар. Кезінде орыс отаршылдары көптеп келе бастаған замандағы зерттеу нәтижелеріне қарасақ (Я.Полферов пікірінше) қазақ жерінде [[Орта Азия]] тазысының өзіндік бір тармағы көбірек таралған. Оның бойында таулық және қырымдық тазыларға жақындығы басым болған. Қолдану жағдайына байланысты тазыларды далалық және таулық деп бөлген: далалығы бойы сұңғақ, жазықта алғыр болса, таулық тазы бітімі кішкене, қия жартастарда жақсы жүгірген. Қазақ тазысына өте жақын туыс болып есептелетін ауған тазысының да тақыр жүндісі жазық аумақта, ал үлпілдек жүндісі суықтау солтүстік аймақта таралған. Ал қазақ тазысы орыстың аңшы тазысының пайда болуына септігін тигізген. Алайда, қазақ жеріне тазы тұқымы онан да бұрын, дәлірек айтқанда сақ заманында келген. Оның дәлелі тазы пошымды иттердің жартасқа салынған бейнелері, атаудың өзінің көне парсы тілінен туындауы тегін емес, оның таралуы перғауын иті - салюки - парсы тазысы, ауған тазысы және қазақ (сақ) тазысы деген болжамды ұсынады. Қазақтар тазыны жарғақ құлақ тазы және шашақ құлақ тазы деп екіге бөледі. Оның бірін салюкиден, екіншісін слюггиден таралған тұқым дейтіндіктен біріншісіінің құлағының жарғағы үлкен, екіншісінің құлағында көп жүн өскен. Шынымен-ақ жарғақ құлақ тазының құлағында ешқандай жүн болмайды, ал шашақ құлақ тазының құлағының жүні үзын, шашақ тәрізді болады. Ал бұған қоса "дүрек" (дүрегей тазы) деп аталатын тазы мен қазақы иттердің будандасуынан шыққан терісі қалың, суыққа шыдамды, денесі кесек, қасқырды алатын батыл тұқымы да кездеседі. (Дүрек немесе дүрегей тазы қасқырдың аяқ тарамысын қиып жібереді.) Тазы - орташа ғана бойы бар жүйрік ит, жүні тықыр, оның есесіне, құйрығы мен салпаң құлағының ұшын ұзын шашақты жүн басқан. Басқа аңшы иттерге қарағанда бұлар ақылдырақ, иесіне шын берілген, адамға жұғысқыш, ал өзге иттерге өшпенділеу келеді. Өздері өте батыл әрі орасан жүйрік болады. Тазылар күшті болмайды, бірақ денелері сидам, арық, жеңіл, жүйрік әрі өжет келеді. Олар қуса жетеді де, қашса құтылады. Қоян, түлкі сияқты ұсақ аңдарды олар құтқармайды. Айлаға икемділігі сондай, тазылар аяғын сындыру, қайыру, мойнын шығару деген кінаратқа ұрынбайды. Тазыларды тұқымына қарай қазақтар құмай, құмай тазы; таза қандылығы мен түгіне қарай құны, құны тазы; будандасқан болса дүрегей, дүрегей тазы, қайың, қайың қаптал деп бөледі. Мұның соңғылары қасқыр алатын күшті иттер. Олар жалғыз-жарым да, екеулеп немесе тобымен жүріп, "ұтылап" аң алады, ал үйретілген болса, аушы құспен де тізе қосып қимылдайды. Тазы иттердің түгі салыстырмалы түрде аз, сұйықтау келеді. Ал кескін-сымбатына қарай таулы, орманды өңірдегі аңшыл иттер ірі сүйекті, шомбал денелі болса, далалы, құмды өңірлерде дене бітімі шағын, шарғылау келеді. ==Қазақ жерінде таралған тазының бірнеше түрі бар== Қазақ жерінде таралған тазының бірнеше түрі бар. Мысалы, самарқанның тазысы - аласа бойлы, бірақ мүше-мүшесі әсем де сүйкімді болған. Жем бойы мен [[Aтыpay]] бойындағы қазақтардың тазылары - табан жүні мен құлағындағы шашағының ұзындығымен ерекшеленеді. Ең соңында, [[Оңтүстік Сібір]] тазыларына келер болсақ, олар табанының сүйірленіп бітісімен, сондай-ақ өздерінің өте күштілігімен дараланады. Бұлар [[Ертіс]] бойында таралған. Ал орыс деректерінде [[Түркістан]] тазысы аталған тазылар қазақ жерінің оңтүстік пен солтүстік-батыс өңірлерінде көптеп таралған. [[Сібір]] тазылары қазақ жерінде ғана емес, батысқа дейін жеткен таңдаулы аң алғыш тұқым. 1889 ж. Сібірде самоед тайпалары арасында үш ай болған британ зоологы Ернст Килбурн, онан кейін [[Орал]] бойына және Батыс Сібірден әкелген ит тұқымын лайкаға ұқсас самоед тазысы атаған тұқым осы атпен [[Еуропа]]да таралған. Қазақ жерінде тазының құмай, қайың қаптал, ауған, орыс, түрікмен деген түрлері ұшырасқан. Қазақы тазыны тау тазысы және дала тазысы деп бөлген. Шоқтығының биіктігі 80-85 см аралығында. Ал қазақ тазысына ең жақын деп айтып өткен ауған тазысы әлемдегі ең дегдар тұқымға саналады, бойы 70-74 см, мінезі қатаңдау болғанымен иесіне шексіз берілген, тамаққа талғампаз, жеке емес, иесімен бірге үйде тұрғанды сүйетін тұқым. Ол өз олжасын көзімен торуылдап, жіті бақылау арқылы алады. Тіпті иесінің көмегінсіз өз бетімен аң аулайтын тұқым. Оның әлемге кеңінен таралып, үлкен қызығушылыққа ие болуы - батыс елдерінің әскери жорықтарымен тура байланысты. XIX ғ. екінші жартысынан батыс әлеміне белгілі болған ауған тазысын британ әскерилері алып келген, 1907 жылдан тіптен көптеп келіп тазының түрлі желілерін (линияларын) [[Еуропа]]да дүниеге әкелген. Дегенмен онан сәл бұрын 1809 ж. салынған сүрет, 1813 ж. [[Лондон]]да жарық көрген болатын. 1920 ж. Ауғанстанның оңтүстігіндегі Балукыстаннан апарған тазы [[Шотландия]]да, солтүстіктен апарғаны [[Англия]]да, онан әрі [[Америка]] құрлығына таралып, дербес желіні (линияны) дүниеге әкелген. Теңдесі жоқ сұлу бітімге ие ауған тазысы мен араб салюкиін өсіретіндер арасында 1960 жылдардан бастап Dog World кәсіби журналының бетінде басталған дау әлі бір мәмілеге жеткен жоқ. Бір тобы (Waters бастаған) тазыны салюкиден шыққан дейді де ежелгі Мысыр мен [[Месопотамия]], парсы жерінде табылған б.з.д. 4 мың жыл бұрынғы ит қаңқалары Ауғанстан жерінен ұшыраспайтындығын алға тартады. Сауда-саттық арқасында ауған жеріне әкелінген иттер жергілікті ортаға бейімделген дейді. Оған қоса салюкидің иығы мен санына, кейде басына қарай үлпілдек, мақта тәрізді жүн ұшырасуы сирек кездеспейді деген уәжді алға тартады. Ауған жеріне жеткен салюки биік таулы өңірге бейімделуден жүні қалың, жүндес болып, ұзара түскен, тіптен жағы, арқа жота, құйрығына дейін түк біткен. Ауған тазысының 6 бірдей сұрпы бар болғанымен климаттық негізінен екі түрге бөледі: күнгей, батыс өңірдегілері жүндері сұйықтау әрі ашық түсті болса, солтүстіктегілері баран түсті, қою жүндес. Кезінде қазақ жерінде кең таралған тазы иттердің Кеңес өкіметі жылдарында санының күрт кемуіне алаңдаған осы тақырыпты арнайы зерттеген А.А.Слудский дабыл қағып, оларды қорғауға алу қажеттігін ескерткен еді. Алайда Кеңес өкіметі кезіндегі отарлаушылық саясат жергілікті жердегі елдің бет бейнесі мен жердің экологиясына ғана зардабын тигізіп қойған жоқ, тіптен ит пен тазының тұқымына да салқынын тигізді. "Әр кезеңде қазақ жеріне келген бөгде ұлт-ұлыс өкілдерінің өздерімен бірге ала келген иттерімен араласып, будандасқан соң небір түрлі дүрегей тұқымдар пайда болып, тазы мен төбеттің тұқымы азып кетті",- дейді итбегі (кинолог) мамандар. Қолда қалай болса солай ұсталған тазылар осылай дүрегейленді, мылтықтың көбірек қолданылуы олардың аңға пайдалану парқын азайтты. Осы мәселе дер кезінде көтеріліп, [[Түркістан облысы]], [[Түркістан ауданы]], [[Бәйдібек ауданы]], тазыларын көптеп әкеліп қан жаңғырту, тазы тұқымын сақтап қалу шаралары жүрілген-ді. Тазылардың түр-түсіне тоқталар болсақ, қазақ жерінде кездескен тазылар туралы деректерде оның қара, сары, көкшіл сұр болады. Көк тазылар өте жоғары бағаланады. Егемендіктен соңғы жылдардағы кәсібилер мен әуесқойлардың тізе қосып қимылдап, ұлттың дәстүрлі мәдениетін замана талабына сай ермек ісіне (хоббиына) айналдырған азаматтардың қолдауымен қазір тазы тұқымын сақтап қалу, санын өсіру, асылдандыру, түрлі кәсіптік шаралар ұйымдастыру арқасында қазір [[Қазақстан]]да таза тұқымды тазылардың саны жарты мыңнан ғана асты... [[Сурет:Тазы020.jpg|thumb|350px]] Қасқыр мен түлкіні қатар алатын қазақ (қыпшақ) тазыларымен будандастырып, тұқымын асылдандыра отырып Орталық Россияда аң қағатын орыс тазысының (борзая) кейінгі орта ғасырда дүниеге келгендігі тарихтан белгілі. XI ғ. француз Генрик I үйленген орыстың Мудрый Ярославтың қызы некесі кезінде орыс тазысы борзая туралы алғашқы дерек жазылған. Олар аң қаққыш, әрі суыққа төзімді, ұзақта суыт жүріске шыдамды, жүріске мықты келетін борзаямен аң аулау 1861 ж. басыбайлылықты жойғанға дейін жақсы дамыды. Өздерімен бірге батысқа қарай алып жеткен ит тұқымдарын сақтап қалған Анадолы түріктерінде қаңғал (қаңлы), ақбас, қарабас деп аталатын, ал мадьярларда (венгрлерде) кувас, комондор (құмандұр) аталатын иттің тамаша тұқымдары бүгіндері әлемге әйгілі. ==Тазы иттің бітімі туралы== Тазының екі аяғы дене тұрқымен салыстырғанда ұзын болуы, оның қозғалысына қолайлылық тудырады. Оған қоса артқы аяқтары мен ондағы бұлшық еттер өте жақсы дамығаны, ал құрсағы жіңішке болып қазақтар "қаншырдай" қатқан деп атайтын іші жотасына қарай жақын бітуі тазының қозғалысын өте қолайлы етеді. Биіктігі сиырдың бұзауындай, көсілгенде есік пен төрдей жерге жететін келісті қазақ тазысының адымы ұзын, қимылы ширақ, ұмтылған жерден шабан-шалағай аңды құтқармайтын алғыр келеді. Тазының жылдам, ширақ қозғалуына оның сүйек қаңқаларының берік жетілгендігі, шеміршек, жұлын-тұтасының, сүйектер мен сіңір-тарамысының бір-бірінің қимыл-қозғалысын икемдей, шапшаңдыққа келтіре алатындығымен тура байланысты. Мойын омыртқа жетеу, ауыз омыртқасы қанаты жұқа, жалпақ, артқа қарай көсіле жатқан, үстінде шүйделі төмпегі болмайды. Арқа омыртқа он үш, олардың жоталық өсінділері жуан, алдыңғы омыртқалар да иіле келген. Оған ұштасқан он үш жұп қабырғаның тоғызы дөңгеленіп, иіліп тұрады. Олардың ұшы бір-бірімен біте қайнасып кеткендіктен, төстің етегінде бар болғаны сегіз (!) өскін байқалады. Көкірек қуысының тереңдігі қабырғалардың ұзындығына тікелей байланысты. Шоқтығы денесінің артқы жағынан биіктеу келеді. Иттің бел омыртқасы жетеу, қанаттары алға сүйірлене жантайған, ұштары жуандау. Арқа жон тұсы төмен қарай ойысып, қайқы белденіп келеді де, бел тұсынан жоғары қарай томпайып кетеді. Тұрық тұтасының ең қозғалмалы бөлігі болып саналатын құйрық омыртқалар саны итте 18-22, артқа қарай кішірейе береді. Дегенмен бұлшықеттің омыртқалық басы алғашқы құйрық омыртқаларынан басталады. Төс сүйегі бір-бірімен шеміршек арқылы байланысқан, пішіні төрт қырлы сегіз буынтықтан (сегменттен) тұрады. Оның дөңгелек жиектігі, тұтқасы мен семсер тәрізді шеміршегі мөлшері жағынан кішілеу және жалпақ болып келеді. Итте жауырын қыры буын ойысына дейін созылған, құстұмсық өсіндісі шодырайып шыққан, оған сіңірлі еттер берік бекіген. Иттің ортан жілігі жіңішке, асықты жілігі иіліп келген, ал тоқпақ жілігі жіңішке, төменгі басы сәл иіліңкіреп тұрады, бас жағында тесігі көрінеді. Ит тізесінің төменгі қатарында кәрі жілік және ортаңғы сүйектер қосылып кеткен, әрі сәл ғана иіліңкі келеді (кәндек иттерде ол өте иілген). Ал жіліншік сүйектері жақсы дамыған. Олардың шеткісі қысқа, ортасындағы екеуі ұзын болғандықтан, ортадағысының (үшінші, төртіншісінің) ізі анық түседі. Бірінші башпайы (ол көп иттерде болмайды немесе екінші башпаймен ұстасып кеткен) қысқа болғандықтан ізі жерге басылмайды. Бақайдың ұзын жазғыш бұлшықеті алдыңғы асықты жілік бұлшықетін жауып жатады және екінші және шеткі бақайларға бекиді. Иттің бөксесі мен саны өте күшті әрі қуатты келеді. Олар денені алға лақтырып, тазылардың қозғалысына екпін беретін, алға қарай серпінді итермелейтін қызмет атқарады. Сонымен бірге, әсіресе тазының мойын, арқа және жамбастың жалпақ еттері, мықынды бүгетін және құйымшақ еттері, құрсақ қабырғасының айқыш-ұйқыш келген еттері мен төс бұлшықеттерінің жақсы дамуы - оның шапшаң қозғалысының бірден-бір кепілі. Бұлшық етіндегі талшықтары басқа жануарларға қарағанда салыстырмалы түрде көп. Итте өкше бұлшықеті болмайды, тек тобық сүйегінің сыртқы байламымен асықты жіліктің айдаршығынан басталады. Иттің басындағы ми сауыты мен бет көлемі бір-біріне пара-пар, яғни 1:1 шамасында. Бас сүйегі екі-үш қабат қабыршақшадан тұрады, орталары ауаға толы келеді. Итте сүт тісі 28, ересектерінде 42 тіс болады, олар қысқасауытты тістерге жатады. Тұрақты тістердің жанасу беттерінде үш-үштен өткір тісшелер болады. Сойдақ тістер конус тәрізді, бір ғана тісшесі бар, көлемі кішілеу тісті "ит тіс" дейді. Тістер қабу, қорғану, ұсату міндетін атқарады. Жақсы тазылардың астыңғы, үстіңгі тіс қатары бір-бірімен жымдасып тұрады, яғни жоғарғы маңдай тіс сыртынан 1/3 бөлігіне дейін айқасып келеді. Ондайда артқы азу тістер бір-бірімен беттесіп келеді. Аң алатын иттің жотасы, жоны кейін толық бұлшық етті нығыз болып келеді. Терең келген төс жағынан құрсағы артқа қарай дөңгеленіп келіп құйымшақтың тұсына неғұрлым жақын орналасқан. Ондай кейіпті қазақтар арыстанның ұрғашысының құрсағына теңеп, "қаншырдай қатқан" құрсақ деп есептейді. Қарын мен ішектердің сыртынан шарбы жауып тұратындықтан, құрсақты суық тиюден сақтайды. Сондықтан иттер суық сазды жерлерде бауырын төсеп жата береді. Ит бауырының салыстырмалы мөлшері басқа жануарларға қарағанда көлемді келеді. Итте жүрек 3-ші қабырға мен 7-ші қабырға аралығында жантая орналасқан. [[Сурет:Саяхатшалық010.jpg|left|thumb|450px]] Иттің еріндері жұқа және нашар қозғалады. Ауыз саңылауы ұзынынан созылып, оның езулері үшінші-төртінші азу тістерінің қатарына дейін жетеді. Төменгі ерні алға салпиып озып шығып тұрады. Иттің өңеші орасан үлкен болып кеңи алады, оның асқазанға ұласқан тұсында жауып тұратын "қақпақ" тәрізді өскіні болмайды. Сондықтан да ит өте оңай құсып тастайды. Саятта итті тамақтандырмай шығуға тырысатындығы соған байланысты. Құрсақ пен кеуде қуыстарының арасындағы көк ет тыныс алуда қосымша міндет атқарады. Итте күрек тістері жақсы жетілген, сойдақ тістері жіңішке әрі иіліп келген, ал азу тістері доғал әрі шайнауға бейімделген. Иттің астыңғы, үстіңгі тіс қатары жақсы жымдасып, үстіңгі жағы астыңғы қатарының 1/3-ін жауып тұрса жақсылықтың нышаны дейді. Tic қатары жымдаспаған, озық шыққан немесе кемиек болып жетпей тұрса, ондай иттер тазы бола алмайды. Иттің үш қабаттан тұратын терісінің арасында май шығаратын бездер терінің түгін майлап тұратындықтан, түгі жылтырап тұрады, суықта дене жылуынан айырылмай аязға төзімді келетін себебі сондықтан. Қазақтар "есті жануар" деп қасиет тұтатын иттің миы мен сезім қабілетін зерттеу нәтижелері оның миында әрбір әрекетті басқаратын (есту, көру, сезу, қимыл, тепе-теңдік, дәм сезу, сипау және т.б.) орталықтары өте күрделі байланыста екендігін айтады. Әсіресе, өте жақсы дамыған иіс сезу мүшесінің көмегімен он литр суға еріген бір шөкім тұздың иісін де сезе алады дейді. Неміс қойшы итіне жүргізілген зерттеулер оның өн бойы мен миындағы иіс сезу аумағы 1,5x1,5 метрлік (үлкен кілемдей) аумақты алатындығын анықтаған. Бұл көрсеткіш адамда 5x5 см. Иттер "танауымен" ұйықтайды, яғни ұйықтап жатқан кезде не болғандығын, иіске қатысты оқиға болса, ол дереу ажыратып, іске кіріседі екен. Иттің бұл қабілеті тазыда иіс пен із "сезу" үдерісінде маңызды міндет атқарады. Ол туабітті иісшілдігіне қоса, үйрету барысында көндіктіруге тура байланысты болады дейді бүгінгі күнгі тазы ұстаушылар. Сондай-ақ көз жанарының ойнақшып қозғалуы мен көзінің қырағылығы да ширақ қимылдауына үлкен көмек көрсетеді, көзқарасы өткір, байқампаздығы жоғары, қараңғыда да жақсы көреді, өң-түсті жақсы ажырата алатындығы белгілі болып отыр (бұрындар иттің көру қабілеті осал деп келгенді). Ал есту жағына келсек, ит өте сақ, ол секундына 30-40 мың тербелісті, тіптен 70-100 мың тербелісті қабылдап, ажырата алады екен ([[адам]]да бұл көрсеткіш 16-18 мың аралығында). Иттерді сабау немесе жекіп ұрсу олардың агрессив әрекетін, қарсыласуын арттыра түседі. Танауындағы "мұрты" мен "сақалы" түнде адастырмайтын бағдар нұсқаушы қызметін атқарады. [[Сурет:Тазы011.jpg|thumb|250px]] Иттің ерекше қимылы мен шұғыл қозғалысы, соның ішінде тазының ересен қозғалысы оның дене бітімінің сипатымен тура байланысты: атап айтсақ, өзінше бір ерекше механикалық тетікке, яки аспалы көпірге ұқсайды. Мұндағы көпірдің екі жағындағы таянышы - алдыңғы және артқы аяқтар, ал оның арасындағы параболалық торланған құрылмасының (конструкциясының) орнында қаңқаның қозғалмайтын (статикалық) бөлігі жүреді. Ал бас, мойын, құйрық пен құйымшақ - көпірдің екі жақ шетіндегі кіреберіс рөлінде. Жотадағы еттер мен сіңірлер, құрсақ, төс қуысындағы ет, шеміршек, қабырға, тері - барлығы жайшылықта және жүгірген кездегі дене массасын тең бөле отырып, омыртқалар қаңқасының бүгіліп-жазылуын, кинематикалық үйлесімді қимыл, ширақ қозғалыс жасауын қамтамасыз етеді. Иттің омыртқа қаңқасы өте қозғалмалы болғандықтан, жүгірген кезде артқы аяғы денесінің "жалғасы" тәрізді үйлесе қимылдайды. Ит жай жүрген кезде төрт аяғы қайшылай (диагональды түрде) қимылдай отырып, дененің салмағын екі аяғы "алып жүреді", ізі бір сызық бойына түседі. Сирақтарының дүрыс бітпеуі мен олардың өзара пропорциясы, сәйкеспеген мүшелер қимылды тежейтіндігі белгілі. Сондықтан да, тазы денесінің сипаты мен өлшемдері "стандарт" іспетті қабылданады. Тазы денесінің шұғыл, ширақ қозғалысы дененің ауырлы нүктесімен байланыста болады: қазан толмас шеміршегінің артында "тқрған" (басқа жануарларда алға қарай) нүкте басын көтеріп, құйрығын жазған кезде артқа жылжиды. Яғни көсіліп жүгірген кезде тазы денесінің дәл ортасында ауырлық нүктесі түседі де тепе-теңдігін тауып, алдыңғы және артқы аяқтарға (қол мен санға) біркелкі күш қысым түседі. Ол жылдам қозғалуға, әрі үзақ уақыт мүшелердің шаршамауын қамтамасыз етеді. Ал жайшылықта тұрғанда иттің дене салмағының 2/3 бөлігі алдыңғы аяққа түседі. Айталық, тұрқы қысқа иттің ауырлық нүктесі алға кетеді, жүгірген кезде аяқтарын "кісе басып" алады, яки артқы аяғы алдыңғы аяғын өкшесінен басып отырады. Мұндайда ит артқы аяғын баяу тастайды, көсіле алмай, аңның артынан жүгірген кезде баяулап, шабандап қалады. Бүлкілдеп желген кезде денесі селкілдеп, алдыңғы оң аяқтың қозғалысымен сол жақ артқы аяқ бірге жүрген кездегі қимылы тәрізді "қайшылай" қимылдайды. Артқы аяқтың күші алға итермелеп отырады. Тазының сымбатты келіскен бітімі желген кезде алдыңғы аяқ ізіне артқы аяқ дөп келеді. Ал денесі қиралаңдап, ізі ирелеңдей түссе, ол тазыға тән емес, дүрегей иттің қозғалысы саналады. [[Сурет:Тазы 010.jpg|thumb|250px]] Итке тән жылдам қозғалыс, секеңдеп көсіле шабу. Қозғалысқа икемді омыртқа тұтасы, мықты бұлшық етті ит артқы аяғынан үлкен екпінмен алдыңғы аяғына қарай секіреді, жотасы домалана бүкірейіп, артқы аяғын алға қарай жазады. Жерге артқы аяғы алдыңғысынан озып жетеді. Иттің көсіле жүгіруіне жалпақ, қиғаш біткен жауырын, кең иық, бұлшық етке толы ұзын сан, сәл ғана дөңес пружина тәрізді созылған арқа мен құймышақ, барлығы үйлесе икемделіп үлкен мүмкіндік тудырады. Қазақтар айтатын: аса үлкен жылдамдықпен көсіле жүгіруіне - "ұшуына" жоғарыдағы етпен, сүйекпен қатар құрсақтың бұлшық еттері тізе, артқы аяқтың секіретін еттері араласады. Қартайған немесе болдырған иттер "жорғалайды", яғни бір жағының алдыңғы, артқы аяқтары қатар қозғалады. Мұндайда ит қисалаңдап, тепе-теңдігін әрең табады. Иттің қолы немесе алдыңғы аяғына жанынан қарағанда ені қысқа жауырыны артқа қарай сәл қисая кеткен ортан жілігі қолдың бойымен алға сәл ғана еңкейген болса түзу бітіс деп санайды (Жіліктік жауырын артқа кеткен болса ол дұрыс емес). Жауырын қабырғаға жымдасып, жабысып алдынан қарағанда тіп-тік жерді басып тұрса жақсы. Иттің сирағы етсіз, тарамысты, шертіп керіп тұрады. Алдыңғы аяқтың басқан ізі бір-бірінен алшақ талтақ, немесе шалыс басса, аяғының басы екі жағын ақсиып тұрса немесе маймақ болса ол жақсылықтың нысаны емес. Ал құрықтың түбінің төменгі тұсы артқы аяқтың жайшылықта тұрғанда маңдайына дөп келіп тұрса, ол иттің қозғалысы аяқ алысын жақсы деп жатады қазақтар. Артқы аяқ дұрыс бітпесе ит аяғын сиырша сүйреп талтаңдап немесе маймылша тойтаңдап жүреді, ондайлар аң қуған кезде алысқа жүгіре алмайды. Жайшылықта тұрған иттің бұлшық еттері барлығы жұмыс жасайтындықтан оңай шаршайды да жерге бір қырынан жата кетіп дем алады. Бұлайша қырындап жатқан иттің бұлшық еттері күш түспейді ал жанбасымен шоқиып отырған иттің бұлшық еттері де жақсы дем алады. Сондықтан тазыны үйрет- кен баулыған кезде оны шоқитып отырғызу немесе қырынан жатқызуға көп көңіл бөледі.<ref name="ReferenceA">Саятшылық қазақтың дәстүрлі аңшылығы. - Алматы: "Алматыкітап", 2007. - 208 бет, суретті. Б. Хинаят, Қ.М. Исабеков. ISBN 9965-24-813-3</ref> == Құмай тазыларға қатысты наным-сенім== Қазақта баланы қырқынан шығысымен [[ақын]], [[шешен]], [[батыр]] тәрізді атақты адамның (т.б.) үзеңгісінен өткізіп алу ғұрпы сияқты иттің күшігін де белгілі адамдардың [[үзеңгі]]сінен өткізіп алатын ырым бар. ''"Бала мен күшікті [[үзеңгі]]ден өткізу ғұрпы б.з.б. II ғасырларда [[Көшпенді халықтар|көшпенділердің]] үзеңгіні ойлап тауып, салтаттылық мәдениетті жоғары сатыға көтеріп, қаһарлы күшке айыалдырған дәуірден бастау алады"'', - дейді зерттеуші А.Тоқтабаев. Адамзат тарихында [[садақ]] пен жақ, дөңгелек сияқты айтулы бетбұрыс жасаған үзеңгіні қаттылық пен беріктіктің, алысқа жорту мен шабуылдың тиянағы дегеннен осы ырым туған дейді ол. Иттің бағзы замандардағы тотем-бабаға айналғандығының белгісі ит жейде салтынан байқаймыз. Ол тек қазақта ғана емес көптеген түрік халықтарына ортақ салт: қазақ, қырғыз, өзбек және татарларда сақталып қалған "ит жейде", "ит көйлек", "эт кулмәк" ғұрпының мәні ортақ. Оны нәресте туғанда кигізеді. Ит көйлекті (ит жейдені) көп жасаған адамның киімінің қалдығынан жеңі мен бойын тұтас пішіп, жағасын ойып, шетін бүкпей, екі жаны тіккен жас баланың [[нәзік]] етіне батпауы үшін тігісті сыртына қарата тепшіп тігеді. Сәби қырқыңа толысымен ит көйлегін шешіп, оны әр түрлі [[қант]], [[кәмпит]], [[өрік]]-[[мейіз]] сияқты тәттілерге толтырып, иттің мойнына байлап қоя берген. Балалар итті қуып, тәттілерді алып мәз-мейрам болады, итжейдені иесіне әкеліп тапсырады. Бұл ғұрып "ит қуу" деп аталады, мәні сәбидің пәле қаласын қырық жаны бар хайуан - ит өзімен бірге алып кетеді-мыс деп сенген. Ал керісінше балаға иттің жүйрік, ақылы озық алғыр қасиеттері дариды, сәби күшікше бауырын тез көтеріп, тәні сау, жаны берік "итжанды" (иттің қырық жаны бар дейді қазақ) деп ырымдайды. Баланың, ит көйлегін сақтап, жолға, сапарға шыққанда өзімен бірге алып жүрсе пәле-жаладан сақтап, жолын ашады, "баланың періштесі қағып, аман апарып, есен әкеледі сапардан" деп сенген. Адамның басына қонған құт пен шаңыраққа келген ырыс кебіне ит болып келеді: сол үйге құтпан ит немесе алғыр тазы бітеді де ол адамның барлық тілеуін жүзеге асырып, мұратына жеткізеді дейді қазақ сенімінде. Жаңа үйленген жастарға үбірлі-шүбірлі, дені сау, берік болсым (итше күшіктесін) деген ырыммен (магия) жас келіннің көйлегінің етегінен итке жем бергізеді. Аяғы ауыр әйел жерігі қанғанша итке "кет" деп айтуға тыйым салынған. Қазақ қартайып, алжыған иттің аузына май тығып, басын күн батысқа (құбылаға) қаратып, малша бауыздап өлтіріп, көметін болған. Манси мен угрлерде және алтайлықтарда итті ағаш [[науа]]ларға жерлеп, бір аяғына қызыл, екінші аяғына қара таспа жіп байлап, иттің денесін әсемдеген. [[Моңғолдар]] [[қазақтар]]ға ұқсас жолмен өлтірілген иттің құйрығын кесіп басына жастайтын және түскен келінді итке тағзым еткізеді. Ол үшін жас келін қайын атасына сәлем етіп, отқа май құйған соң, үлкен үйдің итіне тәу етеді. Үйге ит енгізіледі де [[келін]] етегіне салып ет беріп, сүт жалатып, арнайы тілек айтады. Қазақта бұған ұқсас [[салт]] ұрын барған күйеуге "ит ырылдатар" салты. Қалыңдыққа келе жатқан күйеу үйге таянғанда алдынан шыққан бір әйел жүресінен отыра қап ит боп ырылдап, кәде алады. Халық [[театр]]ының бір көрінісіне айналған бұл салттың арғы тегі көне наным-сеніммен астарлас. Осы бір хайуанға қатысты өте ертеде қалыптасқан нанымның бірі бағзыда [[ғұндар]] өлікті жерлегенде "Онгонды (аруақты) көкке ертіп шығады" деген иланыммен итті де ертіп баратын болса, көне түркі тайпаларында тарихын, атауын, [[тотем]]ін барақпен (итпен) байланыстырады. Қазақта да мұндай руларды, жер-су атауларын ондап кездестіреміз. (қазақ генеологиясындағы Ителгі, Итемген, Ителі, Барақ т.с.с. атаулар). Иттің етін жайшылықта басқа халықтардағыдай (корей, қытай) жемегенімен, зәрушілікте өкпе құртына, көз шымылдықтанып, бас айналғанға, жазылмайтын жараларға қарсы ем, дәрі ретінде қолданады. Іште өлген баланы түсіруге иттің ені мен шыбығын қатар қолданған жағдайлар ел арасында ұшырасқан екен. Бұл дом шығыстық көрші жұрттардан ауысқан болуы ықтимал. Тазы иттің алғаш өз бетімен аң алуын''' "тырнақалды"''' құрметіне ауылдастары жиналып, қайырлы болсын айтып, қуанышқа кішігірім той жасайды. Аңшылармен бірге [[саят]]қа шығып аң олжасын, әсіресе түлкі байланған кісінің өзі қуанышына ауылдастарын ортақтастырып, тілек жасайтын жоралғысы бойынша бүкіл ауыл аңшы үйіне жиналып, қыстың ұзақ сары таңын ойын-күлкі, өлең-жырмен өткізеді. Аңшы [[олжа]]сының етінен аяғы ауыр әйелдер ауыз тисе, мылтық пен қақпаны қырсығып қалады. Өйткені жүкті ананың арғы әлеммен байланысы бар, [[құрсақ]]тағы ұрпақ бергі әлемге әлі үлгеріп келмеген. Бұндай сәтсіздікке душар болған аяғы ауыр әйел аңның етіне аңсары ауып, жерік болып тұрса, аңшы құралына "акрпык," деп аталатын ақ түсті матадан байлап, аңшыға кәдесін беріп барып еттен ауыз тиеді. Егер олай етпесе, аңшы құралы мен сайманы қырсығып аң алмай қалса, аңшы оны аптайды. Ол үшін сайманға ([[мылтық]], [[қақпан]]) үш дана ширатылған жіп байлап, үш мәрте жерге ұрған соң, сумен шайып жібереді де "''Ата (қақпанға қаба) алмасаң саған серт, Атылмасаң ( қаба алмасаң) маған серт, Аңның етін жеген, Жүкті әйелге қоса серт"'' деп "серттескен" соң шоқпен сырықтап тазалайды. Тазымен болсын, бүркітпен болсын саятқа шыққан кезде бөгде кісімен кездесе қалған аңшылар тобының адамы "Байлансын-ақ" дейді. Ал: Байлансын-ақ", - деп ол бқрын айтса, сендер: "Майлы шұжық айлансын-ақ",- деп тілектестік білдіреді. Саятта келе жатқанда алдынан шыққан көлденең адамның тіл-көзі тазы мен құсқа тимесін деген ниеттен туған. Сондықтан да аңшы басқа сөзбен емес, "Байлансын-ақ" деп айқай салып амандасып, қаскөй рухтарды осы құдіретті сөзбен матап, аңды да буып, шырмап тастауды ойласа керек. ''"Соңғы түйенің жугі ауыр..."'' деудің итке қатыстылығы туралы. Қазақ ұғымында: "Ит жеті ырыстың біреуі", ''"Итті тепкен ырысты тебеді"'' деп шаңырақтың құт-берекесі, ырысы итпен сабақтаса жүреді деп сенген. Ауызекі тілде күніне сан қайталанатын, мәтелге айналған "соңғы түйенің жүгі ауыр" тіркесі итке қатысты, онымен үйдің ырысы-берекесі, ырыздығы сабақтасып жүреді деген сенімнен туындаған. Далалықтар үшін көш салтанатынан асқан қызық аз. Жететін жері шалғай болғандықтан, әрі жаңа қонысқа ерте жетіп, ісін жайғап алу үшін көшуге белгіленген сәтті күн азаннан көш қамына кірісетін. Абыр-сабыр болған ауылдар үйлерін жығып, түйеге жүгін тиегенде ең соңына қарай шаңырақты және ескі жұртта қалған дүние-мүлікті тиейтіні белгілі. Олар тезек, оның жабуы, сырық, бақан, арқан, көген т.б. Әрине, үйге әсте енгізілмейтін тыстажататын ауылдың қүтына саналатын сырттанның "итаяғы" да соңында қалады. Олар жайшылықта көзге елене бермесе де көш салтанатында ерекше сый-құрметке ие болады. "Итаяқты май басқан құрым шоқпыттың біріне орайды да, жегінге, жүк артуға жаңадан үйретіліп жүрген торым, я буыршыының біріне ұсақ-түйек жүкпен бірге арта салады. Немесе ең соңғы түйенің бірінің теңіне іле салады. Осылайша жүк әбден тиеліп болған соң "соңғы түйенің жүгі ауыр" дегенді айтып, көш ескі жүрттан қозғалады. Осылайша бұл тіркес жүктің ауыр, жеңілдігіне қарай емес, ауылдың ырысына деген [[ілтипат]] пен қүрметтің үлкендігіне сай туындаған деседі. Иттің ас-су ішетін итаяғы тек ағаштың безінен ойып, әшекейлеп жасалады, темірдегі болса ырыс кетеді деп ырымдайды қазақ [[дәстүр]]інде. Әбден ескіріп тозған итаяқты отқа жақпайды, жаңғыртып жаңаламайды. Ұзаққа дейін тілі шықпаған немесе кекеш, тұтықпа, быдық болып жүрген балаға "итаяқтан" су ішкізсе кінаратынан арылады деп сенген. Сауын малының желіні ісінсе итаяқты отқа қыздырады да, онымен ауру желінді ұрып домдайды. Алайда итаяқты үйге кіргізуге оған ожаумен ас-су қүюға қатаң тыйым саланады. "Ит итаяғын жаламай көңілі көншімес" деп тойып тұрса да кешкісін үйдің әйелі итаяқ бірдеңе салып беруі шарт. Өйткені, "аш ит үреген де өреген" деп аш ит табаны қышып керуенге ерсе немесе ауыл аралап жүрсе үйдің құтын өзгеге аударып жіберуі мүмкін деп қауіпсінген. Итті ем-дом жасауға да жиі пайдаланған. Өлі тиген [[жылқы]]ның екі бүйіріне бірдей [[айран]] құйып итке жалатады. Күйек кезінде туған төлдер марқая бастаған кезінде көбірек өле бастаса, көгеннің бір бұршағын алып иттің мойнына тағып қойса, төлдің шығыны caп тыйылады деп сенген. "Ит тию" (мешел-рахит) ауруына шалдыққан сәбидін; төсіне сүт тамызып, итке жалатса, ауру да иттің; тілімен бірге кетіп, аурудан айығады дейді. Ал "ит ауруына" ұшырағаң көз тиген баланы иттің қылынан алып, өртеп ауру балаға иіскетеді де, күйесін баланың беті, маңдайына жағып домдаған. Ал көз тиген балаға сол үйдің итінің құлағын кесіп, соның қанын жақса аурудан айығады дейді халық медицинасында" Аталған "ит тию" және "ит ауру" сырқаттарын бойында "ит жыны бар" (ит бейнесіндегі жын) адамның көзі жас балаға тиюден болады деп санайды. Онымен ауырған баланы иттің бас сүйегі салынған суға шомылдырады, иттің басын есіктің босаға таянышына іліп қояды, немесе ірімшіктің сары суына салады. Сондай-ақ бес [[зират]]тан бес уыс топырақ алып кесеге салып екінші кесеге баланы салып 3 немесе 7 күн қатарынан өлшеп отырған. Мүндай домнан басқа аталғаи аурудан сақтанудың жолы қасқыр мен аюдың тісін баланың киіміне тағып қою деп көрген. Қазақ [[бақсы]]ларының арасынан "ит жыны" барлары иттің қылығын көрсетіп "бақсылық" ойнаған. Сонымен бірге олар дертті иттің бас сүйегіне көшірген. Ондай бақсылар мықты болады. Өйткені итке ұқсаған жүйрік, оның үстіне қабаған болғандықтан аурудың әр түрлі иелерін иттің рухы талап, қуып жібереді деп нанған." Сонымен қатар ауылдың алжып, өздігінен жүре алмай қалған құтпаны мен сырттаны болса жұртқа тастамай "кебежеге салып, түйеге артып алып жүретін болған", - дейді көзқарақты ақсақалдар. Ит иесі, итін күшік күнінен асыраған ең жақыны, сол үшін итін өлімге қиып, қолы батпайды. ''"Ит өлтірген мұсылман қажыға баратын құқынан айырылады, Мекке топырағын басуға тиіс емес",''- деп көрілетін қағида бар. Итті қорлауды, азаптау, мазақ еткен адамның басына жаманшылық әкеледі деп көреді халық. Итті атып өлтірген адам "иттің қарғысына" қалады, ұзақ жасамайды, кедейленіп, жарлылыққа, тапшылыққа, жоқшылықтың қаріне ұшырайды деп сенген.<ref name="ReferenceA"/> '''"Ат жақсысы - бозы, ит жақсысы - тазы"''' деген атам [[қазақ]] тазыны ер жігіттің үш жолдасының бірі дейді: жүйрік ат, құмай тазы, қыран [[бүркіт]]. Ол үшеуін де біреулер алғанда үлкен көлемде сый төлемақысын беріп алады. Жақсы иттердің күшігін алғанда [[қарғыбау ақы]]сын беріп, күшікке сүт жалатып алады. Көпке әйгілі тұқымның және тазының "қарғыбауы" да қымбатқа түсері сөзсіз. Ағайын адамдар, сондай-ақ құдандалы жегжаттар арасынан күшік асырап алуға тыйым салынады. Себебі "итше ырылдасып", "араз болып кетеді" деп сақтандырады. "Иттің шені - қарғыбау" дейтін қазақтар иелі күшіктің мойнына асыл тұқымнан шыққандығы мен иесінің шені мен салтанаты, дәулет дәрежесіне қарай қарғыбауын тағады. Ол екі бөліктен тұрады: мойнына тағылатын ені 3 -4 елідей жалпақ безекті әсем бұлдан,тіпті [[Жібек|жібек матадан]] таққан таспаны "арғы", ал оған байланғанын "бау" дейді. Ішкі бетінетжұмсақ мата мен [[киіз]] салып, сыртын қайыспен құрсаулап, арасын қабыстыра тіккен қарғыбауға күмістен [[құйма]] салып, көз орнатып әшекейлейді. Бау қарғыға тағылған қысқа тұйық бау болып келеді де оған екі-үш құлаш ұзын қайыс бау, [[шылбыр]] тағылады. Оның ұшын тіліп немесе тұйықтап тобыршақ тиек салып қояды да ат үстінде жетектеген кезде оған қосымша бау жалғап, ұзындығын 5-6 [[құлаш]]тан кем етпейді. Тазы иттерді той, ас, үлкен басқосуларға жүйрік ат, алғыр қыранымен бірге алып барады. Мұндайда әлбетте тазының қарғыбауын жаңалап алмастырады. Онымен бірге ит "сыбағасына" қарық болатыны белгілі. Әйгілі тазы күшігіне ақ отаудың сол жағынан мамық төсектен орын бергені жайында әңгімелер кездеседі. Оған тіптен құлынды бие беріп алады. Оны барынша мәпелеп өсіріп, арасында кәнігі тазымен аңға қосып "ауыздандырып" баулып бір сонарда өзгелермен жарысып аңға қосады. Алғаш аң алған кезінде "тырнақ алды" деп аталатын той жасайды. 1910 жылдары [[Зайсан]] елінде Шәкен болыс деген аңшы Марқакөл жақтағы Қаратай елінің бір жылда жетпістен асқан түлкі, оннан астам қасқыр алған Сартұйғын деген тазыға қызығып жүреді екен. Шәкеннің немере інісі сол жылдары қатты боранда жылқы бағып жүріп үсіп өледі, жаңа үйленген ажарлы Бағди есімді қалыңдығы қалады. Бағдиға Қаратай елінің биінің баласының жасырын келіп жүргенін сезіп қалған болыс: ''"Жесір ерден кетсе де, елден кетпейді"'',- деген заңға қарамастан, дереу келісім жасап, өзінің келінін Сарытұйғын тазыға айырбастап алады. Тазы мәселесін алғашқылардың бірі болып зерттеген А.Слудский дерегі бойынша қазақтар Қараталда тазыны қалыңдыққа берілетін [[құн]]ға, яғни 47 [[байтал]]ға сатып алатын болған. Жақсы тазының құны аттың құнынан да кем түспеген. Таза қанды тазылар [[Бөкей Ордасы]]нда да өсірілген және құны өте қымбат сол кездегі ақшамен 50 сомға тең келген. Кейінде ел кедейленген кезде аң алатын иттің қарапайым күшігін бір құлынды [[бие]]ге сатып алған жайлар кездескен. Атақты жүйрік аттармен қоса тазы иттер де ру мен ел арасындағы мәмілеге, бітімгершілікке себеп болған. ''"[[Кенесары|Кенесары хан]] қырғыздармен алғашқы ұрыстардың бірінде Ақыртөбе деген жерде Бүрге батырдың Қалша деген ұлы бастаған 700 жігітін жеңіліске ұшыратып Қалшаны тұтқынға алады. Қырғыздың Солты, Сарбағыш, Құсшы рулары кеңесіп, Қалығұл батырды басшы қылып елші жібереді. Кенесары әрі-бері ойланып: "Мақұл, мен Қалшаларыңды босатып берейін, сендер Солты Есқожаның баласы Баястанның Көкдауыл деген тазысын беріңдер,- дейді. Сол уақытта Көкдауыл тоғыз қасқыр алып, қазақ-қырғызға аты шыққан ит екен. Тазыны көріп Кенесары сүйінгеннен хан тәжін Қалшаға кигізіп жіберген деген қырғызда әңгіме бар".'' Арыс маңында [[Байғабыл бай]] (1870-1953 жж.) [[конфискация]]ға ұшырап, қолында Ұшар, Алғыр атты қос тазысы мен 7-8 қақпаны қалғанда ашаршылық жылдарында (1929-1931 жж.) солармен аң аулап, елді асыраған. Бұл туралы бір ауылды ашаршылықтан құтқарған тазыны халық: <poem>'''Құмай тазы Ұшар-ай, Киік көрсе ұшар-ай,'''</poem> - деп ілтипатпен еске алып отырады. [[Қазан төңкерісі]]нің алдында орыс зерттеушілері қазақ даласында 10 мыңға жуық тазы бар деп жазады, қазір тазылардың саны қайта жаңғыра отырып, шамамен 500-ге жетті деседі [[Интернет]] материалдары дерегі. == Дереккөздер == <references/> [[Санат:Ит тұқымдары]] ctkcans5f9i2589xnushxmmekr8691h 3683474 3683304 2026-10-19T07:17:34Z ~2026-46472-89 184991 /* Тазы иттің бітімі туралы */ 3683474 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} {{wikify}} {{Ит тұқымы |name = Құмай тазы |image = Тазы040.jpg |image_caption = Құмай тазы |height = 20см - 1м |weight = 600гр - 70кг |country = Қазақстан |year = |fcigroup = |fcisection = |fcinum = |fcistd = |category = |commons = Tazi (dog) |wikisource = }} '''Құмай тазы''' — қазақтың дәстүрлі ит түрі, ұлттық, жеті қазынаға жататын жануар. == Иттің таралуы мен түрі == Мезолит дәуірінде қолға үйретілген ит екі түрлі жабайы тұқымнан: оңтүстікте шиебөріден, солтүстікте қасқырдан шығып, жер бетіне тегіс тараған хайуан дейді қазіргі ғылым. Иттің шығу тегі туралы бір ғана ортақ ит тұқымынан бастау алған және түрлі тұқымдар ұзақ эволюциялық тарихи дамудың нәтижесі деп қарайтын монофилетикалық және көп негізден шықты дейтін полифилетикалық теориялар бар. Жартас бетіне салынған суреттерді есептемегенде тазыға ұқсас кейіптегі бейнелер Мысыр перғауындарының [[ескерткіш]]терінде бейнеленген. Осыдан 3400 жыл бұрынғы деректерде ұзын сирақты тұрықты, тұмсығы үшкіл, құлақтары тік, құйрықтары иректеліп дөңгеленген иттер бейнеленген. Қысқасы олардың сұлбасы тазыға көбірек келіңкірейді (ат пен иттің басқа тұқымдары бұдан көп кейін бейнеленген, яғни кешірек қолға үйретілген). Тазының шыққан жері, мекені туралы мәселе аса тартысты болғанымен қазір адамзаттың көбі [[Солтүстік Африка]] мен Оңтүстік-Батыс Азияның үстіртті даласы деп түсінеді. Қазіргі кезде тазының таралған аймағында оған жақын тұқымдас деп айтуға келетін екі түрлі ит тұқымы бар: ол Абиссиния иті (бірақ оның 6 азу тісі бар, әрі шиебөріге жақын. Күллі ит тұқымдасының азу тісі 8) және үнділердің дол (колсун) иті. Соңғы тұқым тазы тәрізді аңды үндемей баспалап келіп алады, көп үрмейді, әрі батыл, түсі түлкіге ұқсас. Бірақ олар ну орманды мекендейді, қимылы баяу, аяқтары шомбал. Мысыр перғауындарының итіне ұқсайтын, Судан мен Кордофанда тағылау, кесек бітімді иттерді тазының ең көне "туысқаны" деп долбарланады. Бірақ [[Ніл]] дариясы аңғары қолға үйретілген тазының шыққан жері деп саналады. Ол аумақтан Араб түбегіне, ары қарай [[Кіші Азия]] мен Парсы жеріне, онан әлемге жаппай таралған делінеді. Осылай таралған иттер бірнеше ондаған ғасырлар барысында жергілікті жердің аумалы-төкпелі ауа райына үйлесіп, түрленіп сұрыпталып отырды. [[Еуропа]]ға қарай арийлермен келген тазы тұқымды иттер кеңінен таралып, аңшылық пен күн көрудің негізгі арқауына айналды, солтүстікте Балтық теңізі жағалауына таралды. Ал тазылар бұлардан кейінірек батыс [[Африка]]дан көне [[Испания]] (Иберия) жері арқылы кельттерге, Галлиялықтарға жетіп, солардың атымен аталатын тазы тұқымдары пайда болғандығын Ұрым заманындағы жазбаларында жазылған, онан әрі [[Ирландия]], [[Шотландия]]ға дейін таралған. Соның айғағы қазіргі әлемдегі көптеген ит тұқымдарының аталған қарт құрлықтан кездесуі. Орта ғасырда тазымен аң аулау, тазыны тарту ету еуропалықтарда үлкен қызығушылыққа ие болған. Әсіресе, ағылшындарда таза қанды тазы иттерді сұрыптау, белгілі мақсаттарға пайдалану кеңінен етек алған. Ал араб бәдеуилерінің ермегі болған тазылар арабтардың дін тарату жорығы кезеңінде [[Азия]]ға кеңінен таралған дейді зерттеушілер. Дін таратумен тазы да бірге келді деуінің себебі [[ислам]] діні таралған аумақта, дәлірек айтқанда [[Алтай]], [[Гималай]] тауларына дейінгі аралықта (батыста [[Испания]] жерінедейін) арабы тазыға ұқсас иттер ұшырасады. [[Орта Азия]]ның қатал табиғатына үйлесу үшін тазыларды ғұндардың итінің сипатына ұқсайтын ұзын сабалақ жүнді, салпаң құлақты жергілікті тұқыммен будандастырып, жаңа сұрып - шығыстың салпаң құлақ тазысы дүниеге келді. Оның құйрығы мен шонданайы ұзындау, сабалақ жүнді иттер еді және оның пайда болған және таралған аймағы тарихи кезеңіне қарай бұл тұқымды "турік-татар тазысы" деп атауға болады дейді. Батысқа қарай ығысқан түрік халықтары өзімен бірге салпаң құлақ тазысын ала келіп, оңтүстік орыс даласы мен күңгей шығыс [[Еуропа]]да тазыға ұқсас жаңа ит тұқымдарының пайда болуына негіз етті... Ал [[мұсылман]] емес халықтарда тазы мүлде беймәлім деуге келеді. Атақты [[Марко Поло]] моңғол императорларында аушы құстар мен басы қазандай, кесек тұлғалы иттер туралы тамсана жазады. [[Монах Иакинф]] қытайлар [[Шығыс Түркістан]]ды иеленгеннен соң ғана тазымен етене таныса бастаған дейді. [[Махмұд Қашқари]]дің "Диуани лұғат ат-түрік" сөздігінде (ХІғ.) "тайған" сөзін келтіріп, оған "тазы, алғыр ит" деген анықтама берді (Қашғари М., Түрік сөздігі, А., 1998, 3-том, 238-бет). Қырғыздар осы күнге дейін тазыны "тайған" деп атайды, ал, өзге түркілерде тазыны "тазы", "тази" деп атау қалыптасқан. Қазақтар иттің еркегі - төбет немесе арлан, ұрғашысы - қаншық, бірге туғаны - ұялас, кішкенесін күшік дейді =="Ит жақсысы - тазы" туралы түсінік== "Ит жақсысы - тазы" туралы түсінік. Жақсы иттер жайлы қазақта ертегі, аңыздар көп. Қазақтың ұғымында ең жақсы ит-құмайды иттен емес, "италақаз" дейтін ала құстың жұмыртқасынан шығыпты мыс, - дейді. Ол құс қасқыр мен аюдың ескі апандарын немесе таудың үңгірлерін мекендейді. Құмай тазы туралы аңыз-әфсаналарға зер салатын болсақ, иттің тотемдік табынуы (культі) және күнделікті өмірдегі таза практикалық пайдасынан болса керек. Ит табынуы (культі) аңшылық дәуірінде шарықтау шегіне жетіп дәріптеліп, түркі-моңғол халықтарының арасына ителгі, италақаз, құмай тазы туралы аңыздар (мифтер) кеңінен таралған. Құмай ит туралы аңызды кезінде Ә.Диваевта жазып алған. "Қазалы, Перовск, [[Шымкент]] уездерінің қазақтарынан өзінің лақап аты бойынша бірегей құс - италақаз жөнінде біздің әлденеше рет естуімізге тура келді. Италақаз жұмыртқасын елсіз және биік төбелердегі ескі, айдаладағы мазарларға салады, ол үшін сол жерден әр түрлі аң және басқалар тастап кеткен інді пайдаланады. Жұмыртқадан "құмай" деген лақап атқа ие болатын тазы ит шығады. Олар титімдей болып жарық дүниеге келеді, төстері қара ала болады, керемет шапшаңдығымен, батылдық және ептілігімен ерекшеленеді. Құмай қуған аңшылықта одан бірде-бір құрбаны қашып құтыла алмайды. Кейбір қазақтардың нық сенімі бойынша, италақаздың етеккірі келеді, осы себепті бұл құстың еті тағамға пайдаланылмайды."[[Сурет:Тазы050.jpg|left|thumb|300px]] Осыған ұқсас аңызды [[Сәкен Сейфуллин|С.Сейфуллин]] да жазады: "Сары ала қаздың жүмыртқасынан кейде күшік туады екен. Сол құмай болады. Оны тәңір берейін деген адамға кез қылады. Сары алақ аздың ай сайын әйелше айызы келеді". Бұл аңыздардан ит пен қаздың бір тұқымнан тарайтындығы көрінеді. [[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Зайсан ауданы]], Кендірлік өзенінің Сайхан және Сауыр тауларын жарып өтетін тік жартастың кемерінде "құмай ұясы" деген, орны күркенің орнындай құстың ұясы бар. Ағаш бұтақтарынан, сарғайған шөп қалдықтарынан салынған ұя әлі тұр. "Ұясы осындай үлкен болғанда, жұмыртқасы қандай болды екен?" - деп таңғалысады. Тазы ит осы ұяны мекендеген алып құс - құмайдың жұмыртқасынан шығыпты. Қазақта "құмай тазы" деген сөз бар, жақсы, жүйрік, алғыр тазыларды "нағыз құмай тазы", - деп жатады. ==Құмай тазылардың тұқымы, түрі== Тазы қазақ даласына сақ заманында келген деп шамалауға болады. Шамамен 2000-2500 жылдар бұрын болса керек. Кейбір тасқа қашалған петроглифтердегі тазыға ұқсас аңшы иттерінің бейнесіне қарап, бұдан да ертерек замандарда да болған ба деп болжам жасауға да болады. Дегенмен тақыр тазылар осыдан бес-алты мың жыл бұрын перғауындар заманында өмір сүрген. Әйгілі Тутанхамон қабірінің ішінде ажал құдайы Анубис - қара түсті тазы бейнесінде бейнеленген. "Қазақ тазысының түп атасы арабтың салюкиі, ол қазақ даласына [[ислам]] дінін таратқан араб жауынгерлерімен бірге келді",— деген нұсқаны ұсынады. Шынымен, салюки [[Орталық Азия]] мен [[Кавказ]]ға, Таяу Шығыс пен [[Иран]] арқылы таралған. Қазіргі салюки тұқымдары қазақ тазысына өте жақын, тек тұрқы сәл ұзын, бойы сәл сұңғақ, бірақ пошымы мен сымбаты өте жақын келуі олардың туыстығын қуаттайтындай. Төрт мың жылдай тарихы бар ол иттердің атауы құм астында қалған Арабтың Салюк қаласының атымен байланысты туған атау. Дегенмен ол тұста шумерлерге, ассириялықтарға да таралып үлгергенге ұқсайды. [[Сурет:Тазы030.jpg|left|thumb|300px]] Аң қағатын итін қазақтар "тазы" атауының мәні парсының "таза, алғыр, жүйрік" деген мағынадағы сөзінен шыққан. Бәлкім тазы - таза - таза қанды деген мағынадағы сөзінен туған, ықшамдалу заңдылығына байланысты тазыға ауысуы мүмкін деп жорамалдайтындар да бар. Қазақ тазысы мен ауған тазысы [[Орталық Азия]]ға парсы тазысымен бір дәуірде келіп, оны сақтар мен ауғандар жергілікті табиғи жағдайдың ерекшеліктеріне сай жетілдіріп, қолдан сұрыптап өткізгенге ұқсайды. Дегенмен соңғы кездегі зерттеулер [[Орта Азия]]да таралған тазыларды арабтың слюгги (слугги) аңшы иттерімен будандасудан пайда болған жергілікті тұқым деп есептейді. Тазының отаны [[Қазақстан]] және [[Түркменстан]] (әредік [[Өзбекстан]] жерінде де өсіріледі) деп есептеледі. Түркмен тазысы қазақ тазысына қарағанда бітімі ұсақтау келеді. Тазы итті Орта Азияның көз жетпес кең даласының тұрғындары арабы иттерді жергілікті тұқыммен будандастыра отырып, сұрыптау нәтижесінде шыққан ат үстінде аң аулайтын бекзадалар мен дегдарлардың ермегіне және малшы-бақташылардың күн көрісі үшін қызмет еткен тұқым деп есептейді. Қалай дегенмен VII-VIII ғасырларда қазақ жеріне дін тарата келген арабтармен келген тазы тұқымынан аңшы иттер тарихы басталады. Сонымен бірге жергілікті жерде қалыптасқан тұқым деген тазының пайда болуы туралы екі түрлі көзқарас бар. Кезінде орыс отаршылдары көптеп келе бастаған замандағы зерттеу нәтижелеріне қарасақ (Я.Полферов пікірінше) қазақ жерінде [[Орта Азия]] тазысының өзіндік бір тармағы көбірек таралған. Оның бойында таулық және қырымдық тазыларға жақындығы басым болған. Қолдану жағдайына байланысты тазыларды далалық және таулық деп бөлген: далалығы бойы сұңғақ, жазықта алғыр болса, таулық тазы бітімі кішкене, қия жартастарда жақсы жүгірген. Қазақ тазысына өте жақын туыс болып есептелетін ауған тазысының да тақыр жүндісі жазық аумақта, ал үлпілдек жүндісі суықтау солтүстік аймақта таралған. Ал қазақ тазысы орыстың аңшы тазысының пайда болуына септігін тигізген. Алайда, қазақ жеріне тазы тұқымы онан да бұрын, дәлірек айтқанда сақ заманында келген. Оның дәлелі тазы пошымды иттердің жартасқа салынған бейнелері, атаудың өзінің көне парсы тілінен туындауы тегін емес, оның таралуы перғауын иті - салюки - парсы тазысы, ауған тазысы және қазақ (сақ) тазысы деген болжамды ұсынады. Қазақтар тазыны жарғақ құлақ тазы және шашақ құлақ тазы деп екіге бөледі. Оның бірін салюкиден, екіншісін слюггиден таралған тұқым дейтіндіктен біріншісіінің құлағының жарғағы үлкен, екіншісінің құлағында көп жүн өскен. Шынымен-ақ жарғақ құлақ тазының құлағында ешқандай жүн болмайды, ал шашақ құлақ тазының құлағының жүні үзын, шашақ тәрізді болады. Ал бұған қоса "дүрек" (дүрегей тазы) деп аталатын тазы мен қазақы иттердің будандасуынан шыққан терісі қалың, суыққа шыдамды, денесі кесек, қасқырды алатын батыл тұқымы да кездеседі. (Дүрек немесе дүрегей тазы қасқырдың аяқ тарамысын қиып жібереді.) Тазы - орташа ғана бойы бар жүйрік ит, жүні тықыр, оның есесіне, құйрығы мен салпаң құлағының ұшын ұзын шашақты жүн басқан. Басқа аңшы иттерге қарағанда бұлар ақылдырақ, иесіне шын берілген, адамға жұғысқыш, ал өзге иттерге өшпенділеу келеді. Өздері өте батыл әрі орасан жүйрік болады. Тазылар күшті болмайды, бірақ денелері сидам, арық, жеңіл, жүйрік әрі өжет келеді. Олар қуса жетеді де, қашса құтылады. Қоян, түлкі сияқты ұсақ аңдарды олар құтқармайды. Айлаға икемділігі сондай, тазылар аяғын сындыру, қайыру, мойнын шығару деген кінаратқа ұрынбайды. Тазыларды тұқымына қарай қазақтар құмай, құмай тазы; таза қандылығы мен түгіне қарай құны, құны тазы; будандасқан болса дүрегей, дүрегей тазы, қайың, қайың қаптал деп бөледі. Мұның соңғылары қасқыр алатын күшті иттер. Олар жалғыз-жарым да, екеулеп немесе тобымен жүріп, "ұтылап" аң алады, ал үйретілген болса, аушы құспен де тізе қосып қимылдайды. Тазы иттердің түгі салыстырмалы түрде аз, сұйықтау келеді. Ал кескін-сымбатына қарай таулы, орманды өңірдегі аңшыл иттер ірі сүйекті, шомбал денелі болса, далалы, құмды өңірлерде дене бітімі шағын, шарғылау келеді. ==Қазақ жерінде таралған тазының бірнеше түрі бар== Қазақ жерінде таралған тазының бірнеше түрі бар. Мысалы, самарқанның тазысы - аласа бойлы, бірақ мүше-мүшесі әсем де сүйкімді болған. Жем бойы мен [[Aтыpay]] бойындағы қазақтардың тазылары - табан жүні мен құлағындағы шашағының ұзындығымен ерекшеленеді. Ең соңында, [[Оңтүстік Сібір]] тазыларына келер болсақ, олар табанының сүйірленіп бітісімен, сондай-ақ өздерінің өте күштілігімен дараланады. Бұлар [[Ертіс]] бойында таралған. Ал орыс деректерінде [[Түркістан]] тазысы аталған тазылар қазақ жерінің оңтүстік пен солтүстік-батыс өңірлерінде көптеп таралған. [[Сібір]] тазылары қазақ жерінде ғана емес, батысқа дейін жеткен таңдаулы аң алғыш тұқым. 1889 ж. Сібірде самоед тайпалары арасында үш ай болған британ зоологы Ернст Килбурн, онан кейін [[Орал]] бойына және Батыс Сібірден әкелген ит тұқымын лайкаға ұқсас самоед тазысы атаған тұқым осы атпен [[Еуропа]]да таралған. Қазақ жерінде тазының құмай, қайың қаптал, ауған, орыс, түрікмен деген түрлері ұшырасқан. Қазақы тазыны тау тазысы және дала тазысы деп бөлген. Шоқтығының биіктігі 80-85 см аралығында. Ал қазақ тазысына ең жақын деп айтып өткен ауған тазысы әлемдегі ең дегдар тұқымға саналады, бойы 70-74 см, мінезі қатаңдау болғанымен иесіне шексіз берілген, тамаққа талғампаз, жеке емес, иесімен бірге үйде тұрғанды сүйетін тұқым. Ол өз олжасын көзімен торуылдап, жіті бақылау арқылы алады. Тіпті иесінің көмегінсіз өз бетімен аң аулайтын тұқым. Оның әлемге кеңінен таралып, үлкен қызығушылыққа ие болуы - батыс елдерінің әскери жорықтарымен тура байланысты. XIX ғ. екінші жартысынан батыс әлеміне белгілі болған ауған тазысын британ әскерилері алып келген, 1907 жылдан тіптен көптеп келіп тазының түрлі желілерін (линияларын) [[Еуропа]]да дүниеге әкелген. Дегенмен онан сәл бұрын 1809 ж. салынған сүрет, 1813 ж. [[Лондон]]да жарық көрген болатын. 1920 ж. Ауғанстанның оңтүстігіндегі Балукыстаннан апарған тазы [[Шотландия]]да, солтүстіктен апарғаны [[Англия]]да, онан әрі [[Америка]] құрлығына таралып, дербес желіні (линияны) дүниеге әкелген. Теңдесі жоқ сұлу бітімге ие ауған тазысы мен араб салюкиін өсіретіндер арасында 1960 жылдардан бастап Dog World кәсіби журналының бетінде басталған дау әлі бір мәмілеге жеткен жоқ. Бір тобы (Waters бастаған) тазыны салюкиден шыққан дейді де ежелгі Мысыр мен [[Месопотамия]], парсы жерінде табылған б.з.д. 4 мың жыл бұрынғы ит қаңқалары Ауғанстан жерінен ұшыраспайтындығын алға тартады. Сауда-саттық арқасында ауған жеріне әкелінген иттер жергілікті ортаға бейімделген дейді. Оған қоса салюкидің иығы мен санына, кейде басына қарай үлпілдек, мақта тәрізді жүн ұшырасуы сирек кездеспейді деген уәжді алға тартады. Ауған жеріне жеткен салюки биік таулы өңірге бейімделуден жүні қалың, жүндес болып, ұзара түскен, тіптен жағы, арқа жота, құйрығына дейін түк біткен. Ауған тазысының 6 бірдей сұрпы бар болғанымен климаттық негізінен екі түрге бөледі: күнгей, батыс өңірдегілері жүндері сұйықтау әрі ашық түсті болса, солтүстіктегілері баран түсті, қою жүндес. Кезінде қазақ жерінде кең таралған тазы иттердің Кеңес өкіметі жылдарында санының күрт кемуіне алаңдаған осы тақырыпты арнайы зерттеген А.А.Слудский дабыл қағып, оларды қорғауға алу қажеттігін ескерткен еді. Алайда Кеңес өкіметі кезіндегі отарлаушылық саясат жергілікті жердегі елдің бет бейнесі мен жердің экологиясына ғана зардабын тигізіп қойған жоқ, тіптен ит пен тазының тұқымына да салқынын тигізді. "Әр кезеңде қазақ жеріне келген бөгде ұлт-ұлыс өкілдерінің өздерімен бірге ала келген иттерімен араласып, будандасқан соң небір түрлі дүрегей тұқымдар пайда болып, тазы мен төбеттің тұқымы азып кетті",- дейді итбегі (кинолог) мамандар. Қолда қалай болса солай ұсталған тазылар осылай дүрегейленді, мылтықтың көбірек қолданылуы олардың аңға пайдалану парқын азайтты. Осы мәселе дер кезінде көтеріліп, [[Түркістан облысы]], [[Түркістан ауданы]], [[Бәйдібек ауданы]], тазыларын көптеп әкеліп қан жаңғырту, тазы тұқымын сақтап қалу шаралары жүрілген-ді. Тазылардың түр-түсіне тоқталар болсақ, қазақ жерінде кездескен тазылар туралы деректерде оның қара, сары, көкшіл сұр болады. Көк тазылар өте жоғары бағаланады. Егемендіктен соңғы жылдардағы кәсібилер мен әуесқойлардың тізе қосып қимылдап, ұлттың дәстүрлі мәдениетін замана талабына сай ермек ісіне (хоббиына) айналдырған азаматтардың қолдауымен қазір тазы тұқымын сақтап қалу, санын өсіру, асылдандыру, түрлі кәсіптік шаралар ұйымдастыру арқасында қазір [[Қазақстан]]да таза тұқымды тазылардың саны жарты мыңнан ғана асты... [[Сурет:Тазы020.jpg|thumb|350px]] Қасқыр мен түлкіні қатар алатын қазақ (қыпшақ) тазыларымен будандастырып, тұқымын асылдандыра отырып Орталық Россияда аң қағатын орыс тазысының (борзая) кейінгі орта ғасырда дүниеге келгендігі тарихтан белгілі. XI ғ. француз Генрик I үйленген орыстың Мудрый Ярославтың қызы некесі кезінде орыс тазысы борзая туралы алғашқы дерек жазылған. Олар аң қаққыш, әрі суыққа төзімді, ұзақта суыт жүріске шыдамды, жүріске мықты келетін борзаямен аң аулау 1861 ж. басыбайлылықты жойғанға дейін жақсы дамыды. Өздерімен бірге батысқа қарай алып жеткен ит тұқымдарын сақтап қалған Анадолы түріктерінде қаңғал (қаңлы), ақбас, қарабас деп аталатын, ал мадьярларда (венгрлерде) кувас, комондор (құмандұр) аталатын иттің тамаша тұқымдары бүгіндері әлемге әйгілі. ==Тазы иттің бітімі туралы== Тазының екі аяғы дене тұрқымен салыстырғанда ұзын болуы, оның қозғалысына қолайлылық тудырады. Оған қоса артқы аяқтары мен ондағы бұлшық еттер өте жақсы дамығаны, ал құрсағы жіңішке болып қазақтар "қаншырдай" қатқан деп атайтын іші жотасына қарай жақын бітуі тазының қозғалысын өте қолайлы етеді. Биіктігі сиырдың бұзауындай, көсілгенде есік пен төрдей жерге жететін келісті қазақ тазысының адымы ұзын, қимылы ширақ, ұмтылған жерден шабан-шалағай аңды құтқармайтын алғыр келеді. Тазының жылдам, ширақ қозғалуына оның сүйек қаңқаларының берік жетілгендігі, шеміршек, жұлын-тұтасының, сүйектер мен сіңір-тарамысының бір-бірінің қимыл-қозғалысын икемдей, шапшаңдыққа келтіре алатындығымен тура байланысты. Мойын омыртқа жетеу, ауыз омыртқасы қанаты жұқа, жалпақ, артқа қарай көсіле жатқан, үстінде шүйделі төмпегі болмайды. Арқа омыртқа он үш, олардың жоталық өсінділері жуан, алдыңғы омыртқалар да иіле келген. Оған ұштасқан он үш жұп қабырғаның тоғызы дөңгеленіп, иіліп тұрады. Олардың ұшы бір-бірімен біте қайнасып кеткендіктен, төстің етегінде бар болғаны сегіз (!) өскін байқалады. Көкірек қуысының тереңдігі қабырғалардың ұзындығына тікелей байланысты. Шоқтығы денесінің артқы жағынан биіктеу келеді. Иттің бел омыртқасы жетеу, қанаттары алға сүйірлене жантайған, ұштары жуандау. Арқа жон тұсы төмен қарай ойысып, қайқы белденіп келеді де, бел тұсынан жоғары қарай томпайып кетеді. Тұрық тұтасының ең қозғалмалы бөлігі болып саналатын құйрық омыртқалар саны итте 18-22, артқа қарай кішірейе береді. Дегенмен бұлшықеттің омыртқалық басы алғашқы құйрық омыртқаларынан басталады. Төс сүйегі бір-бірімен шеміршек арқылы байланысқан, пішіні төрт қырлы сегіз буынтықтан (сегменттен) тұрады. Оның дөңгелек жиектігі, тұтқасы мен семсер тәрізді шеміршегі мөлшері жағынан кішілеу және жалпақ болып келеді. Итте жауырын қыры буын ойысына дейін созылған, құстұмсық өсіндісі шодырайып шыққан, оған сіңірлі еттер берік бекіген. Иттің ортан жілігі жіңішке, асықты жілігі иіліп келген, ал тоқпақ жілігі жіңішке, төменгі басы сәл иіліңкіреп тұрады, бас жағында тесігі көрінеді. Ит тізесінің төменгі қатарында кәрі жілік және ортаңғы сүйектер қосылып кеткен, әрі сәл ғана иіліңкі келеді (кәндек иттерде ол өте иілген). Ал жіліншік сүйектері жақсы дамыған. Олардың шеткісі қысқа, ортасындағы екеуі ұзын болғандықтан, ортадағысының (үшінші, төртіншісінің) ізі анық түседі. Бірінші башпайы (ол көп иттерде болмайды немесе екінші башпаймен ұстасып кеткен) қысқа болғандықтан ізі жерге басылмайды. Бақайдың ұзын жазғыш бұлшықеті алдыңғы асықты жілік бұлшықетін жауып жатады және екінші және шеткі бақайларға бекиді. Иттің бөксесі мен саны өте күшті әрі қуатты келеді. Олар денені алға лақтырып, тазылардың қозғалысына екпін беретін, алға қарай серпінді итермелейтін қызмет атқарады. Сонымен бірге, әсіресе тазының мойын, арқа және жамбастың жалпақ еттері, мықынды бүгетін және құйымшақ еттері, құрсақ қабырғасының айқыш-ұйқыш келген еттері мен төс бұлшықеттерінің жақсы дамуы - оның шапшаң қозғалысының бірден-бір кепілі. Бұлшық етіндегі талшықтары басқа жануарларға қарағанда салыстырмалы түрде көп. Итте өкше бұлшықеті болмайды, тек тобық сүйегінің сыртқы байламымен асықты жіліктің айдаршығынан басталады. Иттің басындағы ми сауыты мен бет көлемі бір-біріне пара-пар, яғни 1:1 шамасында. Бас сүйегі екі-үш қабат қабыршақшадан тұрады, орталары ауаға толы келеді. Итте сүт тісі 28, ересектерінде 42 тіс болады, олар қысқасауытты тістерге жатады. Тұрақты тістердің жанасу беттерінде үш-үштен өткір тісшелер болады. Сойдақ тістер конус тәрізді, бір ғана тісшесі бар, көлемі кішілеу тісті "ит тіс" дейді. Тістер қабу, қорғану, ұсату міндетін атқарады. Жақсы тазылардың астыңғы, үстіңгі тіс қатары бір-бірімен жымдасып тұрады, яғни жоғарғы маңдай тіс сыртынан 1/3 бөлігіне дейін айқасып келеді. Ондайда артқы азу тістер бір-бірімен беттесіп келеді. Аң алатын иттің жотасы, жоны кейін толық бұлшық етті нығыз болып келеді. Терең келген төс жағынан құрсағы артқа қарай дөңгеленіп келіп құйымшақтың тұсына неғұрлым жақын орналасқан. Ондай кейіпті қазақтар арыстанның ұрғашысының құрсағына теңеп, "қаншырдай қатқан" құрсақ деп есептейді. Қарын мен ішектердің сыртынан шарбы жауып тұратындықтан, құрсақты суық тиюден сақтайды. Сондықтан иттер суық сазды жерлерде бауырын төсеп жата береді. Ит бауырының салыстырмалы мөлшері басқа жануарларға қарағанда көлемді келеді. Итте жүрек 3-ші қабырға мен 7-ші қабырға аралығында жантая орналасқан. [[Сурет:Саяхатшалық010.jpg|left|thumb|450px]] Иттің еріндері жұқа және нашар қозғалады. Ауыз саңылауы ұзынынан созылып, оның езулері үшінші-төртінші азу тістерінің қатарына дейін жетеді. Төменгі ерні алға салпиып озып шығып тұрады. Иттің өңеші орасан үлкен болып кеңи алады, оның асқазанға ұласқан тұсында жауып тұратын "қақпақ" тәрізді өскіні болмайды. Сондықтан да ит өте оңай құсып тастайды. Саятта итті тамақтандырмай шығуға тырысатындығы соған байланысты. Құрсақ пен кеуде қуыстарының арасындағы көк ет тыныс алуда қосымша міндет атқарады. Итте күрек тістері жақсы жетілген, сойдақ тістері жіңішке әрі иіліп келген, ал азу тістері доғал әрі шайнауға бейімделген. Иттің астыңғы, үстіңгі тіс қатары жақсы жымдасып, үстіңгі жағы астыңғы қатарының 1/3-ін жауып тұрса жақсылықтың нышаны дейді. Tic қатары жымдаспаған, озық шыққан немесе кемиек болып жетпей тұрса, ондай иттер тазы бола алмайды. Иттің үш қабаттан тұратын терісінің арасында май шығаратын бездер терінің түгін майлап тұратындықтан, түгі жылтырап тұрады, суықта дене жылуынан айырылмай аязға төзімді келетін себебі сондықтан. Қазақтар "есті жануар" деп қасиет тұтатын иттің миы мен сезім қабілетін зерттеу нәтижелері оның миында әрбір әрекетті басқаратын (есту, көру, сезу, қимыл, тепе-теңдік, дәм сезу, сипау және т.б.) орталықтары өте күрделі байланыста екендігін айтады. Әсіресе, өте жақсы дамыған иіс сезу мүшесінің көмегімен он литр суға еріген бір шөкім тұздың иісін де сезе алады дейді. Неміс қойшы итіне жүргізілген зерттеулер оның өн бойы мен миындағы иіс сезу аумағы 1,5x1,5 метрлік (үлкен кілемдей) аумақты алатындығын анықтаған. Бұл көрсеткіш адамда 5x5 см. Иттер "танауымен" ұйықтайды, яғни ұйықтап жатқан кезде не болғандығын, иіске қатысты оқиға болса, ол дереу ажыратып, іске кіріседі екен. Иттің бұл қабілеті тазыда иіс пен із "сезу" үдерісінде маңызды міндет атқарады. Ол туабітті иісшілдігіне қоса, үйрету барысында көндіктіруге тура байланысты болады дейді бүгінгі күнгі тазы ұстаушылар. Сондай-ақ көз жанарының ойнақшып қозғалуы мен көзінің қырағылығы да ширақ қимылдауына үлкен көмек көрсетеді, көзқарасы өткір, байқампаздығы жоғары, қараңғыда да жақсы көреді, өң-түсті жақсы ажырата алатындығы белгілі болып отыр (бұрындар иттің көру қабілеті осал деп келгенді). Ал есту жағына келсек, ит өте сақ, ол секундына 30-40 мың тербелісті, тіптен 70-100 мың тербелісті қабылдап, ажырата алады екен ([[адам]]да бұл көрсеткіш 16-18 мың аралығында). Иттерді сабау немесе жекіп ұрсу олардың агрессив әрекетін, қарсыласуын арттыра түседі. Танауындағы "мұрты" мен "сақалы" түнде адастырмайтын бағдар нұсқаушы қызметін атқарады. [[Сурет:Тазы011.jpg|thumb|250px]] Иттің ерекше қимылы мен шұғыл қозғалысы, соның ішінде тазының ересен қозғалысы оның дене бітімінің сипатымен тура байланысты: атап айтсақ, өзінше бір ерекше механикалық тетікке, яки аспалы көпірге ұқсайды. Мұндағы көпірдің екі жағындағы таянышы - алдыңғы және артқы аяқтар, ал оның арасындағы параболалық торланған құрылмасының (конструкциясының) орнында қаңқаның қозғалмайтын (статикалық) бөлігі жүреді. Ал бас, мойын, құйрық пен құйымшақ - көпірдің екі жақ шетіндегі кіреберіс рөлінде. Жотадағы еттер мен сіңірлер, құрсақ, төс қуысындағы ет, шеміршек, қабырға, тері - барлығы жайшылықта және жүгірген кездегі дене массасын тең бөле отырып, омыртқалар қаңқасының бүгіліп-жазылуын, кинематикалық үйлесімді қимыл, ширақ қозғалыс жасауын қамтамасыз етеді. Иттің омыртқа қаңқасы өте қозғалмалы болғандықтан, жүгірген кезде артқы аяғы денесінің "жалғасы" тәрізді үйлесе қимылдайды. Ит жай жүрген кезде төрт аяғы қайшылай (диагональды түрде) қимылдай отырып, дененің салмағын екі аяғы "алып жүреді", ізі бір сызық бойына түседі. Сирақтарының дұрыс бітпеуі мен олардың өзара сәйкестігі (пропорциясы), сәйкес келмеген мүшелер қимылды тежейтіндігі белгілі. Сондықтан да тазы денесінің сипаты мен өлшемдері ''<u>стандарт</u>'' іспетті қабылданады. Тазы денесінің шұғыл, ширақ қозғалысы дененің ауырлы нүктесімен байланыста болады: қазан толмас шеміршегінің артында "тқрған" (басқа жануарларда алға қарай) нүкте басын көтеріп, құйрығын жазған кезде артқа жылжиды. Яғни көсіліп жүгірген кезде тазы денесінің дәл ортасында ауырлық нүктесі түседі де тепе-теңдігін тауып, алдыңғы және артқы аяқтарға (қол мен санға) біркелкі күш қысым түседі. Ол жылдам қозғалуға, әрі үзақ уақыт мүшелердің шаршамауын қамтамасыз етеді. Ал жайшылықта тұрғанда иттің дене салмағының 2/3 бөлігі алдыңғы аяққа түседі. Айталық, тұрқы қысқа иттің ауырлық нүктесі алға кетеді, жүгірген кезде аяқтарын "кісе басып" алады, яки артқы аяғы алдыңғы аяғын өкшесінен басып отырады. Мұндайда ит артқы аяғын баяу тастайды, көсіле алмай, аңның артынан жүгірген кезде баяулап, шабандап қалады. Бүлкілдеп желген кезде денесі селкілдеп, алдыңғы оң аяқтың қозғалысымен сол жақ артқы аяқ бірге жүрген кездегі қимылы тәрізді "қайшылай" қимылдайды. Артқы аяқтың күші алға итермелеп отырады. Тазының сымбатты келіскен бітімі желген кезде алдыңғы аяқ ізіне артқы аяқ дөп келеді. Ал денесі қиралаңдап, ізі ирелеңдей түссе, ол тазыға тән емес, дүрегей иттің қозғалысы саналады. [[Сурет:Тазы 010.jpg|thumb|250px]] Итке тән жылдам қозғалыс, секеңдеп көсіле шабу. Қозғалысқа икемді омыртқа тұтасы, мықты бұлшық етті ит артқы аяғынан үлкен екпінмен алдыңғы аяғына қарай секіреді, жотасы домалана бүкірейіп, артқы аяғын алға қарай жазады. Жерге артқы аяғы алдыңғысынан озып жетеді. Иттің көсіле жүгіруіне жалпақ, қиғаш біткен жауырын, кең иық, бұлшық етке толы ұзын сан, сәл ғана дөңес пружина тәрізді созылған арқа мен құймышақ, барлығы үйлесе икемделіп үлкен мүмкіндік тудырады. Қазақтар айтатын: аса үлкен жылдамдықпен көсіле жүгіруіне - "ұшуына" жоғарыдағы етпен, сүйекпен қатар құрсақтың бұлшық еттері тізе, артқы аяқтың секіретін еттері араласады. Қартайған немесе болдырған иттер "жорғалайды", яғни бір жағының алдыңғы, артқы аяқтары қатар қозғалады. Мұндайда ит қисалаңдап, тепе-теңдігін әрең табады. Иттің қолы немесе алдыңғы аяғына жанынан қарағанда ені қысқа жауырыны артқа қарай сәл қисая кеткен ортан жілігі қолдың бойымен алға сәл ғана еңкейген болса түзу бітіс деп санайды (Жіліктік жауырын артқа кеткен болса ол дұрыс емес). Жауырын қабырғаға жымдасып, жабысып алдынан қарағанда тіп-тік жерді басып тұрса жақсы. Иттің сирағы етсіз, тарамысты, шертіп керіп тұрады. Алдыңғы аяқтың басқан ізі бір-бірінен алшақ талтақ, немесе шалыс басса, аяғының басы екі жағын ақсиып тұрса немесе маймақ болса ол жақсылықтың нысаны емес. Ал құрықтың түбінің төменгі тұсы артқы аяқтың жайшылықта тұрғанда маңдайына дөп келіп тұрса, ол иттің қозғалысы аяқ алысын жақсы деп жатады қазақтар. Артқы аяқ дұрыс бітпесе ит аяғын сиырша сүйреп талтаңдап немесе маймылша тойтаңдап жүреді, ондайлар аң қуған кезде алысқа жүгіре алмайды. Жайшылықта тұрған иттің бұлшық еттері барлығы жұмыс жасайтындықтан оңай шаршайды да жерге бір қырынан жата кетіп дем алады. Бұлайша қырындап жатқан иттің бұлшық еттері күш түспейді ал жанбасымен шоқиып отырған иттің бұлшық еттері де жақсы дем алады. Сондықтан тазыны үйрет- кен баулыған кезде оны шоқитып отырғызу немесе қырынан жатқызуға көп көңіл бөледі.<ref name="ReferenceA">Саятшылық қазақтың дәстүрлі аңшылығы. - Алматы: "Алматыкітап", 2007. - 208 бет, суретті. Б. Хинаят, Қ.М. Исабеков. ISBN 9965-24-813-3</ref> == Құмай тазыларға қатысты наным-сенім== Қазақта баланы қырқынан шығысымен [[ақын]], [[шешен]], [[батыр]] тәрізді атақты адамның (т.б.) үзеңгісінен өткізіп алу ғұрпы сияқты иттің күшігін де белгілі адамдардың [[үзеңгі]]сінен өткізіп алатын ырым бар. ''"Бала мен күшікті [[үзеңгі]]ден өткізу ғұрпы б.з.б. II ғасырларда [[Көшпенді халықтар|көшпенділердің]] үзеңгіні ойлап тауып, салтаттылық мәдениетті жоғары сатыға көтеріп, қаһарлы күшке айыалдырған дәуірден бастау алады"'', - дейді зерттеуші А.Тоқтабаев. Адамзат тарихында [[садақ]] пен жақ, дөңгелек сияқты айтулы бетбұрыс жасаған үзеңгіні қаттылық пен беріктіктің, алысқа жорту мен шабуылдың тиянағы дегеннен осы ырым туған дейді ол. Иттің бағзы замандардағы тотем-бабаға айналғандығының белгісі ит жейде салтынан байқаймыз. Ол тек қазақта ғана емес көптеген түрік халықтарына ортақ салт: қазақ, қырғыз, өзбек және татарларда сақталып қалған "ит жейде", "ит көйлек", "эт кулмәк" ғұрпының мәні ортақ. Оны нәресте туғанда кигізеді. Ит көйлекті (ит жейдені) көп жасаған адамның киімінің қалдығынан жеңі мен бойын тұтас пішіп, жағасын ойып, шетін бүкпей, екі жаны тіккен жас баланың [[нәзік]] етіне батпауы үшін тігісті сыртына қарата тепшіп тігеді. Сәби қырқыңа толысымен ит көйлегін шешіп, оны әр түрлі [[қант]], [[кәмпит]], [[өрік]]-[[мейіз]] сияқты тәттілерге толтырып, иттің мойнына байлап қоя берген. Балалар итті қуып, тәттілерді алып мәз-мейрам болады, итжейдені иесіне әкеліп тапсырады. Бұл ғұрып "ит қуу" деп аталады, мәні сәбидің пәле қаласын қырық жаны бар хайуан - ит өзімен бірге алып кетеді-мыс деп сенген. Ал керісінше балаға иттің жүйрік, ақылы озық алғыр қасиеттері дариды, сәби күшікше бауырын тез көтеріп, тәні сау, жаны берік "итжанды" (иттің қырық жаны бар дейді қазақ) деп ырымдайды. Баланың, ит көйлегін сақтап, жолға, сапарға шыққанда өзімен бірге алып жүрсе пәле-жаладан сақтап, жолын ашады, "баланың періштесі қағып, аман апарып, есен әкеледі сапардан" деп сенген. Адамның басына қонған құт пен шаңыраққа келген ырыс кебіне ит болып келеді: сол үйге құтпан ит немесе алғыр тазы бітеді де ол адамның барлық тілеуін жүзеге асырып, мұратына жеткізеді дейді қазақ сенімінде. Жаңа үйленген жастарға үбірлі-шүбірлі, дені сау, берік болсым (итше күшіктесін) деген ырыммен (магия) жас келіннің көйлегінің етегінен итке жем бергізеді. Аяғы ауыр әйел жерігі қанғанша итке "кет" деп айтуға тыйым салынған. Қазақ қартайып, алжыған иттің аузына май тығып, басын күн батысқа (құбылаға) қаратып, малша бауыздап өлтіріп, көметін болған. Манси мен угрлерде және алтайлықтарда итті ағаш [[науа]]ларға жерлеп, бір аяғына қызыл, екінші аяғына қара таспа жіп байлап, иттің денесін әсемдеген. [[Моңғолдар]] [[қазақтар]]ға ұқсас жолмен өлтірілген иттің құйрығын кесіп басына жастайтын және түскен келінді итке тағзым еткізеді. Ол үшін жас келін қайын атасына сәлем етіп, отқа май құйған соң, үлкен үйдің итіне тәу етеді. Үйге ит енгізіледі де [[келін]] етегіне салып ет беріп, сүт жалатып, арнайы тілек айтады. Қазақта бұған ұқсас [[салт]] ұрын барған күйеуге "ит ырылдатар" салты. Қалыңдыққа келе жатқан күйеу үйге таянғанда алдынан шыққан бір әйел жүресінен отыра қап ит боп ырылдап, кәде алады. Халық [[театр]]ының бір көрінісіне айналған бұл салттың арғы тегі көне наным-сеніммен астарлас. Осы бір хайуанға қатысты өте ертеде қалыптасқан нанымның бірі бағзыда [[ғұндар]] өлікті жерлегенде "Онгонды (аруақты) көкке ертіп шығады" деген иланыммен итті де ертіп баратын болса, көне түркі тайпаларында тарихын, атауын, [[тотем]]ін барақпен (итпен) байланыстырады. Қазақта да мұндай руларды, жер-су атауларын ондап кездестіреміз. (қазақ генеологиясындағы Ителгі, Итемген, Ителі, Барақ т.с.с. атаулар). Иттің етін жайшылықта басқа халықтардағыдай (корей, қытай) жемегенімен, зәрушілікте өкпе құртына, көз шымылдықтанып, бас айналғанға, жазылмайтын жараларға қарсы ем, дәрі ретінде қолданады. Іште өлген баланы түсіруге иттің ені мен шыбығын қатар қолданған жағдайлар ел арасында ұшырасқан екен. Бұл дом шығыстық көрші жұрттардан ауысқан болуы ықтимал. Тазы иттің алғаш өз бетімен аң алуын''' "тырнақалды"''' құрметіне ауылдастары жиналып, қайырлы болсын айтып, қуанышқа кішігірім той жасайды. Аңшылармен бірге [[саят]]қа шығып аң олжасын, әсіресе түлкі байланған кісінің өзі қуанышына ауылдастарын ортақтастырып, тілек жасайтын жоралғысы бойынша бүкіл ауыл аңшы үйіне жиналып, қыстың ұзақ сары таңын ойын-күлкі, өлең-жырмен өткізеді. Аңшы [[олжа]]сының етінен аяғы ауыр әйелдер ауыз тисе, мылтық пен қақпаны қырсығып қалады. Өйткені жүкті ананың арғы әлеммен байланысы бар, [[құрсақ]]тағы ұрпақ бергі әлемге әлі үлгеріп келмеген. Бұндай сәтсіздікке душар болған аяғы ауыр әйел аңның етіне аңсары ауып, жерік болып тұрса, аңшы құралына "акрпык," деп аталатын ақ түсті матадан байлап, аңшыға кәдесін беріп барып еттен ауыз тиеді. Егер олай етпесе, аңшы құралы мен сайманы қырсығып аң алмай қалса, аңшы оны аптайды. Ол үшін сайманға ([[мылтық]], [[қақпан]]) үш дана ширатылған жіп байлап, үш мәрте жерге ұрған соң, сумен шайып жібереді де "''Ата (қақпанға қаба) алмасаң саған серт, Атылмасаң ( қаба алмасаң) маған серт, Аңның етін жеген, Жүкті әйелге қоса серт"'' деп "серттескен" соң шоқпен сырықтап тазалайды. Тазымен болсын, бүркітпен болсын саятқа шыққан кезде бөгде кісімен кездесе қалған аңшылар тобының адамы "Байлансын-ақ" дейді. Ал: Байлансын-ақ", - деп ол бқрын айтса, сендер: "Майлы шұжық айлансын-ақ",- деп тілектестік білдіреді. Саятта келе жатқанда алдынан шыққан көлденең адамның тіл-көзі тазы мен құсқа тимесін деген ниеттен туған. Сондықтан да аңшы басқа сөзбен емес, "Байлансын-ақ" деп айқай салып амандасып, қаскөй рухтарды осы құдіретті сөзбен матап, аңды да буып, шырмап тастауды ойласа керек. ''"Соңғы түйенің жугі ауыр..."'' деудің итке қатыстылығы туралы. Қазақ ұғымында: "Ит жеті ырыстың біреуі", ''"Итті тепкен ырысты тебеді"'' деп шаңырақтың құт-берекесі, ырысы итпен сабақтаса жүреді деп сенген. Ауызекі тілде күніне сан қайталанатын, мәтелге айналған "соңғы түйенің жүгі ауыр" тіркесі итке қатысты, онымен үйдің ырысы-берекесі, ырыздығы сабақтасып жүреді деген сенімнен туындаған. Далалықтар үшін көш салтанатынан асқан қызық аз. Жететін жері шалғай болғандықтан, әрі жаңа қонысқа ерте жетіп, ісін жайғап алу үшін көшуге белгіленген сәтті күн азаннан көш қамына кірісетін. Абыр-сабыр болған ауылдар үйлерін жығып, түйеге жүгін тиегенде ең соңына қарай шаңырақты және ескі жұртта қалған дүние-мүлікті тиейтіні белгілі. Олар тезек, оның жабуы, сырық, бақан, арқан, көген т.б. Әрине, үйге әсте енгізілмейтін тыстажататын ауылдың қүтына саналатын сырттанның "итаяғы" да соңында қалады. Олар жайшылықта көзге елене бермесе де көш салтанатында ерекше сый-құрметке ие болады. "Итаяқты май басқан құрым шоқпыттың біріне орайды да, жегінге, жүк артуға жаңадан үйретіліп жүрген торым, я буыршыының біріне ұсақ-түйек жүкпен бірге арта салады. Немесе ең соңғы түйенің бірінің теңіне іле салады. Осылайша жүк әбден тиеліп болған соң "соңғы түйенің жүгі ауыр" дегенді айтып, көш ескі жүрттан қозғалады. Осылайша бұл тіркес жүктің ауыр, жеңілдігіне қарай емес, ауылдың ырысына деген [[ілтипат]] пен қүрметтің үлкендігіне сай туындаған деседі. Иттің ас-су ішетін итаяғы тек ағаштың безінен ойып, әшекейлеп жасалады, темірдегі болса ырыс кетеді деп ырымдайды қазақ [[дәстүр]]інде. Әбден ескіріп тозған итаяқты отқа жақпайды, жаңғыртып жаңаламайды. Ұзаққа дейін тілі шықпаған немесе кекеш, тұтықпа, быдық болып жүрген балаға "итаяқтан" су ішкізсе кінаратынан арылады деп сенген. Сауын малының желіні ісінсе итаяқты отқа қыздырады да, онымен ауру желінді ұрып домдайды. Алайда итаяқты үйге кіргізуге оған ожаумен ас-су қүюға қатаң тыйым саланады. "Ит итаяғын жаламай көңілі көншімес" деп тойып тұрса да кешкісін үйдің әйелі итаяқ бірдеңе салып беруі шарт. Өйткені, "аш ит үреген де өреген" деп аш ит табаны қышып керуенге ерсе немесе ауыл аралап жүрсе үйдің құтын өзгеге аударып жіберуі мүмкін деп қауіпсінген. Итті ем-дом жасауға да жиі пайдаланған. Өлі тиген [[жылқы]]ның екі бүйіріне бірдей [[айран]] құйып итке жалатады. Күйек кезінде туған төлдер марқая бастаған кезінде көбірек өле бастаса, көгеннің бір бұршағын алып иттің мойнына тағып қойса, төлдің шығыны caп тыйылады деп сенген. "Ит тию" (мешел-рахит) ауруына шалдыққан сәбидін; төсіне сүт тамызып, итке жалатса, ауру да иттің; тілімен бірге кетіп, аурудан айығады дейді. Ал "ит ауруына" ұшырағаң көз тиген баланы иттің қылынан алып, өртеп ауру балаға иіскетеді де, күйесін баланың беті, маңдайына жағып домдаған. Ал көз тиген балаға сол үйдің итінің құлағын кесіп, соның қанын жақса аурудан айығады дейді халық медицинасында" Аталған "ит тию" және "ит ауру" сырқаттарын бойында "ит жыны бар" (ит бейнесіндегі жын) адамның көзі жас балаға тиюден болады деп санайды. Онымен ауырған баланы иттің бас сүйегі салынған суға шомылдырады, иттің басын есіктің босаға таянышына іліп қояды, немесе ірімшіктің сары суына салады. Сондай-ақ бес [[зират]]тан бес уыс топырақ алып кесеге салып екінші кесеге баланы салып 3 немесе 7 күн қатарынан өлшеп отырған. Мүндай домнан басқа аталғаи аурудан сақтанудың жолы қасқыр мен аюдың тісін баланың киіміне тағып қою деп көрген. Қазақ [[бақсы]]ларының арасынан "ит жыны" барлары иттің қылығын көрсетіп "бақсылық" ойнаған. Сонымен бірге олар дертті иттің бас сүйегіне көшірген. Ондай бақсылар мықты болады. Өйткені итке ұқсаған жүйрік, оның үстіне қабаған болғандықтан аурудың әр түрлі иелерін иттің рухы талап, қуып жібереді деп нанған." Сонымен қатар ауылдың алжып, өздігінен жүре алмай қалған құтпаны мен сырттаны болса жұртқа тастамай "кебежеге салып, түйеге артып алып жүретін болған", - дейді көзқарақты ақсақалдар. Ит иесі, итін күшік күнінен асыраған ең жақыны, сол үшін итін өлімге қиып, қолы батпайды. ''"Ит өлтірген мұсылман қажыға баратын құқынан айырылады, Мекке топырағын басуға тиіс емес",''- деп көрілетін қағида бар. Итті қорлауды, азаптау, мазақ еткен адамның басына жаманшылық әкеледі деп көреді халық. Итті атып өлтірген адам "иттің қарғысына" қалады, ұзақ жасамайды, кедейленіп, жарлылыққа, тапшылыққа, жоқшылықтың қаріне ұшырайды деп сенген.<ref name="ReferenceA"/> '''"Ат жақсысы - бозы, ит жақсысы - тазы"''' деген атам [[қазақ]] тазыны ер жігіттің үш жолдасының бірі дейді: жүйрік ат, құмай тазы, қыран [[бүркіт]]. Ол үшеуін де біреулер алғанда үлкен көлемде сый төлемақысын беріп алады. Жақсы иттердің күшігін алғанда [[қарғыбау ақы]]сын беріп, күшікке сүт жалатып алады. Көпке әйгілі тұқымның және тазының "қарғыбауы" да қымбатқа түсері сөзсіз. Ағайын адамдар, сондай-ақ құдандалы жегжаттар арасынан күшік асырап алуға тыйым салынады. Себебі "итше ырылдасып", "араз болып кетеді" деп сақтандырады. "Иттің шені - қарғыбау" дейтін қазақтар иелі күшіктің мойнына асыл тұқымнан шыққандығы мен иесінің шені мен салтанаты, дәулет дәрежесіне қарай қарғыбауын тағады. Ол екі бөліктен тұрады: мойнына тағылатын ені 3 -4 елідей жалпақ безекті әсем бұлдан,тіпті [[Жібек|жібек матадан]] таққан таспаны "арғы", ал оған байланғанын "бау" дейді. Ішкі бетінетжұмсақ мата мен [[киіз]] салып, сыртын қайыспен құрсаулап, арасын қабыстыра тіккен қарғыбауға күмістен [[құйма]] салып, көз орнатып әшекейлейді. Бау қарғыға тағылған қысқа тұйық бау болып келеді де оған екі-үш құлаш ұзын қайыс бау, [[шылбыр]] тағылады. Оның ұшын тіліп немесе тұйықтап тобыршақ тиек салып қояды да ат үстінде жетектеген кезде оған қосымша бау жалғап, ұзындығын 5-6 [[құлаш]]тан кем етпейді. Тазы иттерді той, ас, үлкен басқосуларға жүйрік ат, алғыр қыранымен бірге алып барады. Мұндайда әлбетте тазының қарғыбауын жаңалап алмастырады. Онымен бірге ит "сыбағасына" қарық болатыны белгілі. Әйгілі тазы күшігіне ақ отаудың сол жағынан мамық төсектен орын бергені жайында әңгімелер кездеседі. Оған тіптен құлынды бие беріп алады. Оны барынша мәпелеп өсіріп, арасында кәнігі тазымен аңға қосып "ауыздандырып" баулып бір сонарда өзгелермен жарысып аңға қосады. Алғаш аң алған кезінде "тырнақ алды" деп аталатын той жасайды. 1910 жылдары [[Зайсан]] елінде Шәкен болыс деген аңшы Марқакөл жақтағы Қаратай елінің бір жылда жетпістен асқан түлкі, оннан астам қасқыр алған Сартұйғын деген тазыға қызығып жүреді екен. Шәкеннің немере інісі сол жылдары қатты боранда жылқы бағып жүріп үсіп өледі, жаңа үйленген ажарлы Бағди есімді қалыңдығы қалады. Бағдиға Қаратай елінің биінің баласының жасырын келіп жүргенін сезіп қалған болыс: ''"Жесір ерден кетсе де, елден кетпейді"'',- деген заңға қарамастан, дереу келісім жасап, өзінің келінін Сарытұйғын тазыға айырбастап алады. Тазы мәселесін алғашқылардың бірі болып зерттеген А.Слудский дерегі бойынша қазақтар Қараталда тазыны қалыңдыққа берілетін [[құн]]ға, яғни 47 [[байтал]]ға сатып алатын болған. Жақсы тазының құны аттың құнынан да кем түспеген. Таза қанды тазылар [[Бөкей Ордасы]]нда да өсірілген және құны өте қымбат сол кездегі ақшамен 50 сомға тең келген. Кейінде ел кедейленген кезде аң алатын иттің қарапайым күшігін бір құлынды [[бие]]ге сатып алған жайлар кездескен. Атақты жүйрік аттармен қоса тазы иттер де ру мен ел арасындағы мәмілеге, бітімгершілікке себеп болған. ''"[[Кенесары|Кенесары хан]] қырғыздармен алғашқы ұрыстардың бірінде Ақыртөбе деген жерде Бүрге батырдың Қалша деген ұлы бастаған 700 жігітін жеңіліске ұшыратып Қалшаны тұтқынға алады. Қырғыздың Солты, Сарбағыш, Құсшы рулары кеңесіп, Қалығұл батырды басшы қылып елші жібереді. Кенесары әрі-бері ойланып: "Мақұл, мен Қалшаларыңды босатып берейін, сендер Солты Есқожаның баласы Баястанның Көкдауыл деген тазысын беріңдер,- дейді. Сол уақытта Көкдауыл тоғыз қасқыр алып, қазақ-қырғызға аты шыққан ит екен. Тазыны көріп Кенесары сүйінгеннен хан тәжін Қалшаға кигізіп жіберген деген қырғызда әңгіме бар".'' Арыс маңында [[Байғабыл бай]] (1870-1953 жж.) [[конфискация]]ға ұшырап, қолында Ұшар, Алғыр атты қос тазысы мен 7-8 қақпаны қалғанда ашаршылық жылдарында (1929-1931 жж.) солармен аң аулап, елді асыраған. Бұл туралы бір ауылды ашаршылықтан құтқарған тазыны халық: <poem>'''Құмай тазы Ұшар-ай, Киік көрсе ұшар-ай,'''</poem> - деп ілтипатпен еске алып отырады. [[Қазан төңкерісі]]нің алдында орыс зерттеушілері қазақ даласында 10 мыңға жуық тазы бар деп жазады, қазір тазылардың саны қайта жаңғыра отырып, шамамен 500-ге жетті деседі [[Интернет]] материалдары дерегі. == Дереккөздер == <references/> [[Санат:Ит тұқымдары]] 3dgog2h2ve5nht6qk9ec89hnhon7fyr 0 121989 3683387 3682655 2026-10-19T04:17:11Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 3683387 wikitext text/x-wiki <!-- {{Университет |Аты = |Қысқартылған аты = |Эмблемасы = |Сурет = |Шынайы аты = |Халықаралық атауы = |Бұрынғы атауы = |Ұраны = |Құрылған жылы = |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = |Басшының лауазымы = |Фио лауазымы = |Президенті = |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = |Студенттер = |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым доктары = |Профессоры = |Оқытушылар = |Орналасқан жері = |Метро бекеті = |Кампус = |Мекенжайы = |Сайты = |Марапаттары = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |edu_region = }} --> {{Infobox University |name = Гарвард Университеті |image_name = Harvard seal.png |image_size = |caption = Гарвард Университетінің [[Таңба]]сы |latin_name = ''Universitas Harvardiana'' |English = ''Harvard University'' |motto = ''Veritas''<ref>Harvard's famous ''Veritas'' appears directly on the University's arms; [[Heraldry|heraldically]] speaking, however, a 'motto' is a word or phrase displayed on a scroll in conjunction with a shield of arms. [http://books.google.com/books?id=zkQWZaZqZfUC&pg=PA330&lpg=PA330#v=onepage&q&f=false Since 1692] University [[seal (device)|seals]] have borne ''Christo et Ecclesiae'' (for Christ and the Church) in this manner, arguably making that phrase the University's motto in a heraldic sense. This legend is otherwise not in general use today.</ref> |established = 1636<ref name=founding>An appropriation of £400 toward a "school or college" was voted on қазан 28, 1636 (OS), at a meeting which initially convened on September 8 and was adjourned to қазан 28. Some sources consider қазан 28, 1636 (OS) (қараша 7, 1636 NS) to be the date of founding. Harvard's 1936 tercentenary celebration treated September 18 as the founding date, though 1836 bicentennial was celebrated on September 8, 1836. Sources: meeting dates, {{Cite book|first=Josiah|last=Quincy|title=History of Harvard University|year=1860|publisher=Crosby, Nichols, Lee and Co.|location=117 Washington Street, Boston}}, [http://books.google.com/books?vid=OCLC11636583&id=KynqxH_4lGUC&pg=RA1-PA586&lpg=RA1-PA586 p. 586], "At a Court holden September 8th, 1636 and continued by adjournment to the 28th of the 8th month (қазан, 1636)... the Court agreed to give £400 towards a School or College, whereof £200 to be paid next year...." Tercentenary dates: {{Cite news|url=http://www.time.com/time/magazine/printout/0,8816,756722,00.html|date=1936-09-28|accessdate=2006-09-08|work=Time|title=Cambridge Birthday|archiveurl=https://archive.is/2ZaZ|archivedate=2012-12-05}}: "Harvard claims birth on the day the Massachusetts Great and General Court convened to authorize its founding. This was Sept. 8, 1637 under the Julian calendar. Allowing for the ten-day advance of the Gregorian calendar, Tercentenary officials arrived at Sept. 18 as the date for the third and last big Day of the celebration;" "on Oct. 28, 1636 ... £400 for that 'school or college' [was voted by] the Great and General Court of the [[Massachusetts Bay Colony]]." Bicentennial date: {{cite web|url=http://www.news.harvard.edu/gazette/2003/10.02/02-history.html|publisher=Harvard University|title=Harvard Gazette: This Month in Harvard History|date=2003-09-02|accessdate=2006-09-15|author=Marvin Hightower}}, "Sept. 8, 1836 - Some 1,100 to 1,300 alumni flock to Harvard's Bicentennial, at which a professional choir premieres "Fair Harvard." ... guest speaker Josiah Quincy Jr., Class of 1821, makes a motion, unanimously adopted, 'that this assembly of the Alumni be adjourned to meet at this place on the 8th of September, 1936.'" Tercentary opening of Quincy's sealed package: ''The New York Times,'' September 9, 1936, p. 24, "Package Sealed in 1836 Opened at Harvard. It Held Letters Written at Bicentenary": "September 8th, 1936: As the first formal function in the celebration of Harvard's tercentenary, the Harvard Alumni Association witnessed the opening by President Conant of the 'mysterious' package sealed by President Josiah Quincy at the Harvard bicentennial in 1836."</ref> |mottoeng = ''[[Ақиқат]]'' (Truth) |type = [[Жеке меншік|Жекеменшік]] (Private) |calendar = [[Семестр]] (Semester) |endowment = US$32 [[миллиард]] (2011)<ref name="Harvard Management Company">{{cite web|last=Mendillo|first=Jane L.|title=September 2011 Harvard Management Company Endowment Report|url=http://www.hmc.harvard.edu/docs/Sept%2021%20Draft-Annual%20Report.pdf|publisher=Harvard Management Company|accessdate=September 23, 2011}}</ref><ref name="NACUBO"/> |president = ''Дрю Гилпин Фауст'' (Drew Gilpin Faust) |students = 21,225 |undergrad = 7,181 барлығы<br />6,655 [[Студент|бакалавр]]<br />526 [[Магистратура|Профисионал]] |postgrad = 14,044 |staff = 2,497 [[Жұмысшы|ғылыми емес]]<br />10,674 [[ғылым]]и |faculty = 2,107<ref>{{Cite book|last=Office of Institutional Research.|title=Harvard University Fact Book|year=2009|chapter=Faculty|url=http://www.provost.harvard.edu/institutional_research/Provost_-_09_18-19facuni.pdf}} ("Unduplicated, Paid Instructional Faculty Count: 2,107. Unduplicated instructional faculty count is the most appropriate count for general reporting purposes.")</ref> |city = [[Кэмбридж (Массачусетс)|Кэмбридж]] |state = [[Массачусетс штаты|Массачусетс]] |country = [[АҚШ]] |campus = [[Қала]]лық<br />Негізгі кампус Кэмбриджде<br />Жаңа кампус Олстонда<ref name="Campus"/> |athletics = 41 спорт тобы бар<br />[[Айви Лигасы|Айви&nbsp;Лигасы]]<br /> АҚШ колледждер арасында Бірінші Дивизион (NCAA) |colors = [[Қызыл|Қараңғы қызыл]] {{Color box|#991122}} |free_label = [[Газета]]сы |free = ''Гарвард Кримсон'' |nickname = ''Гарвард Кримсон'' |website = {{URL|http://www.harvard.edu/|Harvard.edu}} |logo = [[Сурет:Harvard University logo.PNG|center|225px]] |publictransit = [[Harvard (MBTA station)]] }} '''Гарвард университеті''' ({{lang-en|Harvard University}}) — [[1636 жыл]]ы [[Массачусетс штаты]]ның [[Кэмбридж (Массачусетс)|Кэмбридж қаласында]] Массачусетс заңнамасымен қаланған жекеменшік, [[Айви Лигасы]]на кіретін зерттеуші [[жоғары оқу орны]]. Гарвард [[АҚШ]]-тағы <ref>{{Cite book|first1=Frederick |last1=Rudolph |title=The American College and University |year=1961 |page=3 |isbn=0820312851 |publisher=University of Georgia Press}}</ref> жоғары оқу орындарының ішіндегі ең көнесі және АҚШ-дағы тұңғыш [[корпорация]] (ресми президенті және басқа жұмысшылары тағайындалған). Әлемде Гарвардты ең беделді [[университет]] ретінде таниды, себебі оның тарихы, ықпалы және жеткен жетістіктері өте жоғары. <ref>{{Cite book|title=Making Harvard Modern: The Rise of America's University |last1=Keller |first1=Morton |last2=Keller |first2=Phyllis |publisher=Oxford University Press |isbn=0195144570 |quote=Harvard's professional schools... won world prestige of a sort rarely seen among social institutions. (...) Harvard's age, wealth, quality, and prestige may well shield it from any conceivable vicissitudes. |year=2001 |pages=463–481}}</ref><ref>{{Cite book|title=How Harvard Rules: Reason in the Service of Empire |quote=...[Harvard's] tremendous institutional power and prestige (...) Within the nation's (arguably) most prestigious institution of higher learning... |chapter=Sexual Shakedown |pages=326–336 |year=1989 |publisher=South End Press |isbn=0896082849 |editor1-first=John |last=Spaulding |first=Christina |editor-last=Trumpbour}}</ref> Университетке алғаш ақшалай көмек көрсеткендердің бірі [[Джон Гарвард]] болғандықтан, университет осы кісінің атымен аталады. Университеттің ресми түрде ешқашан [[дін]]ге ([[шіркеу]]ге) байланысы болмаса да, ''конгрегационалисттер'' мен ''унитаристтер'' даярланған. [[18 ғасыр|18-ғасырда]] Гарвардтың [[оқу бағдарламасы]] дінтану негіздеріне бағытталған, оқушылар осы жүйемен білім алған. [[19 ғасыр|19-ғасырда]] [[Бостон (Массачусетс)|Бостон]] элитасының арасында Гарвард дінтанудың [[Мәдениеттану|мәдени орталығы]] болып есептелді. <ref>{{Cite journal|title=Harvard and the Boston Brahmins: A Study in Institutional and Class Development, 1800-1865 |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-social-history_spring-1975_8_3/page/94 |last=Story |first=Ronald |journal=Journal of Social History |volume=8 |issue=3 |year=1975 |pages=94–121|doi=10.1353/jsh/8.3.94}}</ref><ref>{{Cite book|last=Farrell |first=Betty G. |title=Elite Families: Class and Power in Nineteenth-Century Boston |year=1993 |isbn=0791415937 |publisher=State University of New York Press}}</ref> [[Америка Азаматтық соғысы]]нан кейін Гарвардта қырық жыл бойы президент болған ''Чарлс Уиллием Элиот'' ([[1869 жыл|1869]]-[[1909 жыл|1909]]) Гарвардты орталықтандырылған зерттеу университетіне айналдырып, Америка Университеттері Ассоциациасының құрылтай-мүшесі болу деңгейіне жеткізді. <ref name="AAU">{{cite web|url=http://www.aau.edu/about/article.aspx?id=5476 |title=Member Institutions and years of Admission |publisher=Association of American Universities |accessdate=тамыз 28, 2010}}</ref> [[Дағдарыс|Ұлы Тоқырау]] мен [[Екінші дүниежүзілік соғыс|Екінші Дүниежүзілік соғысы]] кезінде Гарвардты басқарып, университетті реформалап, және оқуға қабылдау жүйесін әділ жасаған ''Жэймс Брайт Конант'' болды. [[1900 жыл]]ы Гарвардтың негізгі бакалаврлар даярлайтын колледжі [[Рэдклифф колледжі|Рэдклиф Колледжімен]] бірігіп, ұлдар мен бикештерге білім беруді бірлестіруді бастады. [[2007 жыл]]ы ''Дрю Гилпин Фауст'' Гарвардтың ең алғашқы әйел-президенті болып сайланды. Гарвард – әлемдегі ең бай қаржы қоры бар білім институты, [[2011 жыл]]дың қыркүйегінде оның қорында $32,4 миллард бар делінген.<ref name="NACUBO">{{cite web|url=http://www.nacubo.org/Documents/research/2009_NCSE_Public_Tables_Endowment_Market_Values.pdf |title=U.S. and Canadian Institutions Listed by Fiscal Year 2009 Endowment Market Value |publisher=National Association of College and University Business Officers and Commonfund Institute |accessdate=тамыз 27, 2010}}</ref> Гарвардта он бір білім орталығы – он факультет және тереңдетіп оқытуға бағытталған Рэдклиф Институты - және бүкіл Бостан метрополитені бойынша орналасқан кампустары бар. <ref>{{cite web|url=http://www.provost.harvard.edu/institutional_research/09_03OrgChtFac.pdf |title=Faculties and Allied Institutions |publisher=Office of the Provost, Harvard University |accessdate=тамыз 27, 2010}}</ref> Гарвардтың негізгі кампусы Кэмбридж қаласындағы ''Гарвард Ярдта'', шамамен Бостанның солтүстігінде орналасқан. ''Гарвард Бизнес Мектебі'' және университеттің спорттық кешендері, оның ішінде ''Гарвард Cтадионы'' (Harvard Stadium) Чарльз Өзенінің жағасындағы Олстенде орналасқан, ал Гарвард Медицина Мектебі, Гарвард Тіс емдеу мектебі, және Гарвард Денсаулық мектебі - үшеуі ''Лонгвуд Медицина және Академия'' аймағында орналастырылған. <ref name="Campus">{{cite web|url=http://www.provost.harvard.edu/institutional_research/Provost_-_FB2009_10_Sec03_4_Plant.pdf |title=Faculties and Allied Institutions |year=2009 |publisher=Office of the Provost, Harvard University |accessdate=тамыз 27, 2010}}</ref> [[2010 жыл]]дан бастап, Гарвардта орташа есеппен 2,100 [[ұстаз]], 6,700 [[Студент|бакалаврлар]] және 14,500-дей [[магистратура]] студенттері бар. <ref name=Headcount2010>{{cite web|url=http://www.harvard.edu/about/glance.php|title=Harvard at a Glance|publisher=Harvard University |accessdate=қараша 28, 2010}}</ref> АҚШ-тың 8 [[президент]]і Гарвардта білім алған және 150 [[Нобель сыйлығы|Нобель лауреаты]] Гарвардта студент не ұстаз болған. Сонымен қатар, Гарвард әлемнің 62 миллиардерінің [[Университет|альма-матері.]] <ref>{{Cite news|url=http://www.forbes.com/2010/08/11/harvard-stanford-columbia-business-billionaires-universities.html?boxes=businesschannelsections | title=Billionaire Universities|author=Janhavi Kumar Sapra|date=тамыз 11, 2010|accessdate=тамыз 31, 2010|work=[[Forbes]]}}</ref> ''Гарвард Университет Кітапханасы'' (Harvard University Library) АҚШ академиялық институттары арасындағы ең ірісі және әлемдегі ең үлкен [[кітапхана]]лардың бірі.<ref name="largestlibs"/><!--cite needed for one-of-in-world--> ''Гарвард Кримсон'' (Harvard Crimson) ''"АҚШ-тағы Ұлттық Колледж Спорт Ассоциясында"'' Айви Лигасы колледждерінің арасында бірінші болып [[спорт]]тың 41 түрінен жарысқа қатысады. Гарвардтың спорт жарыстарындағы негізгі бәсекелесі – әйгілі [[Йель университеті]], әсіресе "дәстүрлі АҚШ футболынан" - ''The Game'' деп аталады. Алайда ''Гарвард - Йель Регатта'' (Harvard–Yale Regatta) бәсекелестігі АҚШ футбол бәсекелестігінен де бұрын болған. Гарвард – Йель бәсекелестігіне қарамастан, екі жыл сайын осы екі университеттің ''Track and Field'' спорт топтары бірігіп, [[Ұлыбритания|Британияның]] атақты [[Оксфорд университеті|Оксфорд]] және [[Кэмбридж университеті|Кэмбридж]] университеттерінің спорт топтарына қарсы ойнайды. Бұл- дүниежүзіндегі халықаралық деңгейдегі ең көне әуесқой бәсекелестік. <ref>{{cite web|title=Yale and Harvard Defeat Oxford/Cambridge Team|url=http://www.yalebulldogs.com/sports/w-track/recaps/041009aac.html|publisher=Yale University Athletics|accessdate=9/13/2011}}</ref> ==Тарихы== ===Колониялдық кезең=== [[Сурет:A Westerly View of the Colledges in Cambridge New England by Paul Revere.jpeg|thumb|Гарврад Колледждің гравировкасы, [[Пол Ревьер]], 1767]] [[1636 жыл]]ы ''Масачусетс Бэй Колониясының'' Жоғарғы және Бас сотының дауыс беруімен қаланып, АҚШ-тағы ең алғашқы жоғары білім беретін университет болып қалыптасты. Басында ''Нью Колледж'' немесе ''Жаңа Қаланың колледжі'' деп аталып, [[1639 жыл]]ы наурыздың 13-інде Гарвард Колледжі деп университет атауы өзгертілді. [[Кэмбридж университеті]]нің түлегі, [[Лондон]]ның Соузпаркінен келген ағылшын Жон Гарвард өзінің төрт жүз кітабы мен £779 стерлинг қайырымдылық сыйын берген соң (бұл бүкіл байлығының жартысы еді), университетке осы кісінің аты берілді.<ref name="JH facts">{{cite web | title = John Harvard Facts, Information. | url = http://www.encyclopedia.com/topic/John_Harvard.aspx | publisher = The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition. 2008 | accessdate = 2009-07-17 | quote = He bequeathed £780 (half his estate) and his library of 320 volumes to the new established college at Cambridge, Mass., which was named in his honor.}}</ref> Гарвард колледждін корпорация ретінде қалыптастыру қаулысы [[1650 жыл]]ы бекітілді. Алғашқы жылдары Гарвард колледжі көптеген [[Пуританизм|пуритандық]] дін қызметшілерін оқытатын.<ref>{{cite web|url=http://www.news.harvard.edu/guide/intro/index.html |title=The Harvard Guide: The Early History of Harvard University |publisher=News.harvard.edu |date= |accessdate=2010-08-29}}</ref> Гарвардтағы сабақтар ағылшын университеттерінің дәстүрлі моделдеріне сүйенсе де, колониядағы көшбасшылардың көпшілігі |Кэмбридж Университетін бітірген. Сабақтарында [[Пуританизм|пуритандық философия]] сақталатын. Гарвард Колледжіне белгілі бір мамандыққа бағытталған атау берілмеген, бірақ колледжді бітірген түлектердің көпшілігі Конгрегаттық және [[Унитарлылық|Унитарлық]] шіркеулерге қызмет етуге баратын.<ref>{{cite web|author=Harvard Office of News and Public Affairs |url=http://www.hno.harvard.edu/guide/intro/index.html |title=Harvard guide intro |publisher=Web.archive.org |date=2007-07-26 |accessdate=2010-08-29 |archiveurl = http://web.archive.org/web/20070726133429/http://www.hno.harvard.edu/guide/intro/index.html |archivedate = 2007-07-26}}</ref> [[1643 жыл]]ы шыққан брашурада колледждің қаланған себебін "білім беруді дамытып, ұрпақтан ұрпаққа жеткізіп және қалыптасқан кертартпа стереотиптерден бас тартумен" түсіндіреді.<ref>{{Cite book|first=Louis B. |last=Wright |title=The Cultural Life of the American Colonies |year=2002 |page=116|isbn=978-0-486-42223-7}}</ref>[[1685 жыл|1685]]-[[1701 жыл|1701]] жылдары [[Бостон (Массачусетс)|Бостон]] [[Діндар|дінбасыларының]] жетекшісі ''Инскриз Мазер'' колледждің президенті болды. [[1708 жыл]]ы алғашқы [[Зайырлы мектеп|дінтанушы емес]] президент ''Жон Леверет'' сайланып, колледждің пуританизмінен тәуелсіз жаңа бастамаға жол ашты. [[File:John Harvard statue at Harvard University.jpg|thumb|right|Университет кампусындағы [[Жон Гарвард]] ескерткіші]] ===19-ғасыр=== ====Дін және философия==== Унитарлықтардың белсенділігінен [[1805 жыл]]ы Гарвард колледжі [[секуляризация]]ға ұшырады. [[1850 жыл]]ы Гарвард "[[Унитарлы мемлекет|Унитарлы Ватикан]]" болды. "[[Либерализм|Либералдардың]]" (Унитарлықтар) [[Саясаткер|федералдармен]] байланыс орнатып, құпия орталықтар мен институттар құруды бастағандары олардың жергілікті және [[саяси билік]]терін күшейтіп, ''Бостон Брахмин'' (Boston Brahmin) класына жол ашты. Осы қозғалысқа [[теология]]лық [[консерватор]]лар баспалық БАҚ-ты және басқа да ашық дебаттарды қолданып, қарсылықтарын білдіріп, [[Демократиялық саяси жүйе|демократтардың]] конгрегаттық дәстүрлер мен ''республикандық саясатқа'' қарсы болғанына наразылықтарын білдірді.<ref>Neil Brody Miller, "'Proper Subjects for Public Inquiry': the First Unitarian Controversy and the Transformation of Federalist Print Culture", ''Early American Literature'' 2008 43(1): 101–135</ref>[[1846 жыл]]ы ''Луиз Агассиздің'' жаратылыстану лекциялары [[Нью-Йорк]] пен Гарвард Колледжінде жоғары дәрежеде бағаланды. Агассиздің ерекше әдісі идеалисттер мен американдықтардың "Алла қолымен жасалған Табиғат" пен "интеллектуалдардың тіршілігін" түсінуге қосқан үлестерінің зор екенін талқылайды. Агассиздің [[ғылым]]ға көзқарасы [[Бақылау|егжей-тегжейльі бақылау]], [[интуиция]], және [[жорамал]]дауды қолданып, Алланың кез келген феноменді мақсат-жоспармен жасағанын баяндайды. Ал тірі жандыларды түсіндірерде Агассиз өз дәлелдеріндегі материялардың пішіндеріне негізделген. Бұндай екі түрлі көзқарас шотландтық Томас Рейд пен Дугалд Стюарттың "Рационалды ойлау ақиқаты" (Common Sense Realism) еңбектерімен байланыстырады, екеуінің де еңбектері Гарвард [[Оқу бағдарламасы|сабақ оқыту бағдарламасында]] бар еді. Сол кездері Гарвард кампусында Агассиз бен [[Платон]] көп айтылып жазылатын, себебі Гарвард студенттері Агассиз еңбектерінен басқа ''Ралф Кудуорз'' бен ''Жон Норристің'' Платон трактаттарын (Platonic treatises) және ''Cэмуйл Колериджтің'' ''Қиял көңілі'' (Romantic vein) деген еңбегін көп оқыған. Гарвард кітапханасының дерегіне сүйенсек, Платон және оның ізбасарларының және осы заманның Қиялшылының әйгілі болғандығы сонша – тіпті классикалық философтар мен деистикалық Шотланд мектебіне тең болған.<ref>David K. Nartonis, "Louis Agassiz and the Platonist Story of Creation at Harvard, 1795–1846", ''Journal of the History of Ideas'' 2005 66(3): 437-449, [http://www.jstor.org/stable/3654189 in JSTOR]</ref> Президент ''Чарлс Эллиот'' [[1869 жыл|1869]]-[[1909 жыл|1909]] жылдары сабақ бағдарламасынан [[Мәсіхшілік|християндықты]] алып тастап, әр студентке қалаған пәнін оқуға жол ашты. Эллиот Америка университеттерінің секулеризациясына ықпалы зор болғанымен, секулеризация оның басты мақсаты емес еді, ол [[Трансцендентальдық|трансценденталистік унитарлыққа]] бүкіл жүрегімен сенген және бар жігерін осыны жасауға бағыттаған. Ол бұл сенімді ''Уиллиэм Эллери Чанниң'' пен ''Ралф Уалдо Эмерсеннен'' алған. Осы сенім бойынша, әр [[адам]] баласының ішкі дұниесінде [[Құдай]] бар, әр адамның [[ақиқат]]қа құқығы бар, және, ең бастысы, әр адам [[Құндылық|құнды]], [[Бағалау|бағалы]], әрі абыройлы өмір сүруге хақы бар делінеді.<ref>Stephen P. Shoemaker, "The Theological Roots of Charles W. Eliot's Educational Reforms", ''Journal of Unitarian Universalist History'' 2006–2007 31: 30-45,</ref> ===20-ғасыр=== [[Сурет:Rummell, Richard Harvard University.jpg|thumb|right|290px|[[1906 жыл]]ы [[акварель]]мен салынған [[Бостон (Массачусетс)|Бостонның]] оңтүстік шығыс пейзажы.<ref name="http://grahamarader.blogspot.com/2011/07/iconic-college-view-harvard-university.html">[http://grahamarader.blogspot.com/2011/07/iconic-college-view-harvard-university.html "Arader Galleries Iconic College Views"], ''Rummell, Richard'', Littig & Co. 1915</ref>]] [[20 ғасыр|20-шы ғасырда]], Гарвардтың [[қаржы қоры]] өсіп және атақты [[профессор]]лары көбейген сайын, университеттің халықаралық аты ұлғая берді. Магистратура және бакалавр студенттердің саны ұлғайды. [[1879 жыл]]ы Редклифф Колледжі Гарвард Колледжінің [[филиал]]ы болып, Американың бикеш колледждерінің ең атақтысының біреуіне айналды. ====Оқуға қабылдау өзгерістері==== ''Джейс Брайт Конант'' (президент, [[1933 жыл|1933]]-[[1953 жыл|1953]]) [[Ғылыми-зерттеу институты|ғылыми-зерттеу]] жүргізетін институттар арасында [[стипендия]]лық силықтар ұсынуды іске қосты. Ол жоғарғы білімді байлардың ғана мүмкіндігіне емес, кез келген [[Ақыл|талант, қабілеті]] бар жастың мүмкіндігі ретінде қарастырғандықтан, ол талантты жастарды анықтау мен қолдау жұмысына көп үлес қосты. [[1943 жыл]]ы Конант өзінің жұмыскерлеріне мектептегі және жоғарғы оқу орындарындағы орташа білім қандай деңгейде болу керек екендігін анықтауды тапсырды. Осы тапсырма бойынша, [[1943 жыл]]ы шыққан баяндама аясында Америка білім беру тарихындағы ең маңызды манифесттерінің бірі болып табылады.<ref>Anita Fay Kravitz, "The Harvard Report of 1945: An historical ethnography", Ph.D. dissertation, University of Pennsylvania, 1994, 367 pages; AAT 9427558</ref> [[1945 жыл|1945]]-[[1960 жыл|1960]] жылдар арасында жаңа студенттер қабылдау ережелерін өзгерте отырып, қабылданатын түлектер [[Жан-жақты білім|жан-жақты]] болуды енгізді. Енді унивеситет тек [[Жаңа Англия]]ның бай отбасыларынан шыққан жекеменшік мектептерде оқыған оқушылар ғана емес, орташа және басқа да отбасыларда тәрбиеленген мемлекеттік мектептерді бітірген оқушылар да Гарвардта білім алуға мүмкіндіктері пайда болды: алайда Еврейлер мен Католиктердің қабылдануы Афроамерикандықтар, [[Азия]]ттықтар мен [[Латын Америкасы|Испандықтарға]] қарағанда әлде-қайда көп болды.<ref>Malka A. Older. (1996). [http://www.thecrimson.com/article.aspx?ref=217911 Preparatory schools and the admissions process] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090911160531/http://www.thecrimson.com/article.aspx?ref=217911|date=2009-09-11}}. [[The Harvard Crimson]], қаңтар 24, 1996</ref> ====Бикеш студенттер==== [[Бикеш]]тер Редклиффте бөлек оқығандары мен, Гарвардтың өзінен дәрс алған. Осыған қарамастан, Гарвардтағы студенттердің көпшілігі [[Жігіт|ер адамдар]] болды. [[1977 жыл|1977]] Гарвард пен Редклиффтің бірігунен кейін бикештердің-студент саны көбейіп, бүкіл Америкадағы университеттердегі бикеш-оқушыларының көдейуіне әсер етті. Гарваттың [[магистратура]] бағдарламасы да туры осындай өзгерістерден өтті. [[1999 жыл]]ы Редклифф Колледжі ([[1879 жыл|1879]] "Harvard Annex for Women" деп құрылған)<ref>{{Cite book|first=Sally |last=Schwager |chapter=Taking up the Challenge: The Origins of Radcliffe |title=Yards and Gates: Gender in Harvard and Radcliffe History |editor=Laurel Thatcher Ulrich (ed.) |location=New York |publisher=Palgrave Macmillan |year=2004 |isbn=1403960984 |page=115}}</ref> ресми түрде Гарвард Университетімен бірігіп, ''Редклифф Терең Білім Беру Институты'' (Radcliffe Institute for Advanced Study) болып өзгертілді. Редклиффте [[декан]] болған ''Дрю Гилпин Фост'' (Drew Gilpin Faust) Гарвардтың алғашқы бикеш президенті болып сайланды. [[Сурет:Harvard square harvard yard.JPG|thumb|[[Гарвард ярд]] ("Holyoke Centerден" түсірілген)]] ====Либерализм==== Гарвардта және оның фиалдарында - көп деген Америка университеттері - саяси көз-қарас [[Либерализм|либералды]] болып есептеледі. <ref>{{Cite journal|first1=Mack D. |last1=Mariani |first2=Gordon J. |last2=Hewitt |title=Indoctrination U.? Faculty Ideology and Changes in Student Political Orientation |url=https://archive.org/details/sim_ps-political-science-politics_2008-10_41_4/page/773 |journal=PS: Political Science & Politics |volume=41 |issue=4 |pages=773–783 |year=2008 |doi=10.1017/S1049096508081031|ref=harv}}</ref><ref>{{Cite news|title=Professor Is a Label That Leans to the Left |date=қаңтар 17, 2010 |last=Cohen |first=Patricia |newspaper=The New York Times |url=http://www.nytimes.com/2010/01/18/arts/18liberal.html?pagewanted=print|ref=harv|postscript=<!--None-->}}</ref>.<ref>{{Cite journal|title=The Conservative Influence of the Federalist Society on the Harvard Law School Student Body |last=Hicks, Jr. |first= George W. |year=2006 |journal=Harvard Journal of Law & Public Policy |volume=29 |url=http://www.law.harvard.edu/students/orgs/jlpp/Vol29_No2_Hicks.pdf |issue=2|ref=harv}}</ref> [[Консерватор]]лар арасынан шыққан жазушы, ''Уиллиэм Ф. Баклей Кіші'', Гарвардтың лебералды басқармасын жақтырмағанын ашық білдірген,<ref>{{Cite news|title=William F. Buckley, Jr., 82, Godfather of Modern Conservatism |newspaper=New York Sun |last=Miller |first=Stephen |date=ақпан 28, 2008 |url=http://www.nysun.com/obituaries/william-f-buckley-jr-82-godfather-of-modern/72002/?print=0367121721|ref=harv|postscript=<!--None-->}}</ref> ал ''Ричард Никсон'', [[1970 жыл]]дары, Гарвардты критика түрінде оны "Чарлс өзенінің Кремлі" деген,<ref>{{Cite news|last=Currie |first=Duncan |date=28 шілде 2004 |title="Kremlin on the Charles" No More? |magazine=The Weekly Standard |url=http://www.weeklystandard.com/print/Content/Public/Articles/000/000/004/394emjiy.asp|ref=harv|postscript=<!--None-->}}</ref> және [[1988 жыл]]ы вице президент болған [[Джордж Буш]] сол жылы өткен сайлудың нашар болуының себебі Гарвадтың либерализмінің ықпалы деп нәтижелеген.<ref>{{Cite news|url=http://www.nytimes.com/1988/06/11/us/bush-traces-how-yale-differs-from-harvard.html |title=Bush Traces How Yale Differs From Harvard |newspaper=The New York Times |last=Dowd |first=Maureen |date=маусым 11, 1988}}</ref> Гарвардтың профессор-жұмысшылары арасында Республикандықтар өте кішкентай пайызын құрайды, және әскери тренингтен (ROTC) өту үшін студенттер қасында орналасқан [[Массачусетс технологиялық институты|МТИ]]-ға (MIT) барады.<ref>{{cite web|last=Flow |first=Christian B. |url=http://www.thecrimson.com/printerfriendly.aspx?ref=522609 |title=Will ROTC Return?|work=The Harvard Crimson |date=2008-03-18 |accessdate=2010-02-22}}</ref> Гарвард Колледж анықтама кітабында гей, лезбиандыр мен бисексуалдарға әскерге баруға болмайтын заң Гарвард құндылықтарымен сәйкес емес және адам құқықтарының [[дискриминация]]сы деп түсіндіреді. "<ref>[http://webdocs.registrar.fas.harvard.edu/ugrad_handbook/current/ugrad_handbook_single.pdf Harvard College Handbook] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100626092444/http://webdocs.registrar.fas.harvard.edu/ugrad_handbook/current/ugrad_handbook_single.pdf |date=2010-06-26 }}(dead link|date=қазан 2011), page 59.</ref> [[2011 жыл]]ы Гарвард әскери тренингісі "Don't ask, don't tell" заңы бойынша жұмыс істейтінін жариялады.<ref>{{Cite news|url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2011/03/03/AR2011030306129.html |title=Harvard welcoming ROTC back to campus |newspaper=The Washington Post |last=Lauerman |first=John |date=наурыз 4, 2011}}</ref> <ref>Bombardieri, M. (2005). [http://www.boston.com/news/education/higher/articles/2005/01/17/summers_remarks_on_women_draw_fire/ Summers' remarks on women draw fire] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130823090716/http://www.boston.com/news/education/higher/articles/2005/01/17/summers_remarks_on_women_draw_fire/ |date=2013-08-23 }}. [[The Boston Globe]], қаңтар 17, 2005.</ref><ref name="crimson-pres">[http://www.thecrimson.com/article.aspx?ref=516910 "Faust Expected To Be Named President This Weekend,"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090903130427/http://www.thecrimson.com/article.aspx?ref=516910|date=2009-09-03}} ''[[The Harvard Crimson]]'', 8 ақпан 2007</ref><ref name="harvard-pres">[https://web.archive.org/web/20080430103231/http://www.news.harvard.edu/gazette/2007/02.15/99-president.html "Harvard names Drew Faust as its 28th president,"] ''Office of News and Public Affairs'', 11 ақпан 2007</ref> ==Ұйымдастырылуы мен Администрациясы== {| class="toccolours" style="float:right; margin-left:1em; font-size:90%; line-height:1.4em; width:280px;" ! colspan="2" style="text-align: center;" | '''Колледж/Университет Құрылуы''' |- | '''Колледж/Университет''' || <center>'''Құрылған жылы'''</center> |- | '''Гарвард Колледжі''' (Harvard College) || <center>1636</center> |- | '''Гуманитария және Ғылым''' (Harvard Graduate School of Arts and Sciences) || <center>1872</center> |- | '''Бизнес''' (Harvard Business School)|| <center>1908</center> |- | '''Тіс Емдеу''' (Harvard School of Dental Medicine) || <center>1867</center> |- | '''Дизайн''' (Harvard Graduate School of Design) || <center>1914</center> |- | '''Дін/Медресе''' (Harvard Divinity School) || <center>1816</center> |- | '''Білім''' (Harvard Graduate School of Education) || <center>1920</center> |- | '''Инженерия және Ғылым''' (Harvard School of Engineering and Applied Sciences) || <center>2007</center> |- | '''Жан-жақты Білім Мектебі''' (Harvard Extension School) || <center>1910</center> |- | '''Заң''' (Harvard Law School) || <center>1817</center> |- | '''Үкімет''' (Harvard Kennedy School)|| <center>1936</center> |- | '''Медицина''' (Harvard Medical School) || <center>1782</center> |- | '''Қоғам Денсаулығы''' (Harvard School of Public Health) || <center>1922</center> |} ''Гарвард Гуманитария және Ғылым Факултетінің'' професорлары ''Гарвард Колледж'', ''Гарвард Гуманитария және Ғылым Магистратурасы'', ''Редклиф Институты'' және ''Гарвард Білім Жалғастыру Мектебі'' (бұның ішінде ''Гарвард Жызғы Мектебі'' және ''Гарвард Жан-жақты Білім Мектебі'') факультеттерінде сабақ біруге жауапты. Гарвардтың басқарылуы бірнеше [[ұйым]]дардан тұрады: ''Гарвард Бақылаушы Советі'' және ''президент пен Гарвард Колледж мүшелері'' (Гарвард Корпорациясы). Осы ұйымдар университеттің президентін сайлайды. Университетте 16,000-ға жуық адам жұмыс істейді (профессорлерды қосканда).<ref>Burlington Free Press, маусым 24, 2009, page 11B, ""Harvard to cut 275 jobs" Associated Press</ref> [[2009 жыл|2009]] бен [[2010 жыл|2010-шы]] жылдардың санағы бойынша профессорлар мен дәрс оқытушылардың саны 2,410-ға жуық ,<ref>{{Cite book|last=Office of Institutional Research.|title=Harvard University Fact Book 2009–2010|year=2009|url=http://www.provost.harvard.edu/institutional_research/Provost_-_Harvard_Fact_Book_2009-10_FINAL_new.pdf}} ("Faculty")</ref> және бакалавриат оқушыларының саны 7,180, ал магистранттардың саны 13,830. <ref>{{Cite book|last=Harvard University.|title=Financial Report, Fiscal Year 2010|year=2010|url=http://cdn.wds.harvard.edu/fad/2010_full_fin_report.pdf}} p. 20.</ref> Университеттің түсі қараңғы-қызыл, ағылшынша "crimson", және Гарвардтың спорт топтары мен газетасы "Crimson" деп аталады. Университеттің түсі [[1875 жыл]]ы студенттердің дауыс беруінен кейін таңдалған. Гарвард [[1900 жыл]]дан бастап [[Массачусетс технологиялық институты]]мен (МТИ) ынтымақтастық бәсекелестікте. Сол жылы екі университеттің бірігуі талқыланған болған, бірақ Массачусетс сотымен тоқтатылған. Бүгінгі күні екі оқу орындары бәсекеле отыра бірлесіп конференцилар мен бағдарламалар ұйымдастырады. мұның ішіне Гарвард-МТИ Медицина және Технология, Басқарушы Советі, және Гарвард-МТИ Дата Орталығы жатады. Бұдан басқа екі университеттің оқушылары бір- бірінің дәрстеріне қосымша ақы төлеусіз тіркеліп, кредиттер жинай алады. [[Сурет:harvard yard winter 2009j.JPG|thumb|right|'''Гарвард ярд''', қысқы кезең. Артында Гарвард жатаханалары көрініп тұр.]] ===Эндаумент/Endowment=== Гарвардтың эндаументтінің көлемі әлемдегі бүкіл университеттердің арасында ең үлкен. [[2008 жыл|2008-ші жылғы]] [[дағдарыс]]та жоғалтқан ақшасын [[2011 жыл|2011-дің]] қыркүйегінде қайтарып алды. 2011-де университеттің эндаументі $32 миллиардқа көтерілді, 2010-ның қыркүйегінде ол $27.6 миллиард болған, <ref>{{cite journal|title=Harvard Endowment Rises $4.4 Billion to $32 Billion|journal=Harvard Magazine|year=2011|volume=қараша-желтоқсан|url=http://harvardmagazine.com/2011/09/harvard-endowment-rises-to-32-billion|accessdate=13 желтоқсан 2011}}</ref> ал 2009-да $25.7 миллиард еді, және 2008-2009 жылдары 30% жоғалтқан болған. <ref name="NACUBO"/><ref>{{Cite news|url = http://www.boston.com/business/markets/articles/2010/01/28/harvard_endowment_leads_others_down/ |title= Harvard endowment leads others down |author= Beth Healy |date= қаңтар 28, 2010 |newspaper= The Boston Globe |accessdate=2 September 2010}}</ref> 2008-дің желтоқсанында, Гарвард өзінің эндаументі 22%-ға төмендегенін жариялаған (шамамен $8 миллиард). Сондықтан 2008-дің шілде-қазан аралығында [[бюджет]]ін қыcқартқан. <ref>{{Cite news|work=Wall Street Journal|first=John|last=Hechinger|title=Harvard Hit by Loss as Crisis Spreads to Colleges|page=A1|date=2008-12-04}}</ref> Кейін шыққан баяндамалар бойынша<ref name="vanity">{{cite web|last=Munk |first=Nina |url=http://www.vanityfair.com/politics/features/2009/08/harvard200908?printable=true&currentPage=all |title=Nina Munk on Hard Times at Harvard |work=Vanity Fair|year=2009|month=тамыз|accessdate=2010-08-29}}</ref> дағдарыс кезінде негізгі шығынның екі есе жоғары болып, алғашқы төрт айдың өзінде-ақ эндаумент 50%-ға азайғанын айтады. [[Форбс журналы|Форбс]] 2009-да шығынның көлемі $12 миллиард болды деп жазажы. <ref name="ForbesUndEnd">{{Cite news|author=Andrew M. Rosenfield |url=http://www.forbes.com/2009/03/03/harvard-university-investment-opinions-contributors_endowment_print.html |title=Understanding Endowments, Part I |work=Forbes|date= наурыз 4, 2009|accessdate=2010-08-29}}</ref> Бюджетті қалпына келтірудің амалдарының біреуі сол кезде $1.2 миллиардқа салынып жатқан ''Allston Science Complex'' (бітірілуі 2011-ге жоспарланған) ғимаратының <ref name="vanity"/> тоқтатылуы болған.<ref>{{Cite news|accessdate=ақпан 10, 2011 |url = http://www.thecrimson.com/article/2009/3/5/residents-protest-vacancies-in-allston-span/ |date = наурыз 5, 2009 |title = Residents Protest Vacancies in Allston |newspaper = Harvard Crimson |author = Vidya B. Viswanathan and Peter F. Zhu}}</ref> ==Кампус== Гарвардтың негізгі кампусы Кэмбридждағы Гарвард ярдта орналасқан. Бұл шамамен Бостонның солтүстік-батысынан бастап [[Гарвард Скуэйр]]-ге дейін созылады. Гарвард Ярдттың өзінде университеттің бірнеше административті офистері мен ''Гарвард Университет Кітапханасы'', академиялық ғимараттар, шіркеу (Memorial Church) және университеттің негізгі [[жатақхана]]лары (бірінші курс студенттерге арналған) орналасқан. Жоғарғы курстың студенттері Гарвард Ярдтың шет жағасында Чарлс Өзенінің алдында тұрған жатаханаларда тұрады. Қосымша Гарвард ярдта "Quad" деген жатаханалар бар. Гарвардтың өзінің "Harvard MBTA" деген студенттерге арналған автобус транспорттары бар. Гарвард Ярдқа қызыл метро тарауымен (Red Line subway) жетуге болады. Гарвард Бизнес Мектебінің және басқа унивевситеттің атлетика орталықтары, мысалы Гарвард Стадионы, Кэмбридждегі кампуске қарама-қарсы Олстанда орналасқан. Екі кампусты байланыстыратын Чарлс Өзенімен асып өтетін Жон Уеекс Көпірі (John W. Weeks Bridge) бар. Бұл көпір тек адамдардың жаяу жүрулеріне арналған. Гарвард Медицина Мектебі, Гарвард Тіс Мектебі, және Гарвард Қоғам Денсаулық Мектебі кампустың "Longwood Medical and Academic Area" деген жерде орналасқан. Бұл шамамен Бостонның солтүстік-батысы мен Кэмбридждің солтүстігі. <ref name="Campus"/><ref>{{cite web|url=http://www.masco.org/transit/ptsM2.htm |title=M2 Cambridge Shuttle |publisher=MASCO |accessdate=тамыз 28, 2010}}(dead link|date=қазан 2011)</ref> Әр жатақханың ішінде [[Асхана|тамақтанатын асхана]], [[кітапхана]], [[тәрбиеші]]лер, дәрс жаттықтырушылар және [[күзету]]шілер бар. Жатаханаларды дұрыс қамтумен Йель университеті жәрдем еткен. <ref>[http://www.exeter.edu./documents/Exeter_Bulletin/FA06_Men_Behind_the_Plan.pdf Biography] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080626162608/http://www.exeter.edu./documents/Exeter_Bulletin/FA06_Men_Behind_the_Plan.pdf |date=2008-06-26 }} in the [http://www.exeter.edu/news_and_events/news_events_2086.aspx Exeter Bulletin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080626162608/http://www.exeter.edu./documents/Exeter_Bulletin/FA06_Men_Behind_the_Plan.pdf |date=2008-06-26 }}(dead link|date=қазан 2011)</ref> [[Сурет:harvard memorial church winter 2009.JPG|thumb|right|upright|Қыс мезгілі, '''"Memorial Church"''' шіркеуі]] Рэдклиф Ярд кезінде Редклиф Колледжінің (бүгінгі Редклиф Институты) орталығы болған, ал қазір ''Гарвард Магистратура Білім Мектеді'' мен "Cambridge Common" ғимараттар тұрған жер. 2006 - 2008 жылдары Гарвард Университеті өзінің кампусында болған [[Қылмыстық іс|қылмыстарды]] жариялаған, оның ішінде 48 [[Зорлау|күштелтен жыныстық қатынастар]], 10 [[Тонаушылық|жеке адам тонауы]], 15 адам өлтірілуі, 750 [[Тонау|үй тонау]], және 12 [[Ұрлық|жеке көлік ұрланған]]. <ref>{{cite web|url=http://www.american-school-search.com/safety/harvard-university |title=Harvard University - Safety Report |publisher=American School Search |date= |accessdate=2010-06-30}}</ref> ===Қосымша алшақ орналасқан кампустар=== ''Кэмбридж'', ''Олстан'' және ''Лонуудтан'' кампустарынан тыс, Гарвардтың тағы Массачусетс штатының Жамайка Пелйн қаласында "Arnold Arboretum" деген орталығы бар; [[Вашингтон]]да "Dumbarton Oaks Research Library and Collection" деген зерттеу кітапханасы бар; [[Петершам (Массачусетс)|Петершамда]] (Массачусетс) "Harvard Forest" орталығы бар; және [[Флоренция|Флоренцида]] "Villa I Tatti" зерттеу орталығы бар;<ref>{{cite web|url=http://www.itatti.it/ |title=Villa I Tatti: The Harvard University Center for Italian Renaissance Studies |publisher=Itatti.it |date= |accessdate=2010-06-30}}</ref> және [[Қытай]]дағы ''Гарвард-Шанхай Орталығы'' бар. ===Кампусты кеңейту жоспарлары=== Өткен бірнеше жылдың ішінде Гарвард ''Олстонда'' көп жер сатып алды. Бұл ''Чалрс Өзенімен'' асып өткенде Кэмбриджге қарама-қарсы жатыр және Гарвардтың мақсаты кампусты [[Бостон (Массачусетс)|Бостонның]] оңтүстігіне қарай үлкейту. <ref>{{cite web|url=http://www.allston.harvard.edu/ |title=Harvard University Allston Initiative Home Page |publisher=Allston.harvard.edu |date= |accessdate=2010-08-29}}</ref> Университеттің Олстондағы кампус территориясы Кэмбриджге қарағанда елу пайызға артық. Олстон мен Кэмбридж кампустарын біріктіретін бірнеше [[көпір]] салынулары жоспарланып жатыр. Бұл көпірлермен тек жаяу ғана емес, Гарвардтың жеке автобустары, велосипедпен, және жаяу жүреге мүмкіндік болады. Гарвардтың студенттері мен жұмысшыларынан басқа кез келген адам бұл көпірлермен жүрсе болады, бірақ бүкіл [[Қаржыландыру|қаржыны]] Гарвард өз [[қор]]ынан бөледі. Гарвардтың кампус кеңейтуінің басты мақсаты университеттің [[Ғылыми-зерттеу жұмыстары|ғылым]] және [[технология]] мүмкіндетіріне жол ашу. Университет Олстонда 50,000м² [[Зерттеудің тұрақты әдістері|зерттеу орталықтарын]] салуды жоспарлап отыр. Бұл орталықтарда Гарвард өзінің Инжинерия мен Өсімдік Жасуша Институт (Harvard Stem Cell Institute) факултеттерін орналастырады. Сонымен қоса, Гарвард өзінің ''Гарвард Білім Мектебі'' мен ''Гарвард Қоғам Денсаулық Мектебін'' Олстонға көшіруді жоспарлап жатыр. Қосымша [[жатақхана]]лар, [[мұражай]]лар, [[өнер]] және [[театр]] [[ғимарат]]тар салынады. ===Қоршаған ортаны қорғау/Sustainability=== [[2000 жыл]]ы, Гарвард [[Қоршаған ортаны қорғау|қоршаған ортаны қорғайтын]] арнайы маманды жұмысқа алып ''Гарвард Жасыл Кампус'' идеясын бастаған (Harvard Green Campus).<ref name="Harvard Green Campus Initiative">{{cite web | title =Office for Sustainability: History | publisher =Гарвард Университеті | url = http://www.green.harvard.edu/ofs/history | accessdate = 2009-10-30 }}</ref> Сол кезден бастап бұл Коршаған ортаны қорғайтын офистері Амарикадағы ең дамыған болып есептеледі.<ref name="Office for Sustainability">{{cite web | title =Office for Sustainability: Mission | publisher =Harvard University | url = http://www.green.harvard.edu/ofs/mission | accessdate = 2009-10-30 }}</ref> Толығымен 25 адам осы жобада жұмыс атқарып жатыр, және [[Энергияның сақталуы|энергия]] мен [[Су электр станциясы|су үнемдеу]] мақсатында $12 миллиард бөліндіктен, Гарвардтың қоршаған ортаны қорғайтын бағдарламасы [[Америка Құрама Штаттары|Америкада]] ең озық болып саналады. <ref name=" America's Greenest Colleges">{{Cite news | title =America's Greenest Colleges | work =Forbes | url = http://www.forbes.com/2008/05/02/college-harvard-uvm-biz-energy-cx_bw_0502greenu_slide_5.html?thisSpeed=15000 | accessdate = 2008-05-21 | first=Brian | last=Wingfield|archiveurl=http://archive.is/NW3z|archivedate=2012-12-09}}</ref> 2010 жылы 27 ең озық университеттер арасынан Гарвард үздік танылып, ең жоғары жүлдені әділ жеңіп алды. <ref name="Sustainable Endowments Institute Report Card">{{cite web | title =College Sustainability Report Card 2010 | publisher =Sustainable Endowments Institute | url =http://www.greenreportcard.org/report-card-2010/ | accessdate = 2009-10-30 }}</ref> ==Академия== [[Сурет:Massachusetts Hall, Harvard University.JPG|thumb|right|'''Massachusetts Hall''' жатаханасы (1720), Гарвард кампусындағы ең көне ғимарат. <ref>{{cite web|url=http://www.college.harvard.edu/icb/icb.do?keyword=k61161&tabgroupid=icb.tabgroup85886|title=A Brief History of Harvard College|author=[[Harvard College]]|publisher=Harvard College|accessdate=2011-07-25}}</ref>]] Гарвард өте үлкен зерттеу университеті.<ref name="Carnegie">{{cite web|url=http://classifications.carnegiefoundation.org/lookup_listings/view_institution.php?unit_id=166027 |title=Carnegie Classifications - Harvard University |publisher=The Carnegie Foundation for the Advancement of Teaching |accessdate=тамыз 28, 2010}}</ref> [[1929 жыл]]ы Гарвард ''New England Association of Schools and Colleges'' орталығынан акредитациясын алған. <ref>{{cite web|url=http://cihe.neasc.org/about_our_institutions/roster_of_institutions/ |publisher=Commission on Institutions of Higher Education, New England Association of Schools and Colleges |title=Roster of Institutions |accessdate=тамыз 28, 2010}}</ref> Университеттің 46 [[Мамандық|бакалавриат мамандықтары]] бар.<ref>{{cite web|url=http://www.handbook.fas.harvard.edu/icb/icb.do?keyword=k69286&tabgroupid=icb.tabgroup106995 |title=Fields of Concentration |work=Handbook for Students|publisher=Harvard College |accessdate=тамыз 28, 2010}}</ref> 134 [[Магистратура|магистратура мамандықтары]] бар.<ref>{{cite web|url=http://www.gsas.harvard.edu/images/stories/pdfs/handbook.pdf |title=Degree Programs |work=Graduate School of Arts and Sciences Handbook |pages=28–30|accessdate=тамыз 28, 2010}}</ref> 32 [[Докторантура|професианалды мамандық]] бар.<ref name="Degrees"/> 2008–2009 жылы Гарвардты 1,664 бакалавр, 400 магистрант, 512 докторант, және 4,460 профисианалды мамандар бітірген. <ref name="Degrees">{{cite web|url=http://www.provost.harvard.edu/institutional_research/Provost_-_FB2009_10_Sec02_Completions.pdf |title=Degrees Conferred by Program: Academic Year 2008–2009 |publisher=Institutional Research, Office of the Provost, Harvard University |accessdate=тамыз 28, 2010}}</ref> Гарвардтың ең кіші бөлігін төрт жыл оқитын бакалаврлар құрайды. Олардың көпшілігі "[[Гуманитарлық ғылымдар|гуманитария мен ғылым]]" мамандықтарында оқиды.<ref name="Carnegie"/> [[1978 жыл|1978]]-[[2008 жыл|2008]] жылдар арысында, студенттерге өз мамандықтарынан тыс, [[Міндетті бағдарлама|міндетті сабақ алуға]] (Core Curriculum) басты жеті дәрсті оқуға талап қойылған.<ref>{{cite web|url=http://isites.harvard.edu/icb/icb.do?keyword=k69286&pageid=icb.page343094 |title=Academic Information: The Core Curricilum Requirement |work=Handbook for Students|publisher=Harvard College |accessdate=тамыз 28, 2010}}</ref> [[2008 жыл|2008]]-ден бастап баккалавриат студенттердің міндеттң бағларламалары аясында сегіз дәрс оқып бітіруге талап етілген (''Aesthetic and Interpretive Understanding, Culture and Belief, Empirical and Mathematical Reasoning, Ethical Reasoning, Science of Living Systems, Science of the Physical Universe, Societies of the World, and United States in the World'').<ref>{{cite web|url=http://isites.harvard.edu/icb/icb.do?keyword=k69286&pageid=icb.page343093 |title=Academic Information: Program in General Education Requirement |work=Handbook for Students|publisher=Harvard College |accessdate=тамыз 28, 2010}}</ref> Гарвардтың мақтан тұтатын докторанттар және магистранттар даярлайтын бағдарламары бар. <ref name="Carnegie"/> ''The Carnegie Foundation for the Advancement of Teaching'', ''[[The New York Times]]'', және халық Гарвардты сабақ оқытуда магситранттар мен докторанттарды қолданғанын көп критикалаған.<ref>{{Cite news|last=Hicks |first=D. L. |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9803E5D71130F933A1575AC0A9649C8B63 |title=Should Our Colleges Be Ranked? |date=September 20, 2002 | work=The New York Times}}</ref><ref>{{cite web|last=Merrow |first=J. |year=2004 |url=http://www.carnegiefoundation.org/perspectives/perspectives2004.маусым.htm |title=Grade Inflation: It's Not Just an Issue for the Ivy League |work=Carnegie Perspectives |publisher=[[The Carnegie Foundation for the Advancement of Teaching]]}}</ref> Гарвард семестр календарі бойынша жұмыс істейді, қыркүйекте басталып мамырдың ортасында аяқталады. <ref>{{cite web|url=http://www.registrar.fas.harvard.edu/fasro/common/calendar.jsp?cat=ugrad&subcat=calendar |title=5 Year Academic Calendar |publisher=Harvard University |accessdate=тамыз 28, 2010}}</ref> Бакалаврлар әдетте бір семестрдің шінде төрт дәрс алады. <ref>{{cite web|url=http://isites.harvard.edu/icb/icb.do?keyword=k69286&pageid=icb.page343175 |title=Academic Information: Rate of Work |work=Handbook for Students|publisher=Harvard College |accessdate=тамыз 28, 2010}}</ref> Студенттер кез келген мамандық бойынша терең [[ғылыми-зерттеу жұмыстары]]на қатыса алады. <ref>{{cite web|url=http://isites.harvard.edu/icb/icb.do?keyword=k69286&pageid=icb.page343095 |title=Academic Information: The Concentration Requirement |work=Handbook for Students|publisher=Harvard College |accessdate=тамыз 28, 2010}}</ref> Гарвардты бітірген студентттердің алдыңғы 4-5% ''summa cum laude'' деген дипломға, келесі 15% ''magna cum laude'' деген дипломға, және келесі 30% ''cum laude'' дипломға ие болады.<ref>{{cite web|url=http://isites.harvard.edu/icb/icb.do?keyword=k69286&pageid=icb.page343182 |title=Academic Information: Requirements for Honors Degrees |work=Handbook for Students|publisher=Harvard College |accessdate=тамыз 28, 2010}}</ref> Гарвардта [[Ұйым|жеке ұйымдар]] да өздерінің Университте белгілі бір ұйымның мүшесі болды деген сертификаттар береді, мысалы ''Phi Beta Kappa''.<ref>{{cite web|url=http://isites.harvard.edu/icb/icb.do?keyword=k65741&pageid=icb.page301813 |title=Prize Descriptions |publisher=Harvard University |accessdate=тамыз 28, 2010}}(dead link|date=қазан 2011)</ref> 2009–2010 оқу жылы Гарвардтың бакалавриат бағдарламасынның бағасы жылына $33,696, және жатақханамен бірге $48,868 еді. <ref name="Tuition">{{cite web|url=http://www.provost.harvard.edu/institutional_research/Provost_-_FB2009_10_Sec03_Tuition.pdf |title=Tuition at Harvard Schools: FY1990 – FY2010 |publisher=Harvard University |accessdate=тамыз 28, 2010}}</ref> Қаржылай көмек көрсету 2007 жылғы бағдарламасынның аясында, жылдық табыстары $60,000 төмен отбасылар Гарвардта оқуға және жатақханаға ақша төлемейді. Жылдық жалақылары $60,000-$80,000 арасындағы отбасылар бірнеше ғана мың доллар ақша төлеу керек. Ал жылдық жалақылары $120,000 мен $180,000 арасындағы отбасылар табыстарының 10% төлесін деп талап етеді. <ref>{{Cite news|url=http://www.nytimes.com/2007/12/10/education/10cnd-harvard.html |title=Harvard Steps Up Financial Aid |newspaper=The New York Times |date=желтоқсан 10, 2007 |first1=Sara |first2=Alan |last1=Rimer |last2=Finder}}</ref> Осымен қатар, Гарвард $414.1 [[миллион]] [[грант]] бөлген, $339.5 миллион жеке ұйымдардан бөлінеді, $35.3 миллион мемлекет қорынан бөлінеді, және $39.2 миллион сырттан жеке қолдаушылардан бөлінеді. Бакалавр студенттердің 87.7% Гарвардтың қаржылай көмегімен оқиды, 8.4% студенттер [[Кредит|кридетпен]], және 3.9% студенттердің оқуын [[Компания|жеке компаниялар]] төлейді.<ref name="Tuition"/> ===Рейтинг=== Гарвардтың бакалавриат бағдарламасы Америка университтерінің арасында номер бірінші. <ref>{{cite web|url=http://colleges.usnews.rankingsandreviews.com/best-colleges/national-universities-rankings |title=National University Rankings - Best Colleges 2011 |work=[[US News and World Report]] |accessdate=тамыз 28, 2010}}</ref> [[Форбс журналы|Форбс]] және ''"The Washington Monthly"'' оны Америкада алтыншы дейді. <ref>{{Cite news|url=http://www.forbes.com/top-colleges/list/#p_2 |title=America's Best Colleges |work=Forbes.com |accessdate=тамыз 3, 2011 |date=тамыз 3, 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.washingtonmonthly.com/college_guide/rankings_2011/national_university_rank.php |title=National University Rankings 2011 |work=[[The Washington Monthly]] |accessdate=September 1, 2011}}</ref> Халықаралық рейтингтерде Гарвард және [[Стэнфорд университеті|Стэнфордпен]] екінші орынды бөледі. <ref>{{cite web|url=http://www.timeshighereducation.co.uk/world-university-rankings/2011-2012/top-400.html|publisher=[[Times Higher Education]]|title=Top 400 - World University Rankings 2011-2012|date=2011|accessdate=қазан 6, 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.topuniversities.com/university-rankings/world-university-rankings/2011|title=Top 700|publisher=[[QS World University Rankings]]|date=2011|accessdate=қазан 6, 2011}}</ref><ref name="BBC">{{cite news|url=http://www.bbc.co.uk/news/education-11227693|title=Cambridge knocks Harvard off top of university table|author=Katherine Sellgren|date=September 8, 2010|accessdate=September 9, 2010|work=[[BBC News]]}}</ref> 2004-2009 жылдар арасында Гарвард бірінші болған. <ref name="BBC"/><ref>{{cite web|url=http://www.pbn.com/detail/45410.html|title=Brown slips in world university rankings|work=[[Providence Business News]]|date=қазан 9, 2009|accessdate=тамыз 31, 2010|author=Ted Nesi}}</ref> ''Academic Ranking of World Universities'' рейтингісі бойынша Гарвард 2003 жылдан бері әлем бойынша бірінші. <ref>{{cite web|url=http://www.france24.com/en/20100813-harvard-tops-chinese-university-rankings-2|title=Harvard tops Chinese university rankings |work=[[Agence France-Presse]]|date=тамыз 13, 2010|accessdate=тамыз 31, 2010|archiveurl=http://web.archive.org/web/20110513034111/http://www.france24.com/en/20100813-harvard-tops-chinese-university-rankings-2|archivedate=May 13, 2011}}</ref> Жеке мамандықтар бойынша, ''Academic Ranking of World Universities'' Гарвардты [[гуманитарлық ғылымдар]] мен [[математика]]дан,<ref>{{cite web|url=http://www.arwu.org/FieldSCI2010.jsp |title=Academic Ranking of World Universities in Natural Sciences and Mathematics - 2010|publisher=Shanghai Jiao Tong University |accessdate=тамыз 28, 2010}}</ref> өмір және ауылшаруашылық ғылымдарынан,<ref>{{cite web|url=http://www.arwu.org/FieldLIFE2010.jsp |title=Academic Ranking of World Universities in Life and Agriculture Sciences - 2010 |publisher=Shanghai Jiao Tong University |accessdate=тамыз 28, 2010}}</ref> [[медицина]] мен [[Фармацевтік ғылымдар|фармацептикадан]], <ref>{{cite web|url=http://www.arwu.org/FieldMED2010.jsp |title=Academic Ranking of World Universities in Clinical Medicine and Pharmacy - 2010 |publisher=Shanghai Jiao Tong University |accessdate=тамыз 28, 2010}}</ref> қоғамдық ғылымдардан бірінші болды,<ref>{{cite web|url=http://www.arwu.org/FieldSOC2010.jsp |title=Academic Ranking of World Universities in Social Sciences - 2010 |publisher=Shanghai Jiao Tong University |accessdate=тамыз 28, 2010}}</ref> ал [[инжиниринг]]/[[технология]] мен [[Компьютерлік бағдарлама|компьютер ғылымдарынан]] 42-ші орында.<ref>{{cite web|url=http://www.arwu.org/FieldENG2010.jsp |title=Academic Ranking of World Universities in Engineering/Technology and Computer Sciences - 2010 |publisher=Shanghai Jiao Tong University |accessdate=тамыз 28, 2010}}</ref> [[2010 жыл]]ы Гарвард әлем бойынша [[физика]] мен [[экономика]]/[[Бизнес-білім|бизнестен]] бірінші, [[химия]]дан екінші, математикадан үшінші, және компьютер ғылымдарынан тоғызыншы.<ref>{{cite web|url=http://www.arwu.org/Institution.jsp?param=Harvard%20University |title=&#124;Harvard University |publisher=Arwu.org |date= |accessdate=2011-10-28}}</ref> 2009 және 2010 жылдары ''QS Global 200 Business Schools Report'' рейтингісіне тірелсек, Гарвард әлемнің бірінші университеті.<ref>{{cite web|url=http://www.topmba.com/mba-rankings/global-200-business-schools-report/top-business-schools-2009/north-america |title=QS Global 200 Business Schools Report 2009 North America}}(dead link|date=қазан 2011)</ref><ref>{{cite web|url=http://www.urapcenter.org/2010|title=URAP - University Ranking by Academic Performance}}</ref> ===Зерттеу орталықтары=== * ''Berkman Center for Internet & Society'' * ''Broad Institute of MIT and Harvard * ''Harvard Clinical Research Institute'' * ''Harvard Institute of Economic Research'' * ''Harvard Ukrainian Research Institute'' * ''Institute for Quantitative Social Science<ref>{{cite web |url=http://iq.harvard.edu/ |title=Harvard's home for social science research |author= |date= |work= |publisher=iq.harvard.edu |accessdate=28 September 2010}}</ref>'' * ''Laboratory for Nanomedicine (at the Harvard Medical School-affiliated Brigham and Women's Hospital)'' * ''Radcliffe Institute for Advanced Studies (one of Harvard's 14 schools)'' * ''Real Colegio Complutense at Harvard University, a Post-Doctoral Research Institute founded by Harvard University and Complutense University in 1990, jointly Chaired by the Presidents of both Universities.'' * ''Schepens Eye Research Institute'' * ''W. E. B. Du Bois Institute|W. E. B. Du Bois Institute for African and African-American Research'' * ''Wyss Institute for Biologically Inspired Engineering'''' ;Факултеттерге тіркелген зеттеу орталықтары * ''Department of Psychology: Prosopagnosia Research Centers at Harvard University and University College London<ref>[http://faceblind.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110727235817/http://faceblind.com/|date=2011-07-27}}(Dead link|date=сәуір 2010)</ref>'' * ''Graduate School of Design:<ref>{{cite web|url=http://www.gsd.harvard.edu/research/index.html |title=Research & Publications |publisher=Gsd.harvard.edu |date= |accessdate=2010-02-22}}(dead link|date=қазан 2011)</ref> Center for Alternative Futures, Joint Center for Housing Studies, Center for Technology & the Environment'' * Harvard Law School:<ref>{{cite web|url=http://www.law.harvard.edu/programs/ |title=Research Programs and Centers |publisher=Law.harvard.edu |date= |accessdate=2010-02-22}}</ref> Charles Hamilton Houston Institute for Race and Justice, Institute for Global Law & Policy (former European Law Research Center), John M. Olin Center of Law, Economics and Business ;'''Гарвардтың мүшесі бірақ басқармасынан тәуелсіз ұйымдар''' Independent organizations affiliated to the university'' * ''The Forsyth Institute'' ===Кітапханалар мен Мұражайлар=== [[Сурет:widener library 2009.JPG|thumb|'''Гарри Елкинс Уайднер (Widener)''' атындағы кітапхана]] Гарвардтың [[Кітапханатану|кітапхана жүйесінің]] орталығы Гарвард Ярдтың ішіндегі ''Уайднер (Widener)'' кітапханасында, және қосымша 80 кітапханалары бар. Бүкіл жүйеде 15 миллионнан астам кітап бар.<!--what about other-than-books?--><ref name="lib">See the [http://hul.harvard.edu/hgproject/faq.html FAQ on the Harvard-Google partnership] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081013131234/http://hul.harvard.edu/hgproject/faq.html |date=2008-10-13 }}.</ref> ''Америка Кітапханалар Ассоциясының'' айтуынша Гарвардтың кітап коллекциясы АҚШ академия институттардың арасында ең байы.<ref name="largestlibs">{{cite web|url=http://www.ala.org/ala/professionalresources/libfactsheets/alalibraryfactsheet22.cfm|title=The Nation's Largest Libraries: A Listing By Volumes Held|date=2009-05|accessdate=2009-08-19|publisher=American Library Association}}</ref> Гарвард университетінің ''Cabot Science'', ''Lamont'', and ''Widener'' кітапханаларын бакалавр студенттеріне ынғайлап жасаған. Бұл кітапханаларда өте [[Сирек кездесетін кітаптар қоры|сирек]], көне, және басқа да ерекше коллекциялар мол. ;<ref name="specialcolls">See the library portal listing of archives and special collections [http://lib.harvard.edu/archives/index.html Harvard Libraries : Archives and Special Collections Listed Alphabetically by Name] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070626083214/http://lib.harvard.edu/archives/index.html |date=2007-06-26 }}.</ref> Университеттегі ''"Houghton"'', ''"Arthur and Elizabeth Schlesinger Library on the History of Women in America"'', және the ''"Harvard University Archives"'' кітапханалары тек сирек және ерекше материалдарға арналған. Американың ең көне [[карта]]лар, [[газета]]лар, және [[атлас]]тар коллекциялары ''Pusey'' кітапханасында. Бұл кітапхана халық қолдануына ашық. [[Шығыс Азия]] тілдерінің ең бай және мол коллекциясы, осы елдердің өздерінің кітапханарын санамағанда, ''"Harvard-Yenching''' кітапханасында. [[Сурет:Henry Moore sculpture, Harvard University.jpg|thumb|'''Lamont кітапханасының''' қасындағы Генри Мурдың (Henry Moore) жасаған '''Үлкен Төрт Бөліктің Сүйенуі''' (Large Four Piece Reclining Figure) деген мүсіні.]] '''Гарвардтың бірнеше [[өнер]], [[мәдениет]], және [[ғылым]]ға қатысты [[мұражай]]лары бар:''' * Бейнелі Өнерге (Visual Arts) арналған '''"Carpenter Center"''', дизайнын ''"Ле Корбюзье"'' (Le Corbusier) жасаған. Бұнда университтетің фильм мұрағаты мен Бейнелі Өнер және Коршайтын Ортаны Зерттеу факультеттері орналасады. * '''Гарвард Өнер Маражайларының ішіне кіретіндер:''' ** '''"Arthur M. Sackler Museum"''', мұнда [[Азия|көне Азия]], [[Ислам өнері|Ислам]], және [[Үндістан очерктері|Үндістан]] өнерлері көрсетілген. ** '''"Busch-Reisinger Museum"''', кезінде ''[[Германия|Германиялық Мұражай]]'', ішінде орталық және солтүстік [[Еуропа|Еуропа өнерлері]] көрсетілген. ** '''"Fogg Museum of Art"''', ішінде [[Орта ғасырлардағы өнер|орта ғасырлардан]] бастап бүгінгі күнгі [[Батыс Еуропада қайта өрлеу мәдениетінің қалыптасуы|Батыс өнерінің]] көрмелері көрсетілген. Дәлірек, [[Қайта өркендеу дәуірі|Италияның Ерте Ренессанс]] кезеңінің өнері, [[Ұлыбританияның Қайта өрлеу дәуірінің театры|Британия]], және 19 ғасырдың [[Франциядағы классицизм|Франсуз өнер]] байлықтары көрсетілген. * '''"Harvard Museum of Natural History"''' (Гарвард [[Жаратылыстану]] Мұражайы), бұнда: ** '''"Harvard Mineralogical Museum"''' (Гарвард [[Минералогия]] Мұражайы) ** '''"Harvard University Herbaria"''' (Гарвард [[Гербарий]] Мұражайы), мұнда әйгілі ''Leopold and Rudolf Blaschka-ның'' '''"Әйнек Гүлдер"''' (Glass Flowers) көрсетілімі бар. ** '''"Museum of Comparative Zoology"''' (Cалыстырмалы [[Зоология]] Мұражайы) * '''"Peabody Museum of Archaeology and Ethnology"''' ([[Археологиялық ескерткіштер|Археология және Этнология]] Мұражайы), бұл [[Батыс Еуропада қайта өрлеу мәдениетінің қалыптасуы|Батыс Цивилизациясы мен Мәдени Тарихына]] бағытталған мұражай. * '''"Semitic Museum"''' (Cемиттік Мұражай) ==Студенттер== {| style="text-align:center; float:right; font-size:85%; margin-left:2em; margin:auto;" class="wikitable" |+ ''Студенттер демографиясы''<ref name="Head count">{{cite web|url=http://www.provost.harvard.edu/institutional_research/Provost_-_FB2009_10_Sec02_Enrollments.pdf |title=Degree Student Head Count: Fall 2009 |publisher=Harvard University |accessdate=тамыз 27, 2010}}</ref><ref>See [[Demographics of the United States]] for references.</ref> ! !! Бакалавр !! Магистрант !! Профисионал !! АҚШ Сенсус |- ! [[Негрлер|Қаралар/Испандық емес]] | 8% || 3% || 6% || 12.1% |- ! [[Шығыс Азия]]лықтар | 17% || 9% || 12% || 4.3% |- ! [[Еуропалық нәсіл|Ақ Американдықтар/Испандық емес]] | 42% || 42% || 43% || 65.8% |- ! [[Латын Америкасы|Латын Америкалықтар]] | 7% || 3% || 5% || 14.5% |- ! [[Үндістер|Американдық Үндістер]] | 1% || 0.2% || 0.6% || 0.9% |- ! [[Халықаралық студенттер одағы|Халықаралық Студенттер]] | 11% || 33% || 22% || N/A |} Соңғы алты жылдың ішінде [http://www.provost.harvard.edu/institutional_research/Provost_-_Harvard_Fact_Book_2009-10_FINAL_new.pdf Гарвардтың студенттерінің саны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110723162517/http://www.provost.harvard.edu/institutional_research/Provost_-_Harvard_Fact_Book_2009-10_FINAL_new.pdf |date=2011-07-23 }} 19,000 - 21,000 арасында болды. Гарвардта 6,655 [[Студент|бакалавр]], 3,738 [[Магистратура|магистрант]], және 10,722 [[Докторантура|профисионалды]] студенттер бар.<ref name="Head count"/> Бакалавр студенттер арасында 51% [[бикеш]]тер, магистранттардың 48% бикештер, және профисиналды студенттердің 49% бикештер.<ref name="Head count"/> "Carnegie" [[қоғамдық қор]]ының айтуынша, Гарвардқа бакалавр студентке оқуға қабылдану өте қиын.<ref name="Carnegie"/> Гарвард Колледжді [[2013 жыл|2013-те]] бітіргісі келетін бакалавр студенттердің оқуға тапсырған саны 27,462 , оның тек 2,175 (7.9%) студенті қабылданды , және қалбынғандардың 1,658 (76.2%) ғана Гарвардке оқуға баруды жөн деп шешті.<ref name="CDS">{{cite web|url=http://www.provost.harvard.edu/institutional_research/Provost_-_CDS2008_2009_Harvard_for_Web_Clean.pdf |format=PDF |title=Common Data Set 2008–09 |publisher=Harvard University |accessdate=тамыз 28, 2010}}</ref> Гарвардқа қабылданған бакалаврлардың 95% мектек сыныптарының ең мықты ондығынан болады.<ref name="CDS"/> Бұның ұстіне, Гарвардта Американың ең үздік мектеп оқушысы аталған 266 студент оқиды.<ref>{{cite web|url=http://chronicle.com/article/Chart-Colleges-With-the-Mo/124012/ |title=Colleges With the Most Freshman Merit Scholars, 2009 |work=The Chronicle of Higher Education |accessdate=тамыз 28, 2010}}</ref> Бакалавр студенттердің 88% университетті төрт жылдың ішінде бітіреді, және 98% алты жылдың ішінде бітіреді.<ref>{{cite web|url=http://members.ucan-network.org/harvard |title=U-CAN: Harvard University |publisher=University and College Accountability Network |accessdate=тамыз 28, 2010}}</ref> 2010 жылы Гарвард Колледжі бүкіл [[Оқу бағдарламасы|бакалавриат бағдарламасына]] тапсырған студенттердің ішінен 6.9% ғана қабылдады. Университеттің бес ғасырлық тарихында бұндай төмен қабылдау көрсеткіші болмаған.<ref>{{cite web|url=http://www.usnews.com/blogs/paper-trail/2009/03/31/top-colleges-see-record-low-acceptance-rates.html |title=Top Colleges See Record-Low Acceptance Rates - The Paper Trail |work=US News & World Report|date= |accessdate=2010-04-03}}</ref> 2009 жылы қабылдау көрсеткішінің жоғарырақ болған себебі қаржылай көмектің жоғары болғаны. <ref>{{Cite news|url=http://www.nytimes.com/2006/09/12/education/12harvard.html |title=Harvard Ends Early Admission |newspaper=[[The New York Times]] |first1=Alan |last1=Finder |first2=Karen W. |last2=Arenson |date=September 12, 2006}}</ref> [[Халық]] және [[бұқаралық ақпарат құралдары]] Гарвард қабылдау комиссиясының студенттер қабылдау шешімдерін көп талқылап, сынайды. Себебі, Гарвард жергілікті бай ақ Американдықтарды басқа [[нәсіл]]дерге қарағанда өте көп қабылдайды.<ref>{{Cite news|url=http://online.wsj.com/public/resources/documents/golden3.htm |title=Admissions Preferences Given to Alumni Children Draws Fire |last=Golden |first=Daniel |date=қаңтар 15, 2003 |newspaper=The Wall Street Journal}}</ref><ref>{{Cite book|title=The Price of Admission: How America's Ruling Class Buys Its Way into Elite Colleges—and Who Gets Left Outside the Gates |last=Golden |first=Daniel |year=2006 |isbn=1400097967}}</ref> ==Спорт== [[Сурет:Harvard stadium 2009h.JPG|thumb|right|'''Гарвард Стадионы.''' Бұл стадионда ''"Harvard Crimson"'' және ''"Boston Cannons"'' топтары ойнап жаттығады.]] [[Сурет:Harvard Rowing Crew at Henley 2004 -2.JPG|thumb|right| ''"Henley"'' жарысындағы Гарвардтың сегіз адамнан құрылған есу (rowing) тобы, 2004]] [[Сурет:Bright Hockey Center, Harvard.JPG|thumb|right| ''Гарвард-Корнелл'' университеттерің хоккей жарыс ойны, 2006]] Гарвард жоғарғы оқу орны [[Йель университеті]]мен спорттың әр түрінен қызу [[бәсеке]]де. [[1875 жыл]]дан бері екі университет үшін ең шулы және асыға күтетін кез күзгі [[АҚШ футболы]]ның ойыны. Бұл ойын ''"The Game"'' деп аталады. Гарвардтың АҚШ футдол тобы қазір кезіндегідей жақсы болмаса да ([[1920 жыл]]ы ол ''"Rose Bowl Game"'' жарырсын жеңген), Йельмен болатын жарысы ерекше болып саналады. [[1903 жыл]]ы салынған [[Гарвард стадионы]] бүкіл АҚШ бойынша жаңалық болды. Сол кезде Йель тобының ойыншысы, Уолтер Кэмп (Walter Camp) - АҚШ футболының атасы - Гарвард Стадионында ойыншылардың қауіпсіздігі ойластырмағандығын айтып, стадионды кеңейту керек екендігін ұсынған. Стадионды кеңейтуге мүмкіндік болмаған соң,[[1906 жыл]]ы АҚШ футболындағы пасс беру ережелері өзгертілген. Бұл ереже АҚШ футболыл тарихында ең ірі ережере өзгерісі . <ref>{{cite web|url=http://www.newsdial.com/sports/football/football-history.html |title=History of American Football |publisher=Newsdial.com |date= |accessdate=2010-08-29}}</ref><ref>Nelson, David M., ''Anatomy of a Game: Football, the Rules, and the Men Who Made the Game'', 1994, pp. 127–128</ref> Гарвардтың бірнеше спорт кешендері бар. Мысалы, ''Lavietes Pavilion'' - баскетбол және басқа әртүрлі спорт түрлеріне арналған спорт кешені. Бұдан басқа, бес қабатты "MAC" (Malkin Athletic Center) спорт кешені Гарвардтың спортпен шұғылдануға арналған негізгі кешен. Бұның ішінде [[Олимпиялық ойындар|олимпиядалық талаптарға]] сай үлкен [[бассейн]], [[Дене жаттығулары|айробикаға]] арналған кішкентай бассейн, [[Велосипед|велосипед тебетін]] алаң, үш [[Тренажёр|тренажер бөлмесі]], [[Күрес|күрес залы]], [[Баскетбол|баскетбол алаңы]], және т.б. Гарвардтың атлетика баптаушылары осы кешенде жұмыс істейді. Гарвардтың [[Академиялық есу|академиялық есу (rowing)]] бикештер тобы ''"Weld Boathouse"'' кешенінде, ал ерлер тобы ''"Newell Boathouse"'' кешенінде жаттығады. Ерлер тобы, қосымша, ''Гарвард-Йель Регатта'' жарысына дайындалар кезде [[Коннектикут штаты]]ндағы Ledyard қаласында ''"Red Top"'' деген кешенде жаттығады. Гарвардтың [[хоккей]] тобы "Bright Hockey Center" кешенінде бапталады. Ал, Murr Center кешенінде Гарвадтың [[cквош]] және [[теннис]] топтары жаттығады. [[2006 жыл]]дан бері, АҚШ колледждері арасындағы Бірінші Дивизионындағы жарыстарда Гарвардтың 41 бикеш пен ерлер топтары жарысады. Бұндай жетістікке еш бір колледж қол жеткізбеген. Барлық Айви Лигасына кіретін университеттер сияқты Гарвард студенттерге атликалық грант тағайындамайды.<ref>{{cite web|url=http://www.hno.harvard.edu/guide/students/stu6.html |title=The Harvard Guide: Financial Aid at Harvard |publisher=Harvard University|date=2006-09-02 |accessdate=2010-08-29 |archiveurl = http://web.archive.org/web/20060902182731/http://www.hno.harvard.edu/guide/students/stu6.html |archivedate = 2006-09-02}}</ref> ''Гарвард-Йель Регатта'' тартысы ''The Game'' тартысынан 23 жыл бұрын басталған және екі палуанның ең алғаш қарсыластығы болып саналады. ''Гарвард-Йель Регетта'' тартысы жыл сайын [[Маусым|маусым айында]] Коннектикут штатанның ''"Thames"'' өзенінде өтеді. Гарвардтың есуден (rowing) ерлер тобы АҚШ-тың ең мықты топтарының бірі болып саналады. Сонымен қоса, бүгін Гарвард Кримсонның ерлер хоккей, сквош, және фихтования топтары Корнеллдің топторымен ерекше тартысады. Жақында, Гарвардтың бикештер және ерлер топтары АҚШ-тың колледждері арасында болатын жырыста (NCAA Championship) жеңімпаз атанды. [[2003 жыл]]ы, Гарвард бүкіл АҚШ колледждер арасында теңізде кемемен жүзу жарысын жеңген. 1989 жылы Гарвардтың хоккей тобы алғаш рет АҚШ коллеждер арасында болған жарысты жеңді. Айви Лиганың колледждерінен бүкіл АҚШ колледері арасындағы бикештер жарыстарында алғаш жеңімпаз болған Гарвардтың лакросс бикештер тобы, [[1990 жыл]]ы. ===Ән=== Гарвардтың бір неше [[спорт]] әндері бар. Ең жиі айтылатыны Гарвардтың тобымен байланысты: ''"Ten Thousand Men of Harvard"'' (Гарвартың он мың адамы) and ''"Harvardiana"''(Гарвардиана). Ал, Гарвардтың алма-матер әні "Fair Harvard" (Керемет Гарвард) деп аталады. Бұл әндер Гарвардтың АҚШ футбол және хоккей топтары жарыстарында ойлады. ==Танымал адамдары== ===Мұғалімдер мен жұсымшылар=== *[[Биология|Биология ғалымы]]: E. O. Wilson; *[[Когнитивтік даму|Когнитивті ғылымтарының ғалымы]]: Steven Pinker; *[[Физика|Физика ғалымы]]: Lisa Randall және Roy Glauber; *[[Химия|Химия ғалымы]]: Elias Corey, Dudley R. Herschbach, жыне George M. Whitesides; *[[Жазу]]шы: Louis Menand; *[[Сыншы]]: Helen Vendler; *[[Тарих]]шылар: Henry Louis Gates, Jr., және Niall Ferguson; *[[Экономист]]тер: Amartya Sen, N. Gregory Mankiw, Robert Barro, Stephen A. Marglin, Don M. Wilson III, және Martin Feldstein; *[[Саяси философия|Саяси философтар]]: Harvey Mansfield, Baroness Shirley Williams және Michael Sandel; *[[Саясаттану|Саясаттану ғалымдар]]: Robert Putnam, Joseph Nye, and Stanley Hoffmann; *[[Композитор]]лар: Robert Levin and Bernard Rands; *[[Заңгер]]: Alan Dershowitz. Бұрын мүше болған [[ғұлама]]лар: Michael Walzer, Stephen Thernstrom және Robert Nozick. ===Гарвардты бітірген белгілі адамдар=== *[[АҚШ]] [[саясаткер]]лері: John Hancock, John Adams, John Quincy Adams, Rutherford B. Hayes, Theodore Roosevelt, Franklin Roosevelt, [[Кеннеди Джон Фицджералд|John F. *Kennedy]], Al Gore, [[Джордж Буш]] және [[Барак Обама|Barack Obama]] *[[Канада]] [[генерал]]ы: David Lloyd Johnston; *Канада [[Премьер-Министр|премьер-министрі]]: Mackenzie King and Pierre Trudeau; *Канадалық саясаткер: Michael Ignatieff; *[[Қалалық құрылыс|Қала шаруашылығын дамытушы]]: Shaun Donovan; *[[Діндар]], [[кәсіпкер]] және [[Филантропия|филантроп]]: Aga Khan IV; *Кәсіпкер және филантроп: Bill Gates; *Филантроп: Huntington Hartford; *[[Мексика]] президенттері: Felipe Calderón,<ref name="Harvard Alum apparent new president of Mexico">{{Cite news| title = Alum is Apparent *Winner of Presidential Election in Mexico| url = http://www.hks.harvard.edu/news-events/news/articles/alum-is-apparent-winner-of-presidential-election-in-mexico |author=Doug Gavel |publisher = Harvard KSG| date = 7 шілде 2006| accessdate = 25 шілде 2009}}</ref>, Carlos Salinas de Gortari, және Miguel de la Madrid; *[[Чили]]яның президенті: Sebastián Piñera; *[[Колумбия]] президенті: Juan Manuel Santos; *[[Коста-Рика]] президенті: José María Figueres; *Кәсіпкер: Scott Mead; *[[Тайвань]] президенті: Ma Ying-jeou; *[[Израиль]] примьер минисрі: Benjamin Netanyahu; *Израиль [[жоғарғы сот]]ының президенді: Aharon Barak; *[[Перу]]дің президенті: Peruvian President Alejandro Toledo; *[[Албания]]ның примьер министрі: Fan S. Noli; *[[БҰҰ]] бас хатшысы: Ban Ki-moon; *[[Философия|Философ]]: Henry David Thoreau; *Жазушылар: Ralph Waldo Emerson және William S. Burroughs; *[[Ұстаз]]: Harlan Hanson; *[[Өлеңші]]лер: Wallace Stevens, T. S. Eliot және E. E. Cummings; *[[Дирижер]]: Leonard Bernstein; *[[Виолончель|Виолончель ойнаушы]]: Yo Yo Ma; *Теледидар шоу жүргізуші, комедиант, жазушы: Conan O'Brien; *[[Актерлік өнер|Актерлер]]: Fred Gwynne, Jack Lemmon, Natalie Portman, Mira Sorvino, Ashley Judd, Tatyana Ali, Elisabeth Shue, Rashida Jones, Scottie Thompson, Hill Harper, Matt Damon және Tommy Lee Jones; *Фильм режисерлер: Darren Aronofsky, Mira Nair, Whit Stillman, and Terrence Malick; *Теледидар бастығы: Brian Graden; *[[Архитектура|Архитектор]]:Philip Johnson; *[[Музыкант]]тар: Rivers Cuomo, Tom Morello, және Gram Parsons; *[[Композитор]], [[продюсер]]: Ryan Leslie; *[[Facebook]] [[құрылтайшы]]сы: Mark Zuckerberg; *Бомба жарылыстарын тоқтатушы (unabomber): Ted Kaczynski; *[[Бағдарламалаушы]]: Richard Stallman; *АҚШ футбол ойыншысы (NFL quarterback): Ryan Fitzpatrick; *[[Баскетбол]] ойыншысы: Jeremy Lin; *[[Азаматтық құқықтарды қорғау]]шы: W. E. B. Du Bois және Sachin H Jain. ==Әдебиетте және теледидарда == Гарвард көп [[әдебиет]]тер мен [[Кино|фильмдерде]] [[жетістік]] пен [[Дәреже|жоғары дәреженің]] [[символ]]ы ретінде қолдылады. ===Әдебиетте=== * '''"Кездейсоқ миллиордерлер"''' (The Accidental Billionaires), авторы Бен Мезричис (Ben Mezrichis). Гарвардта [[Facebook]] - тың құрылғаны туралы. * '''"Гарвардты хаккерлеу"''' (Hacking Harvard) -. Авторы Гарвардтан оқып шыққан Робин Уэззермэн (Robin Wasserman). * '''"Үй қызмет етушідің ертегісі"''' (The Handmaid's Tale) - Маргэрет Әтуудтің (Margaret Atwood) [[Апокалипсис|апокалиптикалық]] романы. Оқиғалардың басымы [[Кэмбридж (Массачусетс)|Кэмбридж қаласында]] өтеді, ал Гарвардта болатын оқиғалары сирек. * '''"Махаббат жыры"''' (Love Story) - Ерік Сегалдың (Erich Segal) [[1970 жыл]]ы жазған. Хоккей ойыншысы Раин Онил (Ryan O'Neal) және Рэдклиффтің үздік студенті Эли Макграу (Ali MacGraw]) екеуінің [[махаббат]]ы жырланады.<ref>Rogers, M. F. (1991). ''Novels, Novelists, and Readers: Toward a Phenomenological Sociology of Literature''. SUNY Press, ISBN 0-7914-0603-2.</ref> Осы романс туралы түсірілген фильм жыл сайын Гарвардқа жаңадан келген студенттерге көрсетіледі. Бұдан басқа, Сегалдың [[1985 жыл]]ғы '''''Сынып''''' (The Class) және 1988 '''''Дәрігерлер''''' (Doctors) романдары да Гарвард туралы. *'''"The Paper Chase"''' (Қағаз қуған) - Жон Жэй Озборн Кіші (John Jay Osborn, Jr.) [[1970 жыл]]ы жазған романы аясында фильм де және сериал да түсірген. *'''"The Physick Book of Deliverance Dane"''' - ''Кэтрин Хоу (Katherine Howe) 2009 үздік сатылған романы. Бірнеше оқиға Гарвардтың айналасында орын алады. *'''"Prozac Nation"''' - Гарвард Колледжін бітірген Елизабет Урцелдің (Elizabeth Wurtzel) автобиографиялық еңбегі. *'''"Екінші Ең Бақытты Күн"''' (The Second Happiest Day) - Жон Филлипстің (John Phillips) [[1953 жыл]]ы жазған романы Гарвардты [[Екінші дүниежүзілік соғыс|Екінші Дүние Жүзі соғысы]] кезіндегі жағдайын сипаттайды. *'''"Дыбыс және Қаһар"''' (The Sound and the Fury) - Уиллиэм Фолкнердің" (William Faulkner) кітабы. Квентин Компсонның Гарвардтаты өмірі бейнеленген. *'''"Бикештер бөлмесі"''' (The Women's Room) - Мэрилин Френчтің (Marilyn French) жазған романы, басты кейіпкердің, Мираның, Гарвардтағы өмірі жайлы. *Памела Томас-Грэхамның (Pamela Thomas-Graham) бір-неше томды романдары '''"Blue Blood"''' (Көк қан), '''"Orange Crushed"''' (Құртылған апельсин), және '''"A Darker Shade Of Crimson"''' (Гарвардтың жаман жағы). Бұл романдар Гарвардтың африкалық-американдықтың экономика професорының өмірі туралы. *Сецилия Тэнның (Cecilia Tan) росанстар сериясы '''"Magic University series"''' (Таңғажайып Университет сериялары) және басқа кітаптар '''"The Siren and the Sword"''' (Синера және Қылыш) және '''"The Tower and the Tears"''' (Мұнара мен көз жасы), бұл романстар Гарвардтың ішінде сиқырлы '''"Veritas"''' деп аталатын университет туралы. ===Теледидарда/Onscreen=== Гарвард өзінің кампусында [[Кино|фильм]] түсіруге [[Тыйым салынған аймақ|тыйым салатындықтан]], Гарвард туралы түсірілетін фильмдер [[киностудия]]ларда немесе Гарвардке ұқсас кампустарда түсіріледі.<ref>Nathaniel L. Schwartz,[http://www.thecrimson.harvard.edu/article/1999/9/21/university-hollywood-relationship-not-always-a/ "University, Hollywood Relationship Not Always a 'Love Story'"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121123084111/http://www.thecrimson.harvard.edu/article/1999/9/21/university-hollywood-relationship-not-always-a/|date=2012-11-23}}, ''[[Harvard Crimson]]'', 21 September 1999.</ref>'' * ''The Great Debaters'' * ''Good Will Hunting'' * ''Harvard Man'' * ''How High'' *''Ivory Tower'' - Гарвард студенттері жасаған шоу.<ref>{{cite web|url=http://www.ivorytowersoap.com/ |title=The Ivory Tower |publisher=Ivorytowersoap.com |date= |accessdate=2010-08-29}}</ref> Ойдан шығарылған Гарвард студенттерінің өмірі бейнеленеді. * ''Legally Blonde'' * ''The Paper Chase'' ([[1973 жыл]]) және ''The Paper Chase (сериал)'' (1978–79, 1983–86 жылдары болған) * ''The Social Network'' * ''Soul Man'' * ''Stealing Harvard'' * ''With Honors'' ==Дереккөздер== {{Дереккөздер|2}} ==Қосымша материалдар== {{refbegin}} * Abelmann, Walter H., ed. ''The Harvard-MIT Division of Health Sciences and Technology: The First 25 Years, 1970–1995'' (2004). 346 pp. * Beecher, Henry K. and Altschule, Mark D. ''Medicine at Harvard: The First 300 Years'' (1977). 569 pp. * Bentinck-Smith, William, ed. ''The Harvard Book: Selections from Three Centuries'' (2d ed.1982). 499 pp. * Bethell, John T.; Hunt, Richard M.; and Shenton, Robert. ''Harvard A to Z'' (2004). 396 pp. [http://www.amazon.com/dp/0674012887 excerpt and text search] * Bethell, John T. ''Harvard Observed: An Illustrated History of the University in the Twentieth Century'', Harvard University Press, 1998, ISBN 0-674-37733-8 * Bunting, Bainbridge. ''Harvard: An Architectural History'' (1985). 350 pp. * Carpenter, Kenneth E. ''The First 350 Years of the Harvard University Library: Description of an Exhibition'' (1986). 216 pp. * Cuno, James et al. ''Harvard's Art Museums: 100 Years of Collecting'' (1996). 364 pp. * Elliott, Clark A. and Rossiter, Margaret W., eds. ''Science at Harvard University: Historical Perspectives'' (1992). 380 pp. * Hall, Max. ''Harvard University Press: A History'' (1986). 257 pp. * Hay, Ida. ''Science in the Pleasure Ground: A History of the Arnold Arboretum'' (1995). 349 pp. * Hoerr, John, ''We Can't Eat Prestige: The Women Who Organized Harvard;'' [[Temple University Press]], 1997, ISBN 1-56639-535-6 * Howells, Dorothy Elia. ''A Century to Celebrate: Radcliffe College, 1879–1979'' (1978). 152 pp. * Keller, Morton, and Phyllis Keller. ''Making Harvard Modern: The Rise of America's University'' (2001), major history covers 1933 to 2002 [http://www.questia.com/read/106186126?title=Making%20Harvard%20Modern%3a%20%20The%20Rise%20of%20America%27s%20University online edition] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110809205442/http://www.questia.com/read/106186126?title=Making%20Harvard%20Modern%3a%20%20The%20Rise%20of%20America%27s%20University |date=2011-08-09 }} * [[Harry R. Lewis|Lewis, Harry R.]] ''Excellence Without a Soul: How a Great University Forgot Education'' (2006) ISBN 1586483935 * Morison, Samuel Eliot. ''Three Centuries of Harvard, 1636–1936'' (1986) 512pp; [http://books.google.com/books?id=ZUUf7ssp1u4C&dq=intitle:harvard+inauthor:morison&lr=&as_drrb_is=q&as_minm_is=0&as_miny_is=&as_maxm_is=0&as_maxy_is=&as_brr=0 excerpt and text search] * Powell, Arthur G. ''The Uncertain Profession: Harvard and the Search for Educational Authority'' (1980). 341 pp. * Reid, Robert. ''Year One: An Intimate Look inside Harvard Business School'' (1994). 331 pp. * Rosovsky, Nitza. ''The Jewish Experience at Harvard and Radcliffe'' (1986). 108 pp. * Seligman, Joel. ''The High Citadel: The Influence of Harvard Law School'' (1978). 262 pp. * Sollors, Werner; Titcomb, Caldwell; and Underwood, Thomas A., eds. ''Blacks at Harvard: A Documentary History of African-American Experience at Harvard and Radcliffe'' (1993). 548 pp. * <span id="Trumpbour">Trumpbour, John, ed.</span>, ''How Harvard Rules. Reason in the Service of Empire'', Boston: South End Press, 1989, ISBN 0-89608-283-0 * Ulrich, Laurel Thatcher, ed. ''Yards and Gates: Gender in Harvard and Radcliffe History'' (2004). 337 pp. * Winsor, Mary P. ''Reading the Shape of Nature: Comparative Zoology at the Agassiz Museum'' (1991). 324 pp. * Wright, Conrad Edick. ''Revolutionary Generation: Harvard Men and the Consequences of Independence'' (2005). 298 pp. {{refend}} ==Сыртқы сілтемелер== * [http://www.harvard.edu/ Гарвардтың ресми веб сайты] * [http://m.harvard.edu/home/ Гарвард ұялы телефонға арналған сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140810090324/http://m.harvard.edu/home/ |date=2014-08-10 }} {{Coord|42|22|28|N|71|07|01|W|region:US_type:edu|display=title}} {{Harvard}} {{Шырмауық лигасы}} {{Навигациялық блок |title = АҚШ университеттері туралы пайдалы ақпарат |titlestyle = background:#FFFFFF;color:#991111;border:1px solid #991111; |list = {{Отарлық колледждер}} {{Association of American Universities}} {{Universities Research Association}} {{ECAC Hockey League}} {{Eastern Association of Rowing Colleges}} {{Eastern Intercollegiate Volleyball Association navbox}} {{Massachusetts Sports}} |state =autocollapse }} [[Санат:1636 жылы пайда болғандар]] [[Санат:Гарвард университеті]] [[Санат:Америкалық университеттер қоғамдастығы]] ecn76zhslqjw2blju8zyazw2hxbqdd5 0 124477 3683400 3345059 2026-10-19T05:03:17Z Almatrkh 172335 /* Оқиғалар */ 3683400 wikitext text/x-wiki {{alsonumber|1932}} {{Жыл үшін навигация|1932}} {{Ғасыр үшін навигация|20}} {{Басқа күнтізбелер|1932}} {{Жыл туралы|1932}} == Оқиғалар == === Қаңтар === === Ақпан === === Наурыз === * [[10 наурыз]] - [[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ АССР-та]] - облыстық бөлініс енгізілді. [[Ақтөбе облысы|Ақтөбе]], [[Алматы облысы|Алматы]], [[Шығыс Қазақстан облысы|Шығыс Қазақстан]], [[Батыс Қазақстан облысы|Батыс Қазақстан]], [[Қарағанды облысы|Қарағанды]] және [[Оңтүстік Қазақстан]] облыстары құрылды. === Сәуір === * [[10 сәуір]] - [[Пауль фон Гинденбург]] [[Веймар Республикасы|Веймар Республикасының]] басшысының сайлауында жеңіске жетті. === Мамыр === === Маусым === === Шілде === === Тамыз === === Қыркүйек === * [[Қыркүйек]] - [[Таяу Шығыс|Таяу Шығыста]] жаңа мемлекет - [[Сауд Арабиясы]] пайда болды. === Қазан === === Қараша === === Желтоқсан === === Нақты күндері жоқ === *Ұлы нәубет жылы. *позитрон – алғашқы антибөлшек, оны 1932 ж. Американ физигі Карл Андерсон (1905 – 1991) ғарыштық сәуле құрамынан тапты. *Аллисон Фрэд 1932 ж. астатиннің болатынын дәлелдеген. == Туғандар == ''Тағы қараңыз: [[:Санат:1932 жылы туғандар]]'' == Қайтыс болғандар == ''Тағы қараңыз: [[:Санат:1932 жылы қайтыс болғандар]]'' == Тағы қараңыз == {{commonscat|1932}} {{Санат ағашы|{{PAGENAME}}}} == Түсініктемелер == <references/> {{Жыл күнтізбесі|1932}} [[Санат:1932 жыл|*]] hf2xvli9jf8v0usd80nwzrfqy6yrcbc 3683401 3683400 2026-10-19T05:11:45Z Almatrkh 172335 /* Қаңтар */ 3683401 wikitext text/x-wiki {{alsonumber|1932}} {{Жыл үшін навигация|1932}} {{Ғасыр үшін навигация|20}} {{Басқа күнтізбелер|1932}} {{Жыл туралы|1932}} == Оқиғалар == === Қаңтар === [[Сурет:Japanese soldiers defending a position on the Woosung front.jpg|нобай|Жапон сарбаздары минометтерден оқ атып жатыр.]] * [[4 қаңтар]] – Үндістандағы британ билігі [[Махатма Ганди|Махатма Гандиді]] тұтқындап, қамауға алды. * [[25 қаңтар]] — [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] мен [[Польша]] өзара шабуыл жасамау туралы пактке қол қойды * [[28 қаңтар]] — Жапондықтар [[Шаңхай|Шаңхайды]] басып алуды көздеген әскери операция бастады. === Ақпан === === Наурыз === * [[10 наурыз]] - [[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ АССР-та]] - облыстық бөлініс енгізілді. [[Ақтөбе облысы|Ақтөбе]], [[Алматы облысы|Алматы]], [[Шығыс Қазақстан облысы|Шығыс Қазақстан]], [[Батыс Қазақстан облысы|Батыс Қазақстан]], [[Қарағанды облысы|Қарағанды]] және [[Оңтүстік Қазақстан]] облыстары құрылды. === Сәуір === * [[10 сәуір]] - [[Пауль фон Гинденбург]] [[Веймар Республикасы|Веймар Республикасының]] басшысының сайлауында жеңіске жетті. === Мамыр === === Маусым === === Шілде === === Тамыз === === Қыркүйек === * [[Қыркүйек]] - [[Таяу Шығыс|Таяу Шығыста]] жаңа мемлекет - [[Сауд Арабиясы]] пайда болды. === Қазан === === Қараша === === Желтоқсан === === Нақты күндері жоқ === *Ұлы нәубет жылы. *позитрон – алғашқы антибөлшек, оны 1932 ж. Американ физигі Карл Андерсон (1905 – 1991) ғарыштық сәуле құрамынан тапты. *Аллисон Фрэд 1932 ж. астатиннің болатынын дәлелдеген. == Туғандар == ''Тағы қараңыз: [[:Санат:1932 жылы туғандар]]'' == Қайтыс болғандар == ''Тағы қараңыз: [[:Санат:1932 жылы қайтыс болғандар]]'' == Тағы қараңыз == {{commonscat|1932}} {{Санат ағашы|{{PAGENAME}}}} == Түсініктемелер == <references/> {{Жыл күнтізбесі|1932}} [[Санат:1932 жыл|*]] i8l8xgtblc3z0eioeyl3lfc798npeb6 3683561 3683401 2026-10-19T10:35:05Z Almatrkh 172335 /* Ақпан */ 3683561 wikitext text/x-wiki {{alsonumber|1932}} {{Жыл үшін навигация|1932}} {{Ғасыр үшін навигация|20}} {{Басқа күнтізбелер|1932}} {{Жыл туралы|1932}} == Оқиғалар == === Қаңтар === [[Сурет:Japanese soldiers defending a position on the Woosung front.jpg|нобай|Жапон сарбаздары минометтерден оқ атып жатыр.]] * [[4 қаңтар]] – Үндістандағы британ билігі [[Махатма Ганди|Махатма Гандиді]] тұтқындап, қамауға алды. * [[25 қаңтар]] — [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] мен [[Польша]] өзара шабуыл жасамау туралы пактке қол қойды * [[28 қаңтар]] — Жапондықтар [[Шаңхай|Шаңхайды]] басып алуды көздеген әскери операция бастады. === Ақпан === * [[2 ақпан]] — [[Женева конвенциялары|Женева қарусыздану конференциясы]] [[Швейцария|Швейцарияның]] Женева қаласында өз жұмысын бастады. * [[4 ақпан]] - [[Нью-Йорк]] штатындағы Лейк-Плэсидте [[1932 жылғы Қысқы Олимпиада ойындары|1932 жылғы қысқы Олимпиада ойындарының]] ашылуы. * [[25 ақпан]] – [[Адольф Гитлер]] [[натурализация]] арқылы [[Веймар Республикасы|Германия]] азаматтығын алды, бұл оған 1932 жылғы Германия президенттік сайлауына қатысуға жол ашты. === Наурыз === * [[10 наурыз]] - [[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ АССР-та]] - облыстық бөлініс енгізілді. [[Ақтөбе облысы|Ақтөбе]], [[Алматы облысы|Алматы]], [[Шығыс Қазақстан облысы|Шығыс Қазақстан]], [[Батыс Қазақстан облысы|Батыс Қазақстан]], [[Қарағанды облысы|Қарағанды]] және [[Оңтүстік Қазақстан]] облыстары құрылды. === Сәуір === * [[10 сәуір]] - [[Пауль фон Гинденбург]] [[Веймар Республикасы|Веймар Республикасының]] басшысының сайлауында жеңіске жетті. === Мамыр === === Маусым === === Шілде === === Тамыз === === Қыркүйек === * [[Қыркүйек]] - [[Таяу Шығыс|Таяу Шығыста]] жаңа мемлекет - [[Сауд Арабиясы]] пайда болды. === Қазан === === Қараша === === Желтоқсан === === Нақты күндері жоқ === *Ұлы нәубет жылы. *позитрон – алғашқы антибөлшек, оны 1932 ж. Американ физигі Карл Андерсон (1905 – 1991) ғарыштық сәуле құрамынан тапты. *Аллисон Фрэд 1932 ж. астатиннің болатынын дәлелдеген. == Туғандар == ''Тағы қараңыз: [[:Санат:1932 жылы туғандар]]'' == Қайтыс болғандар == ''Тағы қараңыз: [[:Санат:1932 жылы қайтыс болғандар]]'' == Тағы қараңыз == {{commonscat|1932}} {{Санат ағашы|{{PAGENAME}}}} == Түсініктемелер == <references/> {{Жыл күнтізбесі|1932}} [[Санат:1932 жыл|*]] fdlzumiagkykjmi7r1g82ut3gmz3dn7 0 131012 3683237 3655047 2026-10-18T15:03:08Z Wikuiser 172895 /* Дереккөздер */ 3683237 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = Қала |қазақша атауы = Абердин |шынайы атауы = {{lang-en|Aberdeen}}<br /> {{lang-sco|Aiberdeen}}, {{lang-gd|Obar Dheathain}} |сурет = Aberdeen montage.jpg |жағдайы = |ел = Ұлыбритания |елтаңба = Coat of arms of Aberdeen.svg |ту = City Flag of Aberdeen.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = 150 |ту ені = 150 |lat_dir = N |lat_deg = 57|lat_min = 09|lat_sec = |lon_dir = W |lon_deg = 02|lon_min = 06|lon_sec = |CoordAddon = type:city(202370)_region:GB |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi =300 |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Шотландия |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Шотландия округтері{{!}}Округ |ауданы = Абердин-Сити |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Басшы |басшысы = Барни Крокетт |құрылған уақыты = 1175 жылы |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 65,1 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = ағылшын |тұрғыны = 231 780 |санақ жылы = 2024 |тығыздығы = 1249 |шоғырлануы = {{өсім}} 229 840 адам (2016) |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = ±0:00 |DST = |телефон коды = +44 1224 |пошта индексі = AB10-AB12, AB13, AB15-AB25 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Aberdeen |сайты = [http://www.aberdeencity.gov.uk aberdeencity.gov.uk] |сайт тілі = en |сайт тілі 2 = |сайт тілі 3 = }} '''Абердин''' ({{lang-en|Aberdeen}}, {{lang-sco|Aiberdeen}}, {{lang-gd|Obar Dheathain}}) — [[Шотландия]]ның шығысындағы қала; Солтүстік теңізіндегі сауда порты. Халық саны 212 125 адам (2001). Абердин қаласы тарихи Абердин графтығымен аттас орталығы бар, Абердиншир территориясымен қоршалған анклавты, өзін-өзі басқаратын аймақ. [[Ди]] және [[Дон]] өзендерінің сағасында орналасқан Абердин солтүстік Шотландиядағы басты порттардың бірі болып саналады. 12 ғасырдан бастап, Шотланд корольдігінің орталығы, 12-14 ғ.-да шотланд корольдігінің резиденциясы болған. Қала тұрғындары Шотландияның тәуелсіздігі үшін болған соғыста I Роберт Брюсті қолдады. Біраз уақыт ол I Эдуардтың резиденциясы болды. 1970 жылдардан бастап Абердин мұнай өндіру өнеркәсібі мен оған байланысты салалар мен қызметтердің өрістеуі арқасында британдық басты орталықтың бірі ретінде қарқынды дамыды.<ref>Encyclopedia Britannica ISBN 978-5-17-038532-4</ref> [[File:Aberdeen Market Cross.jpg|left|thumb|upright|Aberdeen [[Mercat Cross]]]] ==Дереккөздер== <references/> [[Санат:Шотландия қалалары]] {{UK-geo-stub}} 4sijh8ua97rtpj4t5cq95daqxqf9i0x 0 187838 3683504 2859471 2026-10-19T08:04:24Z Орел Карл 81620 Орел Карл [[Бір адым ілгері, екі адым кейін]] бетін [[Бір қадам ілгері, екі қадам артқа]] бетіне жылжытты 2859471 wikitext text/x-wiki '''«Бір адым ілгері, екі адым кейін»''' (Партия дағдарысы) – [[Владимир Ильич Ленин|В.И.Ленин]]нің [[революция]]шыл партияның ұйымдық принциптерін тұжырымдаған шығармасы. Ленин бұл еңбегін РСДЖП екінші съезінің мәжіліс протоколдары мен қарарларын, партияның орталық органдарының документтерін зерттей отырып, [[1904]] жылы бірнеше айдың ішінде жазып бітірді. Сол жылы маусымда [[Женева]]да жарыққа шықты.<ref>“Қазақ Совет Энциклопедиясы”, ІІ том</ref> В.И.Ленин бұл кітабын ішінара қысқартулар мен қосымша ескертулер енгізіп, [[1907]] жылы «12 жыл ішінде» деген жинақта қайта бастырды. <br /> В.И.Ленин РСДЖП 2-съезіндегі және съезден кейінгі күрестің бүкіл барысына толық талдау жасап, партияның [[большевизм|большевиктер]] мен [[меньшевиктер]]ге бөлінуінің саяси мәніне, большевизмнің ұйымдық негіздеріне тоқталды. РСДЖП-нің «Көпшілік» - [[революция]] қанаты екенін, ал «азшылық» - оппортунистік қанаты екенін дәлелдеді. Съезде партияның құрылып, уставтың қабылдануын «бір адам алға басқандық» деп, ал меньшевиктердің арандатушылық, жікшілдік әрекетте көшуі партияны [[дағдарыс]]қа ұшыратқан «екі адым кейін шегінушілік» деп бағалады. Меньшевиктер оппортунизмі ең алдымен ұйымдық мәселелерден көрінді. *Бірінішден, олар тұрлаусыз, тұлғасыз партия болуын жақтады. *Екіншіден, партияның жұмысшы табының ұйымдасқан отряды ретінде ролін бекерге шығаруға тырысып, үйірмешілікті қолдады. *Үшіншіден, партия тәртібіне, партия шешімдеріне бағынуға қарсы шықты. В.И.Ленин бұл еңбегінде [[демократия]]лық [[централизм]] принципін меньшевиктердің «автономизміне» қарама-қарсы қойды. Демократиялық централизм негізінде құрылған партия ғана жұмысшы табының революция авангарды дәрежесінде бола алды. Централизм партияның барлық жергілікті ұйымдары және барлық партия мүшелері бағынатын беделді партия орталығы болуын талап етеді. Ал меньшевиктердің «автономизмі» тек жергілікті ұйымдардың [[құқық|құқығын]] ғана қорғайды, бұл партияны жоюға апарып соғады. Бірыңғай басшы орталық болмайынша, бірыңғай орган болмайынша, нағыз партия бірлігінің болуы да мүмкін емес.<ref>Ленин В.И., Бір адым ілгері, екі адым кейін, Шығ., 7-т.</ref> Меньшевиктердің ұйымдық мәселелердегі оппортунизмін сынай отырып, В.И.Ленин бұл еңбегінде большевиктік ұйымдық принциптерін тұжырымдады. [[Марксизм|Маркстік партия]] – жұмысшы табының бір бөлігі, оның алдыңғы, ұйымдасқан отряды. Революция теориямен, қоғамның және тап күресінің [[даму]] заңдары ілімімен қаруланған партия ғана жұмысшы табын басқара алады. Партия демократиялық централизм және қатаң тәртіп негізінде құрылады. Партия қатарының бірлігін сақтау - әр коммунистің бірінші кезектегі міндеті. Партия – [[пролетариат]]тың таптық ұйымның ең жоғары формасы, ол еңбекшілердің басқа да ұйымдарын басқаруға тиіс. Партия – алдыңғы қатарлы отрядтың, жұмысшы табының көпшілік бұқарасымен байланысының бейнесі. Партияның күші оның бұқарамен байланысында, таптың сенімінде жатыр. Партия халықтың жасампаз қызметін басқарып, оған ұйымдасқандық, жоспарлы ғылми негізделген сипат береді. Пролетариат партиясының айнымайтын қасиеті – партия тұрмысының нормасы мен басшылықтың коллективтік принципін бұлжытпай орындау, партия мүшелерінің белсенділігі мен ерктілігін, сын мен өзара сынды жан-жақты дамыт білу, - деп білді В.И.Ленин. В.И.Лениннің меньшевиктерді аямай әшкерелеуі халықаралық оппортунизмнің бәріне де қатты соққы болып тиді. Сондықтан бұл кітапты меньшевиктер мен халықаралық жұмысшы қозғаласындағы оппортунистер сондайлық өшпенділікпен қарсы алды. Ал [[Ресей]]дің партия қызметкерлері мен алдыңғы қатарлы жұмысшыларының арасына кітап тез тарады. Өйткені В.И.Ленин [[империализм]] мен [[социализм|социалист]] революция дәуірінде жұмысшы қозғалысының міндеттерін шеше алатын пролетариат партиясын құрудың маркстік негізін жасап берді. Лениннің бұл еңбегі партия үшін жүргізілген күресте қуатты идеялық қару болды. Большевизмнің ұйымдық негіздері туралы Лениндік ілім – Ресей және дүние жүзі жұмысшы табының революция күресінің тарихи тәжірибесіне қорытынды жасаудың нәтижесі. Ұйымның лениндік принциптері партия үшін, кейіннен бүкіл дүние жүзілік коммунистік қозғалыс үшін де заңға айналды. «Бір адым ілгері, екі адым кейін» деген кітапта тұжырымдалған идеялар ленинизмнің ұйымдық негіздеріне қарсы шығып, Компартияның ролін төмендетуге немесе бекерге шығаруға тырысып отырған осы кездегі [[ревизионизм]]ге қарсы күресте барлық елдердің коммунистерін қаруландырады..<ref>КОКП съездерінің, конференцияларының және Орталық Комитет пленумдарының қарарлары мен шешімдері, 1-бөл., А., 1955</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Ленин шығармалары ]] 3r4b9yw45yc1jqfzmnjm85uu77tz3d4 3683506 3683504 2026-10-19T08:05:06Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3683506 wikitext text/x-wiki '''«Бір қадам ілгері, екі қадам артқа»''' (Партия дағдарысы) – [[Владимир Ильич Ленин|В.И.Ленин]]нің [[революция]]шыл партияның ұйымдық принциптерін тұжырымдаған шығармасы. Ленин бұл еңбегін РСДЖП екінші съезінің мәжіліс протоколдары мен қарарларын, партияның орталық органдарының документтерін зерттей отырып, [[1904]] жылы бірнеше айдың ішінде жазып бітірді. Сол жылы маусымда [[Женева]]да жарыққа шықты.<ref>“Қазақ Совет Энциклопедиясы”, ІІ том</ref> В.И.Ленин бұл кітабын ішінара қысқартулар мен қосымша ескертулер енгізіп, [[1907]] жылы «12 жыл ішінде» деген жинақта қайта бастырды. <br /> В.И.Ленин РСДЖП 2-съезіндегі және съезден кейінгі күрестің бүкіл барысына толық талдау жасап, партияның [[большевизм|большевиктер]] мен [[меньшевиктер]]ге бөлінуінің саяси мәніне, большевизмнің ұйымдық негіздеріне тоқталды. РСДЖП-нің «Көпшілік» - [[революция]] қанаты екенін, ал «азшылық» - оппортунистік қанаты екенін дәлелдеді. Съезде партияның құрылып, уставтың қабылдануын «бір адам алға басқандық» деп, ал меньшевиктердің арандатушылық, жікшілдік әрекетте көшуі партияны [[дағдарыс]]қа ұшыратқан «екі адым кейін шегінушілік» деп бағалады. Меньшевиктер оппортунизмі ең алдымен ұйымдық мәселелерден көрінді. * Бірінішден, олар тұрлаусыз, тұлғасыз партия болуын жақтады. * Екіншіден, партияның жұмысшы табының ұйымдасқан отряды ретінде ролін бекерге шығаруға тырысып, үйірмешілікті қолдады. * Үшіншіден, партия тәртібіне, партия шешімдеріне бағынуға қарсы шықты. В.И.Ленин бұл еңбегінде [[демократия]]лық [[централизм]] қағидасын меньшевиктердің «автономизміне» қарама-қарсы қойды. Демократиялық централизм негізінде құрылған партия ғана жұмысшы табының революция авангарды дәрежесінде бола алды. Централизм партияның барлық жергілікті ұйымдары және барлық партия мүшелері бағынатын беделді партия орталығы болуын талап етеді. Ал меньшевиктердің «автономизмі» тек жергілікті ұйымдардың [[құқық|құқығын]] ғана қорғайды, бұл партияны жоюға апарып соғады. Бірыңғай басшы орталық болмайынша, бірыңғай орган болмайынша, нағыз партия бірлігінің болуы да мүмкін емес.<ref>Ленин В.И., Бір адым ілгері, екі адым кейін, Шығ., 7-т.</ref> Меньшевиктердің ұйымдық мәселелердегі оппортунизмін сынай отырып, В.И.Ленин бұл еңбегінде большевиктік ұйымдық принциптерін тұжырымдады. [[Марксизм|Маркстік партия]] – жұмысшы табының бір бөлігі, оның алдыңғы, ұйымдасқан отряды. Революция теориямен, қоғамның және тап күресінің [[даму]] заңдары ілімімен қаруланған партия ғана жұмысшы табын басқара алады. Партия демократиялық централизм және қатаң тәртіп негізінде құрылады. Партия қатарының бірлігін сақтау - әр коммунистің бірінші кезектегі міндеті. Партия – [[пролетариат]]тың таптық ұйымның ең жоғары формасы, ол еңбекшілердің басқа да ұйымдарын басқаруға тиіс. Партия – алдыңғы қатарлы отрядтың, жұмысшы табының көпшілік бұқарасымен байланысының бейнесі. Партияның күші оның бұқарамен байланысында, таптың сенімінде жатыр. Партия халықтың жасампаз қызметін басқарып, оған ұйымдасқандық, жоспарлы ғылми негізделген сипат береді. Пролетариат партиясының айнымайтын қасиеті – партия тұрмысының нормасы мен басшылықтың коллективтік принципін бұлжытпай орындау, партия мүшелерінің белсенділігі мен ерктілігін, сын мен өзара сынды жан-жақты дамыт білу, - деп білді В.И.Ленин. В.И.Лениннің меньшевиктерді аямай әшкерелеуі халықаралық оппортунизмнің бәріне де қатты соққы болып тиді. Сондықтан бұл кітапты меньшевиктер мен халықаралық жұмысшы қозғаласындағы оппортунистер сондайлық өшпенділікпен қарсы алды. Ал [[Ресей]]дің партия қызметкерлері мен алдыңғы қатарлы жұмысшыларының арасына кітап тез тарады. Өйткені В.И.Ленин [[империализм]] мен [[социализм|социалист]] революция дәуірінде жұмысшы қозғалысының міндеттерін шеше алатын пролетариат партиясын құрудың маркстік негізін жасап берді. Лениннің бұл еңбегі партия үшін жүргізілген күресте қуатты идеялық қару болды. Большевизмнің ұйымдық негіздері туралы Лениндік ілім – Ресей және дүние жүзі жұмысшы табының революция күресінің тарихи тәжірибесіне қорытынды жасаудың нәтижесі. Ұйымның лениндік принциптері партия үшін, кейіннен бүкіл дүние жүзілік коммунистік қозғалыс үшін де заңға айналды. «Бір адым ілгері, екі адым кейін» деген кітапта тұжырымдалған идеялар ленинизмнің ұйымдық негіздеріне қарсы шығып, Компартияның ролін төмендетуге немесе бекерге шығаруға тырысып отырған осы кездегі [[ревизионизм]]ге қарсы күресте барлық елдердің коммунистерін қаруландырады..<ref>КОКП съездерінің, конференцияларының және Орталық Комитет пленумдарының қарарлары мен шешімдері, 1-бөл., А., 1955</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Ленин шығармалары ]] pdp2ezf1rmro2acuf5o6xkv5ec6svev 0 192380 3683417 3641040 2026-10-19T06:17:04Z Аянов 147726 Сілтемелер қостым 3683417 wikitext text/x-wiki {{Ғимарат | ғимараттың аты = Дүниежүзілік сауда орталығы (1973-2001) | шынайы аты = World Trade Center (1973-2001) | бұрынғы атауы = | балама аты = ДСО кешені; WTC | статусы = Бұзылған | суреті = World Trade Center, New York City - aerial view (March 2001).jpg | ені = 240px | сурет атауы = 2001 жылдың наурыз айындағы ДСО кешеніне көрінісі. | позициялық карта = АҚШ |lat_dir = N |lat_deg = 40 |lat_min = 42 |lat_sec = 42 |lon_dir = W |lon_deg = 74 |lon_min = 00 |lon_sec = 45 |region = US | карта атауы = | карта ені = | ғимараттың үлкен жетістігі = 1971 — 1973 жылдары ең үлкен ғимарат | ізашары = [[Эмпайр-Стейт-Билдинг]] | ізбасары = [[Уиллис Тауэр]] | ғимарат түрі = Кеңсе ғимараты | сәулет стилі = Халықаралық стиль | қолданылуы = кеңсе орындары | орналасуы = [[Нью-Йорк]], [[АҚШ]] | мекен жайы = 1 ДСҮ : Нью-Йорк, NY 10048<br /> 2 ДСҮ : Нью-Йорк, NY 10048<br /> 3 ДСҮ : Нью-Йорк, NY 10048<br /> 4 ДСҮ : Нью-Йорк, NY 10048<br /> 5 ДСҮ : Нью-Йорк, NY 10048<br /> 6 ДСҮ : Нью-Йорк, NY 10048<br /> 7 ДСҮ : Нью-Йорк, NY 10048 | қала = Нью-Йорк | мемлекет = АҚШ | қазіргі жалдаушы = | ғимараттардың маңыздылығы = 1 ДСҮ — ДСҰ кешенінің солтүстік мұнарасы, Нью-Йорк пен әлемнің символдарының бірі; 1970–1973 жылдары әлемдегі ең биік ғимарат болды.<br /> 2 ДСҮ — ДСҰ кешенінің оңтүстік мұнарасы; 1973 жылы әлемдегі ең биік ғимарат мәртебесін қысқа уақыт иеленді.<br /> 3 ДСҮ — ДСҰ кешеніндегі Marriott World Trade Center қонақүйі орналасқан ғимарат.<br /> 4 ДСҮ — ДСҰ кешеніндегі кеңсе және тауарлық сауда нысандары орналасқан ғимарат.<br /> 5 ДСҮ — ДСҰ кешеніндегі кеңсе ғимараты, сондай-ақ дүкендер мен қоғамдық қызмет көрсету орындары орналасқан нысан.<br /> 6 ДСҮ — ДСҰ кешеніндегі АҚШ кеден қызметінің негізгі ғимараты.<br /> 7 ДСҮ — ДСҰ кешенінің солтүстік бөлігіндегі кеңсе ғимараты; кейінірек кешеннің телекоммуникациялық инфрақұрылымының маңызды бөлігі болды. | құрылысы басталды = 1 ДСҮ: Тамыз 1968<br /> 2 ДСҮ: Қаңтар 1969<br /> 3 ДСҮ: Желтоқсан 1979<br /> 4, 5, & 6 ДСҮ: 1970<br /> 7 ДСҮ: 1983 | құрылысы аяқталды = 1 ДСҮ: 23 Желтоқсан 1970<br /> 2 ДСҮ: 19 Шілде 1971<br /> 3 ДСҮ: Ақпан 1981<br /> 4, 5, & 6 ДСҮ: 1975<br /> 7 ДСҮ: 1987 | ашылған уақыты = 4 Сәуір, 1973 | жөнделген уақыты = | жабылған уақыты = | бұзылған уақыты = 11 қыркүйек, 2001 ж. | құны = 400 млн АҚШ доллары | жөндеу құны = | биіктігі = 1 ДСҮ — 417 м<br />2 ДСҮ — 415 м<br />3 ДСҮ — 73 м<br />4 ДСҮ — 36 м<br />5 ДСҮ — 36 м<br />6 ДСҮ — 29 м<br />7 ДСҮ — 174 м | сәулет өнері = Халықаралық стильдегі модернистік сәулет | төбесі = | антеннаның төбесі = 1 ДСҮ: 526.3 м | шатырлары = 1 ДСҮ — жазық шатыр<br />2 ДСҮ — жазық шатыр<br />3 ДСҮ — жазық шатыр<br />4 ДСҮ — жазық шатыр<br />5 ДСҮ — жазық шатыр<br />6 ДСҮ — жазық шатыр<br />7 ДСҮ — жазық шатыр | ең соңғы қабат = 1 ДСҮ: 411.0 м<br /> 2 ДСҮ: 409.0 м | обсерватория = 2 ДСҮ — көру алаңы | құрылыс жүйесі = | көлемі = | диаметрі = | басқа да өлшемдері = | қабаттар саны = 1 & 2 ДСҮ: 110 қабат<br /> 3 ДСҮ: 22 қабат<br /> 4 & 5 ДСҮ: 9 қабат<br /> 6 ДСҮ: 8 қабат<br /> 7 ДСҮ: 47 қабат | ғимараттың ішкі ауданы = 1 және 2 ДСҮ: 400 000 м²<br /> 4, 5, және 6 ДСҮ: 50 000 м²<br /> 7 ДСҮ: 170 000 м² | лифтілер = 1 ДСҮ: 99 жеделсаты<br /> 2 ДСҮ: 99 жеделсаты<br/> 3 ДСҮ: 11 жеделсаты<br/> 4 ДСҮ: 14 жеделсаты<br/> 5 ДСҮ: 11 жеделсаты<br/> 6 ДСҮ: 7 жеделсаты<br/> 7 ДСҮ: 32 жеделсаты<br/> Жалпы кешен бойынша: 273 жеделсаты <ref>{{cite web |author=National Institute of Standards and Technology (NIST) |url=https://nist.gov |title=NIST World Trade Center Disaster Investigation |website=nist.gov |access-date=2026-10-19 |language=kk}}</ref> | сауда орталығы = The Mall at the World Trade Center | теміржол = PATH (Жедел Транзиттік Теміржол Жүйесі) бекеті. | тапсырыс беруші = Нью-Йорк және Нью-Джерси Порт Басқармасы | иемденуші = Нью-Йорк және Нью-Джерси Порт Басқармасы | басқарушы орган = Нью-Йорк және Нью-Джерси Порт Басқармасы | сәулетшісі = Минору Ямасаки<br /> Емери Рот және Сонс | сәулет фирмасы = Minoru Yamasaki & Associates; Emery Roth & Sons | салушы = Tishman Realty & Construction Company | инженері = Leslie E. Robertson | инженер-құрылысшы = | басқа да дизайнерлер = | сметашы = | бас мердігер = | марапаттары = | дүкендер саны = шамамен 80 | бөлмелер саны = | көлік тұрағы = 2000 автокөлік | сайты = }} '''Дүниежүзілік сауда орталығы''' ({{lang-en|World Trade Center}}) — Нью-Йорк қаласының Төменгі Манхэттен ауданында орналасқан жеті ғимараттан құралған кешен. Ол халықаралық сауда мен қаржы саласының маңызды орталықтарының бірі ретінде қызмет атқарды. Дүниежүзілік Сауда Орталығының авторы шығу тегі жапондық американ сәулетшісі — [[Минору Ямасаки]] болған. Кешеннің бас тапсырушысы және меңгерушісі Нью-Йорк пен Нью-Джерси Порт Басқармасы болды. Ресми ашылу салтанаты [[4 сәуір]]де [[1973]] жылы өткізілді. Кешендегі ең басты ғимараттар егіз мұнаралар болды. 1 ДСҮ немесе солтүстік мұнараның биіктігі антеннаны қоса есептегенде 526,3 м., ал оңтүстік мұнараның биіктігі 415 м құрады. 3 ДСҮ толықтай Marriott World Trade Center қонақ үй болған. 4-5 ДСҮ 9 қабаттық қара түсті сауда кеңсе ғимараттары болған. 6 ДСҮ ішінде АҚШ кеден қызметінің кеңсесі болған. 7 ДСҮ 47 қабаттық, ішінде сауда кеңселері мен мемлекеттік органдардың кеңселері болған ғимарат. == Құрылысы == [[File:World Trade Center twin towers, under construction, New York City - LCCN2020736822.jpg|оңға|250px|thumb|1970-1973 жылдар аралығында түсірілген салынып жатқан Егіздер Мұнаралардың суреті]] Кешеннің құрылысы 1966 жылы басталды. Негізгі ғимараттар 1970–1973 жылдары аяқталып, 1973 жылы ресми түрде ашылды. Ашылғаннан кейін 1 және 2 ДСҮ мұнаралары әлемдегі ең биік ғимараттар қатарында болды. == Ашылуы және дамуы == Дүниежүзілік сауда орталығы 1973 жылы ресми түрде ашылды. Кешеннің басты нысандары — 1 ДСҮ (Солтүстік мұнара) және 2 ДСҮ (Оңтүстік мұнара) болды. Бұл екі мұнара халық арасында «Егіз мұнаралар» деген атпен танылды. Ашылған кезде Солтүстік мұнара әлемдегі ең биік ғимарат болды, ал кейіннен екі мұнара да Нью-Йорк қаласының және әлемдік экономиканың символдарының біріне айналды. Кешенде қаржы компаниялары, халықаралық ұйымдар, мемлекеттік мекемелер және әртүрлі кәсіпорындар орналасты. == Сәулеті мен құрылымы == [[File:World Trade Center Plaza - Aerial view with Sphere at Plaza Fountain sculpture and Hudson River - LNCC2021636621.jpg|thumb|250px|оңға|1978 жылы жоғарыдан ДСО кешенінің Остин Дж. Тобин атындағы алаң көрінісі]] [[File:WTC Building Arrangement and Site Plan.svg|thumb|250px|оңға|Оригинал ДСО кешенінің жоспары және көршілес тұрған ғимараттардың атаулары]] ДСО кешені халықаралық стильдегі сәулет үлгісімен салынды. Ғимараттардың сыртқы көрінісінде қарапайым геометриялық пішіндер, шыны мен алюминий қаптамалары қолданылды. Егіз мұнаралардың құрылымында болат қаңқалы жүйе пайдаланылып, бұл олардың үлкен биіктікке жетуіне мүмкіндік берді. Кешен құрамында жеті негізгі ғимарат болды: 1 ДСҮ, 2 ДСҮ, 3 ДСҮ, 4 ДСҮ, 5 ДСҮ, 6 ДСҮ және 7 ДСҮ. Сонымен қатар жерасты бөлігінде сауда орталығы, автотұрақтар және көлік инфрақұрылымы орналасқан. == Экономикалық және қоғамдық маңызы == [[File:Marriott World Trade Center.jpg|thumb|оңға|250px|2001 жылдың 15 мамыр түсірілген 1,2 және 3 ДСҮ суреті]] Дүниежүзілік сауда орталығы Нью-Йорктің халықаралық іскерлік орталығы ретіндегі рөлін күшейтті. Кешенде мыңдаған адам жұмыс істеп, күн сайын көптеген келушілер болды. Оның құрамындағы көру алаңдары мен мейрамханалар қала туристері арасында танымал орындарға айналды. Кешеннің жерасты бөлігінде орналасқан The Mall at the World Trade Center сауда орталығы Манхэттендегі ірі сауда орындарының бірі болды. PATH теміржол бекеті арқылы кешен Нью-Йорк пен Нью-Джерси арасындағы маңызды көлік торабына айналды. == 2001 жылғы 11 қыркүйектегі шабуыл == [[File:North face south tower after plane strike 9-11.jpg|thumb|250px|оңға|11 қыркүйек 09:03 сағатында түтініп жатқан солтүстік мұнара мен оңтүстік мұнараға ұшақ соқтығысы суреті]] [[File:September 17 2001 Ground Zero 02.jpg|thumb|330px|оңға|2001 жылдың 17 қыркүйек күні түсірілген ДСО аумақ суреті]] [[2001]] жылы [[11 қыркүйек]]те "Әл-Каида" террористік ұйымның мүшелері АҚШ аумағында 4 жолаушылар ұшақтарын басып алып, ішінен 2 ұшақты егіздер мұнараларына тартқан. Жергілікті уақыт пен 08:46 am. сағатында American Airlines әуе компаниясының басып алынған ұшағы ДСҮ 1 ғимараттың 93-99 қабаттар ортасында соқтығысты. 09:03 am. сағатында United Airlines әуе компаниясының басып алынған ұшағы ДСҮ 2 ғимараттың 77-85 қабаттар ортасында соқтығысты. Солай соқтығыстар себебінен, екі мұнараның жоғарғы бөліктеріндегі адамдар қамалып қалды. Жоғарғы қабаттарда қалған кейбір адамдар өрт пен түтіннің таралуына байланысты ғимараттан шыға алмады. Кейбірі жағдайдың ауырлығына байланысты терезелерден секірді. Шабуылдан кейін өрт сөндірушілер, полиция қызметкерлері және құтқарушылар адамдарды эвакуациялау мен көмек көрсету жұмыстарын жүргізді. Көптеген құтқарушы ғимараттар құлаған кезде қаза тапты. Бұл оқиға АҚШ тарихындағы ең ірі құтқару операцияларының бірі болды. 09:59 am. сағатында оңтүстік мұнара құлап, ДСҮ 4 ғимаратына үлкен бұзылу келтірді, төменгі Манхэттендегі көшелер ДСҮ 2 бұзылу себебінен зиян тұманға батты, ал 10:28 am. сағатында солтүстік мұнара да құлады және ДСҮ 6-7 ғимараттарына үлкен ауыр зақым келтірді. ДСҮ 7 ғимараттың үлкен бөлшегі солтүстік мұнараның құлауынан кейін өртке түсті де, 05:20 pm. сағатында құлады. Солай 11 қыркүйек күні лаңкестік әрекет салдарынан ДСО кешені өз жұмысын белгісіз уақытқа тоқтатты, мыңдаған адамдар және оның ішінде құтқарушылар да қаза тапты. Бұл оқиға АҚШ тарихындағы ірі террорлық шабуылдардың бірі болып, әлемдік саясат пен қауіпсіздік саласына үлкен өзгерістер әкелді. == Мұрасы == [[File:One World Trade Center, seen from the 9-11 memorial 2022.jpg|thumb|оңға|250px|Бүгінгі күнде ДСО кешенінде орналасқан 9/11 бассейні мен 1 ДСҮ суреті]] Дүниежүзілік сауда орталығының орны кейін «Ground Zero» деп аталып, жаңа кешен салу жобасы жүзеге асырылды. Қазіргі Дүниежүзілік сауда орталығына 9/11 Мемориал Мұражайы, 1, 2, 3, 4, 5 және 7 ДСҮ, Арт-Перфоманс орталығы кіреді. {{Аса биік ғимараттар}} [[Санат:Нью-Йорк қаласы ғимараттары мен құрылыстары]] phs2rfat7a07exmqjbqc5vglhovo67e 10 197762 3683347 881693 2026-10-19T01:11:26Z Wikuiser 172895 /* */ 3683347 wikitext text/x-wiki {{Stub-meta | article = [[әуежай]]лар туралы | category = Әуежайлар туралы | image = Airport_symbol.svg | size = | alt = Әуежай }}<noinclude>[[Санат:Үлгілер:Әуежайлар]] </noinclude> qg2odsvjpgfeccu7kljiiqpowa9qu2s 0 198465 3683306 2429492 2026-10-18T18:25:27Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 3683306 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Виго |шынайы атауы = Vigo |сурет = [[Сурет:Vigo dende o monte do castro.jpg|330px]] |жағдайы = |ел = Испания |елтаңба = Coat of Arms of Vigo.svg |ту = Vigo bandera 2.png |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=42 |lat_min=14 |lat_sec=00 |lon_dir=W |lon_deg=8 |lon_min=43 |lon_sec=00 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Испания әкімшілік бөлінісі{{!}}Автономды бірлестігі |аймағы = Галисия |кестедегі аймақ = Галисия |аудан түрі = Испания провинциялары{{!}}Провинциясы |ауданы = Понтеведра (провинция){{!}}Понтеведра |кестедегі аудан = |қауым түрі = Комарка (Испания){{!}}Ауданы |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 109,1 |биiктiктiң түрi = Биіктігі |орталығының биiктігі = 0 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 299088 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = (+34) 986 |пошта индексі = 362 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Vigo |сайты = http://www.vigo.org |сайт тілі = es }} '''Виго''' ({{lang-es|Vigo}}) — [[Испания]] мемлекетінің солтүстік-батысында орналасқан маңызды портты және өндірістік [[қала]]. [[Галисия]] автономды бірлестігіне қарасты [[Понтеведра (провинция)|Понтеведра]] провинциясының құрамына кіреді. Виго Галисияның ірі қаласы әрі университет қалашығы болып табылады. [[2010 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 299088 адам, қала шетіндегі тұрғындарды қосқанда 420 мың адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 109,1 км² шамасында. == Тарихы == Қаланың негізін Римдіктер қалаған,алайда қалада Ежелгі Рим кезеңінің ешқандай құрылысы сақталмаған.1529 жылы император [[Карл V (император Священной Римской империи)|Карл V]] Виго қаласына Америкамен сауда жүргізуге рұқсат береді.1702 жылы Испан билігі үшін соғыста Виго шығанағында англо- голландық жасақ пен флот Америкадан алтын мен күміс алып келе жатқан франко-испандық эскадраны қиратып, мол олжаны ұрлап алып кетеді. == Қаланың назар аударарлық орындары == * [[Ислас-Сиес]] — Виго айлағындағы үш арал,оның екеуіне пароммен жетуге болады.433&nbsp;га өлшемді архипелаг - тамаша жағажайлармен тек танымал демалыс орны ғана емес,сонымен қатар табиғаты қорғалатын аймақ және шағалалар,бірқазан, аққұтандардың ұя салатын орны.Илья-Норте аралының жағалауы британдық [[The Guardian|«Гардиан»]] газетінде әлемдегі он тамаша жағалаудың құрамына кіретіндігі жарияланған. * ежелгі қала,балықшы кварталы Berbés және айлақ * Вигода Галисиядағы жалғыз,жер аумағы 45 тыс. кв. м-ді алатын,600 жануарлары мен аңдары бар хайуанаттар саябағы орналасқан. * Кастро - Вигоның оңтүстігінде орналасқан ежелгі қамал * Понте-де-Ранде - тұңғиық шығанақтың жағалауларын жалғастыратын және [[понтеведра]] тас жолымен аяқталатын аспалы көпір * Гарсия Барбон театры (1025, архитектор Антонио Паласиос) * Скит де-ла-Гиа * Қорған-мұражай Кинёнес-де-Леон == Суреттер == <gallery> Сурет:Illas Cíes, Vigo 02.jpg|Сиес аралы Сурет:Vigo dende o monte do castro.jpg|Кастродан қараған кездегі қала көрінісі Сурет:Puente de rande.jpg| Понте-де-Ранде көпірі </gallery> == Сыртқы сілтемелер == * [https://web.archive.org/web/20080905130607/http://www.vigo.org/ Ресми сайты] {{spain-geo-stub}} [[Санат:Понтеведра елді мекендері]] [[Санат:Испания қалалары]] [[Санат:Виго]] 8r9rvp1nn3n97zqj7of5lwaiv6zi2t4 0 205357 3683539 1822077 2026-10-19T09:36:18Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 3683539 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Гроблебен |шынайы атауы = Grobleben |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=31 |lat_sec=36 |lon_dir=E |lon_deg=11 |lon_min=54 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Саксония-Анхальт |кестедегі аймақ = Саксония-Анхальт |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Штендаль |кестедегі аудан = Штендаль (аудан){{!}}Штендаль |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Зузанне-Христине Кноблаух |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 3,83 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 35 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 102 |санақ жылы = 2006 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 039322 |пошта индексі = 39579 |пошта индекстері = |автомобиль коды = SDL |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 15 0 90 200 |ортаққордағы санаты = |сайты = http://www.tangermuende.de/ |сайт тілі = de }} '''Гроблебен''' ({{lang-de|Grobleben}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Саксония-Анхальт]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Штендаль (аудан)|Штендаль]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 102 адамды құрайды (31 желтоқсан 2006 жыл). Алып жатқан жер аумағы 3,83 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''15 0 90 200''. Муниципалитеттің басшысы — Зузанне-Христине Кноблаух. == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://web.archive.org/web/20080914001930/http://www.tangermuende.de/ Ресми сайты] {{Саксония-Анхальт аудандары}} {{Германия:Штендаль ауданы:Қалалар}} {{SaxonyAnhalt-geo-stub}} [[Санат:Саксония-Анхальт елді мекендері]] jqsqlknbyt3yowt3cg7axdsyld78if7 0 214524 3683378 3579075 2026-10-19T03:00:43Z Gliwi 67438 ([[c:GR|GR]]) [[File:Wappen Rottleben.png]] → [[File:DEU Rottleben (Kyffhäuserland) COA.svg]] PNG → SVG 3683378 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Ротлебен |шынайы атауы = Rottleben |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DEU Rottleben (Kyffhäuserland) COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=51 |lat_min=21 |lat_sec=46 |lon_dir=E |lon_deg=11 |lon_min=2 |lon_sec=42 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Тюрингия |кестедегі аймақ = Тюрингия |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Кифхойзер |кестедегі аудан = Кифхойзер (аудан){{!}}Кифхойзер |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Барбара Нестлер |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 9,15 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 145 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 633 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 034671 |пошта индексі = 6567 |пошта индекстері = |автомобиль коды = KYF |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 16 0 65 062 |ортаққордағы санаты = Rottleben |сайты = |сайт тілі = de }} '''Ротлебен''' ({{lang-de|Rottleben}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Тюрингия]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Кифхойзер (аудан)|Кифхойзер]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 633 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]</ref> Алып жатқан жер аумағы 9,15 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''16 0 65 062''. Муниципалитеттің басшысы — Барбара Нестлер. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Тюрингия аудандары}} {{Германия:Кифхойзер ауданы:Қалалар}} {{Thuringia-geo-stub}} [[Санат:Тюрингия елді мекендері]] of5coidc74nlypwalqnrfm49fzgzcug 0 214673 3683553 2900066 2026-10-19T09:57:28Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 3683553 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Грюнсфельд |шынайы атауы = Grünsfeld |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DEU Grünsfeld COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=49 |lat_min=36 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=45 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Баден-Вюртемберг |кестедегі аймақ = Баден-Вюртемберг |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Майн-Таубер |кестедегі аудан = Майн-Таубер (аудан){{!}}Майн-Таубер |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Альфред Бец |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 44,72 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 210 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 3703 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 09346 |пошта индексі = 97947 |пошта индекстері = |автомобиль коды = TBB |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 08 1 28 047 |ортаққордағы санаты = Grünsfeld |сайты = http://www.gruensfeld.de |сайт тілі = de }} '''Грюнсфельд''' ({{lang-de|Grünsfeld}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Баден-Вюртемберг]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[қала]]. [[Майн-Таубер (аудан)|Майн-Таубер]] ауданының құрамына енеді. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 3703 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www.statistik-bw.de/Veroeffentl/Statistische_Berichte/3126_10001.pdf Bevölkerungsentwicklung in den Gemeinden Baden-Württembergs 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130501053941/http://www.statistik-bw.de/Veroeffentl/Statistische_Berichte/3126_10001.pdf |date=2013-05-01 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 44,72 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''08 1 28 047''. Қаланың басшысы — Альфред Бец. == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://web.archive.org/web/20120413133642/http://www.gruensfeld.de/ Ресми сайты] {{Баден-Вюртемберг аудандары}} {{Германия:Майн-Таубер ауданы:Қалалар}} {{BadenWürttemberg-geo-stub}} [[Санат:Баден-Вюртемберг елді мекендері]] ozwi4xtpd5cb7kn5dt40w0fxgfp5brl 0 221232 3683327 1830008 2026-10-18T22:55:31Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 3683327 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Вильянуэва-де-Тапиа |шынайы атауы = Villanueva de Tapia |сурет = |жағдайы = |ел = Испания |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=38 |lat_min=0 |lat_sec=0 |lon_dir=W |lon_deg=4 |lon_min=21 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Испания әкімшілік бөлінісі{{!}}Автономды бірлестігі |аймағы = Андалусия |кестедегі аймақ = Андалусия |аудан түрі = Испания провинциялары{{!}}Провинциясы |ауданы = Малага (провинция){{!}}Малага |кестедегі аудан = |қауым түрі = Комарка (Испания){{!}}Ауданы |қауым = Антекера (комарка){{!}}Антекера |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 17 |биiктiктiң түрi = Биіктігі |орталығының биiктігі = 662 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1675 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = Tapiense, Entredichero |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = |пошта индексі = 29315 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = http://www.villanuevadetapia.es |сайт тілі = es }} '''Вильянуэва-де-Тапиа''' ({{lang-es|Villanueva de Tapia}}) — [[Испания]]дағы [[муниципалитет]]. [[Андалусия]] автономды бірлестігіне қарасты [[Малага (провинция)|Малага]] провинциясының құрамына кіреді. Муниципалитет [[Антекера (комарка)|Антекера]] ауданында ([[Комарка (Испания)|комарка]]) орналасқан. [[2010 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 1675 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 17 км² шамасында. Провинцияның әкімшілік орталығына дейінгі қашықтығы — 67 км. == Сыртқы сілтемелер == * [https://web.archive.org/web/20201105202851/http://www.villanuevadetapia.es/ Ресми сайты] {{Антекера ауданы муниципалитеттері}} {{spain-geo-stub}} [[Санат:Малага елді мекендері]] hr2jlseremq37hcf0n3xugu4qzd8nix 0 221233 3683328 1830009 2026-10-18T22:55:37Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 3683328 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Вильянуэва-дель-Росарио |шынайы атауы = Villanueva del Rosario |сурет = |жағдайы = |ел = Испания |елтаңба = Escudo de Villanueva del Rosario.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=37 |lat_min=01 |lat_sec=0 |lon_dir=W |lon_deg=4 |lon_min=20 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Испания әкімшілік бөлінісі{{!}}Автономды бірлестігі |аймағы = Андалусия |кестедегі аймақ = Андалусия |аудан түрі = Испания провинциялары{{!}}Провинциясы |ауданы = Малага (провинция){{!}}Малага |кестедегі аудан = |қауым түрі = Комарка (Испания){{!}}Ауданы |қауым = Антекера (комарка){{!}}Антекера |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = Дьего Мигель Гонсалес |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 45 |биiктiктiң түрi = Биіктігі |орталығының биiктігі = 697 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 3698 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = Saucedeño/a |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = |пошта индексі = 29312 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = http://www.villanuevadelrosario.es |сайт тілі = es }} '''Вильянуэва-дель-Росарио''' ({{lang-es|Villanueva del Rosario}}) — [[Испания]]дағы [[муниципалитет]]. [[Андалусия]] автономды бірлестігіне қарасты [[Малага (провинция)|Малага]] провинциясының құрамына кіреді. Муниципалитет [[Антекера (комарка)|Антекера]] ауданында ([[Комарка (Испания)|комарка]]) орналасқан. [[2010 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 3698 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 45 км² шамасында. Провинцияның әкімшілік орталығына дейінгі қашықтығы — 40 км. == Сыртқы сілтемелер == * [https://web.archive.org/web/20201031235350/http://www.villanuevadelrosario.es/ Ресми сайты] {{Антекера ауданы муниципалитеттері}} {{spain-geo-stub}} [[Санат:Малага елді мекендері]] g2rg1sdj5jidzdjrv4fu9xfn1gczmtb 0 231080 3683184 1834784 2026-10-18T12:25:12Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 3683184 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = коммуна |қазақша атауы = Валли-дель-Пазубио |шынайы атауы = Valli del Pasubio |сурет = |жағдайы = |ел = Италия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=45 |lat_min=54 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=11 |lon_min=16 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы |аймағы = Венето |кестедегі аймақ = Венето |аудан түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы |ауданы = Виченца (провинция){{!}}Виченца |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = Fausto Dalla Riva |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 49 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 350 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 3518 |санақ жылы = 2008 |тығыздығы = 72 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = (+39) 445 |пошта индексі = 36030 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = ISTAT коды |сандық идентификаторы = 24113 |ортаққордағы санаты = Valli del Pasubio |сайты = http://www.comune.vallidelpasubio.vi.it |сайт тілі = it }} '''Валли-дель-Пазубио''' ({{lang-it|Valli del Pasubio}}) — [[Италия]]дағы коммуна, [[Венето]] әкімшілік аймағына қарасты [[Виченца (провинция)|Виченца]] провинциясында орналасқан. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 3518 адамды құрайды&nbsp;(2008). Халық тығыздығы 72 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 49 км² шамасында. Пошта индексі — 36030. == Демографиясы == == Коммуна әкімшілігі == * Телефоны: 0445 630034 * Электронды поштасы: info@comune.vallidelpasubio.vi.it == Сыртқы сілтемелер == * [https://web.archive.org/web/20120414050459/http://www.comune.vallidelpasubio.vi.it/ Ресми сайты] {{ref-it}} * [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}] {{Виченца провинциясы}} {{italy-geo-stub}} [[Санат:Венето елді мекендері]] pod4mbq6uhk3ja44sdvwqcr37pfxti0 0 231084 3683256 1834780 2026-10-18T15:29:45Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 3683256 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = коммуна |қазақша атауы = Вело-д'Астико |шынайы атауы = Velo d'Astico |сурет = |жағдайы = |ел = Италия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=45 |lat_min=47 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=11 |lon_min=22 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы |аймағы = Венето |кестедегі аймақ = Венето |аудан түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы |ауданы = Виченца (провинция){{!}}Виченца |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = Giulio Ceribella |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 22 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 2350 |санақ жылы = 2008 |тығыздығы = 107 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = (+39) 445 |пошта индексі = 36010 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = ISTAT коды |сандық идентификаторы = 24115 |ортаққордағы санаты = Velo d'Astico |сайты = http://www.comune.velodastico.vi.it |сайт тілі = it }} '''Вело-д'Астико''' ({{lang-it|Velo d'Astico}}) — [[Италия]]дағы коммуна, [[Венето]] әкімшілік аймағына қарасты [[Виченца (провинция)|Виченца]] провинциясында орналасқан. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 2350 адамды құрайды&nbsp;(2008). Халық тығыздығы 107 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 22 км² шамасында. Пошта индексі — 36010. == Демографиясы == == Коммуна әкімшілігі == * Телефоны: 0445 740898 * Электронды поштасы: velodastico.vi@cert.ip-veneto.net == Сыртқы сілтемелер == * [https://web.archive.org/web/20240418171732/https://www.comune.velodastico.vi.it/ Ресми сайты] {{ref-it}} * [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}] {{Виченца провинциясы}} {{italy-geo-stub}} [[Санат:Венето елді мекендері]] emrujtbaqbapankjzvz169yq8es8hmw 0 288848 3683502 3430203 2026-10-19T07:55:25Z Wikuiser 172895 /* */ 3683502 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Марсело |толық аты = Марсело Виейра да Силва Жуниор |лақап аты =Марсело |сурет = Marcelo Vieira.jpg |сурет ені = 200px |атауы = |туған күні = 12.05.1988 |туған жері = Рио-де-Жанейро, [[Бразилия]], |азаматтығы = {{flagicon|Brazil}} [[Бразилия]] |бойы = 174 см |салмағы =73 кг |позиция = [[қорғаушы]], [[жартылай қорғаушы]] |қазіргі клуб = {{flagicon|Spain}} [[Реал Мадрид]] |номері = 12 |жастар клубы = {{футбол карьерасы|2002–2005|{{flagicon|Brazil}} Флуминенсе|30 (6) }} |клубтары = {{футбол карьерасы |2007—2021|{{flagicon|Spain}} [[Реал Мадрид]]|348 (25) }} |2021—2024|{{flagicon|Greece}}[[Олимпиакос]]?(?) |2024—2025|{{flagicon|Brazil}}[[Флуминенсе]]?(?) |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |2005 |{{flagicon|Brazil}} Бразилия-17|3 (1) |2007 |{{flagicon|Brazil}} Бразилия-20|4 (0) |2008–2012|{{flagicon|Brazil}} Бразилия-23|12 (1) |2006—|{{футбол|Бразилия}} |58 (6)}} |ағымдағы клуб туралы мағлұматтарын жаңарту = 15 құркүйек 2012 |ағымдағы құрама туралы мағлұматтарын жаңарту = 10 қыркүйек 2012 }} '''Марсело Виейра да Силва Жуниор''' ({{lang-pt|Marcelo Vieira da Silva Júnior}}; 12 мамыр 1988, [[Рио-де-Жанейро]]) — Бразилия ұлттық құрамасының футболшысы, Флуминенсе және Бразилия ұлттық құрамасының сол жақ қорғаушысы және [[жартылай қорғаушы]]сы. Марселоның керемет техникасы, жойқын соққысы бар және жақсы пас бере алады. == Карьера == === «Флуминенсе» === Марсело 9 жасынан бастап [[футзал]]да ойнай бастап, 13 жасында Флуминенсе клубының жастар командасына ауысады. Флуминенсе - Бразилияның ең жақсы клубтарының бірі. Алғашында жартылай қорғаушы болып ойнайды, кейін бас бапкер оның жылдамдығын ұтымды қолдану үшін, қорғаушы позициясына ауыстырады. Ата-аналары Марселоның жол қаражатын төлей алмай, ол футбол мансабын бітіруге жақын болды. Алайда клуб перспективті ойыншыны жоғалтпау үшін, қаражатты өз міндетіне алады. «Флуминенсе» сатысында ойнаған 2 маусым ішінде 38 матч ойнап, 6 рез гол соғады. === «Реал Мадрид» === Нәтижесінде жас қорғаушы тез уақыт арасында «Реал» селекционерлерінің назарына түсіп, 2007 жылдың қаңтарында мадридтік клубпен 2013 жылдың сонына дейін келісімге қол қояды. Келісім суммасы 7 миллион [[еуро]]. Марсело Реалда ойнаған отандастары үшін, Мадридте өте тез бейімделеді. [[Роберто Карлос]] жас баламен тәжірибесімен бөлісіп, бұл құбылыста қомақты роль атқарады. 2006/07 маусымының аяғында Марсело 6 ойын ойнап, Испания чемпиона атағын ұтады. Бернд Шустер бапкер болған уақытта, Марсело команданый бірінші сатысында өз орнын табады. 2011 жылдың 26 шілдесінде Марсело ресми түрде испан [[Азаматтық|азаматтығын]] алып, ЕС елдерінде [[легионер]] болып саңалмайды.<ref>{{cite web|url=http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/es/1330063266634/noticia/Noticia/Marcelo_ya_tiene_la_nacionalidad_espanola:_Este_dia_es_muy_especial_para_mi.htm|title=Marcelo ya tiene la nacionalidad española: "Este día es muy especial para mí"|publisher=Sitio oficial del Real Madrid CF|lang=es|date=26.07.2011|accessdate=27 July 2011|archiveurl=http://www.webcitation.org/68DzZ6Lm0|archivedate=2012-06-06}}</ref>. == Ұлттық құрамадағы карьера == Марсело Бразилия ұлттық құрамасының Уэльс ұлттық құрамасына қарсы достық ойынында 2006 жылы дебютін жасайды. Матч 2:0 есебімен аяқталады. Сол матчта Марсело ұлттық құрама үшін бірінші голын соғады. [[Роберто Карлос]]тың құрамадан кетуінен кейін Бразилия ұлттық құрамасында және [[Реал Мадрид]]те сол жақ қорғаушы болып ойнайды. ===[[2008 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|2008 Жазғы Олимпиада ойындары]]=== 2008 жылы Марсело Бразилия ұлттық құрамасынан Пекинде өткен [[2008 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|2008 Жазғы Олимпиада ойындарына]] шақырылады. Бразилия құрамасы өз жолын C группасында бастайды. Олармен бірге группада Қытай ұлттық құрамасы, Жаңа Зеландия ұлттық құрамалары ойнады. Бразилия құрамасы топтық сайысты абсолюттік көрсеткіштермен бітірді, максимум 9 балдан 9 алып, қақпаларына бірде-бір гол кіргізбеді. Ширек-финалда Марсело ұлттық құрама үшін Олимпиада кезіндегі өзінің бірінші голын соғады. Жартылай-финалда Аргентина ұлттық құрамасынан жеңіліс тауып (0:3), 3-ші орын матчте Бельгия ұлттық құрамасын жеңіп қола [[Медаль|медальдарын]] алады.<ref name="test">[http://www.ua-football.com/foreign/south_america/48aecb60.html Бразилия 3-0 Бельгия],Бразилия завоевала бронзу.</ref>. == Жетістіктері == === Командалық === [[Флуминенсе]] * Рио-де-Жанейро штатының чмепионы: 2005 [[Реал Мадрид]] * Испания чемпионы (4): 2006/07, 2007/08, 2011/12, 2016/17, 2019/20 * Испания кубогы (2): 2010/11, 2013/14 * Испания суперкубогы (3): 2008, 2012, 2017 * Чемпиондар лигасы (4): 2013/14, 2015/16, 2016/17, 2017/18 * УЕФА суперкубогы (3): 2014, 2016, 2017 * Клубтар әлем чемпионаты (4): 2014, 2016, 2017, 2018 Бразилия * Олимпиада ойындарының қола жүлдегері: 2008 * Олимпиада ойындарының күміс жүлдегері: 2012 * Конфедерациялар кубогы: 2013 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Реал Мадрид ФК ойыншылары]] [[Санат:Бразилия футболшылары]] [[Санат:Бразилия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] gfld15gx06pk6mvvvsc5qm5nv5n6szu 0 292344 3683535 2951509 2026-10-19T09:33:35Z Łukasz Winek 8119 - interwiki 3683535 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = ауыл |қазақша атауы = Величково |шынайы атауы = Величково |сурет = |жағдайы = |ел = Болгария |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=43 |lat_min=3 |lat_sec= |lon_dir=E |lon_deg=27 |lon_min=27 |lon_sec= |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = 250 |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Болгария әкімшілік бөлінісі{{!}}Облысы |ауданы = Варна облысы |кестедегі аудан = |қауым түрі = Болгария қауымдары{{!}}Қауымы |қауым = Дылгопол (қауым) |кестедегі қауым = Дылгопол (қауым){{!}}Дылгопол |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Кмет |басшысы = Цеца Димова |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 552 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2 |DST = бар |телефон коды = (+359) 517 |пошта индексі = 9263 |пошта индекстері = |автомобиль коды = В |идентификатор түрі = ЕКАТТЕ коды |сандық идентификаторы = 10495 |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Величково''' ({{lang-bg|Величково}}) — [[Болгария]]дағы ауыл. [[Варна облысы]]на қарасты [[Дылгопол (қауым)|Дылгопол]] қауымының құрамына кіреді. [[2010 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 552 адамды құрайды. Пошта индексі — ''9263''.&nbsp;Телефон коды — ''0517''.&nbsp;[[ЕКАТТЕ коды]] — ''10495''. == Картада == * [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Velichkovo&goto=bgmaps bgmaps.com электронды картада орналасуы]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Velichkovo&goto=emapsbg emaps.bg электронды картада орналасуы]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Velichkovo&goto=googlemaps Google электронды картада орналасуы] == Сыртқы сілтемелер == * [http://grao.bg/tna/tab02.txt Тұрғын статистикасы] {{ref-bg}} {{bulgaria-geo-stub}} {{Дылгопол қауымының елді мекендері}} [[Санат:Варна облысының елді мекендері]] ouvg09g9srskm4htl77uz6c75qhrtl4 0 292357 3683292 2953502 2026-10-18T17:39:55Z Łukasz Winek 8119 - interwiki 3683292 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = ауыл |қазақша атауы = Горица |шынайы атауы = Горица |сурет = |жағдайы = |ел = Болгария |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=42 |lat_min=55 |lat_sec= |lon_dir=E |lon_deg=27 |lon_min=51 |lon_sec= |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = 250 |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Болгария әкімшілік бөлінісі{{!}}Облысы |ауданы = Варна облысы |кестедегі аудан = |қауым түрі = Болгария қауымдары{{!}}Қауымы |қауым = Бяла (қауым) |кестедегі қауым = Бяла (қауым){{!}}Бяла |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Кмет |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 100 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 119 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2 |DST = бар |телефон коды = (+359) 5143 |пошта индексі = 9101 |пошта индекстері = |автомобиль коды = В |идентификатор түрі = ЕКАТТЕ коды |сандық идентификаторы = 16078 |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Горица''' ({{lang-bg|Горица}}) — [[Болгария]]дағы ауыл. [[Варна облысы]]на қарасты [[Бяла (қауым)|Бяла]] қауымының құрамына кіреді. [[2010 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 119 адамды құрайды. Пошта индексі — ''9101''.&nbsp;Телефон коды — ''05143''.&nbsp;[[ЕКАТТЕ коды]] — ''16078''. == Картада == * [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Goritsa_2&goto=bgmaps bgmaps.com электронды картада орналасуы]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Goritsa_2&goto=emapsbg emaps.bg электронды картада орналасуы]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Goritsa_2&goto=googlemaps Google электронды картада орналасуы] == Сыртқы сілтемелер == * [http://grao.bg/tna/tab02.txt Тұрғын статистикасы] {{ref-bg}} {{bulgaria-geo-stub}} {{Бяла қауымының елді мекендері}} [[Санат:Варна облысының елді мекендері]] ktjg9ub3ghdm6edua9bz8aua90es54u 0 292358 3683293 2953603 2026-10-18T17:40:35Z Łukasz Winek 8119 - interwiki 3683293 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = ауыл |қазақша атауы = Господиново |шынайы атауы = Господиново |сурет = |жағдайы = |ел = Болгария |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=42 |lat_min=54 |lat_sec= |lon_dir=E |lon_deg=27 |lon_min=47 |lon_sec= |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = 250 |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Болгария әкімшілік бөлінісі{{!}}Облысы |ауданы = Варна облысы |кестедегі аудан = |қауым түрі = Болгария қауымдары{{!}}Қауымы |қауым = Бяла (қауым) |кестедегі қауым = Бяла (қауым){{!}}Бяла |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Кмет |басшысы = Ради Либчев |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 373 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2 |DST = бар |телефон коды = (+359) 51428 |пошта индексі = 9107 |пошта индекстері = |автомобиль коды = В |идентификатор түрі = ЕКАТТЕ коды |сандық идентификаторы = 17323 |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Господиново''' ({{lang-bg|Господиново}}) — [[Болгария]]дағы ауыл. [[Варна облысы]]на қарасты [[Бяла (қауым)|Бяла]] қауымының құрамына кіреді. [[2010 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 373 адамды құрайды. Пошта индексі — ''9107''.&nbsp;Телефон коды — ''051428''.&nbsp;[[ЕКАТТЕ коды]] — ''17323''. == Картада == * [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Gospodinovo_2&goto=bgmaps bgmaps.com электронды картада орналасуы]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Gospodinovo_2&goto=emapsbg emaps.bg электронды картада орналасуы]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Gospodinovo_2&goto=googlemaps Google электронды картада орналасуы] == Сыртқы сілтемелер == * [http://grao.bg/tna/tab02.txt Тұрғын статистикасы] {{ref-bg}} {{bulgaria-geo-stub}} {{Бяла қауымының елді мекендері}} [[Санат:Варна облысының елді мекендері]] 86rkxel25fwe80livurb05x2y2io2ss 0 292434 3683532 2904793 2026-10-19T09:29:35Z Łukasz Winek 8119 - interwiki 3683532 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = ауыл |қазақша атауы = Пчелник |шынайы атауы = Пчелник |сурет = |жағдайы = |ел = Болгария |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=43 |lat_min=0 |lat_sec=48 |lon_dir=E |lon_deg=27 |lon_min=40 |lon_sec=7 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = 250 |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Болгария әкімшілік бөлінісі{{!}}Облысы |ауданы = Варна облысы |кестедегі аудан = |қауым түрі = Болгария қауымдары{{!}}Қауымы |қауым = Долни-Чифлик (қауым) |кестедегі қауым = Долни-Чифлик (қауым){{!}}Долни-Чифлик |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Кмет |басшысы = Лиляна Петкова |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 8 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1 626 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2 |DST = бар |телефон коды = (+359) 5147 |пошта индексі = 9118 |пошта индекстері = |автомобиль коды = В |идентификатор түрі = ЕКАТТЕ коды |сандық идентификаторы = 58921 |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Пчелник''' ({{lang-bg|Пчелник}}) — [[Болгария]]дағы ауыл. [[Варна облысы]]на қарасты [[Долни-Чифлик (қауым)|Долни-Чифлик]] қауымының құрамына кіреді. [[2010 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 1 626 адамды құрайды. Пошта индексі — ''9118''.&nbsp;Телефон коды — ''05147''.&nbsp;[[ЕКАТТЕ коды]] — ''58921''. == Картада == * [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=&goto=bgmaps bgmaps.com электронды картада орналасуы]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=&goto=emapsbg emaps.bg электронды картада орналасуы]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=&goto=googlemaps Google электронды картада орналасуы] == Сыртқы сілтемелер == * [http://grao.bg/tna/tab02.txt Тұрғын статистикасы] {{ref-bg}} {{bulgaria-geo-stub}} {{Долни-Чифлик қауымының елді мекендері}} [[Санат:Варна облысының елді мекендері]] p9fpbwugnevhvmen35neemd3qr36lrv 0 292700 3683544 2380616 2026-10-19T09:38:27Z Łukasz Winek 8119 - interwiki 3683544 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = ауыл |қазақша атауы = Родина |шынайы атауы = Родина |сурет = |жағдайы = |ел = Болгария |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=43 |lat_min=5 |lat_sec= |lon_dir=E |lon_deg=25 |lon_min=53 |lon_sec= |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = 250 |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Болгария әкімшілік бөлінісі{{!}}Облысы |ауданы = Велико Тырново облысы |кестедегі аудан = |қауым түрі = Болгария қауымдары{{!}}Қауымы |қауым = Златарица (қауым) |кестедегі қауым = Златарица (қауым){{!}}Златарица |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Кмет |басшысы = Петыр Георгиев |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 89 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 531 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2 |DST = бар |телефон коды = (+359) 6156 |пошта индексі = 5092 |пошта индекстері = |автомобиль коды = ВТ |идентификатор түрі = ЕКАТТЕ коды |сандық идентификаторы = 62877 |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} {{мағына|Родина}} '''Родина''' ({{lang-bg|Родина}}) — [[Болгария]]дағы ауыл. [[Велико Тырново облысы]]на қарасты [[Златарица (қауым)|Златарица]] қауымының құрамына кіреді. [[2010 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 531 адамды құрайды. Пошта индексі — ''5092''.&nbsp;Телефон коды — ''06156''.&nbsp;[[ЕКАТТЕ коды]] — ''62877''. == Картада == * [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Rodina&goto=bgmaps bgmaps.com электронды картада орналасуы] * [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Rodina&goto=emapsbg emaps.bg электронды картада орналасуы] * [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Rodina&goto=googlemaps Google электронды картада орналасуы] == Сыртқы сілтемелер == * [http://grao.bg/tna/tab02.txt Тұрғын статистикасы] {{ref-bg}} {{bulgaria-geo-stub}} {{Златарица қауымының елді мекендері}} [[Санат:Велико Тырново облысының елді мекендері]] b1peaq4n6cs9ham9yn6t5q14b0wdb2y 0 292770 3683317 2950501 2026-10-18T18:57:44Z Łukasz Winek 8119 - interwiki 3683317 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = ауыл |қазақша атауы = Буковец |шынайы атауы = Буковец |сурет = |жағдайы = |ел = Болгария |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=43 |lat_min=35 |lat_sec=52 |lon_dir=E |lon_deg=22 |lon_min=58 |lon_sec=14 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = 250 |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Болгария әкімшілік бөлінісі{{!}}Облысы |ауданы = Видин облысы |кестедегі аудан = |қауым түрі = Болгария қауымдары{{!}}Қауымы |қауым = Видин (қауым) |кестедегі қауым = Видин (қауым){{!}}Видин |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Кмет |басшысы = Стефчо Захариев |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 60 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 714 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2 |DST = бар |телефон коды = (+359) 9318 |пошта индексі = 3762 |пошта индекстері = |автомобиль коды = ВН |идентификатор түрі = ЕКАТТЕ коды |сандық идентификаторы = 6954 |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Буковец''' ({{lang-bg|Буковец}}) — [[Болгария]]дағы ауыл. [[Видин облысы]]на қарасты [[Видин (қауым)|Видин]] қауымының құрамына кіреді. [[2010 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 714 адамды құрайды. Пошта индексі — ''3762''.&nbsp;Телефон коды — ''09318''.&nbsp;[[ЕКАТТЕ коды]] — ''6954''. == Картада == * [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Bukovets_2&goto=bgmaps bgmaps.com электронды картада орналасуы]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Bukovets_2&goto=emapsbg emaps.bg электронды картада орналасуы]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Bukovets_2&goto=googlemaps Google электронды картада орналасуы] == Сыртқы сілтемелер == * [http://grao.bg/tna/tab02.txt Тұрғын статистикасы] {{ref-bg}} {{bulgaria-geo-stub}} {{Видин қауымының елді мекендері}} [[Санат:Видин облысының елді мекендері]] drq7othn2ki66fv9lrj3sxiwc0wcfi3 0 292807 3683319 2957211 2026-10-18T18:58:52Z Łukasz Winek 8119 - interwiki 3683319 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = ауыл |қазақша атауы = Ивановци |шынайы атауы = Ивановци |сурет = |жағдайы = |ел = Болгария |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=43 |lat_min=51 |lat_sec=44 |lon_dir=E |lon_deg=22 |lon_min=45 |lon_sec=42 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = 250 |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Болгария әкімшілік бөлінісі{{!}}Облысы |ауданы = Видин облысы |кестедегі аудан = |қауым түрі = Болгария қауымдары{{!}}Қауымы |қауым = Видин (қауым) |кестедегі қауым = Видин (қауым){{!}}Видин |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Кмет |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 99 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2 |DST = бар |телефон коды = (+359) 9314 |пошта индексі = 3739 |пошта индекстері = |автомобиль коды = ВН |идентификатор түрі = ЕКАТТЕ коды |сандық идентификаторы = 32130 |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Ивановци''' ({{lang-bg|Ивановци}}) — [[Болгария]]дағы ауыл. [[Видин облысы]]на қарасты [[Видин (қауым)|Видин]] қауымының құрамына кіреді. [[2010 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 99 адамды құрайды. Пошта индексі — ''3739''.&nbsp;Телефон коды — ''09314''.&nbsp;[[ЕКАТТЕ коды]] — ''32130''. == Картада == * [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Ivanovtsi_3&goto=bgmaps bgmaps.com электронды картада орналасуы]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Ivanovtsi_3&goto=emapsbg emaps.bg электронды картада орналасуы]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Ivanovtsi_3&goto=googlemaps Google электронды картада орналасуы] == Сыртқы сілтемелер == * [http://grao.bg/tna/tab02.txt Тұрғын статистикасы] {{ref-bg}} {{bulgaria-geo-stub}} {{Видин қауымының елді мекендері}} [[Санат:Видин облысының елді мекендері]] 57fi2wmfo8hm5naki291g10sl6rocpw 0 294182 3683325 2950684 2026-10-18T19:01:30Z Łukasz Winek 8119 - interwiki 3683325 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = ауыл |қазақша атауы = Бызовец |шынайы атауы = Бъзовец |сурет = |жағдайы = |ел = Болгария |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=43 |lat_min=38 |lat_sec= |lon_dir=E |lon_deg=23 |lon_min=33 |lon_sec= |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = 250 |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Болгария әкімшілік бөлінісі{{!}}Облысы |ауданы = Монтана облысы |кестедегі аудан = |қауым түрі = Болгария қауымдары{{!}}Қауымы |қауым = Вылчедрым (қауым) |кестедегі қауым = Вылчедрым (қауым){{!}}Вылчедрым |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Кмет |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 134 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 146 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2 |DST = бар |телефон коды = (+359) 9740 |пошта индексі = 3635 |пошта индекстері = |автомобиль коды = М |идентификатор түрі = ЕКАТТЕ коды |сандық идентификаторы = 7209 |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Бызовец''' ({{lang-bg|Бъзовец}}) — [[Болгария]]дағы ауыл. [[Монтана облысы]]на қарасты [[Вылчедрым (қауым)|Вылчедрым]] қауымының құрамына кіреді. [[2010 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 146 адамды құрайды. Пошта индексі — ''3635''.&nbsp;Телефон коды — ''09740''.&nbsp;[[ЕКАТТЕ коды]] — ''7209''. == Картада == * [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Buzovets&goto=bgmaps bgmaps.com электронды картада орналасуы]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Buzovets&goto=emapsbg emaps.bg электронды картада орналасуы]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Buzovets&goto=googlemaps Google электронды картада орналасуы] == Сыртқы сілтемелер == * [http://grao.bg/tna/tab02.txt Тұрғын статистикасы] {{ref-bg}} {{bulgaria-geo-stub}} {{Вылчедрым қауымының елді мекендері}} [[Санат:Монтана облысының елді мекендері]] 590zpbu2b5r3vc0mthd8xl1sw3z7ize 0 294507 3683310 2951559 2026-10-18T18:55:48Z Łukasz Winek 8119 - interwiki 3683310 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = ауыл |қазақша атауы = Венец |шынайы атауы = Венец |сурет = |жағдайы = |ел = Болгария |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=43 |lat_min=33 |lat_sec= |lon_dir=E |lon_deg=26 |lon_min=56 |lon_sec= |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = 250 |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Болгария әкімшілік бөлінісі{{!}}Облысы |ауданы = Шумен облысы |кестедегі аудан = |қауым түрі = Болгария қауымдары{{!}}Қауымы |қауым = Венец (қауым) |кестедегі қауым = Венец (қауым){{!}}Венец |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Кмет |басшысы = Нехрибан Османова Ахмедова |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 842 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2 |DST = бар |телефон коды = (+359) 5343 |пошта индексі = 9751 |пошта индекстері = |автомобиль коды = Н |идентификатор түрі = ЕКАТТЕ коды |сандық идентификаторы = 10642 |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Венец''' ({{lang-bg|Венец}}) — [[Болгария]]дағы ауыл. [[Шумен облысы]]на қарасты [[Венец (қауым)|Венец]] қауымының құрамына кіреді. [[2010 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 842 адамды құрайды. Пошта индексі — ''9751''.&nbsp;Телефон коды — ''05343''.&nbsp;[[ЕКАТТЕ коды]] — ''10642''. == Картада == * [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Venets_3&goto=bgmaps bgmaps.com электронды картада орналасуы]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Venets_3&goto=emapsbg emaps.bg электронды картада орналасуы]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Venets_3&goto=googlemaps Google электронды картада орналасуы] == Сыртқы сілтемелер == * [http://grao.bg/tna/tab02.txt Тұрғын статистикасы] {{ref-bg}} {{bulgaria-geo-stub}} {{Венец қауымының елді мекендері}} [[Санат:Шумен облысының елді мекендері]] lq31rjwvhne70tksoo4zmc5uxvcphly 0 294666 3683513 2914862 2026-10-19T08:14:11Z Łukasz Winek 8119 - interwiki 3683513 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = ауыл |қазақша атауы = Воден |шынайы атауы = Воден |сурет = |жағдайы = |ел = Болгария |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=42 |lat_min=1 |lat_sec= |lon_dir=E |lon_deg=25 |lon_min=40 |lon_sec= |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = 250 |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Болгария әкімшілік бөлінісі{{!}}Облысы |ауданы = Хасково облысы |кестедегі аудан = |қауым түрі = Болгария қауымдары{{!}}Қауымы |қауым = Димитровград (қауым) |кестедегі қауым = Димитровград (қауым){{!}}Димитровград |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Кмет |басшысы = Богдан Кирев |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 359 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2 |DST = бар |телефон коды = (+359) |пошта индексі = 6412 |пошта индекстері = |автомобиль коды = Х |идентификатор түрі = ЕКАТТЕ коды |сандық идентификаторы = 11644 |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Воден''' ({{lang-bg|Воден}}) — [[Болгария]]дағы ауыл. [[Хасково облысы]]на қарасты [[Димитровград (қауым)|Димитровград]] қауымының құрамына кіреді. [[2010 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 359 адамды құрайды. Пошта индексі — ''6412''.&nbsp;[[ЕКАТТЕ коды]] — ''11644''. == Картада == * [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Voden_2&goto=bgmaps bgmaps.com электронды картада орналасуы]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Voden_2&goto=emapsbg emaps.bg электронды картада орналасуы]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Voden_2&goto=googlemaps Google электронды картада орналасуы] == Сыртқы сілтемелер == * [http://grao.bg/tna/tab02.txt Тұрғын статистикасы] {{ref-bg}} {{bulgaria-geo-stub}} {{Димитровград қауымының елді мекендері}} [[Санат:Хасково облысының елді мекендері]] 50196vwoppw88errjl8jig51wkycpv0 0 296568 3683540 2956947 2026-10-19T09:36:27Z Łukasz Winek 8119 - interwiki 3683540 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Завет |шынайы атауы = Завет |сурет = |жағдайы = |ел = Болгария |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=43 |lat_min=46 |lat_sec= |lon_dir=E |lon_deg=26 |lon_min=40 |lon_sec= |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = 250 |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Болгария әкімшілік бөлінісі{{!}}Облысы |ауданы = Разград облысы |кестедегі аудан = |қауым түрі = Болгария қауымдары{{!}}Қауымы |қауым = Завет (қауым) |кестедегі қауым = Завет (қауым){{!}}Завет |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Кмет |басшысы = Ахмед Топчу |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 250-280 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 3573 |санақ жылы = 2008 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2 |DST = бар |телефон коды = (+359) 8342 |пошта индексі = 7330 |пошта индекстері = |автомобиль коды = РР |идентификатор түрі = ЕКАТТЕ коды |сандық идентификаторы = 30065 |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Завет''' ({{lang-bg|Завет}}) — [[Болгария]]дағы қала. [[Разград облысы]]на қарасты [[Завет (қауым)|Завет]] қауымының құрамына кіреді. [[2008 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 3573 адамды құрайды. Пошта индексі — ''7330''.&nbsp;Телефон коды — ''08342''.&nbsp;[[ЕКАТТЕ коды]] — ''30065''. == Картада == * [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Zavet&goto=bgmaps bgmaps.com электронды картада орналасуы]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Zavet&goto=emapsbg emaps.bg электронды картада орналасуы]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Zavet&goto=googlemaps Google электронды картада орналасуы] == Сыртқы сілтемелер == * [http://grao.bg/tna/tab02.txt Тұрғын статистикасы] {{ref-bg}} {{bulgaria-geo-stub}} {{Завет қауымының елді мекендері}} [[Санат:Разград облысының елді мекендері]] lcomfr08ggy5zhlaczosnhxjck30ua3 0 428892 3683525 2959327 2026-10-19T09:01:28Z Kontributor 2K 135972 3683525 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = [[Коммуна (Франция)|Коммуна]] |қазақша атауы = Кормолен |шынайы атауы = Cormolain |сурет = |жағдайы = |ел = Франция |елтаңба = Blason ville fr Cormolain (Calvados).svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir= |lat_deg=49.1308333333 |lat_min= |lat_sec= |lon_dir= |lon_deg=-0.854444444444 |lon_min= |lon_sec= |CoordAddon = type:city(398)_region:FR |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = 270 |аймақ картасының өлшемi = 270 |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Франция аймақтары{{!}}Аймағы |аймағы = Төменгі Нормандия |кестедегі аймақ = Төменгі Нормандия |аудан түрі = Франция департаменттері{{!}}Департаменті |ауданы = Кальвадос |кестедегі аудан = Кальвадос (департамент){{!}}Кальвадос |қауым түрі = Франция округтері{{!}}Округі |қауым = Байо (округ){{!}}Байо |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = <!-- [[Франция кантондары|Кантоны]]:<br /> [[Комон-л'Еванте (кантон)|Комон-л'Еванте]] --> |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = Michel Lecot ([[2008]]-[[2014]]) |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 11,04 |биiктiктiң түрi = Биіктігі |орталығының биiктігі = 68—180 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 398 |санақ жылы = 2009 |тығыздығы = 36,05 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = |пошта индексі = 14240 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = INSEE коды |сандық идентификаторы = 14182 |ортаққордағы санаты = Cormolain |сайты = |сайт тілі = }} '''Кормолен''' ({{lang-fr|Cormolain}}) — [[Франция]]дағы коммуна. [[Төменгі Нормандия]] аймағына қарасты [[Кальвадос (департамент)|Кальвадос]] департаментінде орналасқан. [[Байо (округ)|Байо]] округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 11,04 км² шамасында. Коммунаның [[INSEE коды]] — ''14182'', [[пошта индексі]] — ''14240''. == Демографиясы == [[2009 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 398 адамды құрады<ref>{{cite web |url=http://insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/departement.asp |title = 2009 жылғы тұрғындар саны |publisher=[[INSEE]] |accessdate=25.11.2012}}{{ref-fr}}</ref>. Халық тығыздығы — 36,05 адам/км². {{Демография/FRA/Cormolain}} Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006)<ref>{{cite web| url=http://www.insee.fr/fr/themes/detail.asp?reg_id=99&ref_id=pop-sexe-age-quinquennal| title=Population selon le sexe et l'âge...2006| language=fr| description = Жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) |publisher=[[INSEE]] | accessdate=25.11.2012}}</ref>: {{ЖЖ-Кесте | макс=24 | барлығы=384 | е0=16 | ә0=8 | е5=8 | ә5=24 | е10=4 | ә10=0 | е15=20 | ә15=8 | е20=24 | ә20=8 | е25=4 | ә25=4 | е30=8 | ә30=12 | е35=8 | ә35=8 | е40=8 | ә40=12 | е45=12 | ә45=4 | е50=20 | ә50=20 | е55=8 | ә55=8 | е60=4 | ә60=20 | е65=24 | ә65=8 | е70=16 | ә70=4 | е75=0 | ә75=20 | е80=8 | ә80=16 | е85=0 | ә85=8 }} == Тағы қараңыз == * [[Кальвадос департаментінің коммуналары]] == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == {{commonscat|Cormolain|Кормолен}} * [http://www.recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&codeZone=14182-COM Францияның ұлттық статистика және экономикалық зерттеулер институты сайтындағы парақшасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120426182839/http://recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&codeZone=14182-COM |date=2012-04-26 }} * [http://www.mapquest.com/?q=49.1308333333,-0.854444444444&zoom=8 «Mapquest» картасында орналасуы] {{France-geo-stub}} {{Кальвадос департаментінің коммуналары}} [[Санат:Кальвадос департаментінің коммуналары]] 6qyn76gs0qnrzkc8abyytb623vx1v1n 0 429213 3683527 2913154 2026-10-19T09:08:40Z Kontributor 2K 135972 3683527 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = [[Коммуна (Франция)|Коммуна]] |қазақша атауы = Бреттвиль-ле-Рабе |шынайы атауы = Bretteville-le-Rabet |сурет = |жағдайы = |ел = Франция |елтаңба = Blason ville fr Bretteville-le-Rabet (Calvados).svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir= |lat_deg=49.0258333333 |lat_min= |lat_sec= |lon_dir= |lon_deg=-0.258055555556 |lon_min= |lon_sec= |CoordAddon = type:city(259)_region:FR |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = 270 |аймақ картасының өлшемi = 270 |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Франция аймақтары{{!}}Аймағы |аймағы = Төменгі Нормандия |кестедегі аймақ = Төменгі Нормандия |аудан түрі = Франция департаменттері{{!}}Департаменті |ауданы = Кальвадос |кестедегі аудан = Кальвадос (департамент){{!}}Кальвадос |қауым түрі = Франция округтері{{!}}Округі |қауым = Кан (округ){{!}}Кан |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = <!-- [[Франция кантондары|Кантоны]]:<br /> [[Бреттвиль-сюр-Лез (кантон)|Бреттвиль-сюр-Лез]] --> |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = Odile Lagrange ([[2008]]-[[2014]]) |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 4,53 |биiктiктiң түрi = Биіктігі |орталығының биiктігі = 75—125 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 259 |санақ жылы = 2009 |тығыздығы = 57,17 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = |пошта индексі = 14190 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = INSEE коды |сандық идентификаторы = 14097 |ортаққордағы санаты = Bretteville-le-Rabet |сайты = |сайт тілі = }} '''Бреттвиль-ле-Рабе''' ({{lang-fr|Bretteville-le-Rabet}}) — [[Франция]]дағы коммуна. [[Төменгі Нормандия]] аймағына қарасты [[Кальвадос (департамент)|Кальвадос]] департаментінде орналасқан. [[Кан (округ)|Кан]] округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 4,53 км² шамасында. Коммунаның [[INSEE коды]] — ''14097'', [[пошта индексі]] — ''14190''. == Демографиясы == [[2009 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 259 адамды құрады<ref>{{cite web |url=http://insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/departement.asp |title = 2009 жылғы тұрғындар саны |publisher=[[INSEE]] |accessdate=25.11.2012}}{{ref-fr}}</ref>. Халық тығыздығы — 57,17 адам/км². {{Демография/FRA/Bretteville-le-Rabet}} Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006)<ref>{{cite web| url=http://www.insee.fr/fr/themes/detail.asp?reg_id=99&ref_id=pop-sexe-age-quinquennal| title=Population selon le sexe et l'âge...2006| language=fr| description = Жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) |publisher=[[INSEE]] | accessdate=25.11.2012}}</ref>: {{ЖЖ-Кесте | макс=16 | барлығы=248 | е0=12 | ә0=12 | е5=16 | ә5=4 | е10=8 | ә10=12 | е15=8 | ә15=8 | е20=8 | ә20=4 | е25=4 | ә25=8 | е30=16 | ә30=16 | е35=8 | ә35=12 | е40=4 | ә40=4 | е45=12 | ә45=16 | е50=12 | ә50=4 | е55=12 | ә55=8 | е60=4 | ә60=0 | е65=4 | ә65=8 | е70=4 | ә70=0 | е75=0 | ә75=0 | е80=0 | ә80=0 | е85=0 | ә85=0 }} == Тағы қараңыз == * [[Кальвадос департаментінің коммуналары]] == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == {{commonscat|Bretteville-le-Rabet|Бреттвиль-ле-Рабе}} * [http://www.recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&codeZone=14097-COM Францияның ұлттық статистика және экономикалық зерттеулер институты сайтындағы парақшасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121025135504/http://recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&codeZone=14097-COM |date=2012-10-25 }} * [http://www.mapquest.com/?q=49.0258333333,-0.258055555556&zoom=8 «Mapquest» картасында орналасуы] {{France-geo-stub}} {{Кальвадос департаментінің коммуналары}} [[Санат:Кальвадос департаментінің коммуналары]] gr5lo49gfk8crn0omh3uojbb8yqdwi4 0 429334 3683523 2915873 2026-10-19T08:42:00Z Kontributor 2K 135972 3683523 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = [[Коммуна (Франция)|Коммуна]] |қазақша атауы = Епине-сюр-Одон |шынайы атауы = Épinay-sur-Odon |сурет = |жағдайы = |ел = Франция |елтаңба = Blason ville fr Épinay-sur-Odon (Calvados).svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir= |lat_deg=49.0772222222 |lat_min= |lat_sec= |lon_dir= |lon_deg=-0.619722222222 |lon_min= |lon_sec= |CoordAddon = type:city(618)_region:FR |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = 270 |аймақ картасының өлшемi = 270 |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Франция аймақтары{{!}}Аймағы |аймағы = Төменгі Нормандия |кестедегі аймақ = Төменгі Нормандия |аудан түрі = Франция департаменттері{{!}}Департаменті |ауданы = Кальвадос |кестедегі аудан = Кальвадос (департамент){{!}}Кальвадос |қауым түрі = Франция округтері{{!}}Округі |қауым = Кан (округ){{!}}Кан |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = <!-- [[Франция кантондары|Кантоны]]:<br /> [[Вилле-Бокаж (кантон)|Вилле-Бокаж]] --> |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = Jacques Lenault ([[2008]]-[[2014]]) |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 11,58 |биiктiктiң түрi = Биіктігі |орталығының биiктігі = 76—209 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 618 |санақ жылы = 2009 |тығыздығы = 53,37 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = |пошта индексі = 14310 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = INSEE коды |сандық идентификаторы = 14241 |ортаққордағы санаты = Épinay-sur-Odon |сайты = |сайт тілі = }} '''Епине-сюр-Одон''' ({{lang-fr|Épinay-sur-Odon}}) — [[Франция]]дағы коммуна. [[Төменгі Нормандия]] аймағына қарасты [[Кальвадос (департамент)|Кальвадос]] департаментінде орналасқан. [[Кан (округ)|Кан]] округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 11,58 км² шамасында. Коммунаның [[INSEE коды]] — ''14241'', [[пошта индексі]] — ''14310''. == Демографиясы == [[2009 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 618 адамды құрады<ref>{{cite web |url=http://insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/departement.asp |title = 2009 жылғы тұрғындар саны |publisher=[[INSEE]] |accessdate=25.11.2012}}{{ref-fr}}</ref>. Халық тығыздығы — 53,37 адам/км². {{Демография/FRA/Épinay-sur-Odon}} Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006)<ref>{{cite web| url=http://www.insee.fr/fr/themes/detail.asp?reg_id=99&ref_id=pop-sexe-age-quinquennal| title=Population selon le sexe et l'âge...2006| language=fr| description = Жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) |publisher=[[INSEE]] | accessdate=25.11.2012}}</ref>: {{ЖЖ-Кесте | макс=49 | барлығы=597 | е0=21 | ә0=21 | е5=49 | ә5=16 | е10=21 | ә10=16 | е15=12 | ә15=21 | е20=25 | ә20=8 | е25=4 | ә25=16 | е30=45 | ә30=37 | е35=21 | ә35=33 | е40=29 | ә40=21 | е45=21 | ә45=21 | е50=21 | ә50=25 | е55=16 | ә55=16 | е60=8 | ә60=25 | е65=8 | ә65=0 | е70=4 | ә70=0 | е75=0 | ә75=12 | е80=0 | ә80=4 | е85=0 | ә85=0 }} == Тағы қараңыз == * [[Кальвадос департаментінің коммуналары]] == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == {{commonscat|Épinay-sur-Odon|Епине-сюр-Одон}} * [http://www.recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&codeZone=14241-COM Францияның ұлттық статистика және экономикалық зерттеулер институты сайтындағы парақшасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121105054212/http://recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&codeZone=14241-COM |date=2012-11-05 }} * [http://www.mapquest.com/?q=49.0772222222,-0.619722222222&zoom=8 «Mapquest» картасында орналасуы] {{France-geo-stub}} {{Кальвадос департаментінің коммуналары}} [[Санат:Кальвадос департаментінің коммуналары]] iwol6idfacbgvsv2o6kxcnpps9c7hzd 0 434246 3683489 3539031 2026-10-19T07:49:04Z JackyM59 173801 Photograph updated 3683489 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = [[Коммуна (Франция)|Коммуна]] |қазақша атауы = Бараль |шынайы атауы = Baralle |сурет =Église Saint-Georges de Baralle.jpg |жағдайы = |ел = Франция |елтаңба = Blason Baralle.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir= |lat_deg=50.2125 |lat_min= |lat_sec= |lon_dir= |lon_deg=3.05888888889 |lon_min= |lon_sec= |CoordAddon = type:city(485)_region:FR |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = 270 |аймақ картасының өлшемi = 270 |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Франция аймақтары{{!}}Аймағы |аймағы = Нор-Па-де-Кале |кестедегі аймақ = Нор-Па-де-Кале |аудан түрі = Франция департаменттері{{!}}Департаменті |ауданы = Па-де-Кале |кестедегі аудан = Па-де-Кале (департамент){{!}}Па-де-Кале |қауым түрі = Франция округтері{{!}}Округі |қауым = Аррас (округ){{!}}Аррас |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = <!-- [[Франция кантондары|Кантоны]]:<br /> [[Маркйон (кантон)|Маркйон]] --> |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = Жан-Пьер Лестокард ([[2020]]-[[2026]]) |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 7,95 |биiктiктiң түрi = Биіктігі |орталығының биiктігі = 44—78 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 434 |санақ жылы = 2023 |тығыздығы = 54,6 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = |пошта индексі = 62860 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = INSEE коды |сандық идентификаторы = 62081 |ортаққордағы санаты = Baralle |сайты = |сайт тілі = }} '''Бараль''' ({{lang-fr|Baralle}}) — [[Франция]]дағы коммуна. [[Нор-Па-де-Кале]] аймағына қарасты [[Па-де-Кале (департамент)|Па-де-Кале]] департаментінде орналасқан. [[Аррас (округ)|Аррас]] округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 7,95 км² шамасында. Коммунаның [[INSEE коды]] — ''62081'', [[пошта индексі]] — ''62860''. == Демографиясы == [[2009 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 485 адамды құрады<ref>{{cite web |url=http://insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/departement.asp |title = 2009 жылғы тұрғындар саны |publisher=[[INSEE]] |accessdate=25.11.2012}}{{ref-fr}}</ref>. Халық тығыздығы — 61,01 адам/км². {{Демография/FRA/Baralle}} Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006)<ref>{{cite web| url=http://www.insee.fr/fr/themes/detail.asp?reg_id=99&ref_id=pop-sexe-age-quinquennal| title=Population selon le sexe et l'âge...2006| language=fr| description = Жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) |publisher=[[INSEE]] | accessdate=25.11.2012}}</ref>: {{ЖЖ-Кесте | макс=32 | барлығы=500 | е0=20 | ә0=8 | е5=12 | ә5=24 | е10=16 | ә10=20 | е15=28 | ә15=12 | е20=12 | ә20=12 | е25=12 | ә25=8 | е30=8 | ә30=20 | е35=20 | ә35=24 | е40=32 | ә40=8 | е45=12 | ә45=24 | е50=8 | ә50=8 | е55=12 | ә55=16 | е60=20 | ә60=8 | е65=0 | ә65=8 | е70=20 | ә70=20 | е75=8 | ә75=28 | е80=8 | ә80=4 | е85=0 | ә85=0 }} == Тағы қараңыз == * [[Па-де-Кале департаментінің коммуналары]] == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == {{commonscat|Baralle|Бараль}} * [http://www.recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&codeZone=62081-COM Францияның ұлттық статистика және экономикалық зерттеулер институты сайтындағы парақшасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121017122728/http://recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&codeZone=62081-COM |date=2012-10-17 }} * [http://www.mapquest.com/?q=50.2125,3.05888888889&zoom=8 «Mapquest» картасында орналасуы] {{France-geo-stub}} {{Па-де-Кале департаментінің коммуналары}} [[Санат:Па-де-Кале департаментінің коммуналары]] dfmvqu866097fw8rfrxeuimyiwkgdnw 10 480062 3683346 2666902 2026-10-19T01:09:27Z Wikuiser 172895 /* */ 3683346 wikitext text/x-wiki {{Stub-meta | article = [[Әуе көлігі]] туралы | category = Әуе көлігі туралы | image = Aero-stub img.svg | size = 42px | alt = Ұшақ белгішесі }} <noinclude>[[Санат:Үлгілер:Ұшу аппараты бойынша аяқталмаған мақалалар|{{PAGENAME}}]]</noinclude> b5u2su8vvhu9otyz3z0xmi7direopu7 4 491233 3683526 3683043 2026-10-19T09:01:29Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3683526 wikitext text/x-wiki {{ambox |type = notice |text = Бұл бетте қазіргі [[Уикипедия:Администраторлар|Уикипедия админдерінің]] белсенділік статистикасы көрсетілген, бағандар бойынша өсу не кему ретімен орналастыруға болады. <br /> <small>Мәліметтер [https://xtools.wmcloud.org/ec&uselang=kk X!'s Tools]-тан алынған.</small> }} {{StatInfo}} == Шартты белгілер == [[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және көк түспен қазіргі белсенді админдер ерекшеленген; [[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және көк түспен қазіргі белсенді емес админдер ерекшеленген; [[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және солғын түспен бұрынғы админдер ерекшеленген. {| class="wikitable" |+ Админ әрекеттері |- | Бұғаттау әрекеттері || [[File:User-block.png|30px|link=]] Қатысушыларды бұғаттағандары || [[File:2_(number).png|25px|link=]][[File:User-block.png|30px|link=]] Қатысушыларды қайта бұғаттағандары || [[File:User-welcome.png|25px]] Қатысушылардың бұғатынан босатқандары || |- | Қорғау әрекеттері || [[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қорғағандары || [[File:2_(number).png|25px|link=]] [[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қайталап қорғағандары || [[File:OOjs UI icon unLock-ltr-progressive.svg|20px|link=]] Беттердің қорғанысын алғандары || |- | Жою әрекеттері||[[File:OOjs UI icon trash-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді жойғандары || [[File:OOjs UI icon eyeClosed-progressive.svg|20px|link=]] Нұсқаларды жойғандары (revision delete) || [[File:OOjs UI icon trash-progressive revised (with exclamation).svg|20px|link=]] Журналдарды жойғандары (log delete) || [[File:OOjs UI icon restore-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қалпына келтіргендері |- | Басқа әрекеттер || [[File:Echo user-rights icon.svg|20px|link=]] Құқық өзгерткендері ||[[File:Noun Project import icon 652774.svg|20px|link=]] Импорттағандары ||[[File:OOjs UI icon funnel-rtl-progressive.svg|20px|link=]] AbuseFilter өзгерткендері || [[File:OOjs UI icon advanced-progressive.svg|20px|link=]] Контент моделін өзгерткендері |- | [[File:Tabler-icons sum.svg|25px|link=]] Барлығының қосындысы |- |} == Тізім == <!-- BOT:ADMINS-ACTIVITY:START --> {|class="wikitable sortable plainlinks; ts-stickytableheader" style="text-align:right; width:100%; font-size:100; background: #ffffff" |- !<div style="background-color:#ffffff">#</div>||<div style="background-color:#ffffff">Админ аты</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:Tabler-icons sum.svg|25px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]||<div style="background-color:#ffffff">[[File:User-block.png|30px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]||<div style="background-color:#ffffff">[[File:2_(number).png|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]][[File:User-block.png|30px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:User-welcome.png|25px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:2_(number).png|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]][[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon unLock-ltr-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon trash-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon eyeClosed-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon trash-progressive revised (with exclamation).svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon restore-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:Echo user-rights icon.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:Noun Project import icon 652774.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon funnel-rtl-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon advanced-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]] |- |align=center|1||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kasymov#general-stats 35735]||624||26||18||263||28||3||34589||8||0||176||0||0||0||0 |- |align=center|2||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Arystanbek|Arystanbek]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Arystanbek#general-stats 28572]||275||6||9||1309||42||7||26222||22||7||300||21||7||328||17 |- |align=center|3||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Нұрлан_Рахымжанов#general-stats 14883]||417||21||19||106||17||3||13692||37||13||513||45||0||0||0 |- |align=center|4||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Bolatbek|{{color|grey|Bolatbek}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Bolatbek#general-stats 5355]||18||0||0||116||20||2||5152||5||0||23||0||0||19||0 |- |align=center|5||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Салиха|Салиха]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Салиха#general-stats 4269]||0||0||0||235||0||26||3998||0||0||10||0||0||0||0 |- |align=center|6||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:AlefZet|{{color|grey|AlefZet}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/AlefZet#general-stats 3721]||96||0||20||164||1||14||3358||0||0||68||0||0||0||0 |- |align=center|7||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Bekus|{{color|grey|Bekus}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Bekus#general-stats 3615]||19||2||0||20||5||6||3553||0||0||10||0||0||0||0 |- |align=center|8||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Ulan|{{color|grey|Ulan}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Ulan#general-stats 3263]||18||0||2||3||0||0||3235||0||0||5||0||0||0||0 |- |align=center|9||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/1nter_pares#general-stats 3249]||303||7||6||421||8||15||2472||0||6||10||0||0||0||1 |- |align=center|10||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:ArystanbekBot|ArystanbekBot]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/ArystanbekBot#general-stats 2942]||0||0||0||0||0||0||2942||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|11||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Sibom|{{color|grey|Sibom}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Sibom#general-stats 2500]||28||1||1||5||3||7||2440||0||0||15||0||0||0||0 |- |align=center|12||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GaiJin|{{color|grey|GaiJin}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GaiJin#general-stats 1420]||36||0||0||10||3||3||1300||0||0||14||54||0||0||0 |- |align=center|13||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek.kz]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Batyrbek.kz#general-stats 1279]||70||0||3||6||2||1||1174||0||0||7||16||0||0||0 |- |align=center|14||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nurken|Nurken]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nurken#general-stats 1204]||38||0||0||12||17||0||1125||0||0||12||0||0||0||0 |- |align=center|15||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GanS NIS|{{color|grey|GanS NIS}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GanS_NIS#general-stats 1089]||12||0||2||3||0||0||1029||0||0||43||0||0||0||0 |- |align=center|16||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Amangeldi Mukhamejan|Amangeldi Mukhamejan]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Amangeldi_Mukhamejan#general-stats 855]||9||1||1||26||3||2||774||0||0||30||1||0||7||1 |- |align=center|17||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kaiyr#general-stats 829]||116||89||10||13||13||2||560||0||0||22||3||0||1||0 |- |align=center|18||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Polat Alemdar|{{color|grey|Polat Alemdar}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Polat_Alemdar#general-stats 806]||5||0||0||600||60||0||136||0||0||5||0||0||0||0 |- |align=center|19||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|{{color|grey|Мықтыбек Оразтайұлы}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Мықтыбек_Оразтайұлы#general-stats 738]||1||0||0||19||1||1||649||0||0||67||0||0||0||0 |- |align=center|20||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:AlibekKS|{{color|grey|AlibekKS}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/AlibekKS#general-stats 695]||18||0||50||7||0||0||611||0||0||9||0||0||0||0 |- |align=center|21||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Sagzhan#general-stats 528]||15||0||7||55||6||1||427||0||0||17||0||0||0||0 |- |align=center|22||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Ashina|Ashina]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Ashina#general-stats 460]||1||0||0||16||3||2||418||1||0||13||6||0||0||0 |- |align=center|23||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Qarakesek|{{color|grey|Qarakesek}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Qarakesek#general-stats 224]||19||1||25||0||2||37||114||0||0||14||12||0||0||0 |- |align=center|24||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Daniyar|{{color|grey|Daniyar}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Daniyar#general-stats 80]||6||0||0||1||0||0||70||0||0||1||2||0||0||0 |- |align=center|25||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GaiJinBot|{{color|grey|GaiJinBot}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GaiJinBot#general-stats 79]||0||0||0||0||0||0||79||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|26||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nurtenge#general-stats 78]||1||0||0||5||0||0||65||5||0||2||0||0||0||0 |- |align=center|27||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Arruah|{{color|grey|Arruah}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Arruah#general-stats 8]||0||0||0||0||0||0||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|28||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nick jan|{{color|grey|Nick jan}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nick_jan#general-stats 7]||1||0||0||0||0||0||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|29||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kasymovbot|Kasymovbot]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kasymovbot#general-stats 0]||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0 |} <!-- BOT:ADMINS-ACTIVITY:END --> {{clear}} == Администраторлардың_нақты_белсенділіктері == Белсенділіктердің түспен белгіленуі: * <span style="background-color:#00ff33">[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Жасыл]]</span> — соңғы әрекетін жасағанына 180 күн толмаған ([0-180]) * <span style="background-color:#00ccff">[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Көк]]</span> — соңғы әрекетін жасағанына 180-нен 360 күн аралығында уақыт өткен ([360-180]) * <span style="background-color:#ff3300">[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Қызыл]]</span> — соңғы әрекетін жасағанына 360 күннен асып кеткен ([360<]) {{Wikistats}} [[Санат:Уикипедия:Уикипедия статистикалары]] oj5x6myk7qiwjsr8mnnsfzut9k6p453 4 492279 3683175 3682375 2026-10-18T12:01:13Z Jembot 36112 Bot: Рейтингті жаңарту 3683175 wikitext text/x-wiki {{/begin|200}} |- | 1 || [[User:1nter pares|1nter pares]] || [[Special:Contributions/1nter pares|{{formatnum:3317}}]] || {{Permissions|1nter pares}} |- | 2 || [[User:JigildikBot|JigildikBot]] || [[Special:Contributions/JigildikBot|{{formatnum:1669}}]] || {{Permissions|JigildikBot}} |- | 3 || [[User:Мағыпар|Мағыпар]] || [[Special:Contributions/Мағыпар|{{formatnum:1543}}]] || {{Permissions|Мағыпар}} |- | 4 || [[User:Орел Карл|Орел Карл]] || [[Special:Contributions/Орел Карл|{{formatnum:811}}]] || {{Permissions|Орел Карл}} |- | 5 || [[User:Sagzhan|Sagzhan]] || [[Special:Contributions/Sagzhan|{{formatnum:757}}]] || {{Permissions|Sagzhan}} |- | 6 || [[User:Marksscheider|Marksscheider]] || [[Special:Contributions/Marksscheider|{{formatnum:506}}]] || {{Permissions|Marksscheider}} |- | 7 || [[User:Unknown Alash|Unknown Alash]] || [[Special:Contributions/Unknown Alash|{{formatnum:308}}]] || {{Permissions|Unknown Alash}} |- | 8 || [[User:Aldogarov|Aldogarov]] || [[Special:Contributions/Aldogarov|{{formatnum:302}}]] || {{Permissions|Aldogarov}} |- | 9 || [[User:Casserium|Casserium]] || [[Special:Contributions/Casserium|{{formatnum:291}}]] || {{Permissions|Casserium}} |- | 10 || [[User:Wikuiser|Wikuiser]] || [[Special:Contributions/Wikuiser|{{formatnum:283}}]] || {{Permissions|Wikuiser}} |- | 11 || [[User:Kasymov|Kasymov]] || [[Special:Contributions/Kasymov|{{formatnum:266}}]] || {{Permissions|Kasymov}} |- | 12 || [[User:ShadZ01|ShadZ01]] || [[Special:Contributions/ShadZ01|{{formatnum:252}}]] || {{Permissions|ShadZ01}} |- | 13 || [[User:Nurken|Nurken]] || [[Special:Contributions/Nurken|{{formatnum:239}}]] || {{Permissions|Nurken}} |- | 14 || [[User:Yessentaikyzy|Yessentaikyzy]] || [[Special:Contributions/Yessentaikyzy|{{formatnum:156}}]] || {{Permissions|Yessentaikyzy}} |- | 15 || [[User:Łukasz Winek|Łukasz Winek]] || [[Special:Contributions/Łukasz Winek|{{formatnum:139}}]] || {{Permissions|Łukasz Winek}} |- | 16 || [[User:Kontributor 2K|Kontributor 2K]] || [[Special:Contributions/Kontributor 2K|{{formatnum:138}}]] || {{Permissions|Kontributor 2K}} |- | 17 || [[User:OrtNvdke|OrtNvdke]] || [[Special:Contributions/OrtNvdke|{{formatnum:130}}]] || {{Permissions|OrtNvdke}} |- | 18 || [[User:Рақымжан Курманали|Рақымжан Курманали]] || [[Special:Contributions/Рақымжан Курманали|{{formatnum:127}}]] || {{Permissions|Рақымжан Курманали}} |- | 19 || [[User:Талшын Ауел|Талшын Ауел]] || [[Special:Contributions/Талшын Ауел|{{formatnum:119}}]] || {{Permissions|Талшын Ауел}} |- | 20 || [[User:Шынар Бахытбекқызы|Шынар Бахытбекқызы]] || [[Special:Contributions/Шынар Бахытбекқызы|{{formatnum:102}}]] || {{Permissions|Шынар Бахытбекқызы}} |- | 21 || [[User:Сабырдан Кәусар|Сабырдан Кәусар]] || [[Special:Contributions/Сабырдан Кәусар|{{formatnum:83}}]] || {{Permissions|Сабырдан Кәусар}} |- | 22 || [[User:~2026-46472-89|~2026-46472-89]] || [[Special:Contributions/~2026-46472-89|{{formatnum:83}}]] || {{Permissions|~2026-46472-89}} |- | 23 || [[User:Вмуд|Вмуд]] || [[Special:Contributions/Вмуд|{{formatnum:79}}]] || {{Permissions|Вмуд}} |- | 24 || [[User:Makenzis|Makenzis]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:79}}]] || {{Permissions|Makenzis}} |- | 25 || [[User:Aigerim Tlepova|Aigerim Tlepova]] || [[Special:Contributions/Aigerim Tlepova|{{formatnum:77}}]] || {{Permissions|Aigerim Tlepova}} |- | 26 || [[User:~2026-52058-82|~2026-52058-82]] || [[Special:Contributions/~2026-52058-82|{{formatnum:64}}]] || {{Permissions|~2026-52058-82}} |- | 27 || [[User:Lbbousey|Lbbousey]] || [[Special:Contributions/Lbbousey|{{formatnum:60}}]] || {{Permissions|Lbbousey}} |- | 28 || [[User:Sleepycatinacap|Sleepycatinacap]] || [[Special:Contributions/Sleepycatinacap|{{formatnum:58}}]] || {{Permissions|Sleepycatinacap}} |- | 29 || [[User:AlinaPolites|AlinaPolites]] || [[Special:Contributions/AlinaPolites|{{formatnum:54}}]] || {{Permissions|AlinaPolites}} |- | 30 || [[User:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] || [[Special:Contributions/MuratbekErkebulan|{{formatnum:54}}]] || {{Permissions|MuratbekErkebulan}} |- | 31 || [[User:Sagyndykova Nurgul|Sagyndykova Nurgul]] || [[Special:Contributions/Sagyndykova Nurgul|{{formatnum:52}}]] || {{Permissions|Sagyndykova Nurgul}} |- | 32 || [[User:Raisa1982|Raisa1982]] || [[Special:Contributions/Raisa1982|{{formatnum:52}}]] || {{Permissions|Raisa1982}} |- | 33 || [[User:Madeniet2026!|Madeniet2026!]] || [[Special:Contributions/Madeniet2026!|{{formatnum:51}}]] || {{Permissions|Madeniet2026!}} |- | 34 || [[User:Бану Сембиева|Бану Сембиева]] || [[Special:Contributions/Бану Сембиева|{{formatnum:51}}]] || {{Permissions|Бану Сембиева}} |- | 35 || [[User:Алтай Көкше|Алтай Көкше]] || [[Special:Contributions/Алтай Көкше|{{formatnum:51}}]] || {{Permissions|Алтай Көкше}} |- | 36 || [[User:Seitzhanova Ulzhan|Seitzhanova Ulzhan]] || [[Special:Contributions/Seitzhanova Ulzhan|{{formatnum:51}}]] || {{Permissions|Seitzhanova Ulzhan}} |- | 37 || [[User:Akmaral090|Akmaral090]] || [[Special:Contributions/Akmaral090|{{formatnum:50}}]] || {{Permissions|Akmaral090}} |- | 38 || [[User:QazaqMathEditor26|QazaqMathEditor26]] || [[Special:Contributions/QazaqMathEditor26|{{formatnum:44}}]] || {{Permissions|QazaqMathEditor26}} |- | 39 || [[User:L.sarkytbekova|L.sarkytbekova]] || [[Special:Contributions/L.sarkytbekova|{{formatnum:43}}]] || {{Permissions|L.sarkytbekova}} |- | 40 || [[User:Султабаева Гульнара|Султабаева Гульнара]] || [[Special:Contributions/Султабаева Гульнара|{{formatnum:38}}]] || {{Permissions|Султабаева Гульнара}} |- | 41 || [[User:Бекбол Мамбетов|Бекбол Мамбетов]] || [[Special:Contributions/Бекбол Мамбетов|{{formatnum:37}}]] || {{Permissions|Бекбол Мамбетов}} |- | 42 || [[User:Sherniyaz boran|Sherniyaz boran]] || [[Special:Contributions/Sherniyaz boran|{{formatnum:33}}]] || {{Permissions|Sherniyaz boran}} |- | 43 || [[User:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] || [[Special:Contributions/Ерден Карсыбеков|{{formatnum:30}}]] || {{Permissions|Ерден Карсыбеков}} |- | 44 || [[User:Coffee86|Coffee86]] || [[Special:Contributions/Coffee86|{{formatnum:29}}]] || {{Permissions|Coffee86}} |- | 45 || [[User:Алтын Адам|Алтын Адам]] || [[Special:Contributions/Алтын Адам|{{formatnum:26}}]] || {{Permissions|Алтын Адам}} |- | 46 || [[User:Akniet Berdigaliev|Akniet Berdigaliev]] || [[Special:Contributions/Akniet Berdigaliev|{{formatnum:24}}]] || {{Permissions|Akniet Berdigaliev}} |- | 47 || [[User:KaBfect|KaBfect]] || [[Special:Contributions/KaBfect|{{formatnum:24}}]] || {{Permissions|KaBfect}} |- | 48 || [[User:Вилюс М|Вилюс М]] || [[Special:Contributions/Вилюс М|{{formatnum:23}}]] || {{Permissions|Вилюс М}} |- | 49 || [[User:Еділбай Дәмелі|Еділбай Дәмелі]] || [[Special:Contributions/Еділбай Дәмелі|{{formatnum:22}}]] || {{Permissions|Еділбай Дәмелі}} |- | 50 || [[User:Almatrkh|Almatrkh]] || [[Special:Contributions/Almatrkh|{{formatnum:22}}]] || {{Permissions|Almatrkh}} |- | 51 || [[User:Minorax|Minorax]] || [[Special:Contributions/Minorax|{{formatnum:22}}]] || {{Permissions|Minorax}} |- | 52 || [[User:Құдайбергенова Айнагүл|Құдайбергенова Айнагүл]] || [[Special:Contributions/Құдайбергенова Айнагүл|{{formatnum:21}}]] || {{Permissions|Құдайбергенова Айнагүл}} |- | 53 || [[User:Ashina|Ashina]] || [[Special:Contributions/Ashina|{{formatnum:20}}]] || {{Permissions|Ashina}} |- | 54 || [[User:Есенгелді Інжу|Есенгелді Інжу]] || [[Special:Contributions/Есенгелді Інжу|{{formatnum:20}}]] || {{Permissions|Есенгелді Інжу}} |- | 55 || [[User:Арманбекқызы Еркежан НЗМ|Арманбекқызы Еркежан НЗМ]] || [[Special:Contributions/Арманбекқызы Еркежан НЗМ|{{formatnum:20}}]] || {{Permissions|Арманбекқызы Еркежан НЗМ}} |- | 56 || [[User:Амина Жанаковна|Амина Жанаковна]] || [[Special:Contributions/Амина Жанаковна|{{formatnum:17}}]] || {{Permissions|Амина Жанаковна}} |- | 57 || [[User:Ziv|Ziv]] || [[Special:Contributions/Ziv|{{formatnum:17}}]] || {{Permissions|Ziv}} |- | 58 || [[User:Qarakesek|Qarakesek]] || [[Special:Contributions/Qarakesek|{{formatnum:16}}]] || {{Permissions|Qarakesek}} |- | 59 || [[User:Акмарал Абдрашидовна|Акмарал Абдрашидовна]] || [[Special:Contributions/Акмарал Абдрашидовна|{{formatnum:16}}]] || {{Permissions|Акмарал Абдрашидовна}} |- | 60 || [[User:NomadAlshyn|NomadAlshyn]] || [[Special:Contributions/NomadAlshyn|{{formatnum:15}}]] || {{Permissions|NomadAlshyn}} |- | 61 || [[User:TbsloOi|TbsloOi]] || [[Special:Contributions/TbsloOi|{{formatnum:15}}]] || {{Permissions|TbsloOi}} |- | 62 || [[User:Muzeologist|Muzeologist]] || [[Special:Contributions/Muzeologist|{{formatnum:14}}]] || {{Permissions|Muzeologist}} |- | 63 || [[User:Nurkhan|Nurkhan]] || [[Special:Contributions/Nurkhan|{{formatnum:14}}]] || {{Permissions|Nurkhan}} |- | 64 || [[User:Ұлан Тұрсынбек|Ұлан Тұрсынбек]] || [[Special:Contributions/Ұлан Тұрсынбек|{{formatnum:14}}]] || {{Permissions|Ұлан Тұрсынбек}} |- | 65 || [[User:Aisford|Aisford]] || [[Special:Contributions/Aisford|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Aisford}} |- | 66 || [[User:Gliwi|Gliwi]] || [[Special:Contributions/Gliwi|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Gliwi}} |- | 67 || [[User:Зилола Садирханова|Зилола Садирханова]] || [[Special:Contributions/Зилола Садирханова|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Зилола Садирханова}} |- | 68 || [[User:Гульмира Айтқұл|Гульмира Айтқұл]] || [[Special:Contributions/Гульмира Айтқұл|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|Гульмира Айтқұл}} |- | 69 || [[User:Дауткулова Ақмарал|Дауткулова Ақмарал]] || [[Special:Contributions/Дауткулова Ақмарал|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|Дауткулова Ақмарал}} |- | 70 || [[User:Aidana Turkpenbaeva|Aidana Turkpenbaeva]] || [[Special:Contributions/Aidana Turkpenbaeva|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|Aidana Turkpenbaeva}} |- | 71 || [[User:Ayazhan10|Ayazhan10]] || [[Special:Contributions/Ayazhan10|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|Ayazhan10}} |- | 72 || [[User:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] || [[Special:Contributions/RaiymbekZh|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|RaiymbekZh}} |- | 73 || [[User:Zama.Dana|Zama.Dana]] || [[Special:Contributions/Zama.Dana|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Zama.Dana}} |- | 74 || [[User:Kaiyr|Kaiyr]] || [[Special:Contributions/Kaiyr|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Kaiyr}} {{/end}} svus6q1oylpgzfrbsdmagyhotkcz89e 0 499102 3683444 3632059 2026-10-19T06:43:59Z Wikuiser 172895 3683444 wikitext text/x-wiki {{Футболшы | есімі = Арьен Роббен | сурет = 2019147183036 2019-05-27 Fussball 1.FC Kaiserslautern vs FC Bayern München - Sven - 1D X MK II - 0201 - B70I8500.jpg | туған күні = 23.1.1984 | сурет ені= 300px | туған жері = Бедюм, [[Нидерланд]] | азаматтығы = {{flagicon|Нидерланд|20px}} [[Нидерланд]] | бойы = 181 | салмағы = 75 | позиция = жартылай қорғаушы | қазіргі клуб = карьерасын аяқтады | клубтары = {{футбол карьерасы |2000—2002|{{flagicon|Нидерланд|20px}} [[Гронинген (футбол клубы)|Гронинген]]|46 (8) |2002—2004|{{flagicon|Нидерланд|20px}} [[ПСВ Эйндховен|ПСВ]]|56 (17) |2004—2007|{{flagicon|Англия|20px}} [[Челси (футбол клубы)|Челси]]|67 (15) |2007—2009|{{flagicon|Испания|20px}} [[Реал Мадрид]]|50 (11) |2009—2019|{{flagicon|Германия|20px}} [[Бавария (футбол клубы)|Бавария (Мюнхен)]]|201 (99) |2020—2021|{{flagicon|Нидерланд|20px}} [[Гронинген (футбол клубы)|Гронинген]]|6 (0) |'''2000—2021'''|'''Барлығы карьерасында'''|'''426 (150)''' }} | ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |2003—2017|{{футбол|Нидерланд}}|96 (37)}} }} '''Арьен Роббен''' ([[23 қаңтар]] [[1984 жыл]], Бедюм, [[Нидерланд Ұлттық футбол құрамасы|Нидерланд]]) — нидерландтық футболшы, шабуылшы. [[Нидерланд Ұлттық футбол құрамасы|Нидерланд]] құрама командасының экс-ойыншысы. 2004, 2008, 2012 жылдары [[Футболдан Еуропа чемпионаты|Еуропа чемпионатына]], 2006, 2010, 2014 жылдары [[Футболдан әлем чемпионаты|әлем чемпионатына]] қатысты. [[Футболдан 2010 жылғы әлем біріншілігі|2010 жылғы әлем чемпионатының]] күміс жүлдегері, [[Футболдан 2014 жылғы әлем біріншілігі|2014 жылғы әлем чемпионатының]] қола жүлдегері. 2013 жылғы [[УЕФА Чемпиондар Лигасы 2012/13|УЕФА Чемпиондар Лигасының]] жеңімпазы, Нидерланд, Испания, Англия, Германия чемпионаттарында алтын жүлдегер атанған. 2013 жылы [[Футболдан клубтар арасындағы әлем біріншілігі 2013|Клубтар әлем біріншілігі]] мен [[УЕФА Суперкубогы 2013|УЕФА Суперкубогын]] ұтып алды. "[[Челси (футбол клубы)|Челси]]", "[[Реал Мадрид|Реал]]", "[[Бавария (футбол клубы)|Бавария]]" секілді топ-клубтарда доп тепкен. == Мансабы == === Клубтық === Балалық шағында "Бедюм", "Гронинген" клубтарының академиясында ойнады. 2000 жылы "Гронинген" сапында кәсіпқой карерасын бастады. 2000 жылы 3 желтоқсанда "Ваалвейк" клубына қарсы тұңғыш ойынын өткізді. Маусым соңында Роббен клубтың үздік ойыншысы атанды. 2002 жылы жазда [[ПСВ Эйндховен|ПСВ]] клубына ауысты, трансфер құны 3.9 млн еуроны құрады. Алғашқы маусымда клуб сапында 33 кездесуде алаңға шығып, 12 гол соқты. Матея Кежманмен тізе қосып ойнап, «Бэтмен және Роббен» деген лақап атқа ие болды. Клуб сапында Нидерланд чемпионы атанып, "Жыл таланты" номинациясын ұтып алды. 2004 жылы "[[Манчестер Юнайтед]]" жетекшілері Роббенді сатып алу үшін 7 млн еуро ұсынып еді, клуб "бұл ақшаға Роббеннің қолтаңбасы мен футболкасын ғана сатып алуға болады" деп келіспеді. Бірнеше күннен соң 18 млн еуроға "[[Челси (футбол клубы)|Челсиге]]" ауысты. [[Футболдан Англия чемпионаты 2004/05|2004/05 жылғы маусым]] сәтті бола қоймады, Роббен маусым басында алған жереқатының кесірінен 18 рет қана Англия чемпионатында алаңға шықты. [[Футболдан Англия чемпионаты 2005/06|Келесі маусымда]] Роббен алты гол соқты да, клубтың чемпион атануына көмектесті. 2007 жылы жазда "[[Реал Мадрид|Реалға]]" ауысты, Мадридтік клуб Роббен үшін 36 млн еуро төледі. "Реал" сапында өз отандасы Весли Снейдермен тізе қосып ойнады. Клубта мықты шабуылшылардың жетіп артылатынына қарамастан, Роббен алаңға жеткілікті түрде шығып тұрды. Ал 2008 жылы клубтан [[Робиньо]] кеткен соң негізгі рөлді [[Гонсало Игуаин]] екеуі атқарды. 2008 жылы желтоқсанда бапкер [[Бернд Шустер]] кетті де, орнына Хуанде Рамос келді. Бапкер ауысқан соң Роббен алаңға шығудан қалды. 2009 жылы жазда клубқа [[Криштиану Роналду]] мен [[Кака]] келді де, Роббен сатылымға шықты. Жаңа клуб тез табылды, "[[Бавария (футбол клубы)|Бавария]]" төрт жылдық келісім шарт жасасты. [[УЕФА Чемпиондар Лигасы 2009/10|2009/10 жылғы Чемпиондар лигасында]] клуб финалға шықты, Роббен 10 кездесуде 4 голдың авторы атанды. [[УЕФА Чемпиондар Лигасының финалы 2012|2012 жылғы Чемпиондар лигасының финалында]] Роббен матч барысында "[[Челси (футбол клубы)|Челси]]" қақпасына пенальти соға алмады, осы сәтсіздіктің кесірінен ойын пенальтилер сериясына дейін жалғасты да, "Бавария" ұтылып қалды. Клуб жанкүйерлері жеңіліске басты кінәлі ретінде Роббенді айыптаумен болды. Бірақ келесі жылғы маусымда клуб тағы да [[УЕФА Чемпиондар Лигасының финалы 2013|финалға]] шықты. Бұл жолы 89-минутта "[[Боруссия Дортмунд]]" қақпасына жеңіс голын соғып, "Бавария" 2:1 есебімен жеңіске жетті де, Роббен турнир қаһарманы атанды. 2019 жылы жазда карьерасын аяқтайтынын мәлімдеді. 2020 жылы жазда карьерасын қайта жаңғыртып, "Гронинген" футболшысы атанды. 2021 жылы 15 шілдеде Арьен Роббен футболшы мансабын қайта аяқтайтынын мәлімдеді.<ref>https://www.instagram.com/p/CRWE1EfBj5U/?utm_source=ig_embed&ig_rid=ce4dbbe4-ac91-4f94-87f0-b67de463e9aa</ref> === Ұлттық құрама === 2003 жылы 30 сәуірде [[Португалия Ұлттық футбол құрамасы|Португалияға]] қарсы жолдастық кездесуде тұңғыш рет құрама сапында алаңға шықты. [[Футболдан 2004 жылғы Еуропа біріншілігі|2004 жылғы Еуропа чемпионатына]] қатысты. Төрт кездесуде алаңға шықты да, турнирдің жартылай финалисі атанды. [[Футболдан 2006 жылғы әлем біріншілігі|2006 жылғы әлем чемпионатында]] құрама 1/8 финалда сүрінді. Роббен топтық кезеңнің бірінші турында [[Сербия және Черногория Ұлттық футбол құрамасы|Сербия және Черногория]] қақпасына ойын тағдырын шешкен жалғыз голды соқты. [[Футболдан 2008 жылғы Еуропа біріншілігі|2008 жылғы Еуропа чемпионатында]] топтыық кезеңде Францияның қақпасына бір гол соқты (4:1). 2010 жылғы әлем чемпионаты қарсаңында жарақат алғанына қарамастан, турнирге қатысатын 23-тің қатарына қосылды. Тек үшінші ойында ғана [[Камерун Ұлттық футбол құрамасы|Камерунға]] қарсы жолдастық кездесуде алаңға шықты. 1/8 финалда [[Словакия Ұлттық футбол құрамасы|Словакия]] қақпасына екі гол соғып, құраманы жеңіске жетеледі. Жартылай финалда [[Уругвай Ұлттық футбол құрамасы|Уругвай]] қақпасына да бір гол енгізді. Ал финалда [[Испания Ұлттық футбол құрамасы|Испания]] қақпасына керемет мүмкіндікті соға алмады, нәтижесінде Нидерланд 0:1 есебімен ұтылып қалды. [[Футболдан 2012 жылғы Еуропа біріншілігі|2012 жылғы Еуропа чемпионатында]] құрама топтан шыға алмады. Роббен топтық турнирдегі үш ойынға да қатысты. [[Футболдан 2014 жылғы әлем біріншілігі|2014 жылғы әлем чемпионатының]] беташар матчында [[Испания Ұлттық футбол құрамасы|Испания]] қақпасына екі гол соқты, бұл ойында Нидерланд 5:1 есебімен жеңіске жетті. Екінші турда [[Аустралия Ұлттық футбол құрамасы|Аустралия]] қақпасына да бір гол соқты. Турнир қорытындысында Нидерланд қола жүлдеге ие болды. 2017 жылы 10қазанда құрама сапындағы соңғы ойынын [[Швеция Ұлттық футбол құрамасы|Швецияға]] қарсы өткізді. Роббен бұл ойында екі гол соқты, соған қарамастан құрама [[Футболдан 2018 жылғы әлем біріншілігі|2018 жылғы әлем чемпионатынан]] тыс қалды. == Жетістіктері == === Командалық === {{ту|Нидерланд}} '''[[ПСВ Эйндховен|ПСВ]]''' * Нидерланд чемпионы: 2002/03 * Нидерланд суперкубогы: 2004 {{ту|Англия}} '''[[Челси (футбол клубы)|Челси]]''' * Англия чемпионы '''(2)''': 2004/05, 2005/06 * Англия кубогы: 2006/07 * Англия суперкубогы: 2005 * Англия лига кубогы '''(2)''': 2004/05, 2006/07 {{ту|Испания}} '''[[Реал Мадрид]]''' * Испания чемпионы: 2007/08 * Испания суперкубогы: 2008 {{ту|Германия}} '''[[Бавария (футбол клубы)|Бавария]]''' * Германия чемпионы '''(8)''': 2009/10, 2012/13, 2013/14, 2014/15, 2015/16, 2016/17, 2017/18, 2018/19 * Германия кубогы '''(5)''': 2009/10, 2012/13, 2013/14, 2015/16, 2018/19 * Германия суперкубогы '''(5)''': 2010, 2012, 2016, 2017, 2018 * УЕФА Чемпиондар Лигасы: 2012/13 * УЕФА Суперкубогы: 2013 * Клубтар арасындағы әлем чемпионы: 2013 {{ту|Нидерланд}} '''[[Нидерланд Ұлттық футбол құрамасы|Нидерланд]]''' * Еуропа чемпионатының қола жүлдегері: 2004 * Әлем чемпионатының финалисі: 2010 * Әлем чемпионатының қола жүлдегері: 2014 === Жеке === * Нидерландтағы жыл таланты: 2003 * Йохан Кройф жүлдесі иегері: 2003 * Германиядағы жыл футболшысы: 2010 * УЕФА Чемпиондар лигасының финалындағы үздік ойыншы: 2012/2013 * Нидерландтағы жыл спортшысы: 2014 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://www.eurosport.ru/football/eredivisie/2021-2022/story_sto8419290.shtml "БАВАРИЯ" МЕН НИДЕРЛАНД ҚҰРАМАСЫНЫҢ БҰРЫНҒЫ ФУТБОЛШЫСЫ АРЬЕН РОББЕН МАНСАБЫНЫҢ АЯҚТАЛҒАНЫН ЖАРИЯЛАДЫ] {{уики}} [[Санат:Нидерланд футболшылары]] [[Санат:Нидерланд Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Гронинген ФК ойыншылары]] [[Санат:ПСВ ФК ойыншылары]] [[Санат:Челси ФК ойыншылары]] [[Санат:Реал Мадрид ФК ойыншылары]] [[Санат:Бавария ФК ойыншылары]] {{England-footy-bio-stub}} n7auipg0kj3p5bks8xpsfyxf9cruz2u 3683446 3683444 2026-10-19T06:44:46Z Wikuiser 172895 [[Арнайы:Үлесі/Wikuiser|Wikuiser]] ([[Қатысушы талқылауы:Wikuiser|талқылауы]]) істеген нөмір 3683444 нұсқасын [[Уикипедия:Жоққа шығару|жоққа шығарды]] 3683446 wikitext text/x-wiki {{Футболшы | есімі = Арьен Роббен | сурет = 2019147183036 2019-05-27 Fussball 1.FC Kaiserslautern vs FC Bayern München - Sven - 1D X MK II - 0201 - B70I8500.jpg | туған күні = 23.1.1984 | сурет ені= 300px | туған жері = Бедюм, [[Нидерланд]] | азаматтығы = {{flagicon|Нидерланд|20px}} [[Нидерланд]] | бойы = 181 | салмағы = 75 | позиция = жартылай қорғаушы | қазіргі клуб = карьерасын аяқтады | клубтары = {{футбол карьерасы |2000—2002|{{flagicon|Нидерланд|20px}} [[Гронинген (футбол клубы)|Гронинген]]|46 (8) |2002—2004|{{flagicon|Нидерланд|20px}} [[ПСВ Эйндховен|ПСВ]]|56 (17) |2004—2007|{{flagicon|Англия|20px}} [[Челси (футбол клубы)|Челси]]|67 (15) |2007—2009|{{flagicon|Испания|20px}} [[Реал Мадрид]]|50 (11) |2009—2019|{{flagicon|Германия|20px}} [[Бавария (футбол клубы)|Бавария (Мюнхен)]]|201 (99) |2020—2021|{{flagicon|Нидерланд|20px}} [[Гронинген (футбол клубы)|Гронинген]]|6 (0) |'''2000—2021'''|'''Барлығы карьерасында'''|'''426 (150)''' }} | ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |2003—2017|{{футбол|Нидерланд}}|96 (37)}} }} '''Арьен Роббен''' ([[23 қаңтар]] [[1984 жыл]], Бедюм, [[Нидерланд Ұлттық футбол құрамасы|Нидерланд]]) — нидерландтық футболшы, шабуылшы. [[Нидерланд Ұлттық футбол құрамасы|Нидерланд]] құрама командасының экс-ойыншысы. 2004, 2008, 2012 жылдары [[Футболдан Еуропа чемпионаты|Еуропа чемпионатына]], 2006, 2010, 2014 жылдары [[Футболдан әлем чемпионаты|әлем чемпионатына]] қатысты. [[Футболдан 2010 жылғы әлем біріншілігі|2010 жылғы әлем чемпионатының]] күміс жүлдегері, [[Футболдан 2014 жылғы әлем біріншілігі|2014 жылғы әлем чемпионатының]] қола жүлдегері. 2013 жылғы [[УЕФА Чемпиондар Лигасы 2012/13|УЕФА Чемпиондар Лигасының]] жеңімпазы, Нидерланд, Испания, Англия, Германия чемпионаттарында алтын жүлдегер атанған. 2013 жылы [[Футболдан клубтар арасындағы әлем біріншілігі 2013|Клубтар әлем біріншілігі]] мен [[УЕФА Суперкубогы 2013|УЕФА Суперкубогын]] ұтып алды. "[[Челси (футбол клубы)|Челси]]", "[[Реал Мадрид|Реал]]", "[[Бавария (футбол клубы)|Бавария]]" секілді топ-клубтарда доп тепкен. == Мансабы == === Клубтық === Балалық шағында "Бедюм", "Гронинген" клубтарының академиясында ойнады. 2000 жылы "Гронинген" сапында кәсіпқой карерасын бастады. 2000 жылы 3 желтоқсанда "Ваалвейк" клубына қарсы тұңғыш ойынын өткізді. Маусым соңында Роббен клубтың үздік ойыншысы атанды. 2002 жылы жазда [[ПСВ Эйндховен|ПСВ]] клубына ауысты, трансфер құны 3.9 млн еуроны құрады. Алғашқы маусымда клуб сапында 33 кездесуде алаңға шығып, 12 гол соқты. Матея Кежманмен тізе қосып ойнап, «Бэтмен және Роббен» деген лақап атқа ие болды. Клуб сапында Нидерланд чемпионы атанып, "Жыл таланты" номинациясын ұтып алды. 2004 жылы "[[Манчестер Юнайтед]]" жетекшілері Роббенді сатып алу үшін 7 млн еуро ұсынып еді, клуб "бұл ақшаға Роббеннің қолтаңбасы мен футболкасын ғана сатып алуға болады" деп келіспеді. Бірнеше күннен соң 18 млн еуроға "[[Челси (футбол клубы)|Челсиге]]" ауысты. [[Футболдан Англия чемпионаты 2004/05|2004/05 жылғы маусым]] сәтті бола қоймады, Роббен маусым басында алған жереқатының кесірінен 18 рет қана Англия чемпионатында алаңға шықты. [[Футболдан Англия чемпионаты 2005/06|Келесі маусымда]] Роббен алты гол соқты да, клубтың чемпион атануына көмектесті. 2007 жылы жазда "[[Реал Мадрид|Реалға]]" ауысты, Мадридтік клуб Роббен үшін 36 млн еуро төледі. "Реал" сапында өз отандасы Весли Снейдермен тізе қосып ойнады. Клубта мықты шабуылшылардың жетіп артылатынына қарамастан, Роббен алаңға жеткілікті түрде шығып тұрды. Ал 2008 жылы клубтан [[Робиньо]] кеткен соң негізгі рөлді [[Гонсало Игуаин]] екеуі атқарды. 2008 жылы желтоқсанда бапкер [[Бернд Шустер]] кетті де, орнына Хуанде Рамос келді. Бапкер ауысқан соң Роббен алаңға шығудан қалды. 2009 жылы жазда клубқа [[Криштиану Роналду]] мен [[Кака]] келді де, Роббен сатылымға шықты. Жаңа клуб тез табылды, "[[Бавария (футбол клубы)|Бавария]]" төрт жылдық келісім шарт жасасты. [[УЕФА Чемпиондар Лигасы 2009/10|2009/10 жылғы Чемпиондар лигасында]] клуб финалға шықты, Роббен 10 кездесуде 4 голдың авторы атанды. [[УЕФА Чемпиондар Лигасының финалы 2012|2012 жылғы Чемпиондар лигасының финалында]] Роббен матч барысында "[[Челси (футбол клубы)|Челси]]" қақпасына пенальти соға алмады, осы сәтсіздіктің кесірінен ойын пенальтилер сериясына дейін жалғасты да, "Бавария" ұтылып қалды. Клуб жанкүйерлері жеңіліске басты кінәлі ретінде Роббенді айыптаумен болды. Бірақ келесі жылғы маусымда клуб тағы да [[УЕФА Чемпиондар Лигасының финалы 2013|финалға]] шықты. Бұл жолы 89-минутта "[[Боруссия Дортмунд]]" қақпасына жеңіс голын соғып, "Бавария" 2:1 есебімен жеңіске жетті де, Роббен турнир қаһарманы атанды. 2019 жылы жазда карьерасын аяқтайтынын мәлімдеді. 2020 жылы жазда карьерасын қайта жаңғыртып, "Гронинген" футболшысы атанды. 2021 жылы 15 шілдеде Арьен Роббен футболшы мансабын қайта аяқтайтынын мәлімдеді.<ref>https://www.instagram.com/p/CRWE1EfBj5U/?utm_source=ig_embed&ig_rid=ce4dbbe4-ac91-4f94-87f0-b67de463e9aa</ref> === Ұлттық құрама === 2003 жылы 30 сәуірде [[Португалия Ұлттық футбол құрамасы|Португалияға]] қарсы жолдастық кездесуде тұңғыш рет құрама сапында алаңға шықты. [[Футболдан 2004 жылғы Еуропа біріншілігі|2004 жылғы Еуропа чемпионатына]] қатысты. Төрт кездесуде алаңға шықты да, турнирдің жартылай финалисі атанды. [[Футболдан 2006 жылғы әлем біріншілігі|2006 жылғы әлем чемпионатында]] құрама 1/8 финалда сүрінді. Роббен топтық кезеңнің бірінші турында [[Сербия және Черногория Ұлттық футбол құрамасы|Сербия және Черногория]] қақпасына ойын тағдырын шешкен жалғыз голды соқты. [[Футболдан 2008 жылғы Еуропа біріншілігі|2008 жылғы Еуропа чемпионатында]] топтыық кезеңде Францияның қақпасына бір гол соқты (4:1). 2010 жылғы әлем чемпионаты қарсаңында жарақат алғанына қарамастан, турнирге қатысатын 23-тің қатарына қосылды. Тек үшінші ойында ғана [[Камерун Ұлттық футбол құрамасы|Камерунға]] қарсы жолдастық кездесуде алаңға шықты. 1/8 финалда [[Словакия Ұлттық футбол құрамасы|Словакия]] қақпасына екі гол соғып, құраманы жеңіске жетеледі. Жартылай финалда [[Уругвай Ұлттық футбол құрамасы|Уругвай]] қақпасына да бір гол енгізді. Ал финалда [[Испания Ұлттық футбол құрамасы|Испания]] қақпасына керемет мүмкіндікті соға алмады, нәтижесінде Нидерланд 0:1 есебімен ұтылып қалды. [[Футболдан 2012 жылғы Еуропа біріншілігі|2012 жылғы Еуропа чемпионатында]] құрама топтан шыға алмады. Роббен топтық турнирдегі үш ойынға да қатысты. [[Футболдан 2014 жылғы әлем біріншілігі|2014 жылғы әлем чемпионатының]] беташар матчында [[Испания Ұлттық футбол құрамасы|Испания]] қақпасына екі гол соқты, бұл ойында Нидерланд 5:1 есебімен жеңіске жетті. Екінші турда [[Аустралия Ұлттық футбол құрамасы|Аустралия]] қақпасына да бір гол соқты. Турнир қорытындысында Нидерланд қола жүлдеге ие болды. 2017 жылы 10қазанда құрама сапындағы соңғы ойынын [[Швеция Ұлттық футбол құрамасы|Швецияға]] қарсы өткізді. Роббен бұл ойында екі гол соқты, соған қарамастан құрама [[Футболдан 2018 жылғы әлем біріншілігі|2018 жылғы әлем чемпионатынан]] тыс қалды. == Жетістіктері == === Командалық === {{ту|Нидерланд}} '''[[ПСВ Эйндховен|ПСВ]]''' * Нидерланд чемпионы: 2002/03 * Нидерланд суперкубогы: 2004 {{ту|Англия}} '''[[Челси (футбол клубы)|Челси]]''' * Англия чемпионы '''(2)''': 2004/05, 2005/06 * Англия кубогы: 2006/07 * Англия суперкубогы: 2005 * Англия лига кубогы '''(2)''': 2004/05, 2006/07 {{ту|Испания}} '''[[Реал Мадрид]]''' * Испания чемпионы: 2007/08 * Испания суперкубогы: 2008 {{ту|Германия}} '''[[Бавария (футбол клубы)|Бавария]]''' * Германия чемпионы '''(8)''': 2009/10, 2012/13, 2013/14, 2014/15, 2015/16, 2016/17, 2017/18, 2018/19 * Германия кубогы '''(5)''': 2009/10, 2012/13, 2013/14, 2015/16, 2018/19 * Германия суперкубогы '''(5)''': 2010, 2012, 2016, 2017, 2018 * УЕФА Чемпиондар Лигасы: 2012/13 * УЕФА Суперкубогы: 2013 * Клубтар арасындағы әлем чемпионы: 2013 {{ту|Нидерланд}} '''[[Нидерланд Ұлттық футбол құрамасы|Нидерланд]]''' * Еуропа чемпионатының қола жүлдегері: 2004 * Әлем чемпионатының финалисі: 2010 * Әлем чемпионатының қола жүлдегері: 2014 === Жеке === * Нидерландтағы жыл таланты: 2003 * Йохан Кройф жүлдесі иегері: 2003 * Германиядағы жыл футболшысы: 2010 * УЕФА Чемпиондар лигасының финалындағы үздік ойыншы: 2012/2013 * Нидерландтағы жыл спортшысы: 2014 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://www.eurosport.ru/football/eredivisie/2021-2022/story_sto8419290.shtml "БАВАРИЯ" МЕН НИДЕРЛАНД ҚҰРАМАСЫНЫҢ БҰРЫНҒЫ ФУТБОЛШЫСЫ АРЬЕН РОББЕН МАНСАБЫНЫҢ АЯҚТАЛҒАНЫН ЖАРИЯЛАДЫ] {{бастама}} {{уики}} [[Санат:Нидерланд футболшылары]] [[Санат:Нидерланд Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Гронинген ФК ойыншылары]] [[Санат:ПСВ ФК ойыншылары]] [[Санат:Челси ФК ойыншылары]] [[Санат:Реал Мадрид ФК ойыншылары]] [[Санат:Бавария ФК ойыншылары]] 7z8v7y6vtqnnfmkk6kvbd84la6i1l7n 0 502226 3683356 2558894 2026-10-19T01:38:08Z Wikuiser 172895 3683356 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы =Ауыл |атауы = Тесіктас |сурет = |әкімшілік күйі = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg = 42|lat_min =52 |lat_sec =21 |lon_deg = 70|lon_min =19 |lon_sec =53 |CoordAddon = type:city(8100)_region:KZ |CoordScale = |ел картасы = 300 |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Жамбыл облысы |кестедегі облыс = Жамбыл облысы{{!}}Жамбыл |ауданы = Жуалы ауданы |кестедегі аудан = Жуалы ауданы{{!}}Жуалы |мекен түрі = ауылдық округ{{!}}Ауылдық округі |мекені = Қошқарата ауылдық округі (Жамбыл облысы){{!}}Қошқарата |ішкі бөлінісі = |әкімі = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |климаты = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} {{мағына|Тесіктас}} '''Тесіктас''' — [[Жамбыл облысы]] [[Жуалы ауданы]], [[Қошқарата ауылдық округі (Жамбыл облысы)|Қошқарата ауылдық округі]]нің құрамындағы ауыл. Ауыл маңындағы үлкен жартаста табиғат құбылыстарынан болған - бір адам әрі-бері өтерліктей тесік бар. Осыған байланысты ауылға "Тесіктас" атауы берілген.<ref>Жамбыл облысының топономикалық атауларының анықтамалығы</ref> == Географиялық орны == Аудан орталығы - [[Бауыржан Момышұлы ауылы]]нан солтүстік-батысқа қарай орналасқан. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Жуалы ауданы елді мекендері}} [[Санат:Жуалы ауданы елді мекендері]] {{Kazakhstan-geo-stub}} rle2haakr12dxp8qxi2le9167b3l44o 0 508937 3683599 3252282 2026-10-19T11:41:59Z 1nter pares 146705 /* */ 3683599 wikitext text/x-wiki {{Дереккөзі жоқ}} {{Тұлға |Есімі = Генри Гудзон |Шынайы есімі = Henry Hudson |Сурет = HenryHudson.jpg |Сурет ені =250px |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Туған күні = 22 қыркүйек 1570 жыл |Туған жері = Ұлыбритания |Мансабы = Саяхатшы |Азаматтығы = [[Лондон]] |Ұлты = [[Англия]] |Қайтыс болған күні = 1611? |Қайтыс болған жері = белгісіз |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = |Балалары = |Марапаттары = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Генри Гудзон (Хадсон)''' ({{lang-en|Henry Hudson}}; 12 қыркүйек 1570 жыл - 1611 жыл) — ағылшын саяхатшысы. Оның нақты туған жылы белгісіз бірақ кейбір деректерге сүйене ол 1570 жылдың 12 қыркүйегінде [[Лондон]]да дүниеге келген. Шамамен [[1611 жыл]]ы кеме апатында [[Канада]] жерінде дүние салған. == Саяхат == Гудзон алғашында «Мәскеу сауда компаниясымен» келісім жасасып, [[1607 жыл]]ы [[1 мамыр]]да [[Англия]] жағалауынан шығады да, [[13 маусым]]да [[Гренландия]]ның Солтүстік жағалауында – 70 градус солтүстік ендікте болады. Американың солтүстік жағалауын өте ауыр жағдайда зерттейді. Оның ашқан жері кейін Гудзон бұғазы, Гудзон шығанағы деп аталды. Екінші рет жүзуіне ол [[Шпицберген|Шпицберген аралына]] келіп, одан әрі [[Азия]]ға өте алмай Англия жағалауына қайтып оралады. Енді Ағылшын көпестері Гудзонға қаражат бермеді, оның Солтүстік-Батыс, жолын ашам деген сөзіне сенбеді. 1609 жылы [[Голландия]]дан шыққан Гудзон кемесі Шпицберген, [[Жаңа Жер|Жаңа Жер аралдарында]] болып, ол жерді зерттеді. Одан әрі солтүстік құрлықты жағалай жүзіп, Қытайға бармақ болды. Бірақ ол кезде, кейін Беринг ашқан, Азия мен Америка арасындағы бұғаз дүние жұзілік география ғылымына әлі белгісіз болатын. Оны суық Қар теңізі шығысқа өткізбеді. Гудзон Солтұстік Америка жағалауын 40 13 – қа дейін барып зерттеді. Ол Жаңа Амстердам қаласының іргесін қалады. Бұл қала кейін [[Нью-Йорк]] деп аталды. Гудзон кейінірек [[Гренландия]], Солтүстік Америка жағалауын мұқият зерттеп картаға түсірді. Сөйтіп жүргенде әуелден Гудзонға қарсы болған матростар оны баласымен, жақын жолдастарымен ашық теңізге тастап кетеді. Содан, 1612 жылы ағылшын көпестері Солтүстік-батыс кеме жолын ашуға экспедиция ұйымдастырып, Гудзонды іздеді. Ағылшындар Солтүстік-батыс кеме жолын табуға тағы экспедиция жіберді. Бірақ экспедиция ол жолды таба алмады, тек солтүстік жағалауды зерттеп қайтты. Олар 70, 75 40′ солтүстік ендіке дейін зерттеді. [[Сурет:Henry Hudson map.JPG|186 × 270px|нобай|Генри Гудзонның 4-ші экспедициясы]] == Бүлік == [[1611 жыл]]дың көктемінде жолы мұздан босаған соң оның ойы өз зерттеуін жаңарту болатын. Бірақ кеме мүшелері үйлеріне оралуды талап еткен. Содан 8 адам өз үйлеріне жол жүріп кетеді сонымен қатар 7 адамды кемеден түсіріп кетеді оның ішінде Гудзон және оның ұлы да бар. Оларға ешқандай су,тамақ қалдырмайды. Одан соң Генри Гудзон туралы еш хабар жоқ. [[Сурет:Last Voyage Of Henry Hudson.jpg|186 × 270px|нобай|Генри Гудзонның соңғы саяхаты]] [[Санат:Саяхатшылар]] 301brlkpa1hsjne310kopauqs15rxop 0 512469 3683369 3335822 2026-10-19T01:58:41Z Wikuiser 172895 3683369 wikitext text/x-wiki {{Партия | партия атауы = Аустрия коммунистік партиясы | шынайы атауы = Kommunistische Partei Österreichs | логотипі = Kommunistische Partei Österreichs Logo.svg | логотип ені = | сурет атауы = | басшысы = Мирко Месснер | негіздеуші = | құрылуы = Қараша 3, 1918<ref name="tfd">{{cite web|url=http://encyclopedia2.thefreedictionary.com/Austrian+Communist+Party|title=The Great Soviet Encyclopedia: Communist Party of Austria|publisher=[[USSR]]|year=1979|accessdate=3 May 2013}}</ref> | таратылуы = | штаб-пәтері = Drechslergasse 42<br />A-1140 [[Вена]] | идеологиясы = Аустромарксизм, Еурокоммунизм, Демократиялық социализм | интернационалы = | одақтастар = | жастар ұйымы = | мүшелер саны = 3500 (2004)<ref>{{cite news|url=http://derstandard.at/2577301|work=[[Der Standard]]|title=Hintergrund: Mitgliederzahlen sinken konstant|date=19 September 2006|accessdate=19 April 2012|language=German}}</ref> | ұраны = | Төменгі палатадағы орындар = | Төменгі палатадағы орындар_параметр = | Жоғарғы палатадағы орындар = | Жоғарғы палатадағы орындар_параметр = | Еуропарламенттегі орындар = | әнұраны = | партиялық мөр = | тұлғалар = | ресми сайты = [http://www.kpoe.at/ http://www.kpoe.at/] }} '''Аустрия коммунистік партиясы''' (АКП) 1918 ж. 3 қарашада құрылды. 1919 ж. [[Коминтерн]]ге енді. АКП пролетарлық диктатурасы үшін күресу ұр-нын көтерді, Кеңестік Ресейді сөзсіз қолдау жағында болды. Алайда ол кезде партия сан жағынан аз, ұйымдық және идеологиялық жағынан өлсіз еді. АКП басшылары әсіре солшылдық кателерге жол берді. Оның үстіне өр түрлі оппортунистік топтардың жік-пгілдік әрекеттері партия үйымдарын қатты әлсіретті. Партияның бірлігі жолындағы күресте 8-съездің (1925) жр мәні болды, онда жікшіл оппорту-нистер идеялық жағынан талқандал-ды. АКП 10-съезі (1929 ж. февр.) оң-жыл оппортунистерді партиядан шы-ғарды. АКП қатарын топтастыруда И. Коплениг зор роль атқарды; ол 1924 ж. партияның бас секретары бо-ткггт сайланды. АКП еңбекшілерді [[фашизм]]ге қарсы күреске жұмылдыру жолында едәуір кріыс істеді. 1933 ж. майда партияға тыйым салынып, ол астыртын жағ-дайға кошуге мәжбүр болды. 1938 ж. жартта гитлершілер Австрияға басып йргеннен кейін, компартия халықты герман фашистеріне қарсы күреске шақырды, прогресшіл күштердің тәуелсіздік жолындағы қимылын басқарды. Австрия фашистік Германияның үстемдігінен азат етілгеннен кейін (1945) АКП астыртын жағдайдан шықты. 13-съезд (1946 ж. апр.) про-граммалық мәлімдеме жариялап, пар-тияның жаңа Уставын қабылдады. АКП ұлттық тәуелсіздік, бейбітшілік пен демократия үшін күресті орісте-тіп, АҚШ пен Англия империалистерінің Австрияны бат. мемлекеттерінің агрессиялық одақтарына тарту әреке-тіне қарсы шықты. Партияның 16-съе-зі (1954 ж. май) «Аустрияны тәуелсіздікке жеткізетін және оны қамтамасыз ететін жол» деген программа-лық мәлімдеме қабылдады. АКП 17-съезі (1957 ж. наурыз) Австрияның дә-йекті бейтараптылық саясат жүргізуі үшін, жаңа соғыс қаупіне қарсы кү-ресу, еңбекшілердің тұрмыс дәреже-сін арттыру, жұмысшы табьгаың бір-лігін нығайту, партиялық ішкі демо-кратияны өрістету, ревизионизм мен реформизмге жол бермеу шараларын белгіледі. АКП коммунистік және жұ-мысшы партиялары өкілдерінің Мәскеуде болып өткен барлық кеңестерінің документтерін мақұлдады. 1958 ж. ақпанда АКП конференңиясы «Ав-стрияны социализмге анаратын жол» атты программалық документ қабыл-Дады. АКП ұйымдары территориялық-өндірістік әдіспен құрылған. Партияның жоғарғы органы — АКП съезі. Съездер аралығындағы кезеңде партия жұмысына ОК басшылық етеді. АКП орталық органы — «Фольксштимме» («Уоікззіітше») газеті, теориялық органы — «Вег унд ңиль» («\Уед иші 2іе1») журналы. Әдеб.: Коммунисты в борьбе за незави-симость Австрии, пер. с нем., М., 1956; XVII съезд и конференция 1958 года Ком-мунистической партии Австрии, М., 1958. АВСТРИЯЛЫҚТАР—ұлт, Австрияның негізгі халқы. Саны 7 млн-ға жуық (1966). 2 млн-нан аса А. шетелдерде (Италияда, АҚШ-та т. б.) тұрады. А. неміс тілінің диалектісінде сөйлейді. Әдеби тілі — неміс тілі. Дінге сенетін А-тардың 90%-і католиктер, қалғанда-ры — протестанттар.<ref name=source1>[[Қазақ энциклопедиясы]] I том</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Елдер бойынша коммунистік партиялар]] {{Party-stub}} bigqtmmeenjpfuithwno7ze5j145o4x 0 517932 3683307 2925583 2026-10-18T18:51:56Z Nurken 111493 Nurken [[Ұлыбритания және Ирландия біріккен патшалығы]] бетін [[Ұлыбритания және Ирландия біріккен корольдігі]] бетіне жылжытты 2662319 wikitext text/x-wiki : ''Бұл мақала — «Ұлыбритания және Ирландия Біріккен Патшалығы» ([[1801]]—[[1922]])) деп аталатын тарихи мемлекет туралы. Қазіргі таңдағы ізбасар-мемлекет туралы білгіңіз келсе, мына мақалаларды қараңыз: '''[[Ұлыбритания]]'''.'' : ''Терминдерді түсіндіру үшін '''[[Англия]]''', '''[[Ұлыбритания]]''', '''[[Британия]]''' және '''Біріккен патшалық''', сондай-ақ тағыда қараңыз '''[[Британ аралдары (терминология)]]'''.'' {{Тарихи мемлекеттер |атауы = Ұлыбритания және Ирландия Біріккен Патшалығы |өз атауы = United Kingdom of Great Britain and Ireland |статусы = |әнұраны = |байрақ = Flag of the United Kingdom.svg |байрақ_сипаттамасы = [[Ұлыбритания туы|Біріккен Патшалық туы]] |елтаңбасы = Coat of Arms of the United Kingdom (1837-1952).svg |елтаңба_сипаттамасы = [[Ұлыбритания елтаңбасы|Біріккен Патшалық елтаңбасы]] |карта = UK of Britain & Ireland in Europe.png |size = 250px |сипаттамасы = Орналасуы <!-- |type_before = егер бұл параметр үлгіде кездесетін болса, онда келесіні жазу керек: «Құрушы мемлекеттер», әйтпесе, оны өшіріңіз. Онда былай шығады: «Алдыңғысы».--> |p1 = Ұлыбритания Патшалығы |flag_p1 = Union flag 1606 (Kings Colors).svg |image_p1 = |p2 = Ирландия Патшалығы |flag_p2 = Saint Patrick's Saltire.svg |image_p2 = |p3 = |flag_p3 = |image_p3 = |p4 = |flag_p4 = |image_p4 = |құрылуы = [[1801]] |ыдырауы = [[1922]] <!-- |type_after = егер бұл параметр үлгіде кездесетін болса, онда келесіні жазу керек: «Ыдырағаннан кейінгі мемлекеттер…», әйтпесе, оны өшіріңіз. Онда былай шығады: «Кейінгісі».--> |s1 = Ұлыбритания және Солтүстік Ирландия Біріккен Патшалығы |flag_s1 = Flag of the United Kingdom.svg |image_s1 = |s2 = Ирландия ерікті мемлекеті |flag_s2 = Flag of Ireland (3-2).svg |image_s2 = |s3 = |flag_s3 = |image_s3 = |s4 = |flag_s4 = |image_s4 = |ұраны = [[Dieu et mon droit]]<br />({{lang-fr|Құдай және менің құқығым}}) |астана = [[Лондон]] |қалалары = |тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] |валютасы = |қосымша_параметр = |параметр_мазмұны = |аумағы = |халқы = |басқару_формасы = [[Парламенттік монархия]] |династиясы = |басқарушылар_титулы = [[Британ монархиясы|Ұлыбритания және Ирланды Патшасы немесе Патшайымы]] |басқарушы1 = [[III Георг (Ұлыбритания патшасы)|III Георг]] |басқарушы_жылы1 = [[1820]]—[[1830]] |басқарушылар_титулы2 = <!--келесі басқарушының титулы өзгеріп кеткен жағдайда қолданылады--> |басқарушы2 = [[IV Вильгельм (Ұлыбритания патшасы)|IV Вильгельм]] |басқарушы_жылы2 = [[1830]]—[[1837]] |басқарушылар_титулы3 = |басқарушы3 = [[Виктория (Ұлыбритания патшайымы)|Виктория]] |басқарушы_жылы3 = [[1837]]—[[1901]] |басқарушылар_титулы4 = |басқарушы4 = [[VII Эдуард]] <small> |басқарушы_жылы4 = [[1901]]—[[1910]] |басқарушылар_титулы5 = |басқарушы5 = [[V Георг]] |басқарушы_жылы5 = [[1910]]—[[1936]] |басқарушылар_титулы6 = |басқарушы6 = |басқарушы_жылы6 = |діні = |қосымша_параметр1 = |параметр_мазмұны1 = |Кезең1 = |Уақыт1 = |Жыл1 = |Кезең2 = |Уақыт2 = |Жыл2 = |Кезең3 = |Уақыт3 = |Жыл3 = |Кезең4 = |Уақыт4 = |Жыл4 = |Кезең5 = |Уақыт5 = |Жыл5 = |Кезең6 = |Уақыт6 = |Жыл6 = |Кезең7 = |Уақыт7 = |Жыл7 = |Кезең8 = |Уақыт8 = |Жыл8 = |Кезең9 = |Уақыт9 = |Жыл9 = |Кезең10 = |Уақыт10 = |Жыл10 = |Кезең11 = |Уақыт11 = |Жыл11 = |қосымша_параметр2 = |параметр_мазмұны2 = |дейін = |д1 = |д2 = |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |кейін = |к1 = |к2 = |к3 = |к4 = |к5 = |к6 = |к7 = |ескерту = }} '''Ұлыбритания және Ирландия Біріккен Патшалығы''' [[1801 жыл]]дың [[1 қаңтар]]ындағы [[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбритания]] (өз кезегінде [[1707 жыл]]ы [[Шотландия Патшалығы|Шотландия]] мен [[Англия Патшалығы|Англия]]ның бірігуінен пайда болған) және [[Ирландия Патшалығы|Ирландия Патшалықтарының]] қосылуынан пайда болған [[монархия]]. Мемлекет [[1922 жыл]]дың [[6 желтоқсан]]ында Ирландияның өз тәуелсіздігін алуына байланысты тарих сахынасынан кетеді. Тек [[1927 жыл]]ы қабылданған акт бойынша мемлекет атауы — [[Ұлыбритания|Ұлыбритания және Солтүстік Ирландия Біріккен Патшалығы]] деп өзгертілді. [[XIX ғасыр]]да отарлау саясатына байланыста әлемнің ірі, әрі экономикалық тұрғыдан дамыған және үстемді мемлекетіне айналды; бейресми — [[Британ империясы]] деген атқа ие болды. {| class="wikitable" | width="30%" align="center" |''Ізашар-мемлекет:''<br />[[Ұлыбритания Патшалығы]]<br /><small>[[1707]]-[[1801]]</small><br />[[Ирландия Патшалығы]]<br /><small>[[1541]]-[[1801]]</small> | width="40%" align="center" |'''Ұлыбритания және Ирландия<br /> Біріккен Патшалығы'''<br /> <small>[[1801]]-[[1922]]</small> | width="30%" align="center" |''Ізбасар-мемлекет:''<br />[[Ұлыбритания|Ұлыбритания және Солтүстік Ирландия Біріккен Патшалығы]]<br /><small>[[1922]]-''қазіргі таң''</small><br />[[Ирландия ерікті мемлекеті]]<br /><small>[[1922]]-[[1937]]</small> |} [[Санат:Ұлыбритания тарихы]] [[Санат:1801 жылы пайда болғандар]] [[Санат:1922 жылы таратылғандар]] [[Санат:Ирландия тарихы]] [[Санат:Корольдік]] 4wkh7ox61odwri3mimhtg6x5c3e32bs 0 522524 3683503 2464827 2026-10-19T08:02:25Z Wikuiser 172895 /* Қаруды пайдаланушы елдер */ 3683503 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Army Heritage Museum B.A.R..jpg|300px|нобай|оңға|Браунинг M1918A2]] '''Браунинг М1918''' - [[Джон Мозес Браунинг]] құрастырған [[автомат]]ты [[винтовка]] немесе жеңіл қолға ұстайтын [[автомат]]. Құрылымы жағынан ''әуемен салқындайтын ұңғысы, газ өткізетін автоматикасы'' бар, қуат көзі қорабында орналасқан. Бұл қару [[АҚШ]]-тың және [[Бельгия]]ның, [[Польша]]ның, [[Швеция]]ның, [[Балтық теңізі]] елдері мен [[Қытай]]дың және басқада мемлекеттердің әскери қаруы санатында болды. [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде поляктардан олжалаған браунингтерін немістер [[1944]] жылдың күзіне дейін пайдаланды. ''Автоматты Браунинг винтовкасы'' француздардың ''бөгеме атыс'' идеясына сай келген қару үлгісі болатын. Оны америкалықтар жүзеге асырды.<ref>1100 қызықты деректер</ref> ==Нұсқалары== *М1918 ([[1918]] 102мың дана) *М1922 ([[1922]] ) *М1918А1 ([[1937]]) * М1918А2 ([[1940]]-[[1950]]) == Қаруды пайдаланушы елдер == *{{байрақ|Аустрия}} *{{байрақ|Бельгия}} *{{байрақ|Боливия}} *{{байрақ|Бразилия|1889}} *{{байрақ|Камбоджа}} *{{байрақ|Канада|1868}} [[Канада]] *{{байрақ|Чили}} *{{байрақ|Қытай}}<ref>{{cite book |last=Spurr |first=Russell |year=1988 |title=Enter the Dragon: China's Undeclared War Against the U.S. in Korea 1950-51 |publisher=Newmarket Press |location=New York |isbn = 1-55704-008-7}}</ref> *{{байрақ|Тайвань}} *{{байрақ|Колумбия}}<ref name="jones2009">{{cite book |editor1-first=Richard D. |editor1-last=Jones |editor2-first=Leland S. |editor2-last=Ness |title=Jane's Infantry Weapons 2009/2010 |date=January 27, 2009 |edition=35th |publisher=Jane's Information Group |location=Coulsdon |isbn=978-0-7106-2869-5}}</ref> *{{байрақ|Коста-Рика}}<ref name="gander1995">Gander, Terry J.; Hogg, Ian V. ''Jane's Infantry Weapons 1995/1996''. Jane's Information Group; 21 edition (мамыр 1995). ISBN 978-0-7106-1241-0.</ref> *{{байрақ|Куба}} *{{байрақ|Мысыр}} *{{байрақ|Сальвадор}} *{{байрақ|Эфиопия}}<ref name="jones2009"/> *{{байрақ|Финляндия}} *{{байрақ|Франция}} *{{байрақ|Нацистік Германия}} *{{байрақ|Грекия}} *{{байрақ|Гаити}} *{{байрақ|Индонезия}} *{{байрақ|Израиль}} *{{байрақ|Лаос}} *{{байрақ|Либерия}}<ref name="jones2009"/> *{{байрақ|Люксембург}} *{{байрақ|Нидерланд}} *{{байрақ|Норвегия}} *{{байрақ|Пәкістан}} *{{байрақ|Панама}} *{{байрақ|Филиппин}} *{{байрақ|Польша}} *{{байрақ|Оңтүстік Судан}} *{{байрақ|КСРО}} *{{байрақ|Швеция}} *{{байрақ|Тайланд}} *{{байрақ|Түркия}} (1950–80)<ref>http://www.militaryfactory.com/smallarms/detail.asp?smallarms_id=58</ref> *{{байрақ|Ұлыбритания}}<ref>The Home Guard training Manual, Maj John Langdon-Davies, John Murry and the Pilot Press 1942, p. 120.</ref> *{{байрақ|АҚШ|1912}} *{{байрақ|Уругвай}}<ref name="jones2009"/> == Дереккөздер == <references/> == Сыртқы сілтемелер == *http://joyreactor.cc/post/760339 *http://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/622323 [[Санат:Қарулар]] 6jn62xsgcns9d41rgi9x1jqbe1j6c7z 0 522527 3683514 2800982 2026-10-19T08:14:25Z Wikuiser 172895 /* Шығарушы елдер */ 3683514 wikitext text/x-wiki [[File:MP5A3.jpg|thumb|MP5A3]] '''Мp5''' - [[1960]] жылдары [[HK G3]] негізінде жасалған тапанша-пулемет. Оны немістің ''Хеклер, Кох'' фирмалары жасап шығарды. ==Шығу тарихы== ''Мр5'' тапанша-пулеметін ''Хеклер мен Кох фирмалары'' [[1969]] жылы ''НК54'' деген атпен ұсынды. Бұл атау фирманың нөмірлеу үлгісіне сай таңдалды: ''5 саны'' қарудың тапанша-пулемет екенін білдірсе, ''4 саны'' тапанша-пулеметтің ''9*19 мм'' ''Парабеллум'' оқ-дәрісімен жасалғанын білдіреді. Заманауи атауына [[1966]] жылдың ортасында ''Герман Федерациялық Республикасы полициясының'' қаруы ретінде қабылданғаннан кейін ие болды.<ref>1100 қызықты деректер</ref> ==Нұсқалары== [[File:Hkmp5k.jpg|thumb|MP5K]] [[File:Heckler Koch MP5.jpg|thumb|Heckler Koch MP5SD]] *МР5 *МР5А1 *МР5А2 *МР5А3 *MP5SD *MP5K *MP5SF *MP5N *MP5F *MP5K-PDW (Personal Defense Weapon) *MP5/10 *MP5/40 *HK94 *SP89 (Sport Pistole M1989) ==Шығарушы елдер== * {{байрақ|Қытай}} * {{байрақ|Франция}} * {{байрақ|Грекия}}<ref>{{cite web|url=http://www.eas.gr/index.php?lang=en&sec=7&cid=113 |title=Hellenic Defense Systems |publisher=Eas.gr |date= |accessdate=2009-06-26}}</ref> * {{байрақ|Иран}} * {{байрақ|Мексика}} * {{байрақ|Пәкістан}} * {{байрақ|Сауд Арабиясы}} * {{байрақ|Судан}}<ref>{{cite web|url=http://www.mic.sd/images/products/wepons/en/TIHRAGAbn.html |title=Military Industry Corporation (MIC) Official Website |publisher=Mic.sd |date= |accessdate=2009-06-26}}</ref> * {{байрақ|Түркия}}<ref>{{cite web|url=http://www.mkek.gov.tr/english/foUrunDetaylari.aspx?iKodUrun=220&iKodUrunKategorisi=107 |title=Turkey MKEK MP5 |publisher=MKEK |date= |accessdate=2009-06-26}}</ref> * {{байрақ|Ұлыбритания}} == Қаруды пайдаланушы елдер == {{col-begin}} {{col-break}} * {{байрақ|Albania}} * {{байрақ|Argentina}} * {{байрақ|Australia}}} * {{байрақ|Bahrain}} * {{байрақ|Bangladesh}}: * {{байрақ|Belarus}} * {{байрақ|Belgium}} * {{байрақ|Brazil}} * {{байрақ|Bulgaria}} * {{байрақ|Canada}} * {{байрақ|China}} * {{байрақ|Costa Rica}} * {{байрақ|Croatia}} * {{байрақ|Czech Republic}} * {{байрақ|Denmark}} * {{байрақ|Dominican Republic}} * {{байрақ|Ecuador}} * {{байрақ|Egypt}} * {{байрақ|El Salvador}} * {{байрақ|Estonia}} * {{байрақ|Finland}} * {{байрақ|France}} * {{байрақ|Germany}} * {{байрақ|Greece}} * {{байрақ|Hong Kong}} * {{байрақ|Iceland}} * {{байрақ|India}} {{col-break}} * {{байрақ|Indonesia}} * {{байрақ|Iraq}} * {{байрақ|Ireland}} * {{байрақ|Italy}} * {{байрақ|Jamaica}} * {{байрақ|Japan}} * {{байрақ|Jordan}} * {{байрақ|Kuwait}} * {{байрақ|Kenya}} * {{байрақ|Lithuania}} * {{байрақ|Luxembourg}} * {{MYS}} * {{байрақ|Malta}} * {{байрақ|Mauritius}} * {{байрақ|Mexico}}: * {{MAR}} * {{байрақ|Netherlands}} * {{байрақ|New Zealand}} * {{байрақ|Nicaragua}} * {{байрақ|Niger}} * {{байрақ|Nigeria}} * {{байрақ|Norway}} * {{байрақ|Pakistan}} * {{байрақ|Philippines}} * {{байрақ|Poland}} * {{байрақ|Portugal}} * {{байрақ|Qatar}} {{col-break}} * {{байрақ|Romania}} * {{байрақ|Russia}} * {{байрақ|Saudi Arabia}} * {{байрақ|Serbia}} * {{байрақ|Singapore}} * {{байрақ|Slovakia}} * {{байрақ|Slovenia}} * {{байрақ|South Africa}} * {{байрақ|South Korea}} * {{байрақ|Spain}} * {{байрақ|Sri Lanka}} * {{байрақ|Sudan}} * {{байрақ|Sweden}} * {{байрақ|Taiwan}} * {{байрақ|Thailand}} * {{байрақ|Turkey}} * {{байрақ|Ukraine}} * {{байрақ|United Arab Emirates}} * {{байрақ|United Kingdom}} * {{байрақ|United States}} * {{байрақ|Uruguay}} * {{байрақ|Vatican City}} * {{байрақ|Vietnam}} * {{байрақ|Zambia}}{{sfn|Jones|2009|p=514}} {{col-end}} == Дереккөздер == <references/> [[Санат:Қарулар]] o7ugfmr1a4ptx4gw1nve99ktlagpyy4 0 522579 3683515 3512573 2026-10-19T08:16:36Z Wikuiser 172895 /* Қаруды пайдаланушы елдер */ 3683515 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Stgw 90.jpg|300px|нобай|оңға|SIG SG 550]] '''SIG SG 550'''/'''Stgw 90''' ({{lang-de|'''St'''urm'''g'''e'''w'''ehr 90}}) — [[1979]]-[[1980]] жылдары жасалған швейцариялық [[автомат]]. ==Тарихы== Бұл қаруды жасап шығару жайлы талапты [[1978]] жылы [[Швейцария]]ның қарулы күштер басшылығы қойды. [[1983]] жылы сәтті сынақтан өткеннен соң әскери басшылық қаруды [[армия]] қаруы қатарына алу туралы шешім қабылдады. Бірақ қаржылық күштердің жетімсіздігіне байланысты оны шығару онжылдықтың екінші жартысына қалдырылды. Ал ресми түрде '''SG 550''' [[винтовка]]сы мен оның қысқартылған түрі '''SG 551''' автоматы [[1990]] жылы қару қатарына қабылданды.<ref>1100 қызықты деректер</ref> ==Қару жайлы анықтамалар== ''SIG SG 550'' автоматикасы түтіндік газды оқпан каналынан шығаруға негізделген, бекітпені екі рет қайыру арқылы жабылады. Қайырмалы серіппесі оқпанның жанында орналасқан. Атқан кезде ол арнайы сояуыш жағасы мен оқпан қорабының алдыңғы қабырғасының ортасында бүгіледі. ''SIG SG 550'' атқан кездегі орташа ауытқуы 300 метрде 60-70 мм құрайды''. SIG SG 550'' минутына 700 оқ атады.<ref>Энциклопедия вооружений</ref> ==Нұсқалары== *SG 550 *SG 551 SWAT *SG 552 Commando *SG 553 *SIG 556 *SIG 556 SWAT *SIG SG 550 Sniper *SG 550 SP, 551 SP, 552 SP, PE 90 и SIG Sport *SIG SG 751 (SIG SAPR) == Қаруды пайдаланушы елдер == *{{байрақ|Аргентина}} *{{байрақ|Бразилия}} *{{байрақ|Канада}} *{{байрақ|Финляндия}} *{{байрақ|Франция}} *{{байрақ|Германия}} *{{байрақ|Үндістан}} *{{байрақ|Индонезия}} *{{байрақ|Макао}} *{{байрақ|Малайзия}} *{{байрақ|Мальта}} *{{байрақ|Нидерланд}} *{{байрақ|Сербия}} *{{байрақ|Словакия}} *{{байрақ|Оңтүстік Корея}} *{{байрақ|Испания}} *{{байрақ|Швейцария}} *{{байрақ|Түркия}} *{{байрақ|Тунис}} *{{байрақ|АҚШ}} *{{байрақ|Ватикан}}<ref>http://www.guns.com/2014/04/13/guns-swiss-guard/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140729061922/http://www.guns.com/2014/04/13/guns-swiss-guard/ |date=2014-07-29 }} Guns of the Swiss Guard</ref> ==Галерея== <gallery> Image:Caroline-profile-bipode-p1000509.jpg Image:Caroline-canon-degivrage-p1000523.jpg Image:Fass90-bayonette-p1000786.jpg Image:Caroline-crosse-repliee-p1000515.jpg Image:SIG-552-p1030040.jpg </gallery> == Дереккөздер == <references/> == Сыртқы сілтемелер == *http://ohrana.ru/weapon/sniper_rifles/2583/ *http://gunsite.narod.ru/index.htm [[Санат:Қарулар]] b2wzssd6xdv3t4m1j7cmjd27rygdgon 0 523857 3683377 3238168 2026-10-19T02:42:23Z Ziv 164355 ([[c:GR|GR]]) [[File:Vincent Willem van Gogh 076.jpg]] → [[File:Van Gogh - The Night Café (1888).jpg]] Crit 2: More precise 3683377 wikitext text/x-wiki '''«Түнгі кафе»''' — [[Ван Гог|Винсент Ван Гог]]тың суреті. Сурет [[1888 жыл]]ы Арль қаласында салынған. Сурет әдеттегідей май бояумен емес акварельмен жазылған. Осы картинаны «Ван Гогтың жауһары» депте атайды. Ван Гог жарық түстерді қолданғандықтан, осы картина жоғары бағаланған. == Тарихы == Суретте Арль қаласындағы вокзал маңындағы кафе бейнеленген. Ван Гогтың өзі осы кафеде жиі болып тұрған. Осы кафенің егесін Жозеф-Мишельді және оның әйелі Мари Жиноны Ван Гог бейнелеген суреттері де бар. Солай-ақ, «Арль тұрғыны» деген суретінде Мари Жиноның бейнесі салынған. Уақытысында, Ван Гог Арльдің түнгі өмірін және осы кафеге ұқсайтын орындарды жақсы білген. Осы суреттің мағынасын Ван Гог өзінің ағасына жолдаған хатта жазған. [[1888 жыл|1888 жылдың]] қыркүйегінде осы суретті салған кезде Ван Гог үш түн қатар жұмыс істеп, ал күндіз ұйықтаған болатын. == Иелері == [[1908 жыл]]дың көктемінде «Түнгі кафе» суреті көрмеге қойылып, оны орыс көпесі Иван Морозов оны 3 000 рубльге сатып алған. [[1918 жыл]]ы сурет Совет үкіметінің мүлігі болып жарияланды. 1928-1933 жылдар аралығында картина Мәскеу көрмесінде қойылып, 1948 жыл осы картинаны Стефан Кларк сатып алды. Стефан Кларк өлгеннен кейін осы картинаны өсиет етіп Йельский университетіне берді. == Галерея == {|class="graytable" |+ | width="29%"|[[Сурет:Van Gogh - The Night Café (1888).jpg|center|330px]] | width="5%"| | width="32%"|[[Сурет:Vincent Willem van Gogh 059.jpg|center|205px]] | width="5%"| | [[Сурет:Night Cafe in Arles, The.jpg|center|350px]] |- | align="center"|Түнгі кафе картинасы,май бояу,кенеп,1888 жыл | | align="center"|«Арль тұрғыны».Мари Жино | | align="center"|Түнгі кафе,акварель |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Суреттер]] [[Санат:Сурет өнері]] [[Санат:Ван Гог жұмыстары]] jtbxfoukyyadh60zf4nbtoy8ydbllfa 0 524248 3683447 3610249 2026-10-19T06:46:20Z Wikuiser 172895 3683447 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Алан Ширер<ref name="PFA 556">{{cite book | last = Hugman | first = Barry J. | title = The PFA Premier & Football League Players' Records 1946–2005 | publisher = Queen Anne Press | year = 2005 | page = 556 | isbn = 1-85291-665-6 }}</ref> |толық аты = |лақап аты = |сурет = Alan Shearer 2008.jpg |сурет ені =200px |атауы = |туған күні = 13.8.1970 |туған жері = Ньюкасл-апон-Тайн, [[Англия]]. |азаматтығы = {{flagicon|England}} [[Англия]] |бойы = 183 см |салмағы = |позиция = [[Шабуылшы]] |қазіргі клуб = ''карьерасын бітірді'' |номері = |клубтары = {{футбол карьерасы |1988—1992|{{flagicon|England}} [[Саутгемптон (футбол клубы)|Саутгемптон]]|118 (23) |1992—1996|{{flagicon|England}} [[Блэкберн Роверс]]|138 (112) |1996—2006|{{flagicon|England}} [[Ньюкасл Юнайтед]]|303 (148)}} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |1992—2002|{{flagicon|England}} [[Англия Ұлттық футбол құрамасы|Англия]]|63 (30)}} |шынайы есімі={{Lang-en|Alan Shearer}}}} '''Алан Ширер''' ({{lang-en|Alan Shearer}}) — әйгілі [[Англия|ағылшын]] [[футбол]]шысы. [[Англия Ұлттық футбол құрамасы|Англия Ұлттық футбол құрама командасы]] және «Ньюкасл» капитан болды. == Өмірбаяны == [[1970 жыл]]дың [[13 тамыз]]ы Ньюкасл-апон-Тайн ауданы. Алан Ширер алғаш мансабын «Саутгемптон» клубында бастады. [[1996 жыл]]дың [[30 шілде]] ол «Блэкберн Роверсмен» келісімге келді деп жарияланды<ref name=S>{{cite web|url=http://www.thefa.com/England/SeniorTeam/NewsAndFeatures/Postings/England_AtoZ_S.htm|title=S is for Shearer|accessdate=13 August 2008|publisher=The Football Association|date=18 шілде 2007|archiveurl=http://web.archive.org/web/20081210194724/http://www.thefa.com/England/SeniorTeam/NewsAndFeatures/Postings/England_AtoZ_S.htm|archivedate=10 December 2008}}</ref>. Кейбір ақпараттарға қарағанда, зеңбірекшілер футболист үшін 15 млн фунт стерлинг төледі. [[1996 жыл]]дың шілдесінде Ширер «Ньюкасл Юнайтед» клубымен көп жылдық келісім шартқа қол қояды == Жетістіктері == {{Толықтыру}} == Дереккөздер == <references/> == Сiлтемелер == *[http://www.4thegame.com/club/newcastle-united-fc/player-profile/855/alanshearer.html Alan Shearer profile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060213022822/http://www.4thegame.com/club/newcastle-united-fc/player-profile/855/alanshearer.html |date=2006-02-13 }} at 4thegame.com *[http://www.bbc.co.uk/tyne/content/articles/2006/02/09/shearer_interview_feature.shtml ақпан 2006 radio interview with the BBC] *[http://www.vidfootball.com/videos/Football_Interviews/Alan_Shearer_TWG_Interview Interview with Alan Shearer at vidFootball.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928045513/http://www.vidfootball.com/videos/Football_Interviews/Alan_Shearer_TWG_Interview |date=2007-09-28 }} {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Англия футболшылары]] [[Санат:Англия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] {{England-footy-bio-stub}} n1wvi0aylcmqflnbr2bsrhc8z1rtilv 0 527617 3683403 2753870 2026-10-19T05:18:14Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3683403 wikitext text/x-wiki '''Алашорда үкіметінің батыс бөлімшесі''' (9.1918—12.1919) — Батыс Қазақстанның айтарлықтай бөлігін басқару үшін құрылған [[Алаш автономиясы]] үкіметінің (Алашорданың) бөлімшесі.<ref>Атырау: Энциклопедия. -Алматы: Атамұра, 2000 ISBN 5-7667-9129-1</ref> == Тарихы == Тарихта Уфа мемлекеттік мәжілісі (Уфимское государственное совещание) деген атпен 1918 жылы 8 қыркүйекте Уфа қаласында үкіметтердің бас қосуы өтті. Оның жұмысына 147 адам (кейбір деректер бойынша 170) адам қатысты. Олардың ішінде Құрылтай жиналысының 81 мүшесі болды. Мұсылман фракциясынан 18 адам олар: Ә.Бөкейхан, М.Шоқаев, Х.Досмұхамедов, Ж.Досмұхамедов, С.Досжанов, Б.Жанқадамов, М.Тынышбаев, I.Нұрмұхамедов, F.Әлібеков, Ә.Әлібеков, У.Танашев, тб. Мәжіліске қатысқандардың көпшілігі «халықтық өкіметті жақтаушылар» және кеңестік билікке қарсылар еді. Алашорданың Батыс бөлімшесін кұру туралы шешімге Ә. Бөкейханов 1918 ж. 11 қыркүйекте қол қойды. Бұл шешімді Ә. Бөкейханов Уфа қаласында өткен және [[Уәлитхан Танашев|У. Танашев]], [[Халел Досмұхамедов|X. Досмұхамедов]], Ж. Досмұхамедов, [[Ахмет Бірімжанов|А. Бірімжанов]], [[Әлімхан Ермеков|Ә. Ермеков]] және [[Мұхамеджан Тынышбаев|М. Тынышбаев]] қатынасқан мәжілістің келісімі бойынша жасады. Алашорданың Батыс бөлімшесінің төрағасы болып [[Жанша Досмұхамедов]] тағайындалды. Алашорданың Батыс бөлімшесі құрылуына байланысты [[Ойыл уәлаяты]]ның үкіметі таратылып, оған осы кезге дейін бағынып келген Батыс Қазақстанның қазақтар мекендеген жерлері аталған бөлімшенің қарамағына берілді. === Азаматтық соғыс кезінде === Батыс Алашорданың әскери бөлімдерінің қатарында екі мынға дейін жауынгер болғанына қарамастан, азамат соғысында олар большевиктер құрған Қызыл Армия бөлімдеріне карсы соғыс операцияларына белсенді түрде қатыстырылмады. Мұндай жағдай олардың нашар қарулануы мен жеткілікті дайындығы болмағандығына ғана байланысты емес еді. Жауынгер жігіттер қазақ халқын көптеген жылдар бойы қан қақсатып, езіп-жаншып келген казачество жағында соғысып, қан төккісі келмеді. Сондықтан Алашорданың Батыс бөлімшесі орналасқан [[Жымпиты]]ға қазақ жасақтарын Қызыл Армияға қарсы майданға аттандыру жөнінде бұйрық келгенде, онда орналасқан қазақ милициясы қатарындағы жігіттер қолдарына қару алып, өкіметке қарсы шыкты. Олар түрмеде отырғандарды босатып, өздері ауылдарына тарап кетті. Жымпитыда болған оқиғадан кейін Орал казачествосының Алашордаға көзқарасы айтарлықтай өзгеріске ұшырады. Орал казак әскерлерінің атаманы [[Владимир Сергеевич Толстов|В. Толстов]] батыс Алашорданың әскери бөлімінің бастығы полковник Ерыкалинцевті батыс Алашордаға карайтын аумақтың әскери әкімшілік басқармасының бастығы етіп тағайындады. Басқаша сөзбен айтқанда, генерал В. Толстов батыс Алашордаға қарайтын аймақтағы күштік (әскери) құрылымдарды Алашорданың қарауынан алып, өзіне тікелей бағындырды. Азамат соғысындағы күштердің ара салмағы шешуші түрде Қызыл Армия жағына ауысқан жағдайда, 1919 ж. желтоқсанда, Алашорданың Батыс бөлімшесі Кеңес өкіметі алдында бас июге мәжбүр болды == Баптары == Алашорданың төрағасы [[Әлихан Бөкейханов]] қол қойған осы құжаттың негізгі баптары мыналар болды: *«1) Алашорда Алаш автономиясы аумағындағы бірден-бір басқару органы болып табылады... *2) Жергілікті басқару... *3) Алашорданың комиссарлары арқылы жүзеге асырылады... *4) Облыстық, уездік комиссарларды Алашорда тағайындайды... *5) Құрамына Бөкей Ордасы, Ойыл өңрі, Закаспий облысының Маңғыстау уезі, Торғай облысының Ақтөбе және Ырғыз уездері кіретін Алаш автономиясының батыс бөлімшесін басқару үшін... *6) Алашорданын Батыс бөлімшесі кұрылды. *7) Алашорданың осы бөлімшесі автономиянын көрсетілген бөлігін Алашордадан түсетін маңызды және принципті нұсқаулар негізінде басқарады... *8) Төтенше жағдайлар болғанда және Алашордамен байланыстар үзілгенде бөлімше Алашорданың құқықтарына ие болады». == Сыртқы сілтемелер == *К.Нұпейісов Алаш һәм Алашорда. — А., 1995; *Алаш-Орда. Сборник документов. — А„ 1992. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан тарихы]] 0kz5ks3prrbta6cv2tm6qld0ncb8n6o 0 529646 3683441 3379500 2026-10-19T06:42:10Z Wikuiser 172895 /* Сілтемелер */ 3683441 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Рахим Стерлинг |толық аты = Рахим Шакил Стерлинг |лақап аты = |сурет = Raheem Sterling 2018.jpg |сурет ені = 200px |туған күні = 08.12.1994 |туған жері = [[Кингстон (Ямайка)|Кингстон]], [[Ямайка]] |азаматтығы = {{байрақ|Англия}} |бойы = 172 [[сантиметр|см]] |салмағы = |позиция = [[жартылай қорғаушы]], [[шабуылшы]] |қазіргі клуб = {{ту|Англия}} [[Арсенал (футбол клубы, Лондон)|Арсенал]] |номері = |жастар клубы = {{футбол карьерасы |1999—2003|{{ту|Англия}} Элфэ энд Оумигэ| |2003—2010|{{ту|Англия}} [[Куинз Парк Рейнджерс]]| |2010—2012|{{ту|Англия}} [[Ливерпуль (футбол клубы)|Ливерпуль]]|}} |клубтары = {{футбол карьерасы |2012—2015|{{ту|Англия}} [[Ливерпуль (футбол клубы)|Ливерпуль]]|95 (18) |2015—2022|{{ту|Англия}} [[Манчестер Сити]]|225 (91) |2022—|{{ту|Англия}} [[Челси (футбол клубы)|Челси]]|59 (14) |2024—|{{аренда}}{{ту|Англия}} [[Арсенал (футбол клубы, Лондон)|Арсенал]]|0 (0)}} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |2009—2010|{{ту|Англия}} Англия U16|7 (1) |2010—2011|{{ту|Англия}} Англия U17|13 (3) |2012|{{ту|Англия}} Англия U19|1 (0) |2012—2013|{{ту|Англия}} Англия U21|8 (3) |2012—|{{футбол|Англия}}|82 (20)}} |медальдары = {{турнир|[[Футболдан Еуропа чемпионаты|Еуропа чемпионаты]]}} {{медаль|Күміс|[[Футболдан 2020 жылғы Еуропа біріншілігі|2020]]}} {{турнир|[[УЕФА Ұлттар Лигасы|Ұлттар Лигасы]]}} {{медаль|Қола|[[УЕФА Ұлттар Лигасы 2018/19|Португалия 2019]]}} }} '''Рахим Шакил Стерлинг''' ({{lang-en|Raheem Shaquille Sterling}}; [[1994 жыл]]ы [[8 желтоқсан]]да туған<ref>https://www.transfermarkt.com/transfermarkt/profil/spieler/134425</ref>, [[Кингстон (Ямайка)|Кингстон]], [[Ямайка]]) — [[Ағылшындар|ағылшындық]] [[футбол]]шы, "[[Арсенал (футбол клубы, Лондон)|Арсенал]]" клубы мен [[Англия Ұлттық футбол құрамасы|Англия құрамасының]] жартылай қорғаушыcы. [[Футболдан 2014 жылғы әлем біріншілігі|2014]], [[Футболдан 2018 жылғы әлем біріншілігі|2018 жылғы әлем чемпионатына]], [[Футболдан 2016 жылғы Еуропа біріншілігі|2016 жылғы Еуропа чемпионатына]] және [[УЕФА Ұлттар Лигасы 2018/19|2018/19 маусымында УЕФА Ұлттар Лигасына]] қатысты. == Жетістіктері == === Командалық === ; «Манчестер Сити» * Англия чемпионы '''(2)''': 2017/18, 2018/19, 2020/21, 2021/22 * Англия кубогы: 2018/19 * Лига кубогы '''(2)''': 2017/18, 2018/19, 2019/20, 2020/21 * Англия суперкубогы: 2018 === Жеке === * Golden Boy сыйлығының иегері: 2014 * Англия Премьер Лигасының үздігі ('''2'''): тамыз 2016, қараша 2018 ^[14] * Англия премьер лигасының үздік жас ойыншысы: 2019 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [http://www.liverpoolfc.com/team/first-team/player/raheem-sterling Ливерпуль ресми сайтында] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140531201712/http://www.liverpoolfc.com/team/first-team/player/raheem-sterling |date=2014-05-31 }} » ойыншы профилi {{ref-en}} * [http://thetopforward.com/view?id=66 thetopforward.com сайтында] ойыншы профилi {{ref-en}} * [http://www.transfermarkt.com/raheem-sterling/profil/spieler/134425 transfermarkt.com сайтында] ойыншы профилi {{ref-en}} {{England-footy-bio-stub}} {{Арсенал ФК құрамы}} [[Санат:Англия футболшылары]] [[Санат:Англия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Ливерпуль ФК ойыншылары]] [[Санат:Манчестер Сити ФК ойыншылары]] [[Санат:Челси ФК ойыншылары]] [[Санат:Арсенал Лондон ФК ойыншылары]] awehpuey184w8dqg1wqviy4qr7sbdya 0 530095 3683226 2636233 2026-10-18T14:44:31Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 3683226 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = Мемлекет басшысы | Қазақша есімі = Вацлав Клаус | Шынайы есімі = Václav Klaus | Суреті = Klaus Václav.JPG | Сурет ені = 300 | Атауы = | Титулы = [[Чехия президенті]] | Ту = Flag of the President of the Czech Republic.svg | Ту2 = | Реті = | Басқара бастады = [[7 наурыз]] [[2003 жыл]] | Басқаруын аяқтады = [[7 наурыз]] [[2013 жыл]] | Ізашары = [[Вацлав Гавел]] | Ізбасары = [[Милош Земан]] | Президент = | Премьер = | Титулы_2 = [[Чехия Республикасы Парламент депутаттары палатасы|Чехия Парламент депутаттары палатасы]]ның төрағасы | Ту_2 = Flag of the Czech Republic.svg | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = [[17 шілде]] [[1998 жыл]] | Басқаруын аяқтады_2 = [[20 маусым]] [[2002 жыл]] | Президент_2 = | Премьер_2 = [[Милош Земан]] | Ізашары_2 = [[Милош Земан]] | Ізбасары_2 = [[Любомир Заоралек]] | Титулы_3 = [[Чехия премьер-министрі|Чехия үкімет басшысы]] | Ту_3 = Flag of the Czech Republic.svg | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = [[2 шілде]] [[1992 жыл]] | Басқаруын аяқтады_3 = [[17 желтоқсан]] [[1997 жыл]] | Ізашары_3 = [[Петр Питхарт]] | Ізбасары_3 = [[Йозеф Тошовский]] | Титулы_4 = [[Чехословакия қаржы министрлігі]] | Ту_4 = Flag of the Czech Republic.svg | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = [[10 желтоқсан]] [[1989 жыл]] | Басқаруын аяқтады_4 = [[2 шілде]] [[1992 жыл]] | премьер_4 = [[Мариан Чалфа]] | Ізашары_4 = Ян Стейскал | Ізбасары_4 = [[Ян Клак]] | Туған күні = 19.06.1941 | Туған жері = {{Туғанжері|Прага|Прагада}}, Богемия және Моравия | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = Чехословакия гусит шіркеуі | Әкесі = Вацлав Клаус (1901-1974) | Анасы = Мария Клаусова (1914-2006) | Жұбайы = Ливия Клаусова (Миштинова) (1943) | Балалары = Вацлав және Ян ұлдары | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қолтаңбасы = Vaclav Klaus Signature.svg | Сайты = | Commons = Václav Klaus | Марапаттары = }} '''Вацлав Клаус''' ({{lang-cs|Václav Klaus}}) ([[19 маусым]] [[1941 жыл]]ы, [[Прага]]) — [[Чехия]]ның екінші президенті(2003-2013) . Бұрынғы [[премьер-министр]], ең ықпалды чех саясаткерлердің бірі, МГУдің мәртебелі профессоры. Белгілі евроскептиктерден бірі болып табылады. == Өмірбаяны == "Сыртқы сауда" саласында оқып, 1963 жылы экономиканың жоғарғы мектебін бітіреді. 1963 жылдан 1970 жылға дейін [[Чехословакия]] академиясында ғылыми қызметкер болып жұмыс істеді. Еліндегі жүргізіліп жатқан саясат жайлы жаман ойда екенін көрсеткені үшін жұмыстан шығарылады. 1971—1988 жылдар аралығында Чехословакияның халық банкінде жұмыс жасайды. 1989 «Азаматтық форум» атты бұқаралық саяси қозғалыстың белсенді мүшесі атанады. Клаус Азаматтық бұқара партиясының негізін салып, 2002 жылға дейін оңың төрағасы болды. Ол қазіргі кезге дейін партияның мәртебелі төрағасы болып қалды. 1989 жылдың желтоқсанынан 1992 жылдың шілдесіне дейін Чех және Словакия Федерациялық Республиканың финанс министрі болып, Дүниежүзілік банк пен Еуро банкінің төрағасы болып жұмыс жасайды. 1991 жылы Чех Республикасының төрағасының орынбасары болады. 1992 жылы, ел Чехия және Словакия болып бөлінгеннен кейін, Чех Республикасын 1997 жылдың қарашасына дейін басқарды. 2003 жылдың 28 ақпанынан 2013 жылға дейін Чех Республикасының президенті болды. Үйленген, екі баласы бар. Орыс және ағылшын тілінде жақсы сөйлей біледі. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://web.archive.org/web/20050126101930/http://www.radio.cz/ru/statja/38103 Вацлав Клаус —Чехияның жаңа президенті] [[Санат:Чехия президенттері]] [[Санат:Чехия премьер-министрлері]] hig1x4m1tn9vyq1v7bqib4cmnvne5ma 0 531085 3683370 2235169 2026-10-19T01:59:03Z Wikuiser 172895 3683370 wikitext text/x-wiki '''Модерадос партиясы''' ({{lang-es|Partido Moderado}}) немесе '''Модерадос Либералды партиясы''' ({{lang-es|Partido Liberal Moderado}}) – [[1820]]-[[1868 жыл]]ы дворяндар мен буржуазияның бір бөлігін біріктірген испан оңшыл либералдарының партиясы. 1820-1823 ж. [[Испан революция]]сы кезінде пайда болған [[Модерадос үкіметі]] (1820 ж. наурыз - 1822 ж. тамыз) бірқатар реформаларды жүзеге асырды. Бірақ [[абсолютизм]] жақтаушыларымен күресте тайғақтық көрсетіп, солшыл либералдарға өкіметті беріп койды. Карлшылдар соғысы басталғаннан кейін регентша [[Мария Кристина]] өкіметі 1834 ж. 15 қаңтарда оңшыл либералдар басшысы [[Франсиско Мартинес де ла Роса]]ға әперді. 1835 ж. қыркүйекте халық қозғалысы Модерадос үкіметін отставкаға кетуге мәжбүр етті. [[1840 жыл]]дары Модерадос партиясы демократиялық реформаларға белсене қарсы күресті. 1843 ж. Модерадос басшысы [[Рамон Мария Нарваэс]] контрреволюциялық төңкеріс жасап, 1834–1843 ж. Испан революциясын күйретті. 1868–1874 ж. Испан революциясы басталған соң Модерадос партиясы өз жұмысын тоқтатты.<ref>Қазақ совет энциклопедиясы 1976 жыл. / М.Қ.Қаратаев</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Party-stub}} [[Санат:Алфавит бойынша саяси партиялар]] [[Санат:Испанияның саяси партиялары]] [[Санат:Либералды партиялар]] [[Санат:Саяси партиялар]] p916x6omciw88trp3nsxu6owbffowyn 14 531110 3683248 2217541 2026-10-18T15:14:12Z Nurken 111493 3683248 wikitext text/x-wiki [[Санат:Саха Республикасы тұлғалары]] [[Санат:Елдер бойынша ақындар]] ndsbpjxxgto3xmxa75822jzxtbbpxqr 14 531112 3683245 2217554 2026-10-18T15:13:14Z Nurken 111493 Nurken [[Санат:Саха тұлғалары]] бетін [[Санат:Саха Республикасы тұлғалары]] бетіне жылжытты 2217554 wikitext text/x-wiki [[Санат:Сахалар]] [[Санат:Елдер бойынша тұлғалар]] imo7kmb0kwy49q8922p0fpp08mg3ixx 3683251 3683245 2026-10-18T15:15:33Z Nurken 111493 3683251 wikitext text/x-wiki [[Санат:Сахалар]] [[Санат:Саха Республикасы]] [[Санат:Якут АКСР]] [[Санат:Ресей Федерациясы субъектілері бойынша тұлғалар|Саха]] sl4uahlrq4qbcm5hdfanvmw1gx92aqs 14 531122 3683250 2217604 2026-10-18T15:14:24Z Nurken 111493 3683250 wikitext text/x-wiki [[Санат:Саха Республикасы тұлғалары]] [[Санат:Елдер бойынша мемлекет қайраткерлері]] 759oz68t70fhs4abylitkhl4fpumdi7 14 531124 3683249 2615838 2026-10-18T15:14:17Z Nurken 111493 3683249 wikitext text/x-wiki [[Санат:Саха Республикасы тұлғалары]] [[Санат:Ресей ғалымдары]] f3q3gmxmfub130c8bkz8v58bkr1ij1g 0 533483 3683520 3475604 2026-10-19T08:24:01Z Wikuiser 172895 /* Сілтемелер */ 3683520 wikitext text/x-wiki {{футболшы |есімі = Доминик Соланке |сурет = Dominic Solanke v Maribor 2014.jpg |туған күні = 14.09.1997 |позиция = шабуылшы | бойы = 187 | салмағы = 80 | қазіргі клуб = {{ту|Англия}} [[Тоттенхэм Хотспур]] | номері = 19 | клубтары = {{футбол карьерасы |2014—2017|{{ту|Англия}} [[Челси (футбол клубы)|Челси]]|0 (0) |2015—2016|{{аренда}}{{ту|Нидерланд}} [[Витесс]]|25 (7) |2017—2019|{{ту|Англия}} [[Ливерпуль (футбол клубы)|Ливерпуль]]|21 (1) |2019—2024|{{ту|Англия}} [[Борнмут (футбол клубы)|Борнмут]]|199 (72) |2024—|{{ту|Англия}} [[Тоттенхэм Хотспур]]|26 (8) }} | ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |2017—|{{футбол|Англия}}|3 (0)}} }} '''Доминик Айоделе Соланке-Митчелл''' ({{lang-en|Dominic Ayodele Solanke-Mitchell}}; [[14 қыркүйек]] [[1997 жыл]], [[Рединг]], [[Англия]]) — ағылшын футболшысы, «[[Тоттенхэм Хотспур]]<nowiki/>» клубының және Англия құрамасының шабулшысы. 2015 жылдың 9 қаңтарда Доминик «Жылдың ең жас ойыншысы» атағын иемденген болатын<ref>{{cite news|url=http://www.chelseafc.com/news/latest-news/2015/01/solanke-wins-england-award.html|title=Solanke wins England award|publisher=«Челси» ФК ресми сайты|date=2015-01-09|accessdate=2015-01-09|lang=en}}</ref>. == Мансабы == === Клубтық === Доминик сегіз жасына дейін«[[Челси (футбол клубы)|Челси]]<nowiki/>» клубына қосылып, клубтын бүкіл жүйесінен өтіп шыққан спортшы. 2013/14 маусымында 18 жасқа дейінгі команда сапында ойын көрсете отырып, 25 кездесуде 20 доп соққан еді. 2014/15 маусымында да Жозе Моуриньо жас таланттың ойының жоғары бағалап, бірінші команданың ойындарына араластыра бастады. 2014 жылдың 21 қазан күні "Челси" клубының атынан ең алғаш ойының көрсетті. 2015 жылы "Витесске" жалға берілді. 2017 жылы "[[Ливерпуль (футбол клубы)|Ливерпульге]]" ауысты. 2019 жылы қаңтарда "[[Борнмут (футбол клубы)|Борнмут]]" футболшысы атанды. == Жетістіктері == === Командалық<big>:</big> === «Челси» * Жастар кубогы (2): 2014, 2015 * УЕФА жастар лигасы: 2015 «Ливерпуль» * Чемпиондар лигасының финалисі: 2017/18 Англия * 17 жасқа дейінгі Еуропа чемпионы: 2014 * 20 жасқа дейінгі әлем чемпионы: 2017 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:1997 жылы туғандар]] [[Санат:Англия футболшылары]] [[Санат:Челси ФК ойыншылары]] [[Санат:Борнмут ФК ойыншылары]] [[Санат:Витесс ФК ойыншылары]] [[Санат:Ливерпуль ФК ойыншылары]] [[Санат:Тоттенхэм Хотспур ФК ойыншылары]] {{England-footy-bio-stub}} 8nodon4b4r2ffbxgwvqhajetoh7bwau 0 533784 3683236 3655088 2026-10-18T15:02:42Z Wikuiser 172895 /* Дереккөздер */ 3683236 wikitext text/x-wiki {{мағына|Глазго (мағына)}} {{Елді мекен |статусы = Қала |қазақша атауы = Глазго |шынайы атауы = {{lang-en|Glasgow}}<br> {{lang-gd|Glaschu}}, {{lang-sco|Glesga}} |сурет = Glasgow Montage.png |жағдайы = |ел = Ұлыбритания |елтаңба = Glasgow Coat of Arms 1996.svg |ту = Flag of Glasgow.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = 55|lat_min = 52|lat_sec = 12 |lon_dir = W|lon_deg = 4|lon_min = 16|lon_sec = 12 |CoordAddon = type:city(580000)_region:GB |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = аймақ |аймағы = Шотландия |кестедегі аймақ = |аудан түрі = облыс |ауданы = Глазго-Сити |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 21 әкімшілік аймақ |басшының түрi = Лорд-мэр |басшысы = Боб Уинтер |құрылған уақыты = VI ғ-дың ортасында |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 175,5<ref name=infoboxarea>{{cite web|url=http://www.scrol.gov.uk/scrol/analyser/analyser?topicId=1&tableId=UV02&tableName=Population+density&selectedTopicId=&aggregated=false&subject=&tableNumber=&selectedLevelId=&postcode=&areaText=&RADIOLAYER=&actionName=view-results&clearAreas=&stateData1=&stateData2=&stateData3=&stateData4=&debug=&tempData1=&tempData2=&tempData3=&tempData4=&areaId=17&levelId=1|title=Analyser UV02|accessdate=4 August 2007|work=|archiveurl=http://www.webcitation.org/615eflPCw|archivedate=2011-08-21}}</ref> |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 9 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 650 300<ref>[https://www.ons.gov.uk/file?uri=/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/populationestimates/datasets/populationestimatesforukenglandandwalesscotlandandnorthernireland/mid2024/mye24tablesuk.xlsx Mid-Year Population Estimates, United Kingdom, June 2024.] Office for National Statistics. 26 September 2025. Retrieved 26 September 2025.</ref> |санақ жылы = 2024 |тығыздығы = 3724 |шоғырлануы = 1 817 800 |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +0 |DST = бар |телефон коды = +44 141 |пошта индексі = |пошта индекстері = G1-G80 |автомобиль коды = SA-SJ |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Glasgow |сайты =http://www.glasgow.gov.uk/ |сайт тілі = en }} '''Глазго''' ({{lang-en|Glasgow}} {{IPA|[ˈɡlɑːzɡoʊ]}}, {{lang-gd|Glaschu}} {{IPA|[ˈkɫ̪as̪xu]}}, {{lang-sco|Glesga}}) — Шотландиядағы ең ірі және Ұлыбританиядағы халық саны бойынша төртінші қала. Глазго облысының әкмшілік орталығы. Шотландияның орталығының батыс бөлігінде Клайд өзенінің жағалауында орналасқан == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{UK-geo-stub}} [[Санат:Шотландия қалалары]] 56nn8uaxv9v2ysuqx28h9dlc09ggsin 0 534483 3683329 2640542 2026-10-18T23:56:55Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 3683329 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі =Виталий Дараселия |толық аты = Виталий Витальевич Дараселия |лақап аты = |сурет = |сурет ені = |атауы = |туған күні = 27.10.1978 |туған жері = [[КСРО]] |азаматтығы = {{GEO}} |бойы = |салмағы = |позиция = [[жартылай қорғаушы]] |қазіргі клуб = [[Мансабын аяқтаған]] |номері = |клубтары = {{футбол карьерасы |1997| {{flagicon|Georgia}} [[ Динамо (Батуми)]]| |1997—2000| {{flagicon|Ukraine}} [[ЦСКА]]| |1997—2000| {{flagicon|Ukraine}} [[ЦСКА-2]]| |2000| {{flagicon|Georgia}} [[ Динамо (Тбилиси)]]| |2001—2004|{{flagicon|Russia}} [[Алания]]| |2004—2005| {{flagicon|Georgia}} [[ Динамо (Тбилиси)]]| |2005|{{flagicon|Kazakhstan}} [[Шахтер (футбол клубы, Қарағанды)| Шахтер ФК]]| |2006| {{flagicon|Georgia}} [[Сиони]]| |2007| {{flagicon|Moldova}} [[ Дачия (Кишинёв)]]| |2007| {{flagicon|Georgia}} [[ Локомотив(Тбилиси)]]| }} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |2002—2005|{{flagicon|Georgia}} [[Грузия құрама командасы|Грузия]]| }} |ағымдағы клуб туралы мағлұматтарын жаңарту = |ағымдағы құрама туралы мағлұматтарын жаңарту = }} '''Виталий Витальевич Дараселия''' (27 қазан 1978) — грузиндік футболшы, жартылай қорғаушы. ==Мансап== Виталий Дараселия атты футболшының ұлы. Мансабын 1997 жылы «Динамо» Батуми командасында бастады. Сол жылы [[Украина]]ға көшті, ол жақта 2000-ыншы жылға дейін ЦСКА Киев командасында ойнады. 2001 жылдың шілдесінде «Динамо» Тбилиси командасында ойын көрсетті. «Динамо» Тбилиси командасымен қосыла [[Грузия]] чемпионатының бас жүлдегерлері болды. 2004-2005 жылдар аралығында [[Ресей]]дің «Алания» командасында ойнады. 2005 жылдың күзінде Дарселия сатылымға қойылған еді, бірақ 2006-ыншы жылдың тамызында ғана [[Қарағанды]]лық «[[Шахтер (футбол клубы, Қарағанды)|Шахтер]]» командасына өтті. 2007 жылы Грузиндік "Сиони" командасында ойнады. Содан соң 2007 жылы Грузиялық Локотив(Тбилиси) командасына көшті. Ал 2009 жылы өз мансабын ерте аяқтайтын жариялады. 2002-2005 жылдар аралығында өз мемлекетінің құрама командасына ойнады. Құрама командада 10 ойын өткізді. == Жетістіктері == *ТМД елдері кубогы 2004<ref>http://www.rsssf.com/tablesc/cis04.html</ref> *Грузия чемпионы 2003 *Грузия кубогы (3): 1998, 2003, 2004 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == *[https://web.archive.org/web/20180907032257/http://footballfacts.ru/players/439420 Профилі] [[Санат:Грузия футболшылары]] [[Санат:Шахтер Қарағанды ФК ойыншылары]] hwsoobi108gd2dh4jwlimbexcrftx1y 4 537752 3683399 3682942 2026-10-19T05:01:00Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3683399 wikitext text/x-wiki '''Уикидеңгей''' — қатысушының немесе [[Уикипедия:Уикипедияшы|уикипедияшының]] өңдеме саны ({{lang-en|editcount}}) бойынша деңгейі. Өңдеме саны бойынша қазақша Уикипедияда қатысушыларының сегіз деңгейі бар. Уикидеңгейге кірген қатысушылардың қатысушы және талқылау бетінде уикидеңгейін көрсеткен жұлдызшалар автоматты түрде көрінеді. Деректер күн сайын бот арқылы жаңартылады (<span class="plainlinks">[{{fullurl:Уикипедия:Уикидеңгей/Рейтинг|diff=cur}} соңғы жаңартылуы]</span>) == Деңгей сипаттамасы == [[Сурет:Деңгейлер салыстырмасы.png|нобай|оңға|400px|Деңгейлер салыстырмасы]] [[Сурет:1 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|-|-|*}} — Тастүлек (500 — 999 өңдеме) [[Сурет:2 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|-|*|*}} — Мұзбалақ (1 000 — 2 499 өңдеме) [[Сурет:3 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|*|*|*}} — Құмтүлек (2 500 — 4 999 өңдеме) [[Сурет:4 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|*|*|*|*}} — Баршын (5 000 — 9 999 өңдеме) [[Сурет:5 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|*|*|*|*|*}} — Қоңыртүлек (10 000 — 24 999 өңдеме) [[Сурет:6 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|*|*|*|*|*|*}} — Шөгел (25 000 — 49 999 өңдеме) [[Сурет:7 (number).png|20px|link=]] {{stars|*|*|*|*|*|*|*}} — Қыран (50 000 — 99 999 өңдеме) [[Сурет:8 (number).png|20px|link=]] {{stars|_full|_full|_full|_full|_full|_full|_full|}} — Сұңқар (100 000+ өңдеме) == Рейтинг == {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> <center> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !№ !Қатысушы аты !Өңдеме саны !Мақала тексеруі !Тіркелген уақыты ![[Уикипедия:Уикидеңгей|Уикидеңгейі]] |- |1 |{{Қатысушы-түж6|Нұрлан Рахымжанов}} | data-sort-value="120022" |[{{Өңдеу статистикасы|Нұрлан Рахымжанов}} 120 022] | data-sort-value="109" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Нұрлан Рахымжанов|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 109] |2012-12-28 |{{stars|_full|_full|_full|_full|_full|_full|_full}} |- |2 |{{Қатысушы-түж6|Kasymov}} | data-sort-value="97210" |[{{Өңдеу статистикасы|Kasymov}} 97 210] | data-sort-value="1123" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kasymov|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1123] |2011-10-03 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |3 |{{Қатысушы-түж6|Мағыпар}} | data-sort-value="89506" |[{{Өңдеу статистикасы|Мағыпар}} 89 506] | data-sort-value="7" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Мағыпар|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7] |2020-06-29 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |4 |{{Қатысушы-түж6|Салиха}} | data-sort-value="86567" |[{{Өңдеу статистикасы|Салиха}} 86 567] | data-sort-value="170" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Салиха|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 170] |2012-07-28 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |5 |{{Қатысушы-түж6|Мықтыбек Оразтайұлы}} | data-sort-value="84063" |[{{Өңдеу статистикасы|Мықтыбек Оразтайұлы}} 84 063] | data-sort-value="194" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Мықтыбек Оразтайұлы|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 194] |2017-08-21 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |6 |{{Қатысушы-түж6|Arystanbek}} | data-sort-value="55567" |[{{Өңдеу статистикасы|Arystanbek}} 55 567] | data-sort-value="64" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Arystanbek|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 64] |2012-03-14 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |7 |{{Қатысушы-түж6|Casserium}} | data-sort-value="49905" |[{{Өңдеу статистикасы|Casserium}} 49 905] | data-sort-value="11" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Casserium|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11] |2017-06-26 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |8 |{{Қатысушы-түж6|1nter pares}} | data-sort-value="41131" |[{{Өңдеу статистикасы|1nter pares}} 41 131] | data-sort-value="65" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:1nter pares|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 65] |2023-12-17 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |9 |{{Қатысушы-түж6|Sibom}} | data-sort-value="41112" |[{{Өңдеу статистикасы|Sibom}} 41 112] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Sibom|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2010-01-17 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |10 |{{Қатысушы-түж6|Ulan}} | data-sort-value="30436" |[{{Өңдеу статистикасы|Ulan}} 30 436] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ulan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2007-12-01 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |11 |{{Қатысушы-түж6|Орел Карл}} | data-sort-value="25942" |[{{Өңдеу статистикасы|Орел Карл}} 25 942] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Орел Карл|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2018-10-22 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |12 |{{Қатысушы-түж6|AlefZet}} | data-sort-value="25095" |[{{Өңдеу статистикасы|AlefZet}} 25 095] | data-sort-value="0" |0 |2006-05-18 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |13 |{{Қатысушы-түж6|GanS NIS}} | data-sort-value="24505" |[{{Өңдеу статистикасы|GanS NIS}} 24 505] | data-sort-value="979" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:GanS NIS|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 979] |2013-10-20 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |14 |{{Қатысушы-түж6|Sagzhan}} | data-sort-value="23953" |[{{Өңдеу статистикасы|Sagzhan}} 23 953] | data-sort-value="249" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Sagzhan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 249] |2014-01-01 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |15 |{{Қатысушы-түж6|Bolatbek}} | data-sort-value="21868" |[{{Өңдеу статистикасы|Bolatbek}} 21 868] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-14 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |16 |{{Қатысушы-түж6|Nurken}} | data-sort-value="20883" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurken}} 20 883] | data-sort-value="36" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Nurken|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 36] |2021-07-07 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |17 |{{Қатысушы-түж6|Kaiyr}} | data-sort-value="17280" |[{{Өңдеу статистикасы|Kaiyr}} 17 280] | data-sort-value="6" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kaiyr|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6] |2009-06-18 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |18 |{{Қатысушы-түж6|Batyrbek.kz}} | data-sort-value="16073" |[{{Өңдеу статистикасы|Batyrbek.kz}} 16 073] | data-sort-value="173" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Batyrbek.kz|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 173] |2010-05-14 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |19 |{{Қатысушы-түж6|Amangeldi Mukhamejan}} | data-sort-value="14709" |[{{Өңдеу статистикасы|Amangeldi Mukhamejan}} 14 709] | data-sort-value="73" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Amangeldi Mukhamejan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 73] |2013-06-16 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |20 |{{Қатысушы-түж6|Alphy Haydar}} | data-sort-value="13769" |[{{Өңдеу статистикасы|Alphy Haydar}} 13 769] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Alphy Haydar|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2014-09-25 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |21 |{{Қатысушы-түж6|Polat Alemdar}} | data-sort-value="12577" |[{{Өңдеу статистикасы|Polat Alemdar}} 12 577] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |22 |{{Қатысушы-түж6|Ерден Карсыбеков}} | data-sort-value="11694" |[{{Өңдеу статистикасы|Ерден Карсыбеков}} 11 694] | data-sort-value="60" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ерден Карсыбеков|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 60] |2009-09-23 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |23 |{{Қатысушы-түж6|Ismukhammed}} | data-sort-value="11661" |[{{Өңдеу статистикасы|Ismukhammed}} 11 661] | data-sort-value="0" |0 |2010-01-10 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |24 |{{Қатысушы-түж6|Nurkhan}} | data-sort-value="10239" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurkhan}} 10 239] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Nurkhan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2012-02-12 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |25 |{{Қатысушы-түж6|AlibekKS}} | data-sort-value="8399" |[{{Өңдеу статистикасы|AlibekKS}} 8399] | data-sort-value="8" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:AlibekKS|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8] |2012-11-25 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |26 |{{Қатысушы-түж6|Тұран}} | data-sort-value="8362" |[{{Өңдеу статистикасы|Тұран}} 8362] | data-sort-value="11" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Тұран|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11] |2022-06-01 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |27 |{{Қатысушы-түж6|Kas77777}} | data-sort-value="8251" |[{{Өңдеу статистикасы|Kas77777}} 8251] | data-sort-value="0" |0 |2020-07-16 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |28 |{{Қатысушы-түж6|TheNomadEditor}} | data-sort-value="8250" |[{{Өңдеу статистикасы|TheNomadEditor}} 8250] | data-sort-value="42" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:TheNomadEditor|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 42] |2022-05-13 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |29 |{{Қатысушы-түж6|Nurtenge}} | data-sort-value="8056" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurtenge}} 8056] | data-sort-value="5" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Nurtenge|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 5] |2020-01-06 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |30 |{{Қатысушы-түж6|Daniyar}} | data-sort-value="8001" |[{{Өңдеу статистикасы|Daniyar}} 8001] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |31 |{{Қатысушы-түж6|Dinkaz}} | data-sort-value="7842" |[{{Өңдеу статистикасы|Dinkaz}} 7842] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |32 |{{Қатысушы-түж6|Gabit Karabay}} | data-sort-value="7596" |[{{Өңдеу статистикасы|Gabit Karabay}} 7596] | data-sort-value="0" |0 |2011-04-16 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |33 |{{Қатысушы-түж6|Ashina}} | data-sort-value="7510" |[{{Өңдеу статистикасы|Ashina}} 7510] | data-sort-value="15" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ashina|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 15] |2011-03-07 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |34 |{{Қатысушы-түж6|TalgatSnow}} | data-sort-value="7451" |[{{Өңдеу статистикасы|TalgatSnow}} 7451] | data-sort-value="22" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:TalgatSnow|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 22] |2023-11-13 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |35 |{{Қатысушы-түж6|Kmoksy}} | data-sort-value="7012" |[{{Өңдеу статистикасы|Kmoksy}} 7012] | data-sort-value="12" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kmoksy|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 12] |2010-04-22 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |36 |{{Қатысушы-түж6|SSE}} | data-sort-value="6974" |[{{Өңдеу статистикасы|SSE}} 6974] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |37 |{{Қатысушы-түж6|GaiJin}} | data-sort-value="6707" |[{{Өңдеу статистикасы|GaiJin}} 6707] | data-sort-value="0" |0 |— |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |38 |{{Қатысушы-түж6|Bekus}} | data-sort-value="6528" |[{{Өңдеу статистикасы|Bekus}} 6528] | data-sort-value="0" |0 |2009-03-09 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |39 |{{Қатысушы-түж6|Alamgir}} | data-sort-value="6196" |[{{Өңдеу статистикасы|Alamgir}} 6196] | data-sort-value="0" |0 |2007-09-16 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |40 |{{Қатысушы-түж6|Аскаров}} | data-sort-value="6193" |[{{Өңдеу статистикасы|Аскаров}} 6193] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |41 |{{Қатысушы-түж6|Liquorkaru}} | data-sort-value="6142" |[{{Өңдеу статистикасы|Liquorkaru}} 6142] | data-sort-value="0" |0 |2015-12-31 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |42 |{{Қатысушы-түж6|Zhaksilik}} | data-sort-value="6101" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhaksilik}} 6101] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-09 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |43 |{{Қатысушы-түж6|Aghia7}} | data-sort-value="6046" |[{{Өңдеу статистикасы|Aghia7}} 6046] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |44 |{{Қатысушы-түж6|Zhigitbek}} | data-sort-value="5455" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhigitbek}} 5455] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-09 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |45 |{{Қатысушы-түж6|Qarakesek}} | data-sort-value="5217" |[{{Өңдеу статистикасы|Qarakesek}} 5217] | data-sort-value="0" |0 |2010-12-18 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |46 |{{Қатысушы-түж6|Djduxhx}} | data-sort-value="5000" |[{{Өңдеу статистикасы|Djduxhx}} 5000] | data-sort-value="4" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Djduxhx|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4] |2021-05-11 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |47 |{{Қатысушы-түж6|Nick jan}} | data-sort-value="4652" |[{{Өңдеу статистикасы|Nick jan}} 4652] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-16 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |48 |{{Қатысушы-түж6|Madi Dos}} | data-sort-value="4532" |[{{Өңдеу статистикасы|Madi Dos}} 4532] | data-sort-value="24" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Madi Dos|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 24] |2012-09-21 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |49 |{{Қатысушы-түж6|Erboldilyara}} | data-sort-value="4522" |[{{Өңдеу статистикасы|Erboldilyara}} 4522] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Erboldilyara|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2015-03-06 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |50 |{{Қатысушы-түж6|Coffee86}} | data-sort-value="4489" |[{{Өңдеу статистикасы|Coffee86}} 4489] | data-sort-value="0" |0 |2013-09-25 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |51 |{{Қатысушы-түж6|Makenzis}} | data-sort-value="3890" |[{{Өңдеу статистикасы|Makenzis}} 3890] | data-sort-value="0" |0 |2017-11-08 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |52 |{{Қатысушы-түж6|ShadZ01}} | data-sort-value="3783" |[{{Өңдеу статистикасы|ShadZ01}} 3783] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:ShadZ01|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2016-03-26 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |53 |{{Қатысушы-түж6|Dimash Kenesbek}} | data-sort-value="3759" |[{{Өңдеу статистикасы|Dimash Kenesbek}} 3759] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Dimash Kenesbek|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2020-09-28 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |54 |{{Қатысушы-түж6|Syrymzhan}} | data-sort-value="3683" |[{{Өңдеу статистикасы|Syrymzhan}} 3683] | data-sort-value="0" |0 |2024-09-07 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |55 |{{Қатысушы-түж6|Majilis}} | data-sort-value="3630" |[{{Өңдеу статистикасы|Majilis}} 3630] | data-sort-value="0" |0 |2012-05-15 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |56 |{{Қатысушы-түж6|Esetok}} | data-sort-value="3578" |[{{Өңдеу статистикасы|Esetok}} 3578] | data-sort-value="0" |0 |2012-11-01 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |57 |{{Қатысушы-түж6|Ерқанат Рыскулбеков}} | data-sort-value="3545" |[{{Өңдеу статистикасы|Ерқанат Рыскулбеков}} 3545] | data-sort-value="0" |0 |2017-10-22 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |58 |{{Қатысушы-түж6|Maira Yessenbekova}} | data-sort-value="3516" |[{{Өңдеу статистикасы|Maira Yessenbekova}} 3516] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-14 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |59 |{{Қатысушы-түж6|Нурасылл}} | data-sort-value="3398" |[{{Өңдеу статистикасы|Нурасылл}} 3398] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Нурасылл|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2022-11-22 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |60 |{{Қатысушы-түж6|Nurbek Matzhani}} | data-sort-value="3310" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurbek Matzhani}} 3310] | data-sort-value="0" |0 |2011-04-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |61 |{{Қатысушы-түж6|Юсуф Худайберген}} | data-sort-value="3273" |[{{Өңдеу статистикасы|Юсуф Худайберген}} 3273] | data-sort-value="0" |0 |2016-12-18 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |62 |{{Қатысушы-түж6|Hardworking}} | data-sort-value="3272" |[{{Өңдеу статистикасы|Hardworking}} 3272] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |63 |{{Қатысушы-түж6|BekaIITU}} | data-sort-value="3227" |[{{Өңдеу статистикасы|BekaIITU}} 3227] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |64 |{{Қатысушы-түж6|Gulzat246}} | data-sort-value="3168" |[{{Өңдеу статистикасы|Gulzat246}} 3168] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |65 |{{Қатысушы-түж6|Qanattan}} | data-sort-value="3148" |[{{Өңдеу статистикасы|Qanattan}} 3148] | data-sort-value="4" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Qanattan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4] |2024-02-23 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |66 |{{Қатысушы-түж6|Yerzhankyzy}} | data-sort-value="3041" |[{{Өңдеу статистикасы|Yerzhankyzy}} 3041] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-14 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |67 |{{Қатысушы-түж6|MuratbekErkebulan}} | data-sort-value="3023" |[{{Өңдеу статистикасы|MuratbekErkebulan}} 3023] | data-sort-value="11" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:MuratbekErkebulan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11] |2024-10-23 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |68 |{{Қатысушы-түж6|Meruyert}} | data-sort-value="2952" |[{{Өңдеу статистикасы|Meruyert}} 2952] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-30 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |69 |{{Қатысушы-түж6|Абылай}} | data-sort-value="2950" |[{{Өңдеу статистикасы|Абылай}} 2950] | data-sort-value="0" |0 |2012-02-15 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |70 |{{Қатысушы-түж6|Dauren}} | data-sort-value="2871" |[{{Өңдеу статистикасы|Dauren}} 2871] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |71 |{{Қатысушы-түж6|Даурен Шарипов}} | data-sort-value="2822" |[{{Өңдеу статистикасы|Даурен Шарипов}} 2822] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Даурен Шарипов|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2015-12-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |72 |{{Қатысушы-түж6|Кырмызов}} | data-sort-value="2700" |[{{Өңдеу статистикасы|Кырмызов}} 2700] | data-sort-value="0" |0 |2015-01-01 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |73 |{{Қатысушы-түж6|Merey}} | data-sort-value="2684" |[{{Өңдеу статистикасы|Merey}} 2684] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |74 |{{Қатысушы-түж6|Магпар}} | data-sort-value="2680" |[{{Өңдеу статистикасы|Магпар}} 2680] | data-sort-value="0" |0 |2014-12-11 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |75 |{{Қатысушы-түж6|Kyrmyzy gul}} | data-sort-value="2532" |[{{Өңдеу статистикасы|Kyrmyzy gul}} 2532] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-07 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |76 |{{Қатысушы-түж6|Abdi arman}} | data-sort-value="2530" |[{{Өңдеу статистикасы|Abdi arman}} 2530] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |77 |{{Қатысушы-түж6|Сәуір 1}} | data-sort-value="2475" |[{{Өңдеу статистикасы|Сәуір 1}} 2475] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Сәуір 1|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2016-10-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |78 |{{Қатысушы-түж6|Balaburgem}} | data-sort-value="2473" |[{{Өңдеу статистикасы|Balaburgem}} 2473] | data-sort-value="0" |0 |2011-11-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |79 |{{Қатысушы-түж6|Toktakynbaev}} | data-sort-value="2471" |[{{Өңдеу статистикасы|Toktakynbaev}} 2471] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |80 |{{Қатысушы-түж6|G55}} | data-sort-value="2468" |[{{Өңдеу статистикасы|G55}} 2468] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |81 |{{Қатысушы-түж6|Zhuka iitu}} | data-sort-value="2445" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhuka iitu}} 2445] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |82 |{{Қатысушы-түж6|Ordabekov Azamat}} | data-sort-value="2424" |[{{Өңдеу статистикасы|Ordabekov Azamat}} 2424] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |83 |{{Қатысушы-түж6|Rasulbek Adil}} | data-sort-value="2414" |[{{Өңдеу статистикасы|Rasulbek Adil}} 2414] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Rasulbek Adil|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2026-01-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |84 |{{Қатысушы-түж6|Unknown Alash}} | data-sort-value="2338" |[{{Өңдеу статистикасы|Unknown Alash}} 2338] | data-sort-value="0" |0 |2020-03-26 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |85 |{{Қатысушы-түж6|Рахман999}} | data-sort-value="2304" |[{{Өңдеу статистикасы|Рахман999}} 2304] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Рахман999|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2022-10-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |86 |{{Қатысушы-түж6|Бегулы Отагасы}} | data-sort-value="2247" |[{{Өңдеу статистикасы|Бегулы Отагасы}} 2247] | data-sort-value="6" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Бегулы Отагасы|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6] |2014-02-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |87 |{{Қатысушы-түж6|Drift}} | data-sort-value="2233" |[{{Өңдеу статистикасы|Drift}} 2233] | data-sort-value="0" |0 |2010-01-07 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |88 |{{Қатысушы-түж6|Egorkz}} | data-sort-value="2232" |[{{Өңдеу статистикасы|Egorkz}} 2232] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |89 |{{Қатысушы-түж6|Mira01}} | data-sort-value="2229" |[{{Өңдеу статистикасы|Mira01}} 2229] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-30 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |90 |{{Қатысушы-түж6|Aizhanka aaa}} | data-sort-value="2215" |[{{Өңдеу статистикасы|Aizhanka aaa}} 2215] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |91 |{{Қатысушы-түж6|Bakdauren}} | data-sort-value="2208" |[{{Өңдеу статистикасы|Bakdauren}} 2208] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-07 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |92 |{{Қатысушы-түж6|RaiymbekZh}} | data-sort-value="2175" |[{{Өңдеу статистикасы|RaiymbekZh}} 2175] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:RaiymbekZh|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2025-08-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |93 |{{Қатысушы-түж6|Әлинұр}} | data-sort-value="2175" |[{{Өңдеу статистикасы|Әлинұр}} 2175] | data-sort-value="0" |0 |2012-07-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |94 |{{Қатысушы-түж6|Mustafaalmas}} | data-sort-value="2036" |[{{Өңдеу статистикасы|Mustafaalmas}} 2036] | data-sort-value="0" |0 |2010-04-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |95 |{{Қатысушы-түж6|Kristianmusic}} | data-sort-value="1938" |[{{Өңдеу статистикасы|Kristianmusic}} 1938] | data-sort-value="4" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kristianmusic|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4] |2019-11-22 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |96 |{{Қатысушы-түж6|Bauka91 91}} | data-sort-value="1857" |[{{Өңдеу статистикасы|Bauka91 91}} 1857] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |97 |{{Қатысушы-түж6|Daneker}} | data-sort-value="1857" |[{{Өңдеу статистикасы|Daneker}} 1857] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |98 |{{Қатысушы-түж6|Esen48}} | data-sort-value="1808" |[{{Өңдеу статистикасы|Esen48}} 1808] | data-sort-value="0" |0 |2021-04-05 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |99 |{{Қатысушы-түж6|Almatoswiki}} | data-sort-value="1800" |[{{Өңдеу статистикасы|Almatoswiki}} 1800] | data-sort-value="0" |0 |2021-12-25 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |100 |{{Қатысушы-түж6|Тазагүл Ермаханова}} | data-sort-value="1795" |[{{Өңдеу статистикасы|Тазагүл Ермаханова}} 1795] | data-sort-value="101" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Тазагүл Ермаханова|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 101] |2015-11-17 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |101 |{{Қатысушы-түж6|Malbakov Korkem Shamshievih}} | data-sort-value="1710" |[{{Өңдеу статистикасы|Malbakov Korkem Shamshievih}} 1710] | data-sort-value="0" |0 |2011-01-24 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |102 |{{Қатысушы-түж6|Nelli}} | data-sort-value="1666" |[{{Өңдеу статистикасы|Nelli}} 1666] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |103 |{{Қатысушы-түж6|ДолбоЯщер}} | data-sort-value="1623" |[{{Өңдеу статистикасы|ДолбоЯщер}} 1623] | data-sort-value="6" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:ДолбоЯщер|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6] |2018-05-19 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |104 |{{Қатысушы-түж6|Araichik}} | data-sort-value="1622" |[{{Өңдеу статистикасы|Araichik}} 1622] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-14 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |105 |{{Қатысушы-түж6|Nikolina Šepić}} | data-sort-value="1613" |[{{Өңдеу статистикасы|Nikolina Šepić}} 1613] | data-sort-value="0" |0 |2019-08-27 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |106 |{{Қатысушы-түж6|Gliwi}} | data-sort-value="1575" |[{{Өңдеу статистикасы|Gliwi}} 1575] | data-sort-value="0" |0 |2017-05-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |107 |{{Қатысушы-түж6|2rk}} | data-sort-value="1552" |[{{Өңдеу статистикасы|2rk}} 1552] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |108 |{{Қатысушы-түж6|Daniyal.aidarov5}} | data-sort-value="1540" |[{{Өңдеу статистикасы|Daniyal.aidarov5}} 1540] | data-sort-value="4" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Daniyal.aidarov5|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4] |2022-04-24 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |109 |{{Қатысушы-түж6|Wikuiser}} | data-sort-value="1522" |[{{Өңдеу статистикасы|Wikuiser}} 1522] | data-sort-value="0" |0 |2025-10-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |110 |{{Қатысушы-түж6|Аслан Жукенов}} | data-sort-value="1496" |[{{Өңдеу статистикасы|Аслан Жукенов}} 1496] | data-sort-value="0" |0 |2014-04-26 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |111 |{{Қатысушы-түж6|Almagul Ibragimova}} | data-sort-value="1490" |[{{Өңдеу статистикасы|Almagul Ibragimova}} 1490] | data-sort-value="0" |0 |2013-04-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |112 |{{Қатысушы-түж6|Акбота Казыбекова}} | data-sort-value="1480" |[{{Өңдеу статистикасы|Акбота Казыбекова}} 1480] | data-sort-value="0" |0 |2013-09-19 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |113 |{{Қатысушы-түж6|DinDK}} | data-sort-value="1383" |[{{Өңдеу статистикасы|DinDK}} 1383] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |114 |{{Қатысушы-түж6|Rasulzhan}} | data-sort-value="1371" |[{{Өңдеу статистикасы|Rasulzhan}} 1371] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-04 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |115 |{{Қатысушы-түж6|Marksscheider}} | data-sort-value="1351" |[{{Өңдеу статистикасы|Marksscheider}} 1351] | data-sort-value="21" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Marksscheider|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 21] |2026-07-27 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |116 |{{Қатысушы-түж6|Tulya}} | data-sort-value="1344" |[{{Өңдеу статистикасы|Tulya}} 1344] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |117 |{{Қатысушы-түж6|Ayauly}} | data-sort-value="1337" |[{{Өңдеу статистикасы|Ayauly}} 1337] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |118 |{{Қатысушы-түж6|Nkiukr}} | data-sort-value="1314" |[{{Өңдеу статистикасы|Nkiukr}} 1314] | data-sort-value="0" |0 |2015-09-06 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |119 |{{Қатысушы-түж6|Tarih}} | data-sort-value="1304" |[{{Өңдеу статистикасы|Tarih}} 1304] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-14 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |120 |{{Қатысушы-түж6|Wikiped4ik}} | data-sort-value="1283" |[{{Өңдеу статистикасы|Wikiped4ik}} 1283] | data-sort-value="0" |0 |2011-05-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |121 |{{Қатысушы-түж6|Jarnamaqaz}} | data-sort-value="1278" |[{{Өңдеу статистикасы|Jarnamaqaz}} 1278] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Jarnamaqaz|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2020-04-17 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |122 |{{Қатысушы-түж6|TemirlanSarsen}} | data-sort-value="1277" |[{{Өңдеу статистикасы|TemirlanSarsen}} 1277] | data-sort-value="65" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:TemirlanSarsen|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 65] |2016-06-23 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |123 |{{Қатысушы-түж6|GulzhanOmarova}} | data-sort-value="1248" |[{{Өңдеу статистикасы|GulzhanOmarova}} 1248] | data-sort-value="0" |0 |2011-10-04 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |124 |{{Қатысушы-түж6|Шілде}} | data-sort-value="1223" |[{{Өңдеу статистикасы|Шілде}} 1223] | data-sort-value="0" |0 |2018-01-02 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |125 |{{Қатысушы-түж6|IL68}} | data-sort-value="1219" |[{{Өңдеу статистикасы|IL68}} 1219] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:IL68|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2017-05-05 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |126 |{{Қатысушы-түж6|Ziv}} | data-sort-value="1202" |[{{Өңдеу статистикасы|Ziv}} 1202] | data-sort-value="0" |0 |2024-12-09 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |127 |{{Қатысушы-түж6|Gulnar7}} | data-sort-value="1178" |[{{Өңдеу статистикасы|Gulnar7}} 1178] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |128 |{{Қатысушы-түж6|Suleimen Koishybai}} | data-sort-value="1156" |[{{Өңдеу статистикасы|Suleimen Koishybai}} 1156] | data-sort-value="10" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Suleimen Koishybai|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10] |2021-01-13 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |129 |{{Қатысушы-түж6|Aimanber}} | data-sort-value="1150" |[{{Өңдеу статистикасы|Aimanber}} 1150] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-05 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |130 |{{Қатысушы-түж6|Bailarbekov}} | data-sort-value="1136" |[{{Өңдеу статистикасы|Bailarbekov}} 1136] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |131 |{{Қатысушы-түж6|Айдос уики}} | data-sort-value="1126" |[{{Өңдеу статистикасы|Айдос уики}} 1126] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Айдос уики|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2015-11-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |132 |{{Қатысушы-түж6|Sergazyyev}} | data-sort-value="1119" |[{{Өңдеу статистикасы|Sergazyyev}} 1119] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-02 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |133 |{{Қатысушы-түж6|KoishymanovaG}} | data-sort-value="1102" |[{{Өңдеу статистикасы|KoishymanovaG}} 1102] | data-sort-value="16" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:KoishymanovaG|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 16] |2024-02-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |134 |{{Қатысушы-түж6|Истеный казах}} | data-sort-value="1096" |[{{Өңдеу статистикасы|Истеный казах}} 1096] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |135 |{{Қатысушы-түж6|Madina Kilybayeva}} | data-sort-value="1083" |[{{Өңдеу статистикасы|Madina Kilybayeva}} 1083] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |136 |{{Қатысушы-түж6|Kafarik}} | data-sort-value="1075" |[{{Өңдеу статистикасы|Kafarik}} 1075] | data-sort-value="0" |0 |2009-12-24 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |137 |{{Қатысушы-түж6|Аян Жанайсов}} | data-sort-value="1054" |[{{Өңдеу статистикасы|Аян Жанайсов}} 1054] | data-sort-value="0" |0 |2013-05-02 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |138 |{{Қатысушы-түж6|Finderhannes}} | data-sort-value="1049" |[{{Өңдеу статистикасы|Finderhannes}} 1049] | data-sort-value="0" |0 |2015-01-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |139 |{{Қатысушы-түж6|Vyacheslav Nasretdinov}} | data-sort-value="1029" |[{{Өңдеу статистикасы|Vyacheslav Nasretdinov}} 1029] | data-sort-value="0" |0 |2008-08-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |140 |{{Қатысушы-түж6|Orkaarys}} | data-sort-value="993" |[{{Өңдеу статистикасы|Orkaarys}} 993] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |141 |{{Қатысушы-түж6|А.С.Кизиров}} | data-sort-value="987" |[{{Өңдеу статистикасы|А.С.Кизиров}} 987] | data-sort-value="0" |0 |2016-06-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |142 |{{Қатысушы-түж6|P.Nurgisa}} | data-sort-value="976" |[{{Өңдеу статистикасы|P.Nurgisa}} 976] | data-sort-value="0" |0 |2014-11-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |143 |{{Қатысушы-түж6|Rayurad mc}} | data-sort-value="973" |[{{Өңдеу статистикасы|Rayurad mc}} 973] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |144 |{{Қатысушы-түж6|Fuzze123}} | data-sort-value="964" |[{{Өңдеу статистикасы|Fuzze123}} 964] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |145 |{{Қатысушы-түж6|Aselhan}} | data-sort-value="948" |[{{Өңдеу статистикасы|Aselhan}} 948] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Aselhan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2011-04-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |146 |{{Қатысушы-түж6|Aldogarov}} | data-sort-value="940" |[{{Өңдеу статистикасы|Aldogarov}} 940] | data-sort-value="0" |0 |2020-03-02 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |147 |{{Қатысушы-түж6|Шайнүсіп}} | data-sort-value="931" |[{{Өңдеу статистикасы|Шайнүсіп}} 931] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Шайнүсіп|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2024-09-07 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |148 |{{Қатысушы-түж6|Adiladil}} | data-sort-value="906" |[{{Өңдеу статистикасы|Adiladil}} 906] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-09 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |149 |{{Қатысушы-түж6|NErnur98}} | data-sort-value="880" |[{{Өңдеу статистикасы|NErnur98}} 880] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-19 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |150 |{{Қатысушы-түж6|Касымхан}} | data-sort-value="866" |[{{Өңдеу статистикасы|Касымхан}} 866] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-24 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |151 |{{Қатысушы-түж6|Chris die Seele}} | data-sort-value="865" |[{{Өңдеу статистикасы|Chris die Seele}} 865] | data-sort-value="0" |0 |2016-09-18 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |152 |{{Қатысушы-түж6|Mukhin}} | data-sort-value="850" |[{{Өңдеу статистикасы|Mukhin}} 850] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |153 |{{Қатысушы-түж6|Stella~kkwiki}} | data-sort-value="830" |[{{Өңдеу статистикасы|Stella~kkwiki}} 830] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |154 |{{Қатысушы-түж6|Bakbergenov}} | data-sort-value="820" |[{{Өңдеу статистикасы|Bakbergenov}} 820] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-23 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |155 |{{Қатысушы-түж6|Dambler}} | data-sort-value="819" |[{{Өңдеу статистикасы|Dambler}} 819] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |156 |{{Қатысушы-түж6|Aibol dos}} | data-sort-value="813" |[{{Өңдеу статистикасы|Aibol dos}} 813] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |157 |{{Қатысушы-түж6|KaldarovNurymzhan}} | data-sort-value="801" |[{{Өңдеу статистикасы|KaldarovNurymzhan}} 801] | data-sort-value="0" |0 |2018-11-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |158 |{{Қатысушы-түж6|Talghatuly}} | data-sort-value="794" |[{{Өңдеу статистикасы|Talghatuly}} 794] | data-sort-value="0" |0 |2012-02-14 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |159 |{{Қатысушы-түж6|Akba.nis.13}} | data-sort-value="790" |[{{Өңдеу статистикасы|Akba.nis.13}} 790] | data-sort-value="0" |0 |2014-09-18 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |160 |{{Қатысушы-түж6|Аязбаев Даурен}} | data-sort-value="789" |[{{Өңдеу статистикасы|Аязбаев Даурен}} 789] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |161 |{{Қатысушы-түж6|Masalbaeva}} | data-sort-value="787" |[{{Өңдеу статистикасы|Masalbaeva}} 787] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |162 |{{Қатысушы-түж6|Абдрахманов Димаш}} | data-sort-value="785" |[{{Өңдеу статистикасы|Абдрахманов Димаш}} 785] | data-sort-value="0" |0 |2015-12-04 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |163 |{{Қатысушы-түж6|Tylerdurdenkz}} | data-sort-value="780" |[{{Өңдеу статистикасы|Tylerdurdenkz}} 780] | data-sort-value="0" |0 |2015-01-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |164 |{{Қатысушы-түж6|DariaUrinbasarova21nis}} | data-sort-value="777" |[{{Өңдеу статистикасы|DariaUrinbasarova21nis}} 777] | data-sort-value="0" |0 |2022-02-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |165 |{{Қатысушы-түж6|Azim Nurbergen}} | data-sort-value="763" |[{{Өңдеу статистикасы|Azim Nurbergen}} 763] | data-sort-value="0" |0 |2014-01-22 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |166 |{{Қатысушы-түж6|Ташметов шахрух}} | data-sort-value="743" |[{{Өңдеу статистикасы|Ташметов шахрух}} 743] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ташметов шахрух|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2022-02-24 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |167 |{{Қатысушы-түж6|Mheidegger}} | data-sort-value="739" |[{{Өңдеу статистикасы|Mheidegger}} 739] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Mheidegger|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2008-07-14 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |168 |{{Қатысушы-түж6|Panicgirl}} | data-sort-value="739" |[{{Өңдеу статистикасы|Panicgirl}} 739] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-01 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |169 |{{Қатысушы-түж6|Mariko}} | data-sort-value="734" |[{{Өңдеу статистикасы|Mariko}} 734] | data-sort-value="0" |0 |2012-06-26 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |170 |{{Қатысушы-түж6|Rake}} | data-sort-value="726" |[{{Өңдеу статистикасы|Rake}} 726] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-02 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |171 |{{Қатысушы-түж6|Rasul kz91}} | data-sort-value="723" |[{{Өңдеу статистикасы|Rasul kz91}} 723] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |172 |{{Қатысушы-түж6|Muslim Qazaq}} | data-sort-value="722" |[{{Өңдеу статистикасы|Muslim Qazaq}} 722] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Muslim Qazaq|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2015-04-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |173 |{{Қатысушы-түж6|Zhumalina}} | data-sort-value="720" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhumalina}} 720] | data-sort-value="0" |0 |2013-05-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |174 |{{Қатысушы-түж6|Alfiya}} | data-sort-value="719" |[{{Өңдеу статистикасы|Alfiya}} 719] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-01 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |175 |{{Қатысушы-түж6|Дауткулова Ақмарал}} | data-sort-value="713" |[{{Өңдеу статистикасы|Дауткулова Ақмарал}} 713] | data-sort-value="0" |0 |2024-05-04 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |176 |{{Қатысушы-түж6|Εὐθυμένης}} | data-sort-value="698" |[{{Өңдеу статистикасы|Εὐθυμένης}} 698] | data-sort-value="0" |0 |2013-02-03 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |177 |{{Қатысушы-түж6|Sultan bek}} | data-sort-value="695" |[{{Өңдеу статистикасы|Sultan bek}} 695] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |178 |{{Қатысушы-түж6|Мира Белль}} | data-sort-value="693" |[{{Өңдеу статистикасы|Мира Белль}} 693] | data-sort-value="7" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Мира Белль|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7] |2023-01-05 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |179 |{{Қатысушы-түж6|Cekli829}} | data-sort-value="690" |[{{Өңдеу статистикасы|Cekli829}} 690] | data-sort-value="0" |0 |2009-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |180 |{{Қатысушы-түж6|Nkipshak}} | data-sort-value="684" |[{{Өңдеу статистикасы|Nkipshak}} 684] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |181 |{{Қатысушы-түж6|Sultan-balasi}} | data-sort-value="676" |[{{Өңдеу статистикасы|Sultan-balasi}} 676] | data-sort-value="0" |0 |2016-12-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |182 |{{Қатысушы-түж6|Epoxa-HH}} | data-sort-value="674" |[{{Өңдеу статистикасы|Epoxa-HH}} 674] | data-sort-value="0" |0 |2020-07-06 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |183 |{{Қатысушы-түж6|Saken kun}} | data-sort-value="673" |[{{Өңдеу статистикасы|Saken kun}} 673] | data-sort-value="0" |0 |2012-01-31 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |184 |{{Қатысушы-түж6|KUckhocjothkei3}} | data-sort-value="671" |[{{Өңдеу статистикасы|KUckhocjothkei3}} 671] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:KUckhocjothkei3|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2018-08-23 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |185 |{{Қатысушы-түж6|Syrlybek}} | data-sort-value="658" |[{{Өңдеу статистикасы|Syrlybek}} 658] | data-sort-value="0" |0 |2011-03-04 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |186 |{{Қатысушы-түж6|Мұқтар Құндыз}} | data-sort-value="656" |[{{Өңдеу статистикасы|Мұқтар Құндыз}} 656] | data-sort-value="0" |0 |2014-10-23 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |187 |{{Қатысушы-түж6|Баха}} | data-sort-value="654" |[{{Өңдеу статистикасы|Баха}} 654] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |188 |{{Қатысушы-түж6|Parmanova.ulbolsyn}} | data-sort-value="651" |[{{Өңдеу статистикасы|Parmanova.ulbolsyn}} 651] | data-sort-value="0" |0 |2012-03-07 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |189 |{{Қатысушы-түж6|Амзе Магжан}} | data-sort-value="645" |[{{Өңдеу статистикасы|Амзе Магжан}} 645] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |190 |{{Қатысушы-түж6|Капысова Айдана}} | data-sort-value="642" |[{{Өңдеу статистикасы|Капысова Айдана}} 642] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |191 |{{Қатысушы-түж6|IArhunI}} | data-sort-value="641" |[{{Өңдеу статистикасы|IArhunI}} 641] | data-sort-value="0" |0 |2011-12-15 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |192 |{{Қатысушы-түж6|Belekov Syrym}} | data-sort-value="639" |[{{Өңдеу статистикасы|Belekov Syrym}} 639] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-03 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |193 |{{Қатысушы-түж6|Bauyr03}} | data-sort-value="632" |[{{Өңдеу статистикасы|Bauyr03}} 632] | data-sort-value="19" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Bauyr03|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 19] |2022-01-16 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |194 |{{Қатысушы-түж6|Aseke16}} | data-sort-value="624" |[{{Өңдеу статистикасы|Aseke16}} 624] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Aseke16|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2014-01-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |195 |{{Қатысушы-түж6|Айвентадор}} | data-sort-value="622" |[{{Өңдеу статистикасы|Айвентадор}} 622] | data-sort-value="0" |0 |2021-04-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |196 |{{Қатысушы-түж6|Zhandos02}} | data-sort-value="620" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhandos02}} 620] | data-sort-value="7" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Zhandos02|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7] |2017-09-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |197 |{{Қатысушы-түж6|Tuttiorchestra687}} | data-sort-value="615" |[{{Өңдеу статистикасы|Tuttiorchestra687}} 615] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Tuttiorchestra687|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2025-11-02 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |198 |{{Қатысушы-түж6|Makhanov}} | data-sort-value="613" |[{{Өңдеу статистикасы|Makhanov}} 613] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |199 |{{Қатысушы-түж6|Zhumabayeva Aiym}} | data-sort-value="601" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhumabayeva Aiym}} 601] | data-sort-value="0" |0 |2016-01-27 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |200 |{{Қатысушы-түж6|Inkar}} | data-sort-value="600" |[{{Өңдеу статистикасы|Inkar}} 600] | data-sort-value="0" |0 |2011-04-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |201 |{{Қатысушы-түж6|Mma}} | data-sort-value="599" |[{{Өңдеу статистикасы|Mma}} 599] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |202 |{{Қатысушы-түж6|Юкке}} | data-sort-value="599" |[{{Өңдеу статистикасы|Юкке}} 599] | data-sort-value="0" |0 |2011-11-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |203 |{{Қатысушы-түж6|Mary}} | data-sort-value="597" |[{{Өңдеу статистикасы|Mary}} 597] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |204 |{{Қатысушы-түж6|Әбдіхалық Нарғыз}} | data-sort-value="587" |[{{Өңдеу статистикасы|Әбдіхалық Нарғыз}} 587] | data-sort-value="0" |0 |2014-03-31 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |205 |{{Қатысушы-түж6|Аскар}} | data-sort-value="584" |[{{Өңдеу статистикасы|Аскар}} 584] | data-sort-value="0" |0 |2008-03-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |206 |{{Қатысушы-түж6|Ұлан Тұрсынбек}} | data-sort-value="576" |[{{Өңдеу статистикасы|Ұлан Тұрсынбек}} 576] | data-sort-value="0" |0 |2025-10-24 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |207 |{{Қатысушы-түж6|Eldar zh96}} | data-sort-value="575" |[{{Өңдеу статистикасы|Eldar zh96}} 575] | data-sort-value="0" |0 |2012-08-17 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |208 |{{Қатысушы-түж6|AlibiKazken}} | data-sort-value="569" |[{{Өңдеу статистикасы|AlibiKazken}} 569] | data-sort-value="0" |0 |2020-04-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |209 |{{Қатысушы-түж6|Badyroff}} | data-sort-value="569" |[{{Өңдеу статистикасы|Badyroff}} 569] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |210 |{{Қатысушы-түж6|Нурия}} | data-sort-value="569" |[{{Өңдеу статистикасы|Нурия}} 569] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |211 |{{Қатысушы-түж6|Нақып Нұрғали}} | data-sort-value="565" |[{{Өңдеу статистикасы|Нақып Нұрғали}} 565] | data-sort-value="0" |0 |2014-04-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |212 |{{Қатысушы-түж6|Zhaniya92}} | data-sort-value="562" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhaniya92}} 562] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |213 |{{Қатысушы-түж6|Alikhantanirbergennurlanuly}} | data-sort-value="555" |[{{Өңдеу статистикасы|Alikhantanirbergennurlanuly}} 555] | data-sort-value="0" |0 |2022-08-21 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |214 |{{Қатысушы-түж6|Yamanzho}} | data-sort-value="555" |[{{Өңдеу статистикасы|Yamanzho}} 555] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |215 |{{Қатысушы-түж6|Kuanysh Ismailov}} | data-sort-value="547" |[{{Өңдеу статистикасы|Kuanysh Ismailov}} 547] | data-sort-value="0" |0 |2014-10-17 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |216 |{{Қатысушы-түж6|Egor Shustoff}} | data-sort-value="541" |[{{Өңдеу статистикасы|Egor Shustoff}} 541] | data-sort-value="0" |0 |2011-11-19 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |217 |{{Қатысушы-түж6|Niyazbek}} | data-sort-value="534" |[{{Өңдеу статистикасы|Niyazbek}} 534] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |218 |{{Қатысушы-түж6|Dauylbai Aidar}} | data-sort-value="533" |[{{Өңдеу статистикасы|Dauylbai Aidar}} 533] | data-sort-value="0" |0 |2012-06-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |219 |{{Қатысушы-түж6|Olkikz}} | data-sort-value="529" |[{{Өңдеу статистикасы|Olkikz}} 529] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-05 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |220 |{{Қатысушы-түж6|Fornax}} | data-sort-value="528" |[{{Өңдеу статистикасы|Fornax}} 528] | data-sort-value="0" |0 |2024-03-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |221 |{{Қатысушы-түж6|Dzhos}} | data-sort-value="527" |[{{Өңдеу статистикасы|Dzhos}} 527] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |222 |{{Қатысушы-түж6|Нурсауле Нурмагамбетова}} | data-sort-value="527" |[{{Өңдеу статистикасы|Нурсауле Нурмагамбетова}} 527] | data-sort-value="10" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Нурсауле Нурмагамбетова|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10] |2014-11-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |223 |{{Қатысушы-түж6|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}} | data-sort-value="527" |[{{Өңдеу статистикасы|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}} 527] | data-sort-value="0" |0 |2013-09-21 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |224 |{{Қатысушы-түж6|Arachn0}} | data-sort-value="523" |[{{Өңдеу статистикасы|Arachn0}} 523] | data-sort-value="0" |0 |2009-02-05 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |225 |{{Қатысушы-түж6|Tansholpan}} | data-sort-value="522" |[{{Өңдеу статистикасы|Tansholpan}} 522] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |226 |{{Қатысушы-түж6|Adilbekkazykhanov}} | data-sort-value="520" |[{{Өңдеу статистикасы|Adilbekkazykhanov}} 520] | data-sort-value="0" |0 |2016-12-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |227 |{{Қатысушы-түж6|Murat Karibay}} | data-sort-value="520" |[{{Өңдеу статистикасы|Murat Karibay}} 520] | data-sort-value="0" |0 |2020-04-01 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |228 |{{Қатысушы-түж6|Mustazhap}} | data-sort-value="520" |[{{Өңдеу статистикасы|Mustazhap}} 520] | data-sort-value="8" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Mustazhap|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8] |2014-12-27 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |229 |{{Қатысушы-түж6|Karina Nurtazina}} | data-sort-value="518" |[{{Өңдеу статистикасы|Karina Nurtazina}} 518] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Karina Nurtazina|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2018-05-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |230 |{{Қатысушы-түж6|Chingiz Nazbiev}} | data-sort-value="516" |[{{Өңдеу статистикасы|Chingiz Nazbiev}} 516] | data-sort-value="0" |0 |2018-01-07 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |231 |{{Қатысушы-түж6|HBSH NIS 7B KASIET}} | data-sort-value="514" |[{{Өңдеу статистикасы|HBSH NIS 7B KASIET}} 514] | data-sort-value="0" |0 |2017-10-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |232 |{{Қатысушы-түж6|Albergenius}} | data-sort-value="510" |[{{Өңдеу статистикасы|Albergenius}} 510] | data-sort-value="0" |0 |2009-03-30 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |233 |{{Қатысушы-түж6|Almatrkh}} | data-sort-value="508" |[{{Өңдеу статистикасы|Almatrkh}} 508] | data-sort-value="0" |0 |2025-10-15 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |234 |{{Қатысушы-түж6|Friction27}} | data-sort-value="506" |[{{Өңдеу статистикасы|Friction27}} 506] | data-sort-value="0" |0 |2020-08-16 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |} </center> <!-- BOT:END --> {{Wikistats}} [[Санат:Уикипедия:Анықтама]] [[Санат:Уикипедия:Қауым]] 1zpws5bxjw67ao7ungg6pqfs19nlsyi 14 543867 3683247 2318458 2026-10-18T15:14:04Z Nurken 111493 3683247 wikitext text/x-wiki [[Санат:Саха Республикасы тұлғалары]] [[Санат:Ресей қоғам қайраткерлері]] sjfgx2sgd38r5d9esuwdwfitgiesxwo 0 546790 3683322 3632353 2026-10-18T18:59:17Z Nurken 111493 3683322 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = монарх | Қазақша есімі = III Чарльз | Шынайы есімі = {{lang-en|Charles III}} | Суреті = King Charles III (July 2023).jpg | Сурет ені = | Атауы = III Чарльз, 2023 жыл | Елтаңба = Coat of arms of the United Kingdom (2022, both variants).svg | Елтаңба атауы = Ұлыбритания Корольдік елтаңбасы, оң жақтағы нұсқасы Шотландияда қолданылады | Елтаңба ені = 220px | Титулы = [[Ұлыбритания|Ұлыбритания және Солтүстік Ирландия корольдігі]]нің [[Британ монархиясы|Королі]] | Ту = Royal standard of the United Kingdom.svg | Ту2 = Flag of the United Kingdom.svg | Басқара бастады = [[8 қыркүйек]] [[2022 жыл]]дан бастап | Басқаруын аяқтады = | Тәж кигізу жорасы = [[6 мамыр]] [[2023 жыл|2023]]<ref name="qazaqstantv" /> | Премьер = [[Лиз Трасс]]<br>[[Риши Сунак]]<br>[[Кир Стармер]]<br>[[Эндрю Бернем]] | Ізашары = [[II Елизабет]] | Ізбасары = | Мұрагері = [[Уильям, Уэльс ханзадасы|ханзада Уильям]] | Титулы_2 = [[Ұлттар достастығы]]ның басшысы | Ту_2 = Commonwealth Icon.svg | Ту2_2 = Commonwealth Icon.svg | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = [[8 қыркүйек]] [[2022 жыл]]дан бастап | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = [[II Елизабет]] | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = [[Уэльс]]тің 21-[[Уэльс ханзадасы|ханзадасы]], Честер графы | Ту_3 = Prince of Wales's feathers Badge.svg | Ту2_3 = Royal Standard of the Prince of Wales.svg | Басқара бастады_3 = 26 шілде 1958 | Басқаруын аяқтады_3 = 8 қыркүйек 2022 | Монарх_3 = [[II Елизабет]] | Ізашары_3 = [[VIII Эдуард]] | Ізбасары_3 = [[Уильям, Уэльс ханзадасы|ханзада Уильям]] | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = 14.11.1948 | Туған жері = [[Букингем сарайы]], {{туғанжері|Лондон|Лондонда}}, [[Англия]], [[Ұлыбритания]] | Династия = [[Сурет:Badge of the House of Windsor.svg|22px]] [[Виндзор династиясы|Виндзорлар]] | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = [[Филипп, Эдинбург герцогі]] | Анасы = [[II Елизабет]] | Жұбайы = {{Ublist |{{marriage|[[Диана, Уэльс ханшайымы|Диана Спенсер]]|1981|1996|end=died}} |{{marriage|[[Камилла, Ұлыбритания патшайымы|Камилла Паркер-Боулз]]|2005}} }} | Балалары = {{hlist|[[Уильям, Уэльс ханзадасы|Уильям]]|[[Гарри, Сассекс герцогі|Гарри]]}} | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Монограммасы = Royal Cypher of King Charles III.svg | Сайты = | Монограмма ені = 50px | Марапаттары = | Атағы = [[Сурет:British Army OF-10.svg|25px]] Фельдмаршал | Құрамында болды = | Әскер түрі = [[Британ әскері]] және {{iw|Корольдік флот|Корольдік флот|en|Royal Navy}} | Қызмет еткен жылдары = 1971–1977 | Commons = Charles III of the United Kingdom }} '''III Чарльз'''<ref>{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/32026952.html|title=Ұлыбритания патшасы ІІІ Чарльз халыққа алғашқы мәлімдемесін жасады|publisher=[[Азаттық радиосы]]|lang=kk|date=2022-09-10|access-date=2023-01-28}}</ref><ref name="qazaqstantv" /> ({{lang-en|Charles III}}),<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/uk-59135132|title=King Charles III, the new monarch|publisher=[[Би-би-си|BBC]]|lang=en}}</ref> туған кездегі есімі — '''Чарльз Филипп Артур Джордж Уиндзор''' ({{lang-en|Charles Philip Arthur George Windsor}};<ref>{{Cite web|url=https://www.euronews.com/culture/2022/09/19/why-did-king-charles-iii-pick-the-name-charles|title=Why did King Charles III pick the name 'Charles'?|publisher=euronews|lang=en|date=2022-09-19|access-date=2023-01-28|author=Johnny WALFISZ}}</ref> [[14 қараша]] [[1948 жыл]], {{туғанжері|Лондон|Лондонда}}) — [[Британ монархиясы|Британ монархиялық әулеті]]нің мүшесі, 2022 жылғы 8 қыркүйектен бері [[Ұлыбритания]]ның [[Британ монархтарының тізімі|королі]],<ref name=":1" /><ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.bbc.com/russian/news-62843495|title=Новый Король Великобритании|access-date=2023-01-28|lang=ru|publisher=[[Би-би-си|BBC]]}}</ref> Ұлыбритания Қарулы Күштерінің [[Жоғарғы Бас Қолбасшы]]сы және [[Ұлттар достастығы]]ның төрағасы. III Чарльз — фельдмаршал, флот адмиралы, Ұлыбритания ӘӘК маршалы, ел тарихындағы ең ұзақ уақыт бойы мұрагер болған және таққа отырғандағы жасы ең үлкен монарх. Ұлыбритания королі лауазымына қоса тағы [[Антигуа және Барбуда]], [[Аустралия]], [[Багам аралдары]], [[Белиз]], [[Гренада]], [[Жаңа Зеландия]], [[Канада]], [[Папуа — Жаңа Гвинея]], [[Сент-Винсент және Гренадиндер]], [[Сент-Китс және Невис]], [[Сент-Люсия]], [[Соломон аралдары]], [[Тувалу]] және [[Ямайка]] мемлекеттерінің королі болып келеді.<ref>{{Cite web|url=https://news.northeastern.edu/2022/09/22/british-commonwealth-colonial-independence/|title=Why the UK needs the realms and the Commonwealth much more than they need the UK|author=Elena KUZUB|publisher=Northeastern Global News|lang=en|date=2022-09-22|access-date=2023-01-28}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2022/9/12/which-countries-will-uks-king-charles-iii-rule-over|title=Which countries will King Charles III reign over?|lang=en|publisher=[[Әл-Жазира телеарнасы]]|date=2022-09-12|access-date=2023-01-28}}</ref> == Жас кезі == Чарльз [[II Елизабет]] пен оның жұбайы [[Филипп, Эдинбург герцогі|Филипп Маунтбеттен]]нің үйлену тойынан кейін бір жылдан кейін дүниеге келді. Ол [[VI Георг]]тың алғашқы немересі атанды. Үш жасында VI Георгтың өліміне байланысты ІІ Елизабеттің таққа отыруынан кейін британ тағының мұрагері атанды. Орта мектепті орташа аттестатқа бітіргеніне қарамастан Чарльз [[Кембридж университеті]]не түседі. Ол жерде ол 1970 жылы «өнер бакалаврның» дипломын алып шығады. 1975 жылы университеттік дәстүр бойынша оған «өнер магистрі» дәрежесі берілді. ==Уэльс ханзадасы== 1958 жылы 26 шілдеде Чарльз Уэльс ханзадасы және Честер графы атағын алды. Ол 1970 жылы [[Лордтар палатасы]]нда өз орнын алды және 1974 жылы маусымда Лордтар палатасында 1884 жылы [[VII Эдуард]]тың сөзінен бері король отбасының бірінші мүшесі. Ол 1975 жылы қайтадан сөйледі. Чарльз 1976 жылы Prince Trust негізін қалап, 1981 жылы [[Америка Құрама Штаттары]]на саяхаттай отырып, көбірек қоғамдық жауапкершіліктерді өзіне алуды бастады. 1970 жылдардың ортасында ханзада Аустралия генерал-губернаторы қызметін атқаруға мүдделі екенін білдірді. Алайда халықтың наразылығынан ұсынысы қабылданбады. Чарльз — британдық тәждің мұрагері мәртебесінде болу ұзақтығы бойынша [[Британ монархиясы]] тарихындағы абсолютті рекордшы, алдыңғы рекордты король [[VII Эдуард]] иеленді. 2022 жылы ол Британия тарихындағы таққа отырған жасы ең үлкен монарх болды. 2020 жылы [[Коронавирустық инфекция Covid-19|COVID-19]] ауыруымен ауырып қалып, жазылды. ==Таққа отыруы== [[Сурет:Procession to Lying-in-State of Elizabeth II at Westminster Hall - 54 - Charles III (cropped).jpg|thumb|right|[[II Елизабет]]тің жерлену рәсімі кезіндегі III Чарлз, 2022]] [[Сурет:Waving from Buckingham Palace Balcony (52877352018) (cropped).jpg|thumb|right|III Чарльз (сол жақта) мен әйелі [[Камилла, Ұлыбритания патшайымы]] тәж кигізу жоралары кезінде, 2023]] 2022 жылы, 8 қыркүйек күні патшайым [[II Елизабет]] [[Балморал қамалы]], [[Шотландия]]да қайтыс болды және оның мұрагері Чарльз Ұлыбританияның жаңа королі атанды. Өзінің корольдік аты '''III Чарльз''' ({{lang-en|Charles III; Charles the Third}}) болды. 1952 жылдан бастап оның қосылуына дейін ол британ тарихындағы жасы ең үлкен және 1958 жылғы 26 ​​шілдеден оның таққа отыруына дейін бұл титулды иемденген Уэльстің ең ұзақ қызмет еткен ханзадасы болды. 73 жастағы Чарльз сонымен бірге британдық тағына отырған Ұлыбритания тарихындағы ең жасы үлкен адам. Рекорд бұрын 64 жасында таққа отырған [[IV Уильям]]ға тиесілі болатын. III Чарльз бен [[Камилла (Ұлыбритания патшайымы)|патшайым-консорт Камилла]]ның тәж кигізу жорасы 2023 жылғы 6 мамырда өтті. Салтанатты шеру барысында [[Лондон]]да монархияға қарсы наразылық шерулері өткен. Белсенділер [[Букингем сарайы]]на қарай өтпек болғаны хабарланды. Трафальгар алаңына британдық монархияға қарсы шыққан екі мыңға жуық адам жиналды. <ref>{{Cite web |last=Goodwin |first=Niamh Kennedy, Christian Edwards, Lindsay Isaac, Allegra |date=2023-05-06 |title='Something out of a police state': Anti-monarchy protesters arrested ahead of King Charles' coronation |url=https://www.cnn.com/2023/05/06/uk/king-charles-anti-monarchy-protest-arrests-ckc-gbr-intl/index.html |language=en |accessdate=2023-05-08 |publisher=CNN}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20230506130733/https://www.cnn.com/2023/05/06/uk/king-charles-anti-monarchy-protest-arrests-ckc-gbr-intl/index.html |date=2023-05-06}}</ref><ref>{{Cite web |last=Mortimer |first=Josiah |date=2023-04-20 |title=More Than 1,000 Anti-Monarchy Campaigners Set to Disrupt King Charles' Coronation |url=https://bylinetimes.com/2023/04/20/more-than-1000-anti-monarchy-campaigners-set-to-disrupt-king-charles-coronation/ |accessdate=2023-04-23 |publisher=Byline Times}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20230423174314/https://bylinetimes.com/2023/04/20/more-than-1000-anti-monarchy-campaigners-set-to-disrupt-king-charles-coronation/ |date=2023-04-23}}</ref> Шеруге екі мың қонақ шақырылды, солардың қатарында [[Қазақстан президенті]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаев]]тың тапсырмасымен [[Қазақстан Мәжілісі төрағаларының тізімі|Мәжіліс төрағасы]] [[Ерлан Жақанұлы Қошанов|Ерлан Қошанов]] болған.<ref name="qazaqstantv">{{Cite web|url=https://qazaqstan.tv/news/175598/|title=Ұлыбританияда Үшінші Чарльз Патшаға тәж кигізу рәсімі өтіп жатыр|lang=kk|author=БЕКЕНОВА, Марина|date=2023-05-06|accessdate=2023-06-09|publisher=[[Qazaqstan (телеарна)|Qazaqstan TV]]}}</ref> == Жеке өмірі және отбасы == [[Сурет:-i---i- (52354922623).jpg|thumb|left|Ханзада Чарльз бен әйелі [[Камилла (Ұлыбритания патшайымы)|Камилла]]]] 1979 жылы сол кезде ханзада болған Чарльз өзінің шөбере сіңілісі, әйгілі көсем, [[Үндістан]]ның соңғы вице-королі Луис Маунтбеттеннің немересі — Аманда Натчбуллға үйленуі туралы ұсыныс білдіреді, алайда Аманда некеден бас тартады. 1980 жылдары Чарльз ақсүйек Джон Спенсердің қызы — леди Сара Спенсермен кездесіп, оның сіңілісі Диана Спенсермен танысады. Кейін екеуі 1981 жылғы 29 шілдеде үйленді. [[Диана, Уэльс ханшайымы|Ханшайым Диана]] Ұлыбритания мен шет елдерде әйгілі болды. Алайда неке сәтсіз болды: жұбайлар арасындағы қарым-қатынас бүлініп, 1992 жылдан бастап екеуі ресми түрде бөлек тұрды, ал 1996 жылы ажырасты. 1997 жылы Диана [[Париж]]де көлік апатында қайтыс болады. Чарльз бен Диананың екі баласы болған: * [[Уильям, Уэльс ханзадасы|ханзада Уильям]], қазір [[Уэльс ханзадасы]], ([[21 маусым]] [[1982 жыл]]ы туған); * [[Гарри, Сассекс герцогі|ханзада Гарри]] ([[15 қыркүйек]] [[1984 жыл]]ы туған). 2005 жылғы 9 сәуірде ханзада Чарльз [[Камилла (Ұлыбритания патшайымы)|Камилла Паркер Боулз]]ға үйленіп, екінші рет неке құрды. 2022 жылғы 8 қыркүйекте жұп Ұлыбритания монархтары болды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://www.royal.uk/the-king Корольдік отбасының ресми сайтындағы Король парақшасы] {{ref-en}} {{Ұлыбритания монархтары}} {{Виндзор династиясы}} {{DEFAULTSORT:Чарльз, III}} [[Санат:Британия саясаткерлері]] [[Санат:Виндзорлар]] [[Санат:Ұлыбритания монархтары]] [[Санат:Британ монархиясы]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары]] qqwok4warcmddwe7wcfvlqa3hyof4wa 0 547158 3683311 3621249 2026-10-18T18:56:19Z Nurken 111493 Nurken [[II Джордж (Ұлыбритания патшасы)]] бетін [[II Джордж]] бетіне жылжытты 3621249 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = монарх | Қазақша есімі = II Георг | Шынайы есімі = George II | Суреті = George II by Thomas Hudson.jpg | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = Coat of Arms of Great Britain (1714-1801).svg | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = [[Ұлыбритания]]ның 3-[[Британ монархтарының тізімі|патшасы]] | Лақап аты = | Ту = Union flag 1606 (Kings Colors).svg | Ту2 =Flag of Hanover (1692).svg | Басқара бастады = [[11 маусым]] [[1727]] | Басқаруын аяқтады = [[25 қазан]] [[1760]] | Басқарған кезеңі = | Ізашары = [[I Георг (Ұлыбритания патшасы)|I Георг]] | Ізбасары = [[III Георг (Ұлыбритания патшасы)|III Георг]] | Тәж кигізу жорасы = [[11 қазан]] [[1727]] | Биліктен бас тартуы = | Азаматтығы = {{ту|Ұлыбритания}} | Мұрагері = | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | регент1 = | регент1Басқара бастады = | регент1Басқаруын аяқтады = | регент2 = | регент2Басқара бастады = | регент2Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Түсініктемелер = | Діні = [[Протестантизм]] | Туған күні = 10.11.1683 | Туған жері = [[Ганновер]] | Қайтыс болған күні = 25.10.1760 | Қайтыс болған жері = Лондон, [[Ұлыбритания Патшалығы]] | Жерленді = [[Вестминстерлік аббаттық]] | Династия = [[Ганноверлер династиясы]] | Туған кездегі есімі = | Әкесі = [[I Георг (Ұлыбритания патшасы)|I Георг]] | Анасы = [[София Доротея Брауншвейг-Целль]] | Жұбайы = [[Каролина Бранденбург-Ансбах]] | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons =Category:George II of Great Britain }} {{мағына|II Георг}} '''II Георг Ганноверлік''' ('''Георг Август'''), ({{lang-en|George II}}, {{lang-de|Georg II.}}; {{Туғанкүні|10|11|1683}} — {{Қайтысболғанкүні|25|10|1760}}) — [[Ұлыбритания]] және [[Ирландия]] патшасы, [[Ганновер]] [[курфюрст]]і және [[1727 жыл]] [[11 маусым]]ынан бастап [[Брауншвейг-Люнебург]] герцогі, [[I Георг (Ұлыбритания патшасы)|I Георгтің]] ұлы. Патшалықтан тыс жерде дүниеге келген соңғы патша. == Балалық шағы == [[Сурет:Sophie Dorothea Prinzessin von Ahlden.jpg|200px|нобай|солға|Георгтің анасы және қарындасы]] Георг [[Германия]] [[Ганновер]]інде дүниеге келген, әкесі — [[I Георг (Ұлыбритания патшасы)|I Георг Людвиг, Брауншвейг-Люнебург курпринці]] (кейін I Георг). Георгтің ата-анасы бір-бірінің көзіне шөп салған, сондықтан [[1694 жыл]]ы София күйеуін тастап кетті деген себеппен екеуі ажырасады<ref>Van der Kiste, p. 6.</ref><ref>Black, George II, pp. 35-36; Thompson, p. 19; Van der Kiste, p. 7.</ref>. Төрт жасына дейін Георг тек [[француз тілі]]нде сөйледі, ал бұдан кейін оның ұстаздарының бірі, яғни, Иоганн Хильмар Гольштейн<ref>Thompson, p. 16.</ref> оған [[неміс тіл]]ін үйретеді. Француз және неміс тілдерінен бөлек ол ағылшын және итальян тілдерінен қосымша сабақ алған<ref>Trench, p. 7; Van der Kiste, p. 9.</ref>. Георгтің шөбере апасы, яғни [[Анна (Ұлыбритания патшайымы)|Анна патшайым]], Англия, Шотландия және Ирландия тағына [[1702 жыл]]ы отырады. Патшайымның мұргерлері болмағандықтан, 1701 жылғы тақ мұрагерлері туралы акт негізінде ағылшын парламенті Аннаның қандас туысқандарының ішінен [[протестантизм]] дінін ғибадат ететін туысын таңдау қажет болды. Ағылшын парламентінің таңдауы Георгтің әжесіне және оның ұрпақтарына түседі. Георг тақ мұрагері ретінде тізімде әжесі мен әкеінен кейін 3 орында тұрды<ref>[http://www.legislation.gov.uk/aep/Ann/6/11/contents Union with Scotland Act 1706] and [http://www.legislation.gov.uk/aosp/1707/7/contents Union with England Act 1707], The National Archives.</ref>. == Әдебиет == * {{ВТ-ЭСБЕ|II Георг, ағылшын патшасы}} * Ashley, Mike (1998) ''The Mammoth Book of British Kings and Queens''. London: Robinson. ISBN 1-84119-096-9 * Best, Nicholas (1995) ''The Kings and Queens of England''. London: Weidenfeld & Nicolson. ISBN 0-297-83487-8 * Black, Jeremy (2001) ''Walpole in Power''. Stroud, Gloucestershire: Sutton Publishing. ISBN 0-7509-2523-X * Black, Jeremy (2007) ''George II: Puppet of the Politicians?'' Exeter: University of Exeter Press. ISBN 978-0-85989-807-2 * Cannon, John (2004) [http://www.oxforddnb.com/view/article/10539 «George II (1683—1760)»], ''Oxford Dictionary of National Biography'', Oxford University Press, retrieved 16 тамыз 2011 {{doi|10.1093/ref:odnb/10539}} * Haag, Eugène; Haag, Émile; Bordier, Henri Léonard (1877) ''La France Protestante''. Paris: Sandoz et Fischbacher {{fr icon}} [http://www.archive.org/details/lafranceprotesta05haaguoft online edition] * Kilburn, Matthew (2004) [http://www.oxforddnb.com/view/article/28579 «Wallmoden, Amalie Sophie Marianne von, suo jure countess of Yarmouth (1704—1765)»], ''Oxford Dictionary of National Biography'', Oxford University Press, retrieved 30 қараша 2012 {{doi|10.1093/ref:odnb/28579}} * Pinches, John Harvey; Pinches, Rosemary (1974) ''The Royal Heraldry of England''. Slough, Buckinghamshire: Hollen Street Press. ISBN 0-900455-25-X * Thompson, Andrew C. (2011) ''George II: King and Elector''. New Haven and London: Yale University Press. ISBN 978-0-300-11892-6 * Trench, Charles Chevenix (1975) ''George II''. London: Allen Lane. ISBN 0-7139-0481-X * Van der Kiste, John (1997) ''George II and Queen Caroline''. Stroud, Gloucestershire: Sutton Publishing. ISBN 0-7509-1321-5 * Weir, Alison (1996) ''Britain’s Royal Families: The Complete Genealogy''. London: Random House. ISBN 0-7126-7448-9 == Дереккөздер == {{дереккөздер|4}} {{Ұлыбритания монархтары}} [[Санат:Ганноверлер]] cks796taapg7ta8zmxbt99iqjbomzt9 1 547159 3683313 3246432 2026-10-18T18:56:19Z Nurken 111493 Nurken [[Талқылау:II Джордж (Ұлыбритания патшасы)]] бетін [[Талқылау:II Джордж]] бетіне жылжытты 2339721 wikitext text/x-wiki {{Аптаның жұмысы жобасының мақаласы}} skmilu3pbzvbpsejiqx823udlrk7nvx 0 552761 3683360 2772773 2026-10-19T01:43:12Z Wikuiser 172895 3683360 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Ауыл |атауы = Ақдала |сурет = |әкімшілік күйі = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg =43 |lat_min =00|lat_sec = 14 |lon_deg =67|lon_min = 51|lon_sec =49 |CoordAddon = type:city(1226000)_region:KZ |CoordScale = |ел картасы = |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы =Оңтүстік Қазақстан |кестедегі облыс =Түркістан облысы |ауданы = Отырар |кестедегі аудан = Отырар ауданы |мекен түрі = |мекені = |ішкі бөлінісі = |әкімі = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |климаты = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Ақдала''' - [[Түркістан облысы]] [[Отырар ауданы]]ндағы ауыл. == Географиялық орны == Аудан орталығы - [[Шәуілдір]] ауылынан солтүстік-батысқа қарай шамамен 99 км жерде орналасқан. <ref>[[Қазақ энциклопедиясы]]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Kz-geo-stub}} [[Санат:Отырар ауданы елді мекендері]] dk714yb1sxtbw7kmt1v8m5nnetu6wvn 0 557825 3683351 3463957 2026-10-19T01:34:10Z Wikuiser 172895 /* Дереккөздер */ 3683351 wikitext text/x-wiki {{мағына|Қызылжар}} {{Елді мекен-Қазақстан |статусы =Ауыл |атауы =Қызылжар |сурет = |әкімшілік күйі = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg =50 |lat_min = 51|lat_sec =27 |lon_deg =71|lon_min = 21|lon_sec =34 |CoordAddon = type:city(1226000)_region:KZ |CoordScale = |ел картасы = |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Ақмола облысы |кестедегі облыс = Ақмола облысы{{!}}Ақмола |ауданы = Целиноград ауданы |кестедегі аудан = Целиноград ауданы{{!}}Целиноград |мекен түрі = ауылдық округ{{!}}Ауылдық округі |мекені = Қабанбай батыр ауылдық округі{{!}}Қабанбай батыр |ішкі бөлінісі = |әкімі = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = ''Красный овраг'' |статус алуы = |жер аумағы = |климаты = |тұрғыны = {{өсім}}807 |санақ жылы = [[2021 жыл|2021]] |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Қызылжар''' (ескі атауы — «Красный овраг») — [[Ақмола облысы]] [[Целиноград ауданы]], [[Қабанбай батыр ауылдық округі]] құрамындағы ауыл. == Географиялық орны == [[Астана]]дан оңтүстікке қарай 21 км [[Қабанбай батыр ауылы]] жаққа, яғни ескі Қарағанды трасса жағында орналасқан. [[Қабанбай батыр кесенесі]]нің жанында орналасқан. КАТО коды — 116665400. == Халқы == {| class="wikitable" |+ Саны (1999, 2009, 2021)<ref name="source122">[http://stat.gov.kz/census/national/2009/region 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |date=2019-12-08 }}</ref><ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- !1999 !! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен |- ||239||{{өсім}}521 ||{{өсім}}807 ||154,9 ||273 ||{{өсім}}411 ||150,5 ||248 ||{{өсім}}396 ||159,7 |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{суретсіз мақала}} {{Kazakhstan-geo-stub}} {{Целиноград ауданы елді мекендері}} [[Санат:Целиноград ауданы елді мекендері]] 2iynyxrtgljsql1tky2g1d35xopgh8k 0 560804 3683320 3246439 2026-10-18T18:58:55Z Nurken 111493 Nurken [[IV Уильям (Ұлыбритания патшасы)]] бетін [[IV Уильям]] бетіне жылжытты 3181978 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = монарх | Қазақша есімі = IV Вильгельм | Шынайы есімі = William IV | Суреті = William IV crop.jpg | Атауы = | Сурет ені = 300 | Елтаңба = Coat of Arms of the United Kingdom (1816-1837).svg | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = [[Ұлыбритания және Ирландия Біріккен Патшалығы|Ұлыбритания және Ирландия]] патшаcы | Лақап аты = | Ту = Flag of the United Kingdom.svg | Ту2 = Royal Arms of United Kingdom (1816-1837).svg | Басқара бастады = [[26 маусым]] [[1830 жыл|1830]] | Басқаруын аяқтады = [[20 маусым]] [[1837 жыл|1837]] | Басқарған кезеңі = | Ізашары = [[IV Георг]] | Ізбасары = [[Виктория (Ұлыбритания патшайымы)|Виктория]] | Тәж кигізу жорасы =[[8 қыркүйек]] [[1831]] | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = | Діні = [[Протестантизм]] | Азаматтығы = | Туған күні = 21.08.1765 | Туған жері = {{туғанжері|Лондон|Лондонда}}, [[Ұлыбритания Патшалығы]] | Қайтыс болған күні = 20.06.1837 | Қайтыс болған жері = [[Виндзор қамалы]], [[Ұлыбритания және Ирландия Біріккен Патшалығы]] | Жерленді = [[Виндзор қамалы]] | Династия = [[Ганновер династиясы]] | Туған кездегі есімі = | Әкесі = [[III Георг (Ұлыбритания патшасы)|Георг III]] | Анасы = [[Шарлотта Мекленбург-Стрелиц]] | Жұбайы = [[Аделаида Саксен-Мейнинген]] | Балалары = Шарлотта Кларенс, [[Елизавета Кларенс]] | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = William IV Signature.svg | Монограммасы = Royal Monogram of King William IV of Great Britain.svg | Монограмма ені = 50 px | Сайты = | Commons = William IV of the United Kingdom }} {{мағына|IV Вильгельм}} '''IV Вильгельм''' ({{lang-en|William IV}}, {{lang-de|Wilhelm IV}}; {{туғанкүні|21|8|1765}}&nbsp;— {{қайтысболғанкүні|20|6|1837}}) — [[Ұлыбритания]] және Ганновер патшасы. 26 шілде 1830 жылғы, флот адмиралы (24 желтоқсан 1811 жылы). Вильгельм патша [[III Георг (Ұлыбритания патшасы)|Георг III]] үшінші ұлы болды және [[IV Георг]]тың кенже інісі. Ганновер әулетінен шыққан cоңғы Британ патшасы. == Өмірбаяны == Вильгельм [[III Георг (Ұлыбритания патшасы)|Георг III]] және патшайым Шарлоттaның үшінші баласы, 21 маусым 1765 жыл [[Букингем сарайы|Букингем-хауста]]. Оның екі үлкен ағасы Георг және Фредерик болды. Ол Сент-Джеймс сарайында 20 қыркүйек 1765 жылы шоқынды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Ұлыбритания монархтары}} [[Санат:Ұлыбритания монархтары]] [[Санат:Британ монархиясы]] [[Санат:Ганноверлер]] e2gcj4kge8p7p4qnkb58odt38etcz8n 0 560973 3683315 2433810 2026-10-18T18:56:32Z Nurken 111493 3683315 wikitext text/x-wiki '''II Георг''' немесе '''Георг II''': * [[II Джордж]], Ұлыбритания королі * [[II Георг (Грекия королі)]] {{бастама}} {{айрық}} ra3fof6yx3siyfa3v7opj3nvf821dum 0 570135 3683567 3595103 2026-10-19T10:59:44Z Айакеш 187089 3683567 wikitext text/x-wiki == Шығу тарихы == Қыш ісінің тарихы шамамен 20 мың жыл бұрын, кейінгі палеолит дәуірінде басталған. Археологиялық зерттеулер бойынша, әлемдегі ең көне қыш ыдыстардың белгілі үлгілері Шығыс Азиядан табылған. Бірақ қыш өнері бір ғана жерде пайда болып, бүкіл әлемге сол жерден тарады деуге толық негіз жоқ: зерттеулер оның бірнеше өңірде дербес дамыған болуы мүмкін екенін көрсетеді. Ең маңызды тарихи ерекшелік — алғашқы қыш ыдыстарды жасаған адамдар егіншілікпен айналысатын отырықшы қауымдар емес, негізінен аңшылықпен және терімшілікпен күн көрген адамдар болған. Демек, қыш жасау егіншілік пайда болғаннан кейін ғана қалыптасты деген бұрынғы түсінік дұрыс емес. {{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Қыш ісі''' - адамдар мыңдаған жылдар бойы айналысып келген өте көне өнердің түрі. Қыш құюшылардың өнімдері көпқырлы танымалдылығымен ерекшеленеді. Қазіргі кезде күнделікті тіршілікте әр адам табиғи ыдыс пайдаланғысы келеді. Түрлі құмыралар, сазбалшықтан жасалған кәдесыйлар ерекше көрінеді. Қыш ісімен айналысатын шеберлер бүгінгі күні көп емес, алайда өнімге деген сұраныс жыл сайын артып келеді. Сонымен қатар, сазбалшық денсаулыққа пайдалы. Осыған орай бұл өнер түріне қызығатындар жыл сайын көбейіп келеді. Қазақстан нарығында авторлық керамика өнімдері бойынша бәсекелестік байқалмайды. Алайда болашақта бұл сала бойынша бәсекелестердің пайда болуы әбден мүмкін. Жоғары сапа, өзіндік стиль, жарнама сауданы өрге бастырады. == Ғимарат == Шеберхана ретінде көбінесе үйдің жоғарғы бөлігіндегі адам тұрмайтын орнын немесе тұрғын үйдің подвалын қолданады. Гаражды да шеберхана етуге немесе цехтағы кішігірім орынды жалға алуға болады. == Жабдықтау == '''Қышшы шеңбері''' – ең басты құрал. Оның пайда болғанына 7 мың жылдай уақыт болды. Сол уақыттан бері оны қолдану әдісі еш өзгермеген. Қыш шеңбері – бұл икемді материалдан (ағаш, пластик, тас, металл, т.б.) жасалған, астынан оське бекітілген кішігірім диск. Осьтің екінші жағында дискінің айналымын жүзеге асыратын арнайы құрылым бар. Алғашқы қыш шеңберлері қолмен жұмыс жасауға арналған. Одан кейін пышақты түрлері пайда болды. Олар шебердің екі қолын жұмыс үшін босататындықтан алғашқыларға қарағанда ыңғайлырақ. Қазіргі қыш шеңберлерінің көбісі электрлік болып келеді. Олар ыңғайлы әрі қолөнершінің жұмысын жеңілдетеді. == Технология == Алдымен сазбалшық араластырылады. Әр өнімге түрлі сорт керек: ақ, қызыл, құм араласқан, т.б. Одан кейін оны тең бөліктерге бөліп, қыш шеңберіне, жабыстыру тақтасына немесе формаларға салады. Бұйым белгілі бір алғашқы қалпына келіп, аздап кепкеннен кейін, оны пешке салады. Пешке салар алдындағы жабыстыру сапасы мен кебуіне қарап, дайын өнімнің бүліну деңгейін анықтауға болады. Орташа есеппен ол 20-30% құрайды, алайда бастапқы кезде 60% құрай алады. Бір құмыраны дайындау үшін 1-2 сағат кетеді: есу – 10 мин., жабыстыру – 7-10 мин., ал қалған уақыт күйдіруге жұмсалады. == Cату == Стандартты өнімдерге кішігірім сатушылардың сұранысы жоғары. Кішігірім кәдесый дүкендері басшыларымен келісуге болады. Қыш бұйымдарын тапсырыс бойынша да жасауға болады. Мысалы, жарнамалық кәдесыйлар (тоңазытқышқа арналған магниттер, кеңсе заттарын қойғыштар, т.б.), интерьерді безендіру. Кеңселерді немесе сауда орталықтарын әдемі гүлге арналған құмыралармен безендіру, қыштан жасалған картиналар ілу мен фотосуреттерді қолдан жасалған рамкаларға орналастыру бүгінде үлкен сұранысқа ие. Интерьеріңіз ерекше қайталанбас көрініске ие болады. [[Санат:Қазақ халқының қолөнері]] [[Санат:Қолөнер]] [[Санат:Қыш]] 4jyz11o1nr83vdszpbc1giwl8pvng2b 3683577 3683567 2026-10-19T11:17:56Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Айакеш|Айакеш]] ([[User talk:Айакеш|т]]) өңдемелерінен [[User:Нурулла Жанар|Нурулла Жанар]] соңғы нұсқасына қайтарды 3595103 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Қыш ісі''' - адамдар мыңдаған жылдар бойы айналысып келген өте көне өнердің түрі. Қыш құюшылардың өнімдері көпқырлы танымалдылығымен ерекшеленеді. Қазіргі кезде күнделікті тіршілікте әр адам табиғи ыдыс пайдаланғысы келеді. Түрлі құмыралар, сазбалшықтан жасалған кәдесыйлар ерекше көрінеді. Қыш ісімен айналысатын шеберлер бүгінгі күні көп емес, алайда өнімге деген сұраныс жыл сайын артып келеді. Сонымен қатар, сазбалшық денсаулыққа пайдалы. Осыған орай бұл өнер түріне қызығатындар жыл сайын көбейіп келеді. Қазақстан нарығында авторлық керамика өнімдері бойынша бәсекелестік байқалмайды. Алайда болашақта бұл сала бойынша бәсекелестердің пайда болуы әбден мүмкін. Жоғары сапа, өзіндік стиль, жарнама сауданы өрге бастырады. == Ғимарат == Шеберхана ретінде көбінесе үйдің жоғарғы бөлігіндегі адам тұрмайтын орнын немесе тұрғын үйдің подвалын қолданады. Гаражды да шеберхана етуге немесе цехтағы кішігірім орынды жалға алуға болады. == Жабдықтау == '''Қышшы шеңбері''' – ең басты құрал. Оның пайда болғанына 7 мың жылдай уақыт болды. Сол уақыттан бері оны қолдану әдісі еш өзгермеген. Қыш шеңбері – бұл икемді материалдан (ағаш, пластик, тас, металл, т.б.) жасалған, астынан оське бекітілген кішігірім диск. Осьтің екінші жағында дискінің айналымын жүзеге асыратын арнайы құрылым бар. Алғашқы қыш шеңберлері қолмен жұмыс жасауға арналған. Одан кейін пышақты түрлері пайда болды. Олар шебердің екі қолын жұмыс үшін босататындықтан алғашқыларға қарағанда ыңғайлырақ. Қазіргі қыш шеңберлерінің көбісі электрлік болып келеді. Олар ыңғайлы әрі қолөнершінің жұмысын жеңілдетеді. == Технология == Алдымен сазбалшық араластырылады. Әр өнімге түрлі сорт керек: ақ, қызыл, құм араласқан, т.б. Одан кейін оны тең бөліктерге бөліп, қыш шеңберіне, жабыстыру тақтасына немесе формаларға салады. Бұйым белгілі бір алғашқы қалпына келіп, аздап кепкеннен кейін, оны пешке салады. Пешке салар алдындағы жабыстыру сапасы мен кебуіне қарап, дайын өнімнің бүліну деңгейін анықтауға болады. Орташа есеппен ол 20-30% құрайды, алайда бастапқы кезде 60% құрай алады. Бір құмыраны дайындау үшін 1-2 сағат кетеді: есу – 10 мин., жабыстыру – 7-10 мин., ал қалған уақыт күйдіруге жұмсалады. == Cату == Стандартты өнімдерге кішігірім сатушылардың сұранысы жоғары. Кішігірім кәдесый дүкендері басшыларымен келісуге болады. Қыш бұйымдарын тапсырыс бойынша да жасауға болады. Мысалы, жарнамалық кәдесыйлар (тоңазытқышқа арналған магниттер, кеңсе заттарын қойғыштар, т.б.), интерьерді безендіру. Кеңселерді немесе сауда орталықтарын әдемі гүлге арналған құмыралармен безендіру, қыштан жасалған картиналар ілу мен фотосуреттерді қолдан жасалған рамкаларға орналастыру бүгінде үлкен сұранысқа ие. Интерьеріңіз ерекше қайталанбас көрініске ие болады. [[Санат:Қазақ халқының қолөнері]] [[Санат:Қолөнер]] [[Санат:Қыш]] oam0l5x3dry3wg63l5i8iz4f3euietu 0 570213 3683570 3646164 2026-10-19T11:04:14Z Bekbulatova Gulsara 186955 3683570 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Акантокератодермия''' — жиі таралған тері пигментацияның бұзылуы. Акантокератодермияның ең жиі кездесетін белгісі - барқыт құрылымды тығыздалған терідегі қара дақтар. Бұл дақтар мойын, шынтақ, тізе, саусақтар мен тері қатпарлар арасында пайда болуы мүмкін. Сонымен қатар ерін, аяқ табанына әсер етуі мүмкін. Акантокератодермия предиабет сияқты қауіпті жағдайлардың белгісі болуы мүмкін. Бұл ауруды емдеудің ең тиімді әдістері әлі де зерттеліп жатыр. Негізгі себептері жойылып, тиісті ем жүргізілген жағдайда терідегі дақтар біртіндеп азаюы мүмкін. Акантокератодермия әйелдерде де, ерлерде де кездеседі. Ол көбінесе артық салмағы бар, қант диабеті немесе преддиабеті бар адамдарда байқалады. Сонымен қатар бұл жағдай қара нәсілді адамдар арасында жиірек кездеседі. Этникалық топтар арасында туындау жиілігі; *Европалықтар мен кавказдықтарда 1% *Испандықтарда 6% *Афро-американдықтарда 13% *Үндістерде 34% Егер, салмағы қалыпты жағдайдан асып кетсе, аурудын туындау жиілігі барлығында бірдей болады. == Себептері == Акантокератодермиялық дақтар, терінің эпидермальды жасушаларының көбеюінен пайда болады. Тері жасушалары қан құрамындағы инсулиннің көп мөлшерде бөлінуіне қатысты көбейеді. Кей жағдайларда тері жасушаларының көбеюі, дәрі-дәрмектердің әсерінен де туады. Басқа да мүмкін себептері; *қарын аденокарциномасы *бүйрекүсті безінің бұзылуы, мысалы, Аддисон ауруы *гипофиз функцияларының бұзылуы *Никотин қышқылдарының көп мөлшері == Емдеу жолдары == Акантокератодермия ауруы оның негізгі себептерін жоюға бағытталған шаралар арқылы емделеді. Егер сізде артық салмақ болса, дәрігер салмақты азайтуды ұсынады және қандағы глюкоза деңгейін қалыпты ұстап тұруға көмектесетін дәрі-дәрмектер тағайындауы мүмкін. == Дереккөздер == <ref>Ашық энциклопедия</ref> 9f8u1nzmewigy16u76jj3walqbxheds 3683575 3683570 2026-10-19T11:17:43Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Bekbulatova Gulsara|Bekbulatova Gulsara]] ([[User talk:Bekbulatova Gulsara|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 2830429 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Акантокератодермия''' — жиі таралған тері пигментацияның бұзылуы. Акантокератодермияның ең жиі кездесетін белгісі - барқыт құрылымды тығыздалған терідегі қара дақтар. Бұл дақтар мойын, шынтақ, тізе, саусақтар мен тері қатпарлар арасында пайда болуы мүмкін. Сонымен қатар ерін, аяқ табанына әсер етуі мүмкін. Акантокератодермия преддиабет секілді каіпті ауруларға әкеп соқтыруы мүмкін. Ең тиімді емдеу жолы әлі де медицина саласында зерттелуде. Терідегі дақтар сәтті емделуден кейін тез жойылады. Акантокератодермия әйелдер мен еркектерде де болады.Көбінесе артық салмақтағы адамдар,диабетпен немесе преддиабетпен ауыратын адамдар және қара нәсілді адамдарда жиі кездеседі. Этникалық топтар арасында туындау жиілігі; *Европалықтар мен кавказдықтарда 1% *Испандықтарда 6% *Афро-американдықтарда 13% *Үндістерде 34% Егер,салмағы қалыпты жағдайдан асып кетсе,аурудын туындау жиілігі барлығында бірдей болады. == Себептері == Акантокератодермиялық дақтар,терінің эпидермальды жасушаларының көбеюінен пайда болады.Тері жасушалары қан құрамындағы инсулиннің көп мөлшерде бөлінуіне қатысты көбейеді.Кей жағдайларда тері жасушаларының көбеюі,дәрі-дәрмектердің әсерінен де туады. Басқа да мүмкін себептері; *қарын аденокарциномасы *бүйрекүсті безінің бұзылуы,мысалы, Аддисон ауруы *гипофиз функцияларының бұзылуы *Никотин қышқылдарының көп мөлшері == Емдеу жолдары == Акантокератодермия аурудың негізгі туындау себебіне қарсы шаралар қолдану арқылы емделеді.Егер,сізде артық салмақ болатын болса,дәрігер артық салмақты тастауды талап етеді және қан құрамындағы глюказаны тұрақты ұстауға көмектесетін дәрілер жазып береді. == Дереккөздер == <ref>Ашық энциклопедия</ref> 3er4sofa3dolfnky8ivx7u4s8fwawe5 0 571027 3683557 3658769 2026-10-19T10:12:24Z Bekbulatova Gulsara 186955 3683557 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Аграрлық ( диқаншылық ) діндер''' — ежелгі жер өңдеуші халықтардың еңбек өнімділігін арттыру үшін табиғат апаттарына жаратылыстан тыс күш арқылы әсер ету мақсатымен қолданылатын діни сиқыршылық сенімдер мен салттар жиынтығы. Аграрлық діндер егінге немесе үй жануарларына қауіп төндіретін қатерлерге (қуаңшылық, бұршақ ұру, қарашегіртке, малдың қырылуы және т.б) қарсы бағытталған сиқырлы әрекеттерге негізделген. Тарихи жағынан алғанда аграрлық діндерде матриархалдық және патриархалдық кешендерді ажыратуға болады. Аграрлық діндердің өте ежелгі кешені кетпенмен жер өңдеу дәуірінде пайда болған матриархалдық діндер болып табылады. Аграрлық діндердің бұл кешеніне құдайлардың әйелдерден құралуы, абыздық сословиенің болмауы тән. Матриархалдық аграрлық діндерге, мысалы, солтүстік американдық үндістер - ирокездердің дінін жатқызуға болады. Онда асыраушы рух маистың ( жүгерінің) рухы, бұршақтардың рухы және асқабақтың рухы қастерленген. Аналық - рулық құрылыстың ыдырауы және патриархалдық құрылыстың орнауы әйел құдайлардың орнына еркек құдайлардың пайда болуына себепші болды. Аграрлық діндерге ежелгі славян дінін және оның пантеондары: Велесті, Ярилоны, Джадь - құдайды, Перунды және т.с.с жатқызуға болады. Аграрлық діндердің патриархалдық комплексі таза күйінде сақталмаған, онда әрдайым матриархалдық аграрлық діндердің сарқыншақтары байқалып отырады. == Қазақ халқының тарихындағы аграрлық наным-сенімдер == Қазақ халқының дәстүрлі дүниетанымында жерге, суға және табиғатқа қатысты наным-сенімдер маңызды орын алған. Ежелгі түркілердің Тәңірі мен Жер-Суға қатысты түсініктері табиғатты қастерлеумен байланысты болды. Қазақтың дәстүрлі шаруашылығы негізінен мал өсіруге бағытталғанымен, Сырдария, Шу, Талас аңғарларында, Жетісу мен Оңтүстік Қазақстанда егіншілік дамыды. Осы өңірлерде жер өңдеу, тұқым себу, егін жинау және мол өнім тілеуге байланысты дәстүрлер қалыптасты. Халықтық мәдениетте егіншілердің қамқоршысы ретінде Диқан баба бейнесі кездеседі. «Егін бітік шықсын», «Ақ мол болсын» сияқты тілектер молшылық пен берекені білдіреді. Наурыз мерекесінде де табиғаттың жаңаруы, тоқшылық пен игілік идеялары көрініс табады. Ислам таралғаннан кейін дәстүрлі наным-сенімдердің кейбірі исламдық түсініктермен қатар сақталды. Сондықтан аграрлық наным-сенімдерді зерттегенде ежелгі түркі дүниетанымын, жергілікті шаруашылық дәстүрлерін және кейінгі діни ықпалдарды ажырата қарастыру қажет. == Дереккөздер == {{дереккөздер}}<ref>Д. Мадеев, Е. Сапуанов «Атеистің қалта сөздігі» Алматы «Қазақстан» 1988 жыл, 288 бет</ref> <ref>“Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998</ref> 5xke47xnkmnwt9cg4ipe8hwbbyljt7r 3683576 3683557 2026-10-19T11:17:46Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Bekbulatova Gulsara|Bekbulatova Gulsara]] ([[User talk:Bekbulatova Gulsara|т]]) өңдемелерінен [[User:Шынар Бахытбекқызы|Шынар Бахытбекқызы]] соңғы нұсқасына қайтарды 3658769 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Аграрлық ( диқаншылық ) діндер''' — ежелгі жер өңдеуші халықтардың еңбек өнімділігін арттыру үшін табиғат апаттарына жаратылыстан тыс күш арқылы әсер ету мақсатымен қолданылатын діни сиқыршылық сенімдер мен салттар жиынтығы. Аграрлық діндер егінге немесе үй жануарларына қауіп төндіретін қатерлерге (қуаңшылық, бұршақ ұру, қарашегіртке, малдың қырылуы және т.б) қарсы бағытталған сиқырлы әрекеттерге негізделген. Тарихи жағынан алғанда аграрлық діндерде матриархалдық және патриархалдық кешендерді ажыратуға болады. Аграрлық діндердің өте ежелгі кешені кетпенмен жер өңдеу дәуірінде пайда болған матриархалдық діндер болып табылады. Аграрлық діндердің бұл кешеніне құдайлардың әйелдерден құралуы, абыздық сословиенің болмауы тән. Матриархалдық аграрлық діндерге, мысалы, солтүстік американдық үндістер - ирокездердің дінін жатқызуға болады. Онда асыраушы рух маистың ( жүгерінің) рухы, бұршақтардың рухы және асқабақтың рухы қастерленген. Аналық - рулық құрылыстың ыдырауы және патриархалдық құрылыстың орнауы әйел құдайлардың орнына еркек құдайлардың пайда болуына себепші болды. Аграрлық діндерге ежелгі славян дінін және оның пантеондары: Велесті, Ярилоны, Джадь - құдайды, Перунды және т.с.с жатқызуға болады. Аграрлық діндердің патриархалдық комплексі таза күйінде сақталмаған, онда әрдайым матриархалдық аграрлық діндердің сарқыншақтары байқалып отырады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}}<ref>Д. Мадеев, Е. Сапуанов «Атеистің қалта сөздігі» Алматы «Қазақстан» 1988 жыл, 288 бет</ref> <ref>“Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998</ref> i3yd4qc2subb48pe48a9pobq8wdhlif 0 571028 3683593 3612241 2026-10-19T11:29:29Z Bekbulatova Gulsara 186955 3683593 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Альбигойшылар''' — XII–XIII ғасырларда Францияда орта ғасырлардағы қаланың экономикалық және рухани өмірінде үстемдік құрған католиктік шіркеуге қарсы бағытталған күпірлік қозғалысына қатысушылар. Қозғалысқа негізінен қолөнершілер қатысты, оған шаруалардың бір бөлігі мен ұсақ феодалдар да қосылды. Альбигойшылар материалдық "сайтан әлеміне" (яғни жер бетіндегі бүкіл өмірге) рухани "құдай әлемін" қарсы қойды және католиктік шіркеуді "сайтанның күші" деп атады. Құдайдың үш бірлігін, жұмаққа кірер алдындағы күнәдан тазартатын орынды, тозақты, шіркеу құпиялығын және ырымдарын, креске, иконаға, аруақтарға табынуды жоққа шығарды, папа билігін мойындамады. Альбигойшылар ХІІІ ғасырдың басында папа Иннокентий III жүргізген крест жорықтары нәтижесінде талқандалды және инквизиция нәтижесінде түпкілікті жойылды.<ref>“Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә.Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998</ref><ref>Д. Мадеев, Е. Сапуанов «Атеистің қалта сөздігі» Алматы «Қазақстан» 1988 жыл, 288 бет</ref> == Діни ілім == Альбигойшылар қатар қозғалысының бір бөлігі болып, олармен ортақ ғұрыптар мен сыртқы белгілерді бөлісті. Сонымен қатар, альбигой ілімінің басты ерекшілігі - дуализмді оның радикалды (қосқұдайлы) түрінде ұстану болды, бұл ілімді олар грек бокомилдерінен қабылдаған.<ref>{{кітап|авторы=Воскобойников О. С. |бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Альбигойцы |шынайы атауы=Православная энциклопедия |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=М. |орны=|баспасы= |жыл=2001|томы=II |беттері=76|барлық беті=|сериясы= |isbn=5-89572-007-2 |тиражы= }}</ref> Бұл сенім ілімі Драговица шіркеуінің атауына байланысты "драговицалық" деп аталады. Ал Драговица шіркеуі бұл ілімді павликиандардан қабылдаған. Поляк тарихшысы Петр Чарнецкийнің айтуынша, Драговица ілімінің тікелей сипаттамасы сақталмаған, бірақ оны XII–XIII ғасырлардағы француз дереккөздеріне сүйене отырып, альбигойшылардың ілімін сипаттайтын мәліметтер негізінде қайта қалпына келтіруге болады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 0mi83nf32k6n0nz2x7cfj9ditcxqb7m 10 573399 3683374 2518899 2026-10-19T02:04:14Z Wikuiser 172895 /* */ 3683374 wikitext text/x-wiki {{Stub-meta | article = [[саяси партия]] туралы | category = саяси партиялар туралы | image = Vote icon.svg | size = 30 | alt = Саяси партиялар және қозғалыстар }}<noinclude> [[Санат:Үлгілер:Саясат туралы аяқталмаған мақалалар]] </noinclude> l1jznnou5hulnsdv8xfnvi2rkg6xiog 0 576591 3683257 3634413 2026-10-18T15:33:37Z CommonsDelinker 165 «[[:File:1997_Central_Asian_Games_Logo.png|1997_Central_Asian_Games_Logo.png]]» дегенді аластады, бұны [[Ортаққор]]дың қатысушысы [[commons:User:EugeneZelenko|EugeneZelenko]] [[commons:File:1997_Central_Asian_Games_Logo.png|жойған]], себебі: [[:c:Commons: 3683257 wikitext text/x-wiki '''Орталық Азия ойындары 1997''', сондай-ақ '''2-ші Орталық-Азия ойындары''' ретінде белгілі, [[Алматы|Алматыда]], [[Қазақстан|Қазақстанда]] 1997 жылы өтті.<ref>[http://www.ocasia.org/Game/GameParticular.aspx?GPCode=98 OCA Regional Games] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100613093053/http://ocasia.org/Game/GameParticular.aspx?GPCode=98 |date=2010-06-13 }}</ref> == Қатысушы елдер == * {{flagicon|KAZ}} [[Қазақстан]] * {{flagicon|KGZ}} [[Қырғызстан]] * {{flagicon|TJK}} [[Тәжікстан]] * {{flagicon|TKM}} [[Түрікменстан|Түркменстан]] * {{flagicon|UZB}} [[Өзбекстан]] == Спорт == * баскетбол (ерлер, әйелдер) * бокс * волейбол (ерлер, әйелдер) * күрес (еркін, грек-рим күресі) * дзюдо * жеңіл атлетика * спорттық ату * семсерлесу * жарысқа арналған цикл * жүзу * теннис * ауыр атлетика == Медаль кестесі == {| {{RankedMedalTable}} |- style="background:#ccccff" |1||align=left|{{байрақ|Қазақстан}}||125||70||34||229 |- |2||align=left|{{байрақ|Өзбекстан}}||35||63||59||157 |- |3||align=left|{{байрақ|Қырғызстан}}||13||36||57||106 |- |4||align=left|{{байрақ|Түрікменстан}}||0||2||21||23 |- |5||align=left|{{байрақ|Тәжікстан}}||0||2||12||14 |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Орталық Азия ойындары]] kluy1ujuiczqyq3wm339ml78fwesxjb 0 576592 3683259 3638978 2026-10-18T15:33:48Z CommonsDelinker 165 «[[:File:1999_Central_Asian_Games_Logo.png|1999_Central_Asian_Games_Logo.png]]» дегенді аластады, бұны [[Ортаққор]]дың қатысушысы [[commons:User:EugeneZelenko|EugeneZelenko]] [[commons:File:1999_Central_Asian_Games_Logo.png|жойған]], себебі: [[:c:Commons: 3683259 wikitext text/x-wiki '''Орталық Азия ойындары''' '''[[1999 жыл|1999]]''', сондай-ақ '''3-ші Орталық-Азия ойындары''' ретінде белгілі, [[Бішкек|Бішкекте]], [[Қырғызстан|Қырғызстанда]] өткізілді.<ref>[http://www.ocasia.org/Game/GameParticular.aspx?GPCode=99 OCA Regional Games] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100613093159/http://ocasia.org/Game/GameParticular.aspx?GPCode=99 |date=2010-06-13 }}</ref> 1999 жылғы Орталық Азия ойындарына Қытайлық Тайбэй шақырылды. == Қатысушы елдер == * {{flagicon|Taiwan}} [[Қытайлық Тайпей]] * {{flagicon|KAZ}} [[Қазақстан]] * {{flagicon|KGZ}} [[Қырғызстан]] * {{flagicon|TJK}} [[Тәжікстан]] * {{flagicon|TKM}} [[Түрікменстан|Түркменстан]] * {{flagicon|UZB}} [[Өзбекстан]] == Спорт == * баскетбол (ерлер, әйелдер) * бокс * волейбол (ерлер, әйелдер) * күрес (еркін, грек-рим күресі) * дзюдо * жеңіл атлетика * спорттық ату * семсерлесу * жарысқа арналған цикл * жүзу * теннис * ауыр атлетика == Медаль кестесі == {| {{RankedMedalTable}} |- |1||align=left|{{байрақ|Қазақстан}}||119||68||34||221 |- style="background:#ccccff" |2||align=left|{{байрақ|Қырғызстан}}||27||58||59||144 |- |3||align=left|{{байрақ|Өзбекстан}}||17||28||30||75 |- |4||align=left|{{байрақ|Түрікменстан}}||0||6||25||31 |- |5||align=left|{{байрақ|Тәжікстан}}||0||2||10||12 |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Орталық Азия ойындары]] nr5qdmwlnxcfvcq9yrflbs6przfqm4o 0 576594 3683258 3639069 2026-10-18T15:33:43Z CommonsDelinker 165 «[[:File:2003_Central_Asian_Games_Logo.png|2003_Central_Asian_Games_Logo.png]]» дегенді аластады, бұны [[Ортаққор]]дың қатысушысы [[commons:User:EugeneZelenko|EugeneZelenko]] [[commons:File:2003_Central_Asian_Games_Logo.png|жойған]], себебі: [[:c:Commons: 3683258 wikitext text/x-wiki '''2003 жылғы Орталық Азия ойындары''', сондай-ақ '''5-ші Орталық-Азия ойындары''' ретінде белгілі [[Душанбе|Душанбеде]], [[Тәжікстан|Тәжікстанда]] 2003 жылы өткізілді.<ref>{{Cite web|title=Dushanbe 2003|url=http://www.ocasia.org/Game/GameParticular.aspx?GPCode=101|publisher=[[Olympic Council of Asia]]|accessdate=2010-10-17}}</ref> == Қатысушы елдер == * {{flagicon|KAZ}} [[Қазақстан]] * {{flagicon|KGZ}} [[Қырғызстан]] * {{flagicon|TJK}} [[Тәжікстан]] * {{flagicon|TKM}} [[Түрікменстан|Түркменстан]] * {{flagicon|UZB}} [[Өзбекстан]] == Спорт == * баскетбол (ерлер, әйелдер) * бокс * волейбол (ерлер) * күрес (еркін, грек-рим күресі) * дзюдо * жеңіл атлетика * спорттық ату * таэквондо * теннис == Медаль кестесі == {| {{RankedMedalTable}} |- |1||align=left|{{байрақ|Қазақстан}}||48||32||31||111 |- |2||align=left|{{байрақ|Өзбекстан}}||36||35||20||91 |- style="background:#ccccff" |3||align=left|{{байрақ|Тәжікстан}}||18||22||17||57 |- |4||align=left|{{байрақ|Қырғызстан}}||5||14||42||61 |- |5||align=left|{{байрақ|Түрікменстан}}||0||5||17||22 |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Орталық Азия ойындары]] eooys20xyu5hm3u3zts1g8xvxx69s94 0 583302 3683402 3678424 2026-10-19T05:17:34Z Гүлдана Алмуханқызы 187244 3683402 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2017}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Наурыз шешек''' - Наурыз айында өсетін жапырақты, түрлі-түрлі гүлді, қауашақты әсем өсімдік (шөп). Әсемдік үшін үйде де өсіреді. Майының дәрілік қасиеті бар. Қазақстанның таулы аймақтарында оның бірнеше түрі өседі. Наурыз шешек "Қызыл кітапқа" енген сирек кездесетін бағалы өсімдік қатарына жатады. == Табиғатты аялау == Қазақта көкті жұлма деген тыйым бар. Биыл бір наурыз шешекті үзсең, келесі жылы он гүл шықпай қалады деп есептеген. <ref>Қазақ халқының салт-дәстүрлері. - Алматы: "Алматыкітап баспасы" ЖШС, 2014</ref> === Дереккөздер === <references/> 143ft7sim1igxaausvtfh7752o7a4e3 3683404 3683402 2026-10-19T05:22:53Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Гүлдана Алмуханқызы|Гүлдана Алмуханқызы]] ([[User talk:Гүлдана Алмуханқызы|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 2554190 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2017}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Наурыз шешек''' - Наурыз айында өсетін жапырақты, түрлі-түрлі гүлді, қауашақты әсем өсімдік (шөп). Әсемдік үшін үйде де өсіреді. Майының дәрілік қасиеті бар. Қазақстанның таулы аймақтарында оның бірнеше түрі өседі. Наурыз шешек "Қызыл кітапқа" енген сирек кездесетін бағалы өсімдік қатарына жатады.<ref>Қазақ халқының салт-дәстүрлері. - Алматы: "Алматыкітап баспасы" ЖШС, 2014</ref> === Дереккөздер === <references/> mkjp2keqljnagq7ezjvcudvl4ahdicr 0 602910 3683454 3481646 2026-10-19T06:48:57Z Wikuiser 172895 /* Сілтемелер */ 3683454 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Трент Александер-Арнольд |толық аты = Трент Джон Александер-Арнольд |сурет = Trent Alexander-Arnold 2018.jpg |сурет ені = |туған күні = 07.10.1998 |туған жері = [[Ливерпуль|Ливерпуль]], [[Англия]] |азаматтығы = {{ту|Англия}} |бойы = 175 |салмағы = 69 |позиция = [[қорғаушы]] |қазіргі клуб = {{ту|Испания}} [[Реал Мадрид]] |номері = |жастар клубы = {{футбол карьерасы |2014—2016|{{Flagicon|Англия|20px}} [[Ливерпуль (футбол клубы)|Ливерпуль]]|}} |клубтары = {{футбол карьерасы |2016—2025|{{Flagicon|Англия|20px}} [[Ливерпуль (футбол клубы)|Ливерпуль]]|259 (18) |2025—|{{ту|Испания}} [[Реал Мадрид]]|0 (0)}} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |2018—|{{футбол|Англия}}|34 (4)}} |ағымдағы клуб туралы мағлұматтарын жаңарту = 22 тамыз 2021 жылы |ағымдағы құрама туралы мағлұматтарын жаңарту = 22 тамыз 2021 жылы |медальдары={{турнир|[[УЕФА Ұлттар Лигасы|Ұлттар Лигасы]]}} {{медаль|Қола|[[УЕФА Ұлттар Лигасы 2018/19|Португалия 2019]]}} }} '''Трент Александер-Арнольд''' ({{lang-en|Trent Alexander-Arnold}}; [[7 қазан]] [[1998 жыл]], [[Ливерпуль]]) — ағылшын футболшысы, «[[Реал Мадрид]]» клубының және Англия құрамасының қорғаушысы, қорғаныста да ойнай береді. == Мансап == Трент ресми матчта алғаш рет 2016 жылы 25 қазанда Англия лигасы кубогының төртінші кезеңінде «Тоттенхэм Хотспурға» қарсы ойында шықты. Бірінші таймда қорғаушы сары қағаз алды, бірақ екінші таймда оның орнына Натаниэль Клайн шықты. Карточка алғанына қарамастан, оның өнерін Стивен Джеррард жоғары бағалады, ал Трент те символдық «раунд командасына» енді. Қараша айында Александр-Арнольд клубпен жаңа ұзақ мерзімді келісімшартқа қол қойды және сол айдың соңында Лидс Юнайтедке қарсы Лига Кубогының тағы бір матчын өткізді. Онда қорғаушы Дивок Оригиге нәтижелі пас берді және Sky Sports нұсқасы бойынша «матчтың үздік ойыншысы» атанды. 14 желтоқсанда Трент Премьер-Лигадағы дебютін өткізді, ол Мидлсброға қарсы матчта кеш ауыстырылды. 2017 жылдың 15 қаңтарында ол Манчестер Юнайтедке қарсы матчта бірінші рет өз командасының негізгі құрамында көрінді. Команда үшін барлығы 12 матч өткізіп, маусымның соңында ол Ливерпульдегі жылдың үздік жас ойыншысы атанды, сонымен қатар Премьер-Лига 2-де «маусымның үздік ойыншысы» атағына ұсынылды. 2017/18 маусымының қарсаңында негізгі оң қорғаушы Клайн ауыр арқа жарақатын алды, бұл Трентке команданың ойындарында көбірек уақыт өткізуге мүмкіндік берді. 2017 жылы 15 тамызда ол клуб сапындағы алғашқы голын соқты, бұл Чемпиондар лигасының плей-офф раундының бірінші матчында «Хоффенхаймға» қарсы болды, Трент айып добын аударды, бұл оның командасына 2:1 есебімен жеңіске жетуге көмектесті. Ағылшын Ливерпуль үшін Чемпиондар лигасындағы алғашқы ойынында гол соға алды. Осы турнирдің топтық кезеңінде Александр-Арнольд тағы бір гол соқты, бұл жолы ол Мариборға қарсы соққан жеті голдың бірі болды. Трент өзінің Премьер-Лигадағы алғашқы голын Boxing Day күні соғып, командасына Суонси Ситиді 5-0 есебімен жеңуге көмектесті. Сәуірде ол Чемпиондар лигасының ширек финалында бастаған ең жас ағылшын ойыншысы болды, Манчестер Ситиге қарсы матч 3:0 есебімен аяқталды. Ол «Сити» вингері Лерой Санені ұстаудағы жоғары деңгейдегі жеке ойыны үшін БАҚ-тан «Матчтың үздік ойыншысы» атағын алды және оң бағасын алды. Мамыр айында Трент өз өнерлері үшін екінші рет Ливерпульдің маусымның ең үздік жас ойыншысы атанды. Кейіннен сол айда ағылшын Реал Мадридке қарсы Чемпиондар лигасының финалына қатысты. Қызылдар 1:3 есебімен жеңілді. Трент барлық жарыстарда 33 кездесу өткізіп, үш гол соққан маусымның соңында ол Golden Boy сыйлығына ұсынылды, бірақ оны Аякстың қорғаушысы Маттейс де Лигт жеңіп алды. Келесі маусымның басында Трент «Тоттенхэмді» 2:1 есебімен жеңіп, «Ливерпуль» үшін өзінің 50-ші ойынын өткізді. Қазан айында Александр-Арнольд France Football журналы 21 жасқа толмаған үздік ойыншыға берген алғашқы Копа кубогына үміткер он ойыншының бірі болды. Ағылшын ойыншысы дауыс беруде алтыншы орынға ие болды. Кейінгі айларда ол CIES сәйкес әлемдегі ең қымбат қорғаушы болып танылды. 2019 жылдың 27 ақпанында Трент Премьер-Лиганың бір матчында үш нәтижелі пас берген ең жас ойыншы атанды және командасына Уотфордты 5-0 есебімен жеңуге көмектесті. Екі айдан аз уақыттан кейін ол Саутгемптонға қарсы матчты бастап, Премьер-Лиганың 50 ойынына жетті. Сәуір айында Трент PFA-ның «Жылдың үздік жас ойыншысы» номинациясына ұсынылды, бірақ жеңімпаз Манчестер Ситидің Рахим Стерлингі болды. Кейінірек ағылшын ПФА сәйкес «жыл командасына» қосылды. Мамыр айында «Ньюкасл Юнайтедке» қарсы матчта екі нәтижелі пас берген Александр-Арнольд Премьер-Лига рекордын 11 ассистпен қайталады. Сонымен қатар, Александр-Арнольд пен сол жақ қорғаушы Эндрю Робертсон сол маусымда екі таңбалы ассист берген алғашқы қорғаушы жұп болды. Чемпиондар лигасының Барселонаға қарсы қарымта матчында ағылшын қорғаушысы тағы екі нәтижелі пас берді, оның біреуі бұрыштан Дивок Оригиге жеңіс голын соғуға және екінші қатарынан Чемпиондар лигасының финалына шығуға мүмкіндік берді. Премьер-Лиганың соңғы матчында Трент Садио Мане үшін «Вулверхэмптон Уондерерс» командасына қарсы матчта нәтижелі пас берді және осылайша қорғаушының ең көп пас беруі бойынша лига рекордын жаңартты. Чемпиондар лигасының финалында ол негізгі құрамда көрінді, қызылдар «Тоттенхэмді» 2:0 есебімен жеңіп, кубокты жеңіп алды. Трент осы турнирдің қатарынан екі финалын бастаған ең жас ойыншы болды, ол мұны 1995 жылы Кристиан Пануччи жасағаннан бері алғаш рет жасады. Кейінірек ағылшындар турнирдің ең үздік ойыншыларының символдық командасына кірді, сонымен қатар УЕФА нұсқасы бойынша маусымның үздік қорғаушысы атағына ұсынылды. 2019/20 маусымында Трент бес матч қатарынан ассист берген алғашқы Ливерпуль ойыншысы болды. УЕФА Суперкубогында Челсиге қарсы матчта Александр-Арнольд пенальтилер сериясында өз добын соқты. Ағылшын футболшысы «Челсиге» қарсы ойында да маусымдағы алғашқы голын соқты. Кейіннен соғылған гол Премьер-лигада айдың ең үздік голы атағына ұсынылды. Келесі айда ағылшын «Алтын доп» сыйлығына ұсынылды. 2 қарашада 21 жас 26 күнде ол Ливерпуль үшін 100-ші ойынын өткізді. Бір айдан кейін ол «Алтын допқа» үміткерлер тізімінде 19-шы орынды иеленіп, барлық қорғаушылар арасында ең жоғары орынды иеленді. Ол клубтар арасындағы әлем чемпионатының финалдық матчында барлық 120 минут ойнады, нәтижесінде «Ливерпуль» бразилиялық «Фламенго» командасын 1:0 есебімен жеңіп, бұл кубокты алғаш рет жеңіп алды. «Лестер Ситиге» қарсы матчта Александр-Арнольд өз командасының барлық төрт голына қатысты: ол өзі бір гол соғып, екі нәтижелі пас берді, сонымен қатар Джеймс Милнер голға айналдырған пенальти жасады. Трент кейіннен Премьер-Лиганың ай ойыншысы атанды. Содан кейін ол жанкүйерлер ойыны бойынша УЕФА-ның символдық «Жыл командасына» енді[65]. Вулверхэмптонға қарсы матчта Трент командасына чемпионаттағы жеңіліссіз сериясын 40 матчқа дейін ұзартуға көмектесіп, команда капитаны Джордан Хендерсонға көмек көрсетті. Ол екі маусымда екі таңбалы ассисттерді жазған лига тарихындағы алғашқы қорғаушы болды. Ақпан айының соңында «Вест Хэм Юнайтедке» қарсы матчта жеңіске жеткеннен кейін Александр-Арнольд өзінің ассистенттік көрсеткішін алдыңғы маусымдағымен теңестіріп, Премьер-Лигадағы жалпы көрсеткішін 25-ке жеткізді. Маусым айының соңында ол өз командасының құрамында Ағылшын Премьер-Лигасының чемпионы болды, бұл «Челсимен» матчта «Манчестер Ситиден» жеңілгеннен кейін болды, сол себепті Ливерпуль чемпиондықтың жеңімпазы деп мерзімінен бұрын танылды. Осыдан кейін Александр-Арнольд Премьер-Лиганың бір ойынында қорғаушыдан ең көп пас беру бойынша өзінің рекордын жаңартып, оның санын 13-ға жеткізді. ==Ұлттық құрамада== Әзірше Англия жастар құрамасының бірнеше командасында ойнады. [[Англия Ұлттық футбол құрамасы|Ұлттық құрамаға]] 2018 жылы шақырылды. {| class="wikitable" |2013—2014 |{{Flagicon|ENG}} Англия-16 |6 (0) |- |2014—2015 |{{Flagicon|ENG}} Англия-17 |11 (0) |- |2016 |{{Flagicon|ENG}} Англия-18 |2 (0) |- |2016—2017 |{{Flagicon|ENG}} Англия-19 |10 (7) |- |2017— |{{Flagicon|ENG}} Англия-21 |2 (0) |} ==Жетістіктері== '''Ливерпуль''' * [[Англия Премьер-лигасы|Премьер-лига]]: [[Футболдан Англия чемпионаты 2019/2020|2019/20]], 2024/25 * [[УЕФА Чемпиондар Лигасы|Чемпиондар Лигасы]]: [[УЕФА Чемпиондар Лигасы 2018/19|2018/19]] *Англия суперкубогы: 2022 *Англия кубогы: 2021/22 * [[УЕФА Суперкубогы]]: [[УЕФА Суперкубогы 2019|2019]] * [[Футболдан клубтар арасындағы әлем біріншілігі|Клубтар әлем чемпионаты]]: [[Футболдан клубтар арасындағы әлем біріншілігі 2019|2019]] '''Ұлттық құрама''' * [[УЕФА Ұлттар Лигасы|Ұлттар Лигасының]] қола жүлдегері: [[УЕФА Ұлттар Лигасы 2018/19|2019]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [https://www.liverpoolfc.com/team/mens/player/trent-alexander-arnold Ливерпуль ФК сайтындағы профилі] * [https://www.englandfootball.com/england/mens-senior-team/squad/trent-alexander-arnold Футболшының профилі] {{Сыртқы сілтемелер}} {{Англия құрамасы Еуро 2024}} [[Санат:Англия футболшылары]] [[Санат:Ливерпуль ФК ойыншылары]] [[Санат:Англия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Реал Мадрид ФК ойыншылары]] {{England-footy-bio-stub}} 5sprudy8fg0pcjgchu71f0k8ku77jm3 0 604395 3683239 3629909 2026-10-18T15:03:42Z Wikuiser 172895 3683239 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Джон Стоунз |толық аты = |сурет = |сурет ені = |туған күні=28.05.1994 |туған жері = Барнсли, [[Англия]] |азаматтығы = {{Flagicon|Англия|20px}} [[Англия]] |бойы = 188 |салмағы = 70 |позиция = қорғаушы |қазіргі клуб = {{Flagicon|Англия|20px}} [[Манчестер Сити]] |номері = 5 |жастар клубы = {{Футбол карьерасы |2001—2011|{{Flagicon|Англия|20px}} [[Барнсли (футбол клубы)|Барнсли]]|}} |клубтары = {{футбол карьерасы |2011—2013|{{Flagicon|Англия|20px}} [[Барнсли (футбол клубы)|Барнсли]]|24 (0) |2013—2016|{{Flagicon|Англия|20px}} [[Эвертон (футбол клубы)|Эвертон]]|77 (1) |2016—2026|{{Flagicon|Англия|20px}} [[Манчестер Сити]]|171 (10) }} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |2014—|{{футбол|Англия}}|83 (3)}} }} '''Джон Стоунз''' ({{lang-en|John Stones}}; [[28 мамыр]] [[1994 жыл|1994]], [[Барнсли]]) — ағылшын футболшысы, «[[Манчестер Сити]]» клубы мен [[Англия Ұлттық футбол құрамасы]]ның қорғаушысы. 2012 жылы 19 жасқа дейінгі Англия құрамасы сапында алаңға шықты. Ал Ұлттық құрамадағы алғашқы ойынын 2014 жылы 30 мамырда Перу құрамасына қарсы өткізді. 2018 жылғы әлем чемпионатының топтық турниріндегі екінші турда Панама қақпасына гол соғып, есеп ашты. == Статистикасы == === Клубтық === : ''5 қараша, 2017.'' {| class="wikitable" ! rowspan="2" |Клуб ! rowspan="2" |Маусым ! colspan="2" |Лига ! colspan="2" |Кубок ! colspan="2" |Еврокубок ! colspan="2" |Басқа да ! colspan="2" |Бәрі |- !Ойын !Гол !Ойын !Гол !Ойын !Гол !Ойын !Гол !Ойын !Гол |- | rowspan="3" |'''Барнсли''' |2011/12 |2 |0 |0 |0 |0 |0 |0 |0 !2 !0 |- |2012/13 |22 |0 |4 |1 |0 |0 |0 |0 !26 !1 |- |Бәрі !24 !0 !4 !1 !0 !0 !0 !0 !28 !1 |- | rowspan="5" |'''Эвертон''' |2012/13 |0 |0 |0 |0 |0 |0 |0 |0 !0 !0 |- |2013/14 |21 |0 |5 |0 |0 |0 |0 |0 !26 !0 |- |2014/15 |23 |1 |2 |0 |3 |0 |0 |0 !28 !1 |- |2015/16 |33 |0 |6 |0 |0 |0 |0 |0 !39 !0 |- |Бәрі !77 !1 !13 !0 !3 !0 !0 !0 !93 !1 |- | rowspan="3" |'''Манчестер Сити''' |2016/17 |27 |0 |5 |1 |9 |1 |0 |0 |41 |2 |- |2017/18 |11 |0 |2 |0 |4 |3 |0 |0 !17 !3 |- |Бәрі !38 !0 !7 !1 !13 !4 !0 !0 !58 !5 |- ! colspan="2" |Бүкіл карьерасында !139 !1 !24 !2 !16 !4 !0 !0 !179 !7 |} == Жетістіктері == * Англия чемпионы: 2017–18, 2018–19, 2020–21, 2021–22, 2022–23, 2023–24 * Англия кубогының жеңімпазы: 2018–19, 2022–23 * Англия лига кубогының жеңімпазы: 2017–18, 2019–20 * Англия Суперкубогының жеңімпазы: 2018, 2019 * УЕФА Чемпиондар лигасының чемпионы: 2022–23 * УЕФА Суперкубогының жеңімпазы: 2023 * Клубтар арасындағы әлем біріншілігінің чемпионы: 2023 == Сілтемелер == * [https://www.mancity.com/john-stones Профилі]{{Deadlink|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-en}} * [http://www.evertonfc.com/players/j/js/john-stones Профилі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160909094550/http://www.evertonfc.com/players/j/js/john-stones |date=2016-09-09 }}{{ref-en}} * [http://www.thefa.com/England/All-Teams/Players/S/John-Stones Профилі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171029144137/http://www.thefa.com/england/all-teams/players/s/john-stones |date=2017-10-29 }} {{ref-en}} * [https://www.premierleague.com/players/4505/John-Stones/overview Профилі]{{ref-en}} {{UK-geo-stub}} {{Сыртқы сілтемелер}} {{Манчестер Сити ФК құрамы}} {{Англия құрамасы Еуро 2024}} [[Санат:Англия футболшылары]] [[Санат:Барнсли ФК ойыншылары]] [[Санат:Эвертон ФК ойыншылары]] [[Санат:Манчестер Сити ФК ойыншылары]] gvwg0m85kjitjewals1iedkb33z0wwe 0 604830 3683450 3468858 2026-10-19T06:47:51Z Wikuiser 172895 3683450 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Харри Магуайр |сурет = Harry Maguire 2021.jpg |сурет ені = 200px |толық аты = Джейкоб Харри Магуайр |туған күні = 5.3.1993 |туған жері = Шеффилд, [[Англия]] |азаматтығы = {{Flagicon|ENG|20px}} [[Англия]] |бойы = 194<ref name=profile>{{cite web |url=https://www.premierleague.com/players/9566/Harry-Maguire/overview |title=Harry Maguire Profile |publisher=Premier League |lang=en}}</ref> |салмағы = 100<ref name=profile /> |позиция = қорғаушы |қазіргі клуб = {{ту|Англия}} [[Манчестер Юнайтед]] |номері = 5 |жастар клубы = {{футбол карьерасы ||{{Flagicon|ENG|20px}} [[Барнсли (футбольный клуб)|Барнсли]]| ||{{Flagicon|ENG|20px}} [[Шеффилд Юнайтед]]|}} |клубтары = {{футбол карьерасы |2011—2014|{{Flagicon|ENG|20px}} [[Шеффилд Юнайтед]]|134 (9) |2014—2017|{{Flagicon|ENG|20px}} [[Халл Сити]]|54 (2) |2015|{{аренда}}{{Flagicon|ENG|20px}} [[Уиган Атлетик]]|16 (1) |2017—2019|{{Flagicon|ENG|20px}} [[Лестер Сити]]|69 (5) |2019—|{{ту|Англия}} [[Манчестер Юнайтед]]|164 (7)}} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |2012|{{Flagicon|ENG|20px}} Англия-21|1 (0) |2017—|{{футбол|Англия}}|64 (7)}} }} '''Джейкоб Харри Магуайр''' ({{lang-en|Jacob Harry Maguire}}; 5 наурыз, 1993, Шеффильд, Англия) — ағылшын футболшысы, «[[Манчестер Сити|Манчестер Юнайтед]]» клубы мен [[Англия Ұлттық футбол құрамасы|Англия құрамасының]] футболшысы. «[[Шеффилд Юнайтед]]» футбол академиясының түлегі. == Жетістіктері == === Командалық === ; Халл Сити * Чемпионшип жеңімпазы: 2015/16 ; Манчестер Юнайтед * Англия кубогының жеңімпазы: 2022/23 === Жеке === * Бірінші Лигадағы "жыл командасы" 1 (3): 2011/12, 2012/13, 2013/14 * Футбол лигасының үздік жас ойыншысы: тамыз 2011 * «Шеффилд Юнайтед» клубында жылдың үздік ойыншысы: 2011/12 * «Шеффилд Юнайтед» жыл футболшыс (3): 2011/12, 2012/13, 2013/14 * «Лестер Сити» жыл футболшысы: 2017/18 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == *[https://www.lcfc.com/players/9566/Harry-Maguire/profile Профилі] [[Санат:Англия футболшылары]] [[Санат:Англия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Шеффилд Юнайтед ФК ойыншылары]] [[Санат:Халл Сити ФК ойыншылары]] [[Санат:Уиган Атлетик ФК ойыншылары]] [[Санат:Манчестер Сити ФК ойыншылары]] [[Санат:Лестер Сити ФК ойыншылары]] {{England-footy-bio-stub}} cp8mkm5sezew3wmu8ibzmfqhgoqdzxu 0 605413 3683337 2808098 2026-10-19T00:41:34Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 3683337 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Владимир Логинов |толық аты = Владимир Евгеньевич Логинов |туған күні = 5.1.1974 |Туған жері = Орал, [[Қазақ КСР]], [[КСРО]] |азаматтығы = {{flagicon|Қазақстан|20px}} [[Қазақстан]] |бойы = 184 |салмағы = 78 |позиция = шабуылшы |қазіргі клуб = ''карьерасын аяқтады'' |клубтары = {{футбол карьерасы |1992—1995|{{flagicon|Қазақстан|20px}} [[Ақжайық (футбол клубы)|Уралец (Орал)]]|54 (2) |1995—2001|{{flagicon|Қазақстан|20px}} [[Қайсар (футбол клубы)|Қайсар]]|163 (63) |2002—2005|{{flagicon|Қазақстан|20px}} [[Ақтөбе (футбол клубы)|Ақтөбе-Ленто]]|113 (26) |2006|{{flagicon|Қазақстан|20px}} [[Екібастұз (футбол клубы, 2003)|Энергетик (Павлодар)]]|27 (4) |2007|{{flagicon|Қазақстан|20px}} [[Ақжайық (футбол клубы)|Акжайык]]|25 (12)}} | ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |1996—2001|{{flagicon|Қазақстан|20px}} [[Қазақстан Ұлттық футбол құрамасы|Қазақстан]]|23 (3)}} }} '''Владимир Евгеньевич Логинов''' ([[5 қаңтар]] [[1974 жыл]], [[Орал]]) — қазақстандық футболшы, [[Қазақстан Ұлттық футбол құрамасы]] сапында ойнаған шабуылшы<ref>http://www.rsssf.com/miscellaneous/kaz-recintlp.html</ref>. == Ұлттық құрамадағы голдары == {| class="wikitable" !# !Дата !Стадион !Қарсылас !Есеп !Нәтиже !Турнир |- |1 |6 маусым 1997 |Аль-Шааб, Бағдад |Ирак |'''2'''-1 |2-1 |ӘЧ-98 іріктеуі |- |2 |11 маусым 1997 |Рэйлэй, Лахор |Пәкістан |'''3'''-0 |7-0 |ӘЧ-98 іріктеуі |- |3 |29 маусым 1997 |Орталық стадион, Алматы |Ирак |'''2'''-1 |3-1 |ӘЧ-98 іріктеуі |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == *[https://web.archive.org/web/20180726141930/http://footballfacts.ru/players/154625 Профилі] {{Бастама|Бастама=}} [[Санат:Ақжайық ФК ойыншылары]] [[Санат:Қайсар ФК ойыншылары]] [[Санат:Ақтөбе ФК ойыншылары]] [[Санат:Екібастұз-2003 ФК ойыншылары]] [[Санат:Қазақстан футболшылары]] [[Санат:Қазақстан Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] nt6q1av2gnmghjgli7bpqjhplprmp99 0 605513 3683330 3472030 2026-10-19T00:01:47Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 3683330 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Виталий Спарышев |толық аты = Виталий Иванович Спарышев |лақап аты = |сурет = |сурет ені = |атауы = |туған күні =26.06.1967 |туған жері = Қазақстан |азаматтығы = {{flagicon|КСРО}} КСРО<br> {{flagicon|Қазақстан}} [[Қазақстан]] |бойы = 185 |салмағы = 82 |позиция = қорғаушы |қазіргі клуб = карьерасын аяқтады |номері = |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |1992-97|{{flagicon|Қазақстан}} [[Қазақстан Ұлттық футбол құрамасы|Қазақстан]] |14 (1) }} }} '''Виталий Иванович Спарышев''' (26 маусым, 1967 жыл) — қазақстандық және КСРО футболшысы. "Екібастұз" футболының түлегі. == Ұлттық құрамада == 1992-97 жылдары [[Қазақстан Ұлттық футбол құрамасы|Қазақстан ұлттық құрамасында]] ойнаған қорғаушы. Ұлттық құрамада алғаш рет 1992 жылы 26 қыркүйекте Қырғызстанмен ойында алаңға шықты. Бұл ойын 1:1 есебімен тең аяқталды. Осы ойыннан соң тек 1997 жылы ғана құрамаға шақырылды. Құрама сапында 14 ойын өткізіп, бір гол соққан. Жалғыз голын 1997 жылы [[БАӘ Ұлттық футбол құрамасы|БАӘ құрамасының]] қақпасына енгізді (ӘЧ-1998 іріктеуі). Бұл ойында Қазақстан құрамасы 3:0 есебімен жеңіске жетті. Бұл — құраманың ӘЧ іріктеуінің екінші кезеңіндегі жалғыз жеңісі болатын. Соңғы ойынын сол жылы 8 қараша күні сырт алаңда Жапония құрамасына қарсы өткізді. == Ойнаған клубтары == 1985-94 жылдары "[[Екібастұз (футбол клубы, 1979)|Екібастұз]]" клубында ойнады. Дебют ойынын 1985 жылы 9 мамыр күні Павлодардың "[[Ертіс (футбол клубы, Павлодар)|Трактор]]" командасына қарсы өткізді. Виталий бұл ойында 90 минутты түгел ойнады, ал команда 0:1 есебімен ұтылып қалды<ref>http://footballfacts.ru/matches/556695-0-1 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180729142849/http://footballfacts.ru/matches/556695-0-1 |date=2018-07-29 }}</ref>. Алғашқы голын сол жылы 7 қыркүйек күні "[[Ұлытау (футбол клубы)|Жезқазған]]" командасының қақпасына енгізді. Бұл кездесуде "Екібастұз" 2:0 есебімен жеңіске жетті. 1995 жылы Ақмоланың "[[Жеңіс (футбол клубы)|Цесна]]" клубына ауысып, бір жылдан соң туған клубына қайта оралды. 1999-2000 жылдары "Ертіс" сапында екі жылдай доп тепті де, астаналық "[[Наша Кампания (футбол клубы)|Наша кампанияға]]" ауысты. 2002 жылы "[[Екібастұз (футбол клубы, 1979)|Екібастұз]]" сапында карьерасын аяқтады. Карьерасындағы соңғы ойынын 2002 жылы 15 қазан күні "Таразға" қарсы өткізді. Футболмен қоштасқан соң да "Екібастұздан" ұзаған жоқ. Бірнеше жыл бапкер болды, 2014 жылы спорттық директоы боп сайланды. 2018 жылдан бастап клубтың техникалық директоры. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} ==Cілтемелер== *[https://web.archive.org/web/20180802073610/http://footballfacts.ru/players/341347-sparyshev-vitalij-ivanovich Профилі] *[https://web.archive.org/web/20180729113529/http://footballfacts.ru/players/341347-sparyshev-vitalij-ivanovich/251 Виталий Спарышев ойнаған матчтар тізімі] [[Санат:Қазақстан футболшылары]] [[Санат:КСРО футболшылары]] [[Санат:Екібастұз-1979 ФК ойыншылары]] [[Санат:Ертіс ФК ойыншылары]] [[Санат:Қазақстан Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Жеңіс ФК ойыншылары]] [[Санат:Наша Кампания ФК ойыншылары]] [[Санат:Екібастұз-1979 ФК жаттықтырушылары]] 9oynbgn2clxtvuzh7kp1jkve3r3v687 0 605524 3683381 2925163 2026-10-19T03:19:38Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 3683381 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Вячеслав Богатырев |толық аты = Вячеслав Магомедович Богатырев |лақап аты = |сурет = |сурет ені = |атауы = |туған күні =12.10.1977 |туған жері = {{туғанжері|Алматы|Алматыда}} |азаматтығы = {{байрақ|Қазақстан}} |бойы = |салмағы = |позиция =қорғаушы |қазіргі клуб = карьерасын аяқтады |номері = |клубтары = {{футбол карьерасы |1995-96|{{flagicon|Қазақстан}} Қайрат|19 (1) |1997|{{flagicon|Қазақстан}} Қайрат-2|7 (0) |1998-2000|{{flagicon|Қазақстан}} ЦСКА-Қайрат|53 (11) |2001|{{flagicon|Қазақстан}} Қайрат |13 (2) |2002|{{flagicon|Қазақстан}} Ақтөбе |19 (2) |2003|{{flagicon|Қазақстан}} Жетісу|0 (0) |2008|{{flagicon|Қазақстан}} Оқжетпес| 3 (0) }} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы ||{{футбол|Қазақстан}} |9 (1) }} }} '''Вячеслав Магомедович Богатырев''' (12 қазан 1977 жыл, [[Алматы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]]) — қазақстандық футболшы, қорғаушы. [[Қазақстан Ұлттық футбол құрамасы|Қазақстан ұлттық футбол құрамасында]] ойнаған. == Карьерасы == Ұлттық құрама сапында тоғыз рет алаңға шығып, бір рет мергендігімен көзге түсті (2000 жылы 28 мамыр күні [[Палестина Ұлттық футбол құрамасы|Палестинаның]] қақпасына енгізді). Алғашқы ойыны — 2000 жылғы 24 мамырдағы Иранға қарсы кездесу<ref>http://footballfacts.ru/matches/280560-0-3 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180729200549/http://footballfacts.ru/matches/280560-0-3 |date=2018-07-29 }}</ref>. [[Футболдан 2002 жылғы әлем біріншілігі (іріктеу турнирі)|ӘЧ-2002 іріктеуінде]] алты ойынға түгел қатысты. Бірақ қазақстандықтар үшін сәтсіз аяқталған бұл турнирден соң қайтадан ұлттық құрама жейдесін кимеді. 2002 жылдың соңында "[[Ақтөбе (футбол клубы)|Ақтөбеден]]" "[[Жетісу (футбол клубы)|Жетісуға]]" ауысты да, жарақаттың кесірінен біраз жыл футболдан шеттеп қалды. 2007 жылы карьерасын қайта жаңғыртып, "[[Оқжетпес (футбол клубы)|Оқжетпес]]" сапына ауысты. Үш кездесу ғана өткізіп, қайтадан футболшылық ғұмырына нүкте қойды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == *[https://web.archive.org/web/20180918052023/http://footballfacts.ru/players/154514-bogatyryov-vyacheslav-magomedovich Профилі] [[Санат:Қазақстан футболшылары]] [[Санат:Қайрат ФК ойыншылары]] [[Санат:Ақтөбе ФК ойыншылары]] [[Санат:Оқжетпес ФК ойыншылары]] [[Санат:Қазақстан Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] sqyd3bf9d0sz8oy3fjmz81ghe4zl8lw 0 607201 3683335 3472033 2026-10-19T00:35:57Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 3683335 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Владимир Фомичёв |толық аты = Владимир Александрович Фомичёв |туған күні = 18.05.1954 |туған жері = КСРО |азаматтығы = {{Flagicon|КСРО}} КСРО<br>{{байрақ|Қазақстан}} |позиция = қорғаушы |қазіргі клуб = ''клубсыз'' |қызметі = бас бапкер |клубтары = {{футбол карьерасы |1972—1975|{{Flagicon|КСРО}} [[Қайрат (футбол клубы)|Қайрат]]|0 (0) |1977—1978|{{Flagicon|КСРО}} [[Восток (футбол клубы, Өскемен)|Восток]]|? (3) |1979—1986|{{Flagicon|КСРО}} [[Екібастұз (футбол клубы, 1979)|Екібастұз ФК]]|127 (5)}} |бапкер клубтары = {{футбол карьерасы |1991-1993|{{Flagicon|Қазақстан}} [[Екібастұз (футбол клубы, 1979)|Батыр]]| |1994|{{Flagicon|Қазақстан}} Қазақстан-21| |1996—1997|{{Flagicon|Қазақстан}} [[Ұлытау (футбол клубы)|Ұлытау]]| |1998—1999|{{Flagicon|Қазақстан}} Қазақстан-21| |1999|{{Flagicon|Қазақстан}} [[ЦСКА (футбол клубы, Алматы)|ЦСКА-Қайрат]]| |2000|{{футбол|Қазақстан}}| |2001|{{Flagicon|Қазақстан}} [[Каспий (футбол клубы)|Маңғыстау]]| |2002|{{Flagicon|Қазақстан}} [[Жеңіс (футбол клубы)|Жеңіс]]| |2002—2003|{{Flagicon|Қазақстан}} Қазақстан 21| |2003|{{Flagicon|Қазақстан}} [[Екібастұз (футбол клубы, 1979)|Екібастұз]]| |2004—2005|{{Flagicon|Қазақстан}} [[Оқжетпес (футбол клубы)|Оқжетпес]]| |2007|{{Flagicon|Өзбекстан}} [[Насаф (футбол клубы)|Насаф]]| |2008—2010|{{Flagicon|Қазақстан}} [[Тараз (футбол клубы)|Тараз]]| |2010—2012|{{Flagicon|Өзбекстан}} [[Машал]]| |2013|{{Flagicon|Қазақстан}} [[Восток (футбол клубы, Өскемен)|Восток]]| |2015—2017|{{Flagicon|Қазақстан}} [[Қызылжар (футбол клубы)|Қызылжар]]}} }} '''Владимир Александрович Фомичёв''' ([[18 мамыр]] [[1954 жыл|1954]], [[Алматы]]<ref>[http://www.prosportkz.kz/ru/news/19651.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160127130620/http://www.prosportkz.kz/ru/news/19651.html |date=2016-01-27 }}</ref>, [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) — КСРО және қазақстандық футболшы, бапкер. == Карьерасы == Алматы футболының түлегі. 1972-75 жылдары "Қайрат" сапында КСРО жоғары тобында өнер көрсетті. Одан бөлек КСРО екінші лигасында "Восток", "Екібастұз" командаларында доп тепті. 1991 жылдан бапкерлікке кірісті. 2000 жылы Қазақстан Ұлттық құрамасын баптады, бірақ бір ойында ғана. Ол ойында [[Қазақстан Ұлттық футбол құрамасы|Қазақстан құрамасы]] [[БАӘ Ұлттық футбол құрамасы|БАЭ футболшыларынан]] 2:5 есебімен ұтылып қалды. 2001 жылы Қазақстан клубтары құрамасын жаттықтырып, Шығыс Азия ойындарында үшінші орын алды. Бірнеше рет Қазақстан жастар құрамасына бапкер боп тағайындалды. == Жетістіктері == === Командалық === ==== Бапкер ретінде ==== * Қазақстанның вице-чемпионы: 1993 * Шығыс Азия ойындарының қола жүлдегері: 2001 (Қазақстан клубтары құрамасымен) * Қазақстан кубогы: 2002 === Жеке === * АФК сауалнамасы бойынша Азияның үздік бапкері: 1998 қазан * АФК сауалнамасы бойынша Азияның үздік бапкері: 1999, маусым. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == *[https://web.archive.org/web/20160307205401/http://footballfacts.ru/players/344069 Профилі] [[Санат:КСРО футболшылары]] [[Санат:Қайрат ФК ойыншылары]] [[Санат:Восток ФК ойыншылары]] [[Санат:Екібастұз-1979 ФК ойыншылары]] [[Санат:Қазақстан футбол жаттықтырушылары]] [[Санат:Қазақстан Ұлттық футбол құрамасының жаттықтырушылары]] [[Санат:Екібастұз-1979 ФК жаттықтырушылары]] [[Санат:Ұлытау ФК жаттықтырушылары]] [[Санат:Қайрат ФК жаттықтырушылары]] [[Санат:Жеңіс ФК жаттықтырушылары]] [[Санат:Оқжетпес ФК жаттықтырушылары]] [[Санат:Насаф ФК жаттықтырушылары]] [[Санат:Восток Өскемен ФК жаттықтырушылары]] [[Санат:Қызылжар ФК жаттықтырушылары]] [[Санат:Тараз ФК жаттықтырушылары]] [[Санат:Каспий ФК жаттықтырушылары]] [[Санат:Машал ФК жаттықтырушылары]] 0ywgcoty234kcxx37q716irg6p0l4bs 0 607389 3683241 3166568 2026-10-18T15:05:50Z Wikuiser 172895 /* Сілтемелер */ 3683241 wikitext text/x-wiki {{Футболшы | есімі = Мартен Стекеленбург | сурет = Stekelenburg Audi quattro-Cup 44.JPG | сурет ені = 280px | лақап аты = De Stekel, de Steek , Stekelbaars|туған күні=22.09.1982|туған жері=Харлем, Нидерланд | азаматтығы = {{flagicon|Нидерланд|20px}} [[Нидерланд]] | бойы = 197<ref name="sfc">{{cite web|url=http://www.saintsfc.co.uk/team/player-profile/maarten-stekelenburg/22|title=First Team Profiles.|publisher=saintsfc.co.uk|lang=en|accessdate=8.8.2015}}</ref> | салмағы = 92<ref name="sfc"/> | позиция = қақпашы | қазіргі клуб = {{flagicon|Нидерланд|20px}} [[Аякс (футбол клубы, Амстердам)|Аякс]] | номері = 22 | клубтары = {{футбол карьерасы |2001—2011|{{flagicon|Нидерланд|20px}} [[Аякс (футбол клубы, Амстердам)|Аякс]]|191 (–191) |2011—2013|{{flagicon|Италия|20px}} [[Рома (футбол клубы)|Рома]]|48 (–70) |2013—2016|{{flagicon|Англия|20px}} [[Фулхэм (футбол клубы)|Фулхэм]]|19 (–43) |2014—2015|{{аренда}}{{flagicon|Франция|20px}} [[Монако (футбол клубы)|Монако]]|1 (–1) |2015—2016|{{аренда}}{{flagicon|Англия|20px}} [[Саутгемптон (футбол клубы)|Саутгемптон]]|17 (–19) |2016—2020|{{flagicon|Англия|20px}} [[Эвертон (футбол клубы)|Эвертон]]|19 (–24) |2020—|{{flagicon|Нидерланд|20px}} [[Аякс (футбол клубы, Амстердам)|Аякс]]|}} | ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |2004—2016|{{футбол|Нидерланд}}|58 (–44)}} }} '''Мартен Стекеленбург''' ({{lang-nl|Maarten Stekelenburg}}, [[22 қыркүйек]] [[1982 жыл]]<ref>https://www.transfermarkt.com/transfermarkt/profil/spieler/4311</ref>, [[Харлем]]) — нидерландылық футболшы, қақпашы. Қазір "[[Аякс (футбол клубы, Амстердам)|Аякс]]" клубының ойыншысы. [[Футболдан 2010 жылғы әлем біріншілігі|2010 жылғы әлем чемпионатының]] қола жүлдегері. == Жетістіктері == === Клубтық === '''Аякс''' * Нидерланд чемпионы: 2003/04, 2010/11 * Нидерланд кубогы: 2005/06, 2006/07, 2009/10 * Нидерланд суперкубогы: 2005, 2006, 2007 '''Рома''' * Италия кубогының финалисі: 2013 === Халықаралық === '''Нидерланд құрамасы''' * Әлем чемпионатының күміс жүлдегері: 2010 == Қатысқан турнирлері == * 2006 - Әлем чемпионаты * 2008 - Еуропа чемпионаты * 2010 - Әлем чемпионаты * 2012 - Еуропа чемпионаты *2020 - Еуропа чемпионаты == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [http://www.vi.nl/Spelers/Speler/Maarten-Stekelenburg.htm Статисткасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130513224457/http://www.vi.nl/Spelers/Speler/Maarten-Stekelenburg.htm |date=2013-05-13 }}{{ref-nl}} * [http://www.voetbalstats.nl/spelernedxi.php?persid=1517 Статистикасы]{{ref-nl}} * [http://www.footballdatabase.com/index.php?page=player&Id=1332&pn=Maarten_Stekelenburg Профилі]{{ref-en}} [[Санат:Нидерланд футболшылары]][[Санат:Нидерланд Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Аякс Амстердам ФК ойыншылары]] [[Санат:Рома ФК ойыншылары]] [[Санат:Фулхэм ФК ойыншылары]] [[Санат:Монако ФК ойыншылары]] [[Санат:Саутгемптон ФК ойыншылары]] [[Санат:Эвертон ФК ойыншылары]] {{football-bio-stub}} fvs09roiefd1253hi46pvk3kazys2hm 0 610906 3683326 3679746 2026-10-18T19:06:41Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 3683326 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Виктор Карачун |туған күні = 3.10.1959 |туған жері = {{туғанжері|Минск|Минскіде}}, [[Беларус Кеңестік Социалистік Республикасы|Беларус КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] |қайтыс болған күні = 28.10.2017 |қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Смоленск|Смоленскіде}}, [[Ресей]] |азаматтығы = {{flagicon|КСРО|20px}} [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]<br>{{байрақ|Ресей}} |бойы = 175 |салмағы = 71 |позиция = шабуылшы |клубтары = {{футбол карьерасы |1979—1980|{{flagicon|КСРО|20px}} [[Динамо (футбол клубы, Минск)|Динамо (Минск)]]|0 (0) |1981—1983|{{flagicon|КСРО|20px}} [[Динамо Брест|Динамо (Брест)]]|79 (17) |1983—1985|{{flagicon|КСРО|20px}} [[Жеңіс (футбол клубы)|Целинник]]|83 (28) |1986—1988|{{flagicon|КСРО|20px}} [[Қайрат (футбол клубы)|Қайрат]]|88 (12) |1988—1989|{{flagicon|КСРО|20px}} [[Заря (футбол клубы, Луганск)|Заря]]|68 (31) |1990—1991|{{flagicon|КСРО|20px}} [[Подолье (футбол клубы, Хмельницкий)|Подолье]]|54 (17) |1992—1994|{{flagicon|Мажарстан|20px}} [[Кабаи Цукор]]|54 (6) |1994—1995|{{flagicon|Мажарстан|20px}} [[Эгер (футбол клубы)|Эгер ]]|23 (4) |1995|{{flagicon|Беларусь|20px}} [[Минск (футбол клубы)|Смена (Минск)]]|11 (4) |1996—1997|{{flagicon|Ресей|20px}} [[Кристалл (футбол клубы, Смоленск)|ЦСК ВВС Кристалл]]|52 (1) |1998—2000|{{flagicon|Ресей|20px}} САПА (Смоленск)|әуес. |2001|{{flagicon|Ресей|20px}} [[Оазис (футбол клубы)|Оазис]]|3 (0) |2004|{{flagicon|Ресей|20px}} [[ЦРФСО|Смоленск]]|ЛФЛ |2005|{{flagicon|Ресей|20px}} [[ЦРФСО|Смоленск]]|5 (0) |2007|{{flagicon|Ресей|20px}} САПА (Смоленск)|әуес.}} |бапкер клубтары = {{футбол карьерасы |2000|{{flagicon|Ресей|20px}} [[Кристалл (футбол клубы, Смоленск)|Кристалл (Смоленск)]]| |2001|{{flagicon|Ресей|20px}} [[Оазис (футбол клубы)|Оазис]]| |2002—2006|{{flagicon|Ресей|20px}} [[ЦРФСО|Смоленск]]| |2005|{{flagicon|Ресей|20px}} [[ЦРФСО|Смоленск]]|}} }} '''Виктор Николаевич Карачун''' ([[3 қазан]] [[1959 жыл|1959]], [[Минск]] – [[28 қазан]] [[2017 жыл|2017]], [[Смоленск]]) — кеңестік және ресейлік футболшы. == Карьерасы == Минскінің "[[Динамо (футбол клубы, Минск)|Динамо]]" клубының түлегі. 1981 жылы Брестің "Динамосына" ауысты да, 1983 жылы Қазақ КСР-іне келіп, "[[Жеңіс (футбол клубы)|Целиникте]]" доп тепті. 1986 жылы Алматының "[[Қайрат (футбол клубы)|Қайратына]]" шақырылып, екі жыл негізгі құрамда ойнады. 1988 жылы КСРО Федерациялары кубогының иегері атанды да, сол жылы көпшілікті таңғалдырып, КСРО чемпионатының екінші лигасындағы Ворошиловградтың "Заря" клубына ауысты. Кейін Мажарстан, Беларусь, Ресей клубтарында доп теуіп, футболмен қоштасқан соң бапкерлікпен айналысты. 1988 жылы "КСРО спорт шебері" атанды. Ардагерлер матчына көп қатысты. КСРО футбол ардагерлері құрамасында да ойнады. 2017 жылы 28 қазанда өмірден өтті. == Жетістіктері == === Командалық === * КСРО Футбол федерациялары кубогы: 1988 == Сілтемелер == * [https://web.archive.org/web/20171119023926/http://footballfacts.ru/players/18979 footballfacts.ru] * [http://football.lg.ua/index.php?option=com_content&view=article&id=7092:karachunvn&catid=22:forward Профил3] * [https://sportsffa.kz/our-football/football-stars/173011507-umer-viktor-karacun/ «Қош бол, Виктор-мотоциклист…»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171029174507/https://sportsffa.kz/our-football/football-stars/173011507-umer-viktor-karacun/ |date=2017-10-29 }} {{DEFAULTSORT:Карачун, Виктор Николаевич}} [[Санат:3 қазанда туғандар]] [[Санат:28 қазанда қайтыс болғандар]] [[Санат:Динамо Минск ФК ойыншылары]] [[Санат:Жеңіс ФК ойыншылары]] [[Санат:Қайрат ФК ойыншылары]] [[Санат:КСРО футболшылары]] [[Санат:Ресей футболшылары]] [[Санат:Ресей футбол жаттықтырушылары]] 681xrr3opyqzrr03lqihm3f59qdh8rx 0 616565 3683395 3403144 2026-10-19T04:57:17Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 3683395 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Геворг Арсенович Наджарян |толық аты = Геворг Арсенович Наджарян |лақап аты = |сурет = |сурет ені = |атауы = |туған күні = 6.01.1998 |туған жері = {{туғанжері|Ереван|Ереванда}} , [[Армения]] |азаматтығы = {{байрақ|Қазақстан}} |бойы = 180 см |салмағы = 72 [[Кг]] |позиция = жартылай қорғаушы |қазіргі клуб = {{Flagicon|Қазақстан}} [[Атырау (футбол клубы)|Атырау]] |номері = |клубтары = {{футбол карьерасы |2014—2015| {{Flagicon|Қазақстан}} [[Шахтер (футбол клубы, Қарағанды)|Шахтер]]|8 (1) |2016—2017|{{Flagicon|Қазақстан}} [[Астана (футбол клубы)|Астана]]|1 (0) |2017|{{аренда}}{{Flagicon|Қазақстан}} [[Шахтер (футбол клубы, Қарағанды)|Шахтер]]|1 (0) |2018—2021| {{Flagicon|Қазақстан}} [[Шахтер (футбол клубы, Қарағанды)|Шахтер]]|84 (3) |2022|{{ту|Армения}} [[Пюник (футбол клубы)|Пюник]]|9 (0) |2022|{{ту|Армения}} [[Ван (футбол клубы, Чаренцаван)|Ван (Чаренцаван)]]|21 (0) |2023—|{{Flagicon|Қазақстан}} [[Атырау (футбол клубы)|Атырау]]|20 (0) }} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |2014|{{flagicon|Kazakhstan}} Қазақстан-17|1 (0) |2019—|{{футбол|Қазақстан}} |1 (0) }} }} '''Геворг Арсенович Наджарян''' (6 қаңтар 1998 жыл, [[Ереван]], [[Армения]]) — [[Армения|Арменияда]] туған [[Қазақстан|Қазақстандық]] футболшы «[[Атырау (футбол клубы)|Атырау]]<nowiki/>» футбол клубының жартылай қорғаушысы. == Карьерасы == === Клубтық === Наджарян Арменияда дүниеге келген. 2000 жылы отбасы Қазақстанға көшіп өтті. Геворг 2014 жылы қарағандылық «[[Шахтер (футбол клубы, Қарағанды)|Шахтер]]<nowiki/>» футбол клубының жастар құрамасыңа тіркелген. Келесі маусымда Геворгты басты құрамаға енгізді. «[[Шахтер (футбол клубы, Қарағанды)|Шахтер]]<nowiki/>» футбол клубында бірінші кездесуін [[Қазақстан Премьер Лигасы|Қазақстан Премьер Лигасында]] 2015 жылы 11 наурыз күні [[Ордабасы (футбол клубы)|"Ордабасыға"]] қарсы ойнады. [[Қарағанды|Қарағандыда]] 8 ойын көрсетіп 1 гол соқты. 2015 жылы қыркүйекте [[ЦСКА (футбол клубы, Мәскеу)|ЦСКА]] футбол клубымен жаттыққан, бірақ келісім шарт жазылмады. 2015 жылы қарашада Геворг «[[Астана (футбол клубы)|Астана]]<nowiki/>» футбол клубымен келісім шартқа отырды.<ref>[https://www.sports.kz/news/gevorg-nadjaryan-moya-futbolnaya-mechta-eto-igrat-v-evropeyskoy-top-komande-i-natsionalnoy-sbornoy-stranyi Геворг Наджарян: «Моя футбольная мечта — это играть в европейской топ-команде и национальной сборной страны»]</ref> Бірақ бұл клубта да, бұдан кейін "Астана" сапында да негізгі құрамға ілігуге жастық қылды да<ref>https://www.sports.kz/news/gevorg-nadjaryan-ya-znal-chto-perehoju-v-komandu-evropeyskogo-urovnya</ref>, қосалқы құрамда қап кете берді. Тек 2017 жылғы маусымнан бастап тұрақты алаңға шыға бастады. === Ұлттық құрама === Қазақстанның 17 жасқа дейінгі құрамасында доп тепті. 2019 жылы 21 ақпан күні Молдоваға қарсы жолдастық кездесуде тұңғыш рет [[Қазақстан Ұлттық футбол құрамасы|Қазақстан құрамасы]] сапында алаңға шықты. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == *[https://web.archive.org/web/20190225054820/http://footballfacts.ru/players/722310 Профилі] {{Бастама}} [[Санат:Қазақстан футболшылары]] [[Санат:Армения футболшылары]] [[Санат:Қазақстан Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Шахтер Қарағанды ФК ойыншылары]] [[Санат:Астана ФК ойыншылары]] [[Санат:Атырау ФК ойыншылары]] [[Санат:Пюник ФК ойыншылары]] [[Санат:Ван Чаренцаван ФК ойыншылары]] ko05vgf7940d0g65ho9a6xpru17oo7i 0 617595 3683495 2678815 2026-10-19T07:52:30Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 3683495 wikitext text/x-wiki {{Футбол клубы |атауы = {{Flagicon|Қазақстан}} Горняк Арқалық |ағымдағы маусым = |логотипі = |толық атауы = |лақап аты = |құрылған = 1980 жылдар шамасы |таратылды = [[1993 жыл]] |стадионы = [[Жігер (стадион, Арқалық)|"Жігер"]] |сыйымдылығы = 5 000 |иесі = |президенті = |директоры = |бас директоры = |жаттықтырушы = |капитаны = |рейтингі = |бюджеті = |жарыс = Қазақстан бірінші лигасы |маусым = 1993 |орын = 11 орын |сайты = | <!-- Форма --> }} '''Горняк футбол клубы''' — [[Арқалық (қала)|Арқалық қаласында]] 1980 жылдары құрылған футбол клубы. == Қысқаша тарихы == 1980 жылы Футболдан Қазақ КСР біріншілігіне қатысты да, бірнеше кездесу өткізіп, 14 команданың арасында 13-ші орын алды. Бұдан кейін республикалық деңгейдегі турнирлерге тек тәуелсіздік кезеңінде ғана, 1993 жылы әуесқойлар лигасында (қазіргі [[Футболдан Қазақстан бірінші лигасы|бірінші лига]]) бір жыл ойнады. Бұл жолы он кездесудің бәрінде де ұтылды<ref>http://footballfacts.ru/clubs/2123741-gornyak-arkalyk#tab114_2123741r {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190227014822/http://footballfacts.ru/clubs/2123741-gornyak-arkalyk#tab114_2123741r |date=2019-02-27 }}</ref>. Бұдан соң ірі турнирлерге қатыспады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Бастама}} [[Санат:Қазақстан футбол клубтары]] ru05xkqib6ea2oxnxylyika2xil9rhx 0 619902 3683383 2816695 2026-10-19T03:22:51Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 3683383 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Вячеслав Швырев |толық аты = |лақап аты = |сурет = |сурет ені = |атауы = |туған күні = 7.01.2001 |туған жері = |азаматтығы = {{байрақ|Қазақстан}} |бойы = 176 |салмағы = 61 |позиция = шабуылшы |қазіргі клуб = {{Flagicon|Қазақстан}} [[Қайрат Академия|Қайрат Ж]] |номері = 23 |клубтары = {{футбол карьерасы |2018—|{{Flagicon|Қазақстан}} [[Қайрат Академия|Қайрат Ж]]|19 (3) |2018—| {{Flagicon|Қазақстан}} [[Қайрат (футбол клубы)|Қайрат]]|11 (2) }} }} '''Вячеслав Сергеевич Швырев''' ([[7 қаңтар]] [[2001 жыл|2001]]<ref>https://www.transfermarkt.com/transfermarkt/profil/spieler/539534</ref>) — қазақстандық футболшы, "[[Қайрат (футбол клубы)|Қайрат]]" футбол клубының шабуылшысы. 2018 жылғы Қазақстан чемпионатының күміс жүлдегері жәні 2018 жылғы Қазақстан кубогының иегері. == Карьерасы == === Клубтық === 2018 жылы "[[Қайрат (футбол клубы)|Қайраттың]]" негізгі құрамына ілікті. Бірақ алаңға көп шыққан жоқ, көбіне фарм-клубта доп тебумен ғана шектелді. 2018 жылы 11 наурызда "[[Қызылжар (футбол клубы)|Қызылжарға]]" қарсы ойында тұңғыш рет алаңға шықты. Матчқа ойынның 67-минутында қосылды. Жыл біткенше тоғыз рет басты клуб сапында чемпионатта алаңға шықты. 18 сәуірде Қазақстан кубогында "[[Оқжетпес (футбол клубы)|Оқжетпес]]" қақпасына бір гол соқты. Сол жылы 12 шілдеде еурокубоктердегі дебютін "[[Энгордань (футбол клубы)|Энгордань]]" клубына қарсы өткізді, бұл УЕФА Еуропа лигасының бірінші іріктеуі болатын. 2019 жылы 15 наурызда [[Футболдан Қазақстан Чемпионаты 2019|Қазақстан чемпионатында]] "[[Шахтер (футбол клубы, Қарағанды)|Шахтер]]" қақпасына тұңғыш голын соқты. 2019 жылғы маусымда 10 рет чемпионат кездесулерінде клуб намысын қорғады. 2020 жылғы маусымды тек "[[Қайрат (жастар клубы)|Қайрат-Жастар]]" клубында бірінші лигада өткізді. === Халықаралық === 17 жасқа дейінге Қазақстан құрамасы сапында төрт кездесуге қатысты. 2019 жылы 21 жасқа дейінгі құрамада үш кездесу өткізді. == Жетістіктері == *Қазақстан чемпионатының күміс жүлдегері: 2018 *Қазақстан кубогы: 2018 *Қазақстан суперкубогының финалисі: 2019 == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == *[https://web.archive.org/web/20190416231625/http://footballfacts.ru/players/2599798-shvyryov-vyacheslav-sergeevich Профилі] [[Санат:Қазақстан футболшылары]] [[Санат:Қайрат ФК ойыншылары]] 9m1v1ncksg26b6nflrggqwzjubxj3wl 0 619905 3683333 2686587 2026-10-19T00:32:37Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 3683333 wikitext text/x-wiki {{Футболшы | есімі = Владимир Логиновский |туған күні = 8.10.1985 |туған жері = {{туғанжері|Петропавл|Петропавлда}} |азаматтығы = {{ту|Қазақстан}} | бойы = 192 | салмағы = 87 | позиция = қақпашы | қазіргі клуб = {{flagicon|KAZ|20px}} [[Атырау (футбол клубы)|Атырау]] | номері = 1 | клубтары = {{футбол карьерасы |2001—2009|{{flagicon|KAZ|20px}} [[Қызылжар (футбол клубы)|Қызылжар]]|71 (−95) |2010—2012|{{flagicon|KAZ|20px}} [[Жетісу (футбол клубы)|Жетісу]]|37 (−44) |2013—2015|{{flagicon|KAZ|20px}} [[Астана (футбол клубы)|Астана]]|20 (−18) |2016|{{flagicon|KAZ|20px}} [[Тобыл (футбол клубы)|Тобыл]]|24 (−30) |2017|{{flagicon|KAZ|20px}} [[Тараз (футбол клубы)|Тараз]]|5 (−10) |2018—|{{flagicon|KAZ|20px}} [[Атырау (футбол клубы)|Атырау]]|3 (−6)}} | ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |2011—2012|{{футбол|Қазақстан}}|2 (−4)}} }} '''Владимир Александрович Логиновский''' (8 қазан 1985<ref>https://www.transfermarkt.com/transfermarkt/profil/spieler/203644</ref>, [[Петропавл|Петропавловск]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) — қазақстандық футболшы, "[[Атырау (футбол клубы)|Атырау]]" футбол клубының қақпашысы. Ұлттық құрама сапында екі ойын ғана өткізді. 2011 жылы 7 қазан күні сырт алаңда Бельгияға қарсы ойында алаңға шықты. Бұл ойында Қазақстан 1:4 есебімен жеңілді. 2012 жылы 29 ақпан күні Латвиямен жолдастық кездесуде ұлттық құрама қақпасын соңғы рет қорғады (0:0). == Жетістіктері == * Қазақстан чемпионы: 2014, 2015 * Қазақстан кубогының финалисі: 2017, 2018 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == *[https://www.national-football-teams.com/player/45154.html Профилі] *[https://web.archive.org/web/20190822082245/http://footballfacts.ru/players/340642] [[Санат:Қазақстан футболшылары]] [[Санат:Қазақстан Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Қызылжар ФК ойыншылары]] [[Санат:Жетісу ФК ойыншылары]] [[Санат:Астана ФК ойыншылары]] [[Санат:Тобыл ФК ойыншылары]] [[Санат:Тараз ФК ойыншылары]] [[Санат:Атырау ФК ойыншылары]] 269wdb2qmrmyp893nv4gqj6eh3x9afo 0 619996 3683324 3638583 2026-10-18T19:01:15Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 3683324 wikitext text/x-wiki {{Футболшы | есімі = Виктор Кумыков | туған күні = 12.05.1963 | туған жері = {{туғанжері|Нальчик|Нальчикте}}, [[Қабарда-Балқар АКСР|Кабарда-Балқар АССР]], [[Ресей|РСФСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | азаматтығы = {{flagicon|КСРО|20px}} [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]<br>{{flagicon|Ресей|20px}} [[Ресей]] | бойы = | позиция = қақпашы | қазіргі клуб = клубсыз | должность = бас бапкер | клубтары = {{футбол карьерасы |1981—1983|{{flagicon|КСРО|20px}} [[Ротор (футбол клубы)|Ротор]]|13 (?) |1987|{{flagicon|КСРО|20px}} [[Спартак-Нальчик]]|4 (-8)}} |бапкер клубтары = {{футбол карьерасы |1995|{{flagicon|Ресей|20px}} [[Автозапчасть (футбол клубы)|Автозапчасть]]| |1996—1998|{{flagicon|Ресей|20px}} [[Спартак-Нальчик]]| |2000—2002|{{flagicon|Қазақстан|20px}} [[Оқжетпес (футбол клубы)|Есіл]]| |2002—2003|{{flagicon|Қазақстан|20px}} [[Спартак (футбол клубы, Семей)|Елімай]]| |2003—2004|{{flagicon|Қазақстан|20px}} [[Қайсар (футбол клубы)|Қайсар]]| |2006|{{flagicon|Ресей|20px}} [[Спартак-д (футбол клубы, Нальчик)|Мегафон-Кавказ]]| |2006—2007|{{flagicon|Өзбекстан|20px}} [[Машал]]| |2008—2010|{{flagicon|Өзбекстан|20px}} [[Насаф (футбол клубы)|Насаф]]| |2011—2014|{{flagicon|Қазақстан|20px}} [[Шахтер (футбол клубы, Қарағанды)|Шахтёр]]| |2015—2016|{{flagicon|Қазақстан|20px}} [[Ордабасы (футбол клубы)|Ордабасы]]| |2016—2018|{{flagicon|Өзбекстан|20px}} [[АТМК (футбол клубы)|АГМК]]| |2018—2019|{{flagicon|Қазақстан|20px}} [[Атырау (футбол клубы)|Атырау]]| |2020|{{ту|Өзбекстан}} [[Әндіжан (футбол клубы)|Әндіжан]]|}} }} '''Виктор Балютович Кумыков''' (12 мамыр 1963<ref>[http://shahter.kz/main.php?mod=news&lang=rus&newsid=914&lang=rus ПОЗДРАВЛЯЕМ ВИКТОРА БАЛЮТОВИЧА КУМЫКОВА С ДНЕМ РОЖДЕНИЯ!]</ref>, [[Нальчик]], КСРО) — КСРО-лық футболшы, қақпашы, футбол жаттықтырушысы. == Мансабы == 1981-83 жылдары "Ротор" сапында, 1987 "Спартак Нальчик" сапында ойнады. Бапкер ретінде қазақстандық, өзбекстандық футбол жанкүйерлеріне жақсы таныс. Әсіресе Қазақстанда көбірек жұмыс істеді. 2011 жылы "[[Шахтер (футбол клубы, Қарағанды)|Шахтердің]]" тізгінін ұстады да, қатарынан екі жыл Қазақстан чемпионатында топ жарып қана қоймай, 2013 жылы команданы [[УЕФА Еуропа Лигасы|Еуропа Лигасынының]] топтық турниріне алып шықты. Солайша "Шахтер" қазақстандық клубтар арасында еуротурнирлердің топтық турнирінде ойнаған тұңғыш клуб ретінде тарихта қалды. 2011-13 жылдары Қазақстанның үздік бапкері атанды. 2018 жылы "[[Атырау (футбол клубы)|Атырау]]" бапкері боп тағайындалды. Бірақ 2019 жылы чемпионат басындағы сәтсіздіктерден соң ол қызметтен кетті. == Бапкерлік жетістіктері == === Командалық === «'''Машъал'''» * Өзбекстан кубогының финалисі: 2006 «'''Насаф'''» * Өзбекстан чемпионатының қола жүлдегері: 2009, 2010 «'''Шахтёр'''» (Қарағанды) * Қазақстан чемпионы ('''2'''): 2011, 2012 * Қазақстан кубогы ('''1'''): 2013 * Қазақстан суперкубогы ('''1'''): 2013 === Жеке === * Қазақстандағы жыл бапкері (3): 2011, 2012, 2013 * Sportinfo.kz сауалнамасы бойынша жыл бапкері: 2011 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == *[https://web.archive.org/web/20190716195050/http://footballfacts.ru/players/72030 Профилі] [[Санат:КСРО футболшылары]] [[Санат:Ротор ФК ойыншылары]] [[Санат:Нальчик ФК ойыншылары]] [[Санат:Оқжетпес ФК жаттықтырушылары]] [[Санат:Спартак Семей ФК жаттықтырушылары]] [[Санат:Қайсар ФК жаттықтырушылары]] [[Санат:Насаф ФК жаттықтырушылары]] [[Санат:Шахтер Қарағанды ФК жаттықтырушылары]] [[Санат:Ордабасы ФК жаттықтырушылары]] [[Санат:Атырау ФК жаттықтырушылары]] [[Санат:Ресей футбол жаттықтырушылары]] [[Санат:Машал ФК жаттықтырушылары]] [[Санат:Әндіжан ФК жаттықтырушылары]] 6m35rk9dnh5k3h4k6qllchlccp9aptr 0 622109 3683449 3649666 2026-10-19T06:47:22Z Wikuiser 172895 /* Сілтемелер */ 3683449 wikitext text/x-wiki {{Футболшы | есімі = Росс Баркли | сурет = BarkleyvSouthampton.jpg | туған күні = 5.12.1993 | туған жері = {{туғанжері|Ливерпуль|Ливерпульде}}, [[Англия]] | азаматтығы = {{flagicon|Англия|20px}} [[Англия]] | бойы = 189 | салмағы = 76 | позиция = жартылай қорғаушы | қазіргі клуб = {{ту|Англия}} [[Астон Вилла]] | номері = | клубтары = {{футбол карьерасы |2011—2018|{{flagicon|Англия|20px}} [[Эвертон (футбол клубы)|Эвертон]]|150 (21) |2012|{{аренда}}{{flagicon|Англия|20px}} [[Шеффилд Уэнсдей]]|13 (4) |2013|{{аренда}}{{flagicon|Англия|20px}} [[Лидс Юнайтед]]|4 (0) |2018—2021|{{flagicon|Англия|20px}} [[Челси (футбол клубы)|Челси]]|52 (4) |2020—2021|{{аренда}}{{ту|Англия}} [[Астон Вилла]]|24 (3) |2022—2023|{{ту|Франция}} [[Ницца (футбол клубы)|Ницца]]|27 (4) |2023—2024|{{ту|Англия}} [[Лутон Таун]]|32 (5) |2024—|{{ту|Англия}} [[Астон Вилла]]|20 (3)}} | ұлттық құрамы = {{Футбол карьерасы |2013—2019|{{Футбол|Англия}} |25 (2)}} }} '''Росс Баркли''' ({{lang-en|Ross Barkley}}; [[5 желтоқсан]] [[1993 жыл]]<ref>https://www.transfermarkt.com/transfermarkt/profil/spieler/131978</ref>, [[Ливерпуль]]) — ағылшын футболшысы, жартылай қорғаушы. == Мансабы == === Ұлттық құрама === 2010 жылы 17-жас дейінгі жастар арасындағы әлем чемпионы атанды. Кейін де Англияның бірнеше жастағы құрамаларында ойнады. Ал Ұлттық құрама сапындағы тұңғыш ойынын 2013 жылы 6 қыркүйек күні Молдоваға қарсы өткізді. [[Футболдан 2014 жылғы әлем біріншілігі|2014 жылы әлем чемпионатына]], [[Футболдан 2016 жылғы Еуропа біріншілігі|2016 жылы Еуропа чемпионатын]]<nowiki/>а қатысты. === Клубтық === 2018 жылғы қаңтар айынан бері "[[Челси (футбол клубы)|Челси]]" футболшысы. Оған дейін туған қаласындағы "[[Эвертон (футбол клубы)|Эвертон]]" клубында ойнады, арасында "Шеффилд Уэсндей", "Лидс" клубтарына жалға берілді. "Эвертон" сапында [[Футболдан Англия чемпионаты|Премьер Лига]] ойындарында 150 рет алаңға шықты. "Челсиге" келген алғашқы маусымда Англия кубогы иегері атанды. {{Толықтыру}} == Жетістіктері == === Командалық === '''Англия-17''' * 17-жасқа дейінгілер арасындағы әлем чемпионы: 2010 '''«Челси»''' * Англия кубогы: 2017/18 * [[УЕФА Еуропа лигасының финалы 2019|УЕФА Еуропа лигасы: 2018/19]] === Жеке === * «Эвертонның» үздік жас ойыншысы (2): 2012/13, 2013/14 * «Эвертонның» маусымдағы үздік голының авторы: 2013/14 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [http://www.evertonfc.com/players/r/rb/ross-barkley Профиль] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150913025208/http://www.evertonfc.com/players/r/rb/ross-barkley |date=2015-09-13 }}{{ref-en}} * [http://www.thefa.com/england/mens-seniors/squad/ross-barkley Профиль] * [https://www.premierleague.com/players/4115/Ross-Barkley/overview Профиль] [[Санат:Англия футболшылары]] [[Санат:Англия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Эвертон ФК ойыншылары]] [[Санат:Шеффилд Уэсндей ФК ойыншылары]] [[Санат:Лидс Юнайтед ФК ойыншылары]] [[Санат:Челси ФК ойыншылары]] [[Санат:Астон Вилла ФК ойыншылары]] [[Санат:Лутон Таун ФК ойыншылары]] {{England-footy-bio-stub}} hgaj4rf9wd0a5oul9pgk3y820ywo17v 0 623608 3683242 3370590 2026-10-18T15:06:51Z Wikuiser 172895 /* Сілтемелер */ 3683242 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Джейдон Санчо |толық аты = Джейдон Малик Санчо |туған күні = 25.3.2000 |туған жері = {{туғанжері|Лондон|Лондонда}}, [[Англия]] |азаматтығы = {{ту|Англия}} [[Англия]] |бойы = 180 см |позиция = |қазіргі клуб ={{ту|Англия}} [[Манчестер Юнайтед]] |номері = 25 |жастар клубы = {{футбол карьерасы |2007—2015|{{ту|Англия}} [[Уотфорд (футбол клубы)|Уотфорд]]| |2015—2017|{{ту|Англия}} [[Манчестер Сити]]| }} |клубтары = {{футбол карьерасы |2017|{{ту|Германия}} [[Боруссия Дортмунд|Боруссия Дортмунд II]]|3 (0) |2017—2021|{{ту|Германия}} [[Боруссия Дортмунд]]|104 (38) |2021—|{{ту|Англия}} [[Манчестер Юнайтед]]|58 (9) |2024|{{аренда}}{{ту|Германия}} [[Боруссия Дортмунд]]|14 (2) }} |2024-|{{ту|Германия}} [[Боруссия Дортмунд]]{{!}} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |2015—2016|{{ту|Англия}} Англия-16|11 (7) |2016—2017|{{ту|Англия}} Англия-17|18 (14) |2017—2018|{{ту|Англия}} Англия-19|7 (2) |2018—|{{футбол|Англия}}|23 (3) }} |ағымдағы клуб туралы мағлұматтарын жаңарту=25 шілде 2021 жылы |ағымдағы құрама туралы мағлұматтарын жаңарту=11 шілде 2021 жылы |сурет=Jadon Sancho 2020.jpg |сурет ені=200 px |медальдары={{турнир|[[Футболдан Еуропа чемпионаты|Еуропа Чемпионаты]]}} {{медаль|Күміс|[[Футболдан 2020 жылғы Еуропа біріншілігі|Еуро 2020]]}} {{турнир|[[УЕФА Ұлттар Лигасы]]}} {{медаль|Қола|[[УЕФА Ұлттар Лигасы 2018/19|Португалия 2019]]}}}} '''Джейдон Малик Санчо''' ({{lang-en|Jadon Malik Sancho}}; [[25 наурыз]] [[2000 жыл]]<ref>[https://www.transfermarkt.com/transfermarkt/profil/spieler/401173 Профилі]</ref>, [[Лондон]]) — англиялық футболшы, [[Англия Ұлттық футбол құрамасы]] мен "[[Манчестер Юнайтед]]" клубының ойыншысы. == Карьерасы == === Клубтық === 7 жасында [[Уотфорд (футбол клубы)|"Уотфорд]]" клубының академиясына түскен. "Уотфорд" футбол клубының түлегі. 14 жасында "[[Манчестер Сити]]" клубының академиясына қабылданды. 2017 жылы шілде айында маусым алдында команданың негізгі құрамына ілінбей қалды да, Джейдон клубпен жаңа контракт жасаудан бас тартты. Оның жаттығуларға бойкот жасағанын естіген бірнеше клуб Джейдонды өз қатарларына қосып алғысы келді. 31 тамыз күні "[[Боруссия Дортмунд]]" клубымен шарт жасасты да, клубқа қабылданып, 7-нөмірлі жейдені иемденді. 21 қазан күні "[[Айнтрахт (футбол клубы, Майндағы Франкфурт)|Айнтрахтқа]]" қарсы ойында тұңғыш рет алаңға шықты. === Ұлттық құрама === 2017 жылдың мамыр айында Англияның 17 жасқа дейінгі футболшылар арасындағы Еуропа чемпионатына қатысты. Ағылшындықтар финалға дейін жетіп, финалда Испанияның құрамасынан жеңіліп қалды. Джейдон Санчо чемпионаттың үздік ойыншы атанды. 2017 жылдың қазанында Санчо Англияның 17 жасқа дейінгі құрамасының сапында Әлем Чемпионатында бір ойынның ішінде 2 гол соқты. 2018 жылда Санчоны негізгі құрамаға шақырды. ==Жетістіктері== ===Боруссия=== *2019 жылы: Германия Суперкубогы ===Англия(17 жасқа дейін)=== *Әлем Чемпионатының жеңімпазы *Еуропа чемпионатының күміс иегері ===Англия=== *УЕФА Ұлттар лигасындағы қола иегері ===Жеке=== *17 жасқа дейінгі Еуропа чемпионатында үздік ойыншы: 2017 *Бундеслигада ай ойыншысы: 2018 қазан == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == [[Санат:Англия футболшылары]] [[Санат:Англия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Боруссия Дортмунд ФК ойыншылары]] [[Санат:Манчестер Юнайтед ФК ойыншылары]] {{football-bio-stub}} qihc0vi514h8tv4ns9hyic2xsr1odt9 0 625138 3683209 3503286 2026-10-18T14:20:00Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 3683209 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Василий Шанин |толық аты = |лақап аты = |сурет = |сурет ені = |атауы = |туған күні = 29.04.1961 |туған жері = |азаматтығы = {{байрақ|КСРО}}<br />{{байрақ|Ресей}}<br />{{Байрақ|Өзбекстан}} |бойы = 168 |салмағы = 65 |позиция = жартылай қорғаушы |қазіргі клуб = карьерасын аяқтады |номері = }} '''Василий Анатольевич Шанин''' ([[29 сәуір]] [[1961 жыл]]) — КСРО және ресейлік футболшы, жартылай қорғаушы. Кейін бапкерлікпен айналысты. == Карьерасы == === Футболшы === Карьерасын 1979 жылы "[[Қайрат (футбол клубы)|Қайратта]]" бастады. Бірақ алматылықтар сапында бір кездесуде де алаңға шықпай, 1980 жылы Алматының [[Олимпия (футбол клубы, Алматы)|СКИФ]] клубына жалға берілді. Кейін "[[Жеңіс (футбол клубы)|Целинник]]" (1980), "[[Ақжайық (футбол клубы)|Уралец]]" (1981), "[[Жетісу (футбол клубы)|Жетісу]]" (1982-1984), "[[Спартак (футбол клубы, Семей)|Спартак]]" (1985, 1990-91), "[[Восток (футбол клубы, Өскемен)|Восток]]" (1987-90), ""[[Бұхара (футбол клубы)|Нурафшон]]" (Бұхара), "[[Достық (футбол клубы, Алматы)|Достық]]" (1993), "[[Оқжетпес (футбол клубы)|Көкшетау]]" (1996) клубтарында ойнады. === Бапкер === 2000 жылы Челябинскінің "Зенит" клубын азырақ уақыт жаттықтырды. == Жетістіктері == {{flagicon|KAZ}} '''[[Достық (футбол клубы, Алматы)|Достық]]''' * Қазақстан кубогы: 1993 == Сілтемелер == *[https://web.archive.org/web/20190720064536/http://footballfacts.ru/players/30771-shanin Футболшының профилі] [[Санат:СКИФ Алматы ФК ойыншылары]] [[Санат:Жетісу ФК ойыншылары]] [[Санат:Жеңіс ФК ойыншылары]] [[Санат:Ақжайық ФК ойыншылары]] [[Санат:Спартак Семей ФК ойыншылары]] [[Санат:Восток ФК ойыншылары]] [[Санат:Достық Алматы ФК ойыншылары]] [[Санат:Оқжетпес ФК ойыншылары]] [[Санат:Ресей футболшылары]] [[Санат:Өзбекстан футболшылары]] fyvoug4omgvogb8ypyoc97egw4stihs 0 627088 3683371 3388629 2026-10-19T01:59:27Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 3683371 wikitext text/x-wiki {{Футбол клубы |атауы = {{flagicon|Украина}} Ворскла |ағымдағы маусым = [[Футболдан Украина чемпионаты 2019/20]] |логотипі = |толық атауы = |лақап аты = |құрылған = 1955 |таратылды = |стадионы = А. Бутовск |сыйымдылығы = 24795 |иесі = |президенті = |директоры = |бас директоры = |жаттықтырушы = {{flagicon|Украина}} Виталий Косовский |капитаны = |рейтингі = |бюджеті = |жарыс = Футболдан Украина чемпионаты |маусым = [[Футболдан Украина чемпионаты 2020/21|2020/21]] |орын = 5. |сайты = | сайт = [http://www.vorskla.com.ua/ Официальный сайт] | pattern_la1 = _egito1819a | pattern_b1 = _egito1819a | pattern_ra1 = _egito1819a | pattern_sh1 = | pattern_so1 = | leftarm1 = ffffff | body1 = ffffff | rightarm1 = ffffff | shorts1 = ffffff | socks1 = ffffff | pattern_la2 = _vor18a | pattern_b2 = _vor18a | pattern_ra2 = _vor18a | pattern_sh2 = _vor18a | pattern_so2 = _vor18a | leftarm2 = 055330 | body2 = 055330 | rightarm2 = 055330 | shorts2 = 055330 | socks2 = 055330}} '''Ворскла''' — [[Украина|Украинаның]] Полтава қаласындағы футбол клубы. 1955 жылы 5 қаңтарда құрылған. Өз алаңындағы ойындарын А. Бутовск атындағы стадионда өткізеді, сыйымдылығы 24 000 адам. Қазіргі күнде Украина жоғары лигасында өнер көрсетеді. КСРО дәуірінде төменгі лигаларда ойнаған. 1992 жылы Украинаның бірінші чемпионатында екінші дивизионда ойнады. 1996/97 жылғы маусымда тұңғыш рет жоғары лигаға жолдама алды. [[Интертото Кубогы|Интертото кубогы]] мен [[УЕФА Еуропа Лигасы|УЕФА Еуропа Лигасына]] бірнеше рет қатысты, ең жоғары көрсеткіші — [[УЕФА Еуропа лигасы 2011/12|2011/12 жылғы УЕФА Еуропа Лигасы]] мен [[УЕФА Еуропа лигасы 2018/19, топтық турнир|2018/19 жылғы УЕФА Еуропа Лигасындағы]] топтық кезең. == Жетістіктері == === Украин КСР === * '''УКСР кубогы''' ** '''Жеңімпаз''' ('''1'''): 1956 === Украина === * '''Чемпионат''' ** '''3-орын''' ('''2'''): 1997, 2018 * '''Кубок''' ** '''Жеңімпаз''' ('''1'''): 2009 * '''Суперкубок''' ** '''Финалист''' ('''1'''): 2009 * '''Украина 1-лигасы''' ** '''Чемпион''' ('''1'''): 1996 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [http://www.vorskla.com.ua/ Ресми сайт]{{ref-ru}}{{ref-en}} * [https://vk.com/fcvorskla Вконтакте] * [http://wglife.com.ua Сайт Ультрас] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090926222212/http://wglife.com.ua/ |date=2009-09-26 }} * [https://web.archive.org/web/20070622105911/http://www.fcvorskla.com.ua/ Жанкүйерлер сайты]{{ref-uk}} * [http://vorskla.poltava.ua/ Бейресми сайт (укр.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130929224851/http://www.vorskla.poltava.ua/ |date=2013-09-29 }} * [http://ua.tribuna.com/vorskla/ Tribuna.com] [[Санат:Украина футбол клубтары]] nc4ylt8om391aorv1wvnibs1rxd0z02 0 627156 3683339 3202305 2026-10-19T00:44:53Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 3683339 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Володимир Єзерський |туған күні = 15.11.1976 |туған жері = [[Львов]], {{туғанжері|Львов облысы|Львов облысында}}, [[Украин Кеңестік Социалистік Республикасы|Украин КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] |сурет = Volodymyr Yezerskiy1.jpg |азаматтығы = {{байрақ|Украина}} |бойы = 184 |салмағы = 78 |позиция = қорғаушы |қазіргі клуб = {{flagicon|Украина|20px}} Украина-18 |қызметі = бас бапкер |клубтары = {{футбол карьерасы |1995—1997|{{flagicon|Украина|20px}} [[Гарай (футбол клубы)|Гарай]] | 55 (3) |1997—1998|{{flagicon|Украина|20px}} [[Карпаты (футбол клубы, Львов)|Карпаты (Львов)]] | 33 (0) |1997—1998|{{flagicon|Украина|20px}} [[Карпаты-2]] | 8 (0) |1998—2000|{{flagicon|Украина|20px}} [[Динамо (футбол клубы, Киев)|Динамо (Киев)]] | 10 (0) |1998—2000|{{flagicon|Украина|20px}}} [[Динамо-2 (футбол клубы, Киев)|Динамо-2]] | 43 (3) |1999—2000|{{flagicon|Украина|20px}} [[Динамо-3]] | 2 (0) |2000—2001|{{аренда}}{{flagicon|Украина|20px}} [[Кривбасс (футбол клубы)|Кривбасс]] | 9 (0) |2001—2007|{{flagicon|Украина|20px}} [[Днипро (футбол клубы)|Днепр (Днепр)]] | 146 (12) |2001—2002|{{flagicon|Украина|20px}} [[Днепр-2]] | 6 (0) |2002|{{flagicon|Украина|20px}} [[Днепр-3]] | 1 (0) |2007—2010|{{flagicon|Украина|20px}} [[Шахтер (футбол клубы, Донецк)|Шахтёр (Донецк)]] | 21 (1) |2009—2010|{{аренда}}{{flagicon|Украина|20px}} [[Заря (футбол клубы, Луганск)|Заря (Луганск)]] | 11 (0) |2010—2011|{{flagicon|Украина|20px}} [[Заря (футбол клубы, Луганск)|Заря (Луганск)]] | 20 (3) |2011—2013|{{flagicon|Украина|20px}} [[Таврия (футбол клубы)|Таврия]] | 43 (0) |2013—2014|{{flagicon|Украина|20px}} [[Говерла (футбол клубы)|Говерла]] | 9 (0) }} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |1998—2008|{{футбол|Украина}}|39 (2)}} |бапкер клубтары = {{футбол карьерасы |2014—2016| {{flagicon|Украина|20px}} [[Днипро (футбол клубы)|Днепр]]|тренер |2017|{{flagicon|Украина|20px}} Украина-19| |2017—2018|{{flagicon|Украина|20px}} Украина-16| |2018—2019|{{flagicon|Украина|20px}} Украина-17| |2019—|{{flagicon|Украина|20px}} Украина-18|}} }} '''Володимир Іванович Єзерський''' ({{lang-uk|Володимир Іванович Єзерський}}; [[15 қараша]] [[1976 жыл]],<ref>http://footballfacts.ru/players/440278 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191211112330/http://footballfacts.ru/players/440278 |date=2019-12-11 }}</ref> [[Львов]], [[Украина|Украин КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) — украиналық футболшы, қорғаушы, футбол жаттықтырушысы. [[Украина Ұлттық футбол құрамасы]] сапында 2006 жылғы әлем чемпионатына қатысқан. Карьерасында тек Украина клубтарында ойнады. 2014 жылы бапкерлік карьерасын бастады. "Днипро" клубында бапкер көмекшісі қызметін атқарды. Одан кейін Украинаның бірнеше жастағы құрамасына бапкерлік етті. == Жетістіктері == === Клубтық === * Украина чемпионы (3): 1998/99, 2007/08, 2009/10 * Украина чемпионатының қола жүлдегері (4): 1997/98, 1999/00, 2000/01, 2003/04 * Украина кубогы (2): 1998/99, 2007/08 * Украина кубогының финалисі (2): 1999/00, 2003/04 * УЕФА кубогы: 2008/09 === Ұлттық құрама === * Әлем чемпионатының ширек финалисі: 2006 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == *[https://footpass.ffu.ua/players/27009 Футболшының профилі]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Бастама}} [[Санат:Львовта туғандар]] [[Санат:Украина футболшылары]] [[Санат:Украина Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Украина футбол жаттықтырушылары]] [[Санат:Карпаты Львов ФК ойыншылары]] [[Санат:Динамо Киев ФК ойыншылары]] [[Санат:Шахтер Донецк ФК ойыншылары]] [[Санат:Днипро ФК ойыншылары]] [[Санат:Заря Луганск ФК ойыншылары]] [[Санат:Таврия ФК ойыншылары]] [[Санат:Днипро ФК жаттықтырушылары]] d979dh4xdyl7tl5g46ftyze1nc04ib9 0 627687 3683393 2716740 2026-10-19T04:48:34Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 3683393 wikitext text/x-wiki {{Футбол клубы |атауы = {{flagicon|Қырғызстан}} Гвардия |ағымдағы маусым = |логотипі = |толық атауы = |лақап аты = |құрылған = 1995 |таратылды = 2005 |стадионы = |сыйымдылығы = |иесі = |президенті = |директоры = |бас директоры = |жаттықтырушы = |капитаны = |рейтингі = |бюджеті = |жарыс = [[Футболдан Қырғызстан чемпионаты]] |маусым = 2005 |орын = 6 |сайты = }} '''Гвардия-РУОР''' — 1995-2005 жылдары [[Футболдан Қырғызстан чемпионаты|Қырғызстан чемпионаттарында]] ойнаған [[Бішкек|Бішкек қаласының]] футбол клубы. 1995-99, 2003-05 жылдары жоғары топта ойнады. 1995, 1996 жылдары Қырғызстанның күміс жүлдегері атанды. 1998 жылғы қола жүлдегер. 2005 жылы маусымның ортасында қаржылай қиындықтар себебінен жабылып қалды. == Атаулары == * 1995 — АиК Ыстык-Ата. * 1995-1997 — АиК Бішкек. * 1998 — «Ұлттық гвардия»-АиК. * 1999 — СКНГ «Гвардия». * 2001-2003 — РУОР-«Гвардия». * 2004-2005 — «Гвардия»-РУОР. == Сілтемелер == * [https://web.archive.org/web/20191015220758/http://footballfacts.ru/clubs/32701 footballfacts.ru (СКНГ-Гвардия)] * [https://web.archive.org/web/20191015224133/http://footballfacts.ru/clubs/375433 footballfacts.ru (Гвардия-РУОР)] [[Санат:Қырғызстан футбол клубтары]] 8wkpq9bbaurjrxecrlx48wjrqwyhp56 0 641476 3683392 3641027 2026-10-19T04:46:38Z Гүлдана Алмуханқызы 187244 3683392 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2020}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> [[Сурет:Chocolate cupcakes.jpg|thumb|right|200px|]] '''Капкейктер''' – соңғы кезде үлкен танымалдылыққа ие болған десерттердің бірегейі. Капкейкті, американдық кексті, басқаша «кеседегі торт» деуге болады. Оның әрқайсысы пісіруге арналған жеке формада бір адамның жеуіне арналып пісіріледі. Капкейктердің дайындалу жолы алғаш рет 1796, 1826 жылдары аспаздар кітабында жазылған. Капкейктердің жасалу жолы әртүрлі болғанымен, құрамы сары май, қант, жұмыртқа, ұннан тұрады. Кез келген торттың рецептісі капкейкке жарай береді. Бұлар көлемінің кіші болуына байланысты тез піседі. Үстіне [https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%BB%D0%B0%D0%B7%D1%83%D1%80%D1%8C глазурь] немесе [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D1%80%D0%B5%D0%BC крем] жағып ұсынуға болады. == Безендіру == Капкейктің бетін глазурь, крем, шоколад, жидектермен немесе мастикамен сәндеуге болады. Кейде олардың ішінде қоюлатылған сүт, жеміс кремі немесе шоколад құяды. [[Санат:Кондитер өнімдері]] khnftl2dxp9nx52gulpbv75fja54fbb 3683405 3683392 2026-10-19T05:23:16Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Гүлдана Алмуханқызы|Гүлдана Алмуханқызы]] ([[User talk:Гүлдана Алмуханқызы|т]]) өңдемелерінен [[User:Kasymov|Kasymov]] соңғы нұсқасына қайтарды 3640150 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2020}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> [[Сурет:Chocolate cupcakes.jpg|thumb|right|200px|]] '''Капкейктер''' – соңғы кезде үлкен танымалдылыққа ие болған десерттердің бірегейі. Капкейкті, американдық кексті, басқаша «кеседегі торт» деуге болады. Оның әрқайсысы пісіруге арналған жеке формада бір адамның жеуіне арналып пісіріледі. Капкейктердің дайындалу жолы алғаш рет 1796, 1826 жылдары аспаздар кітабында жазылған. Капкейктердің жасалу жолы әртүрлі болғанымен, құрамы сары май, қант, жұмыртқа, ұннан тұрады. Кез келген торттың рецептісі капкейкке жарай береді. Бұлар көлемінің кіші болуына байланысты тез піседі. Үстіне [https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%BB%D0%B0%D0%B7%D1%83%D1%80%D1%8C глазурь] немесе [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D1%80%D0%B5%D0%BC крем] жағып ұсынуға болады. [[Санат:Кондитер өнімдері]] 1px31pg7gr4untckmafxkuuvqd1629q 0 643664 3683394 3647023 2026-10-19T04:49:14Z Елнара 187083 3683394 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=тамыз 2020}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> [[Сурет:Алматы, Вознесенский собор (2).jpg|нобай|[[Вознесенск кафедралы шіркеуі (Алматы)|Вознесенск кафедралы шіркеуі]], [[Алматы|Алматы қ]].]] '''Христиан діні''' — Қазақстанда [[ислам]]нан кейінгі ең көп таралған дін. 2009 жылғы халық санағы бойынша, 4,2 миллион адам христиан дінінде. Олардың басым бөлігі — [[Православие|православтық бағытын]] ұстанатын орыс, украин және белорус ұлттарының өкілдері. Қалғандары — [[Протестантизм|протестант]], лютеран, [[Католик|католик]] және т.б. ағымдарды ұстанатындар. == Тарихы == === Орта ғасырлар === Орта Азияға христиан діні орта ғасырларда Таяу Шығыстан келді. Бұл аймақта оның шығыс тармағы – несторианство таралды. Қыпшақ, керей, найман тайпалары тәңірлікпен қатар, христиан дінін де ұстанатын болды. Христиан діні Өзбек ханның исламды мемлекеттік дін етіп жария еткенінен кейін біртіндеп жоқ болды. === Ресей отарлауы === Ресейдің Қазақстанды отарлау процессі басталуымен, христиан діні қайтадан Орта Азияға тарала басталды. Дегенмен, ол жергілікті халықтың емес, орыс колонистерінің діні болды. 1871 жылы Түркістан епархиясы құрылды. Қазақтарды православтық ағымына аудару үшін 1881 жылы Қырғыз (қазақ) рухани миссиясы ашылды. Інжіл, Таурат және т.б. киелі кітаптар қазақ тіліне аударылды. Қазан төңкерісі кезінде елде дінмен күрес басталды. c8j09i3ihr42stg79dnyn19eoagnsxj 0 645228 3683331 3180843 2026-10-19T00:04:47Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 3683331 wikitext text/x-wiki {{Футболшы | есімі = Виталий Лисакович | туған күні = 8.02.1998 | сурет = Vitaly Lisakovich 2020.jpg | азаматтығы = {{ту|Беларусь}} [[Беларусь]] | бойы = 179 | салмағы = | позиция =шабуылшы | қазіргі клуб = {{ту|Ресей}} [[Локомотив (футбол клубы, Мәскеу)|Локомотив]] | номері = 88 | клубтары = {{футбол карьерасы |2014—2020|{{ту|Беларусь}} [[Шахтер (футбол клубы, Солигорск)|Шахтёр (Солигорск)]]|46 (16) |2018|{{аренда}}{{ту|Хорватия}} [[Динамо (футбол клубы, Загреб)|Динамо II (Загреб)]]|11 (1) |2019|{{аренда}}{{ту|Хорватия}} Рудеш|14 (4) |2019|{{аренда}}{{ту|Хорватия}} Вараждин|11 (1) |2020—|{{ту|Ресей}} [[Локомотив (футбол клубы, Мәскеу)|Локомотив]]|4 (0) }} | ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |2019—| [[Беларусь Ұлттық футбол құрамасы|Беларусь]]|6 (1) }}}} '''Виталий Михайлович Лисакович''' (8 ақпан 1998 жыл<ref>https://www.transfermarkt.com/transfermarkt/profil/spieler/344565</ref>, [[Минск]]) — беларусь футболшысы, шабуылшы. Мәскеудің "[[Локомотив (футбол клубы, Мәскеу)|Локомотив]]" клубының ойыншысы<ref>https://www.championat.com/football/article-4093713-kak-igraet-vitalij-lisakovich-kotorogo-hochet-priobresti-lokomotiv.html</ref>. == Карьерасы == 2020 жылы жазда Хорватияның "Вараждин" клубынан Мәскеудің "[[Локомотив (футбол клубы, Мәскеу)|Локомотивіне]]" ауысты. 2019 жылдан бері ұлттық құрамада ойнайды. 2020 жылы 6 қыркүйекте [[УЕФА Ұлттар Лигасы 2020/21|УЕФА Ұлттар лигасында]] [[Қазақстан Ұлттық футбол құрамасы|Қазақстанның]] қақпасына құрамадағы тұңғыш голын соғып, беларустарға жеңіс әперді. == Жетістіктері == * Беларусь чемпионатының қола жүлдегері: 2016 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == *[https://web.archive.org/web/20170202110442/http://www.fcshakhter.by/komanda/osnovnoi-sostav/33-forwards/2218-vitalij-lisakovich.html Профилі] *https://eu-football.info/_player.php?id=30774 *https://web.archive.org/web/20190918103244/http://footballfacts.ru/players/1702487 *https://www.national-football-teams.com/player/75715.html *http://www.teams.by/player/info/16111 *https://int.soccerway.com/players/vitali-lisakovich/386377/ *https://www.pressball.by/footballstat/vitali_lisakovich/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200807161432/https://www.pressball.by/footballstat/vitali_lisakovich/ |date=2020-08-07 }} {{бастама}} [[Санат:Беларусь футболшылары]] [[Санат:Беларусь Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Локомотив Мәскеу ФК ойыншылары]] [[Санат:Вараждин ФК ойыншылары]] mba6q52t3kyhu8zwhthe7vdc2il3a80 0 647126 3683416 3656684 2026-10-19T06:09:26Z Айакеш 187089 3683416 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2020}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Теміржан Ерқасұлы Айтбаев''' ([[1 қараша]], [[1962 жыл]], [[Алматы облысы]], [[Алакөл ауданы]]) — [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы]]ның академигі, ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторы.<ref>[https://nauka-nanrk.kz/ru/news/obv2020.html Национальная академия наук Республики Казахстан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200812061305/https://nauka-nanrk.kz/ru/news/obv2020.html |date=2020-08-12 }}</ref> == Өмірбаяны == * [[Қазақ ұлттық аграрлық университеті]]н тәмамдаған. Мамандығы бойынша - [[топырақтану]]шы-[[агрохимик]]. * Еңбек жолын [[Қазақ картоп және көкөніс шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты]]нда кіші ғылыми қызметкер болып бастаған. * Ғылыми қызметкер, аға ғылыми қызметкер, зертхана меңгерушісі, ғалым-хатшы және 2004-2018 жылдар аралығында аталған институттың бас директоры қызметтерін атқарған.<ref>[http://novaera.kz/%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%BD%D0%B8%D0%B8%D0%BA%D0%BE-%E2%80%93-70!.html КазНИИКО – 70 ЛЕТ !] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210508182513/http://novaera.kz/%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%BD%D0%B8%D0%B8%D0%BA%D0%BE-%E2%80%93-70%21.html |date=2021-05-08 }}</ref> * Қазіргі таңда [[Қазақ ұлттық аграрлық университеті]] КеАҚ "Көкөніс және бау шаруашылығы ғылыми орталығының директоры және "Жеміс-көкөніс және жаңғақ шаруашылығы" кафедрасының меңгерушісі қызметтерін атқарады.<ref>[http://www.kaznau.kz/page/department/?name=zhemis_kokonis_zhane_zhangak_sharuashylygy&var=kafedra_mengerushisi_330&lang=kz Айтбаев Теміржан Ерқасұлы - Кафедра меңгерушісі]{{Deadlink|date=August 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * "Тәуелсіздікке 25 жыл" орденімен марапатталған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Академиктер]] [[Санат:Ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторлары]] b305n06nx5hzchwhlkhu11ci2k3evs0 0 649344 3683382 3679730 2026-10-19T03:21:15Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 3683382 wikitext text/x-wiki {{Футболшы | есімі = Вячеслав Глеб | лақап аты = ''Брат-2''<ref>{{cite web|url=https://www.pressball.by/news/other/18728|title=Мент, Лян, Хац, Лис, Баюн, Вжик, Чук және басқа да динамошылар|date=2007-05-22|publisher=pressball.by|accessdate=2020-06-22|lang=ru}}</ref> | туған күні = 12.02.1983 | туған жері = {{туғанжері|Минск|Минскіде}}, [[Беларус Кеңестік Социалистік Республикасы|Беларус КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | азаматтығы= {{байрақ|Беларусь}} | бойы = 181 | салмағы = 79 | позиция = шабуылшы | қазіргі клуб = {{ту|Беларусь}} [[Арсенал (футбол клубы, Дзержинск)|Арсенал]] | номері = 10 | клубтары = {{футбол карьерасы|2001—2003|{{ту|Германия}} [[Штутгарт II]]|49 (9) |2004|{{ту|Германия}} [[Гамбург (футбол клубы)|Гамбург]]|10 (0) |2005|{{ту|Швейцария}} [[Грассхопперс]]|8 (0) |2005—2008|{{ту|Беларусь}} [[Партизан (футбол клубы, Минск)|МТЗ-РИПО]]|72 (29) |2009|{{ту|Қытай}} [[Шанхай Шэньхуа]]|8 (1) |2010|{{аренда}}{{ту|Қытай}} [[Шэньчжэнь (футбол клубы)|Шэньчжэнь Руби]]|20 (5) |2011|{{ту|Беларусь}} [[Динамо (футбол клубы, Минск)|Динамо (Минск)]]|11 (2) |2011|{{ту|Германия}} [[Франкфурт (футбол клубы, Майндағы Франкфурт)|Франкфурт]]|7 (0) |2012|{{ту|Беларусь}} [[Гомель (футбол клубы)|Гомель]]|14 (2) |2012|{{ту|Грекия}} [[Каллони (футбольный клуб)|Каллони]]|4 (0) |2013—2016|{{ту|Беларусь}} [[Торпедо-БелАЗ]]|80 (16) |2016—2017|{{ту|Беларусь}} [[Крумкачы]]|38 (8) |2017—2018|{{ту|Беларусь}} [[Неман (футбол клубы, Гродно)|Неман (Гродно)]]|18 (3) |2019—|{{ту|Беларусь}} [[Арсенал (футбол клубы, Дзержинск)|Арсенал]]|24 (13) }} | ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |2004—2011|{{Футбол|Беларусь}} |45 (12)}} }} '''Вячеслав Павлович Глеб''' ({{lang-be|Вячаслаў Паўлавіч Глеб}}; [[12 ақпан]] [[1983 жыл]],<ref>https://www.transfermarkt.com/transfermarkt/profil/spieler/3960</ref> [[Минск]]) — беларусьтік футболшы, шабуылшы. Беларусь Ұлттық футбол құрамасы сапында ойнаған. [[Александр Павлович Глеб|Александр Глебтің]] туған інісі. == Жетістіктері == === Клубтық === ; «Гамбург» * Лига кубогы: 2003 ; МТЗ-РИПО * Беларусь кубогы (2): 2004/05, 2007/08 ; «Гомель» * Беларусь суперкубогы: 2012 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == *[https://web.archive.org/web/20201020093956/https://footballfacts.ru/person/19942 Профилі] {{Бастама}} {{сыртқы сілтемелер}} {{DEFAULTSORT:Глеб, Вячеслав Павлович}} [[Санат:Беларусь футболшылары]] [[Санат:Беларусь Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Гамбург ФК ойыншылары]] [[Санат:Грассхопперс ФК ойыншылары]] [[Санат:Партизан Минск ФК ойыншылары]] [[Санат:Шанхай Шенхуа ФК ойыншылары]] [[Санат:Динамо Минск ФК ойыншылары]] [[Санат:Неман Гродно ФК ойыншылары]] rthbjv65au3joobvcw9vulgqfs37eg8 0 649467 3683332 3582797 2026-10-19T00:06:21Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 3683332 wikitext text/x-wiki {{Футболшы | туған күні = 29.6.1970 | туған жері = | қайтыс болған күні = 14.12.2018 | қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Дубна|Тула облысында|Дубна (Тула облысы)}}, [[Тула облысы]], [[Ресей]] | азаматтығы = {{ту|КСРО}} [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]<br>{{байрақ|Түрікменстан}} | бойы = | салмағы = | позиция = жартылай қорғаушы | клубтары = {{футбол карьерасы |1988—1991|{{ту|КСРО}} [[Копетдаг (футбол клубы)|Копетдаг]]|132 (17) |1992—1996|{{ту|Түрікменстан}} [[Копетдаг (футбол клубы)|Копетдаг]]|? (?) |1997|{{ту|Қазақстан}} [[Спартак (футбол клубы, Семей)|Елім-ай]]|8 (1) |1998—1999|{{ту|Түрікменстан}} [[Шагадам (футбол клубы)|Шагадам]]|? (12) |2005—2013|{{ту|Ресей}} Дубна|}} | ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |1992—1996|{{Футбол|Түрікменстан}} |19 (4)}} }} '''Виталий Николаевич Золотухин''' ([[29 маусым]] [[1970 жыл]]<ref>https://www.national-football-teams.com/player/30818.html</ref> — 14 желтоқсан 2018 жыл, [[Дубна (Тула облысы)|Дубна]], [[Тула облысы]]) — КСРО-лық және түрікменстандық футболшы, жартылай қорғаушы. == Карьерасы == [[Түрікменстан Ұлттық футбол құрамасы]] сапында 19 кездесу өткізді. Ұлы Николай да (1991 жт) футболшы, Ресейдің әуесқой клубтарында ойнайды. Карьерасында КСРО, Қазақстан, Түрікменстан клубтарында ойнады. Карьерасының соңғы жылдарында Ресейдің Тула облысындағы "Дубна" әуесқой клубында доп тепті де, сол жерге орнығып қалды. 2018 жылы 14 желтоқсанда Дубнада ұзаққа созылған науқастан қайтыс болды. == Жетістіктері == * Түрікменстан чемпионы: 1992, 1993, 1994, 1995 * Түрікменстан кубогы: 1993 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * https://web.archive.org/web/20230316233558/https://footballfacts.ru/person/73686 [[Санат:Түрікменстан футболшылары]] [[Санат:Түрікменстан Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Копетдаг ФК ойыншылары]] [[Санат:Спартак Семей ФК ойыншылары]] [[Санат:Шагадам ФК ойыншылары]] ffdht4yrr5px6p0ii0m23lzkpbh1of4 0 649482 3683341 2816121 2026-10-19T00:48:21Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 3683341 wikitext text/x-wiki {{Футболшы|туған күні=28.5.1972|азаматтығы={{ту|КСРО}} [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] <br>{{байрақ|Түрікменстан}}|бойы=182|қазіргі клуб=''карьерасын аяқтады''|позиция=жартылай қорғаушы|клубтары={{футбол карьерасы |1989—1991|{{ту|КСРО}} [[Копетдаг (футбол клубы)|Копетдаг]]|111 (29) |1992—1993|{{ту|Ресей}} [[Динамо (футбол клубы, Мәскеу)|Динамо (М)]]|13 (0) |1992—1993|{{ту|Ресей}} [[Динамо (футбол клубы, Мәскеу)|Динамо-д (М)]]|28 (9) |1994|{{ту|Ресей}} [[Эрзу]]|3 (0) |1996—1998| {{ту|Ресей}} [[Анжи]]|69 (9) |1997|{{ту|Ресей}} [[Анжи|Анжи-д]]|2 (0) |1999—2000|{{ту|Түрікменстан}} [[Ниса (футбол клубы)|Ниса]]|? (?)}}|ұлттық құрамы={{футбол карьерасы |1992—2000|{{Футбол|Түрікменстан}} |6 (0)}}}} '''Владимир Николаевич Костюк''' ([[28 мамыр]] [[1972 жыл]]<ref>https://www.transfermarkt.com/transfermarkt/profil/spieler/491518</ref>) — КСРО-лық және түрікменстандық футболшы, жартылай қорғаушы. == Карьерасы == === Ұлттық құрама === [[Түрікменстан Ұлттық футбол құрамасы]] сапында алты кездесу өткізді. Тұңғыш рет 1992 жылы 1 маусымда [[Қазақстан Ұлттық футбол құрамасы 1992|Қазақстанға]] қарсы жолдастық кездесуде алаңға шықты (0:1). === Клубтық === Карьерасында "[[Копетдаг (футбол клубы)|Копетдаг]]", "[[Динамо (футбол клубы, Мәскеу)|Динамо Мәскеу]]", "[[Анжи]]", "[[Ниса (футбол клубы)|Ниса]]" секілді клубтарда доп тепті. 1999 жылы "Ниса" сапында Түрікменстан чемпионы атанды. 1993, 1994 жылдары "Динамо" сапында [[Футболдан Ресей чемпионаты|Ресей чемпионатының]] қола жүлдесін иеленді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == *[http://footballfacts.ru/person/20279 Профилі] {{Deadlink|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Бастама}}{{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Түрікменстан футболшылары]] [[Санат:Түрікменстан Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Копетдаг ФК ойыншылары]] [[Санат:Динамо Мәскеу ФК ойыншылары]] [[Санат:Анжи ФК ойыншылары]] [[Санат:Ниса ФК ойыншылары]] jcfnxx9ttxye702v6qesrsey8fg6rh6 0 650262 3683398 2818906 2026-10-19T04:58:51Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 3683398 wikitext text/x-wiki {{Футболшы | есімі = Геворг Газарян | азаматтығы = {{байрақ|Армения}} | туған күні = 05.04.1988 | туған жері = [[Ереван]] | бойы = 180 | салмағы = 75 | позиция = шабуылшы | қазіргі клуб = {{ту|Кипр}} [[АЕЛ (футбол клубы, Лимасол)|АЕЛ (Лимасол)]] | номері = 10 | клубтары = {{футбол карьерасы |2004—2011|{{ту|Армения}} [[Пюник (футбол клубы)|Пюник]]|117 (43) |2006|{{ту|Армения}} Пюник-2|2 (0) |2007|{{аренда}}{{ту|Армения}} [[Урарту (футбол клубы)|Бананц]]|11 (6) |2011—2014|{{ту|Украина}} [[Металлург (футбол клубы, Донецк)|Металлург (Донецк)]]|59 (6) |2013|{{аренда}}{{ту|Қазақстан}} [[Шахтер (футбол клубы, Қарағанды)|Шахтёр ]]|3 (0) |2014—2015|{{ту|Грекия}} [[Олимпиакос (футбол клубы)|Олимпиакос (Пирей)]]|3 (0) |2015|{{ту|Грекия}} [[Керкира (футбол клубы)|Керкира]]|8 (1) |2015—2018|{{ту|Португалия}} [[Маритиму]]|57 (5) |2018—2019|{{ту|Португалия}} [[Шавеш (футбол клубы)|Шавеш]]|13 (3) |2019—|{{ту|Кипр}} [[АЕЛ (футбол клубы, Лимасол)|АЕЛ (Лимасол)]]|15 (1)}} | ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |2007—|{{Футбол|Армения}} |71 (13)}} }} '''Геворг Гарникович Газарян''' ({{lang-hy|Գևորգ Գառնիկի Ղազարյան}}; [[5 сәуір]] [[1988 жыл|1988]]<ref>https://www.transfermarkt.com/transfermarkt/profil/spieler/55734</ref>, [[Ереван]], [[Армения|Армян КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) — армениялыұ футболшы, [[Армения Ұлттық футбол құрамасы]] мен АЕЛ (Лимасол) клубының шабуылшысы. == Жетістіктері == === Командалық === «Пюник» * Армения чемпионы (5): 2005, 2006, 2008, 2009, 2010 * Армения кубогы (2): 2009, 2010 * Армения кубогының финалисі (1): 2006 * Армения суперкубогы (3): 2007, 2008, 2010 «Бананц» * Армения чемпионатының күміс жүлдегері (1): 2007 * Армения кубогы (1): 2007 «Металлург» (Донецк) * Украина кубогының финалисі (1): 2011/12 * Украина суперкубогының финалисі (1): 2012 «Шахтёр» (Қарағанды) * Қазақстан кубогы (1): 2013 === Жеке === * Арменияның үздік жас футболшысы: 2007 * Армения чемпионатының үздік мергені: 2010 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == *[https://web.archive.org/web/20201019124856/https://footballfacts.ru/person/60337 Профилі] {{сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Ереванда туғандар]] [[Санат:Армения футболшылары]] [[Санат:Армения Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Пюник ФК ойыншылары]] [[Санат:Урарту ФК ойыншылары]] [[Санат:Металлург Донецк ФК ойыншылары]] [[Санат:Шахтер Қарағанды ФК ойыншылары]] [[Санат:Олимпиакос Пирей ФК ойыншылары]] [[Санат:Маритиму ФК ойыншылары]] [[Санат:АЕЛ Лимасол ФК ойыншылары]] 5ra3sql35jn9cwkihu01orp3rk49sq3 0 650929 3683334 3369484 2026-10-19T00:34:18Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 3683334 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |туған күні = 20.8.1932 |туған жері = [[Жаңасібір|Новосібір]], [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РСФСР]] |қайтыс болған күні = 2006 |қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақстан]] |азаматтығы = {{ту|КСРО}} [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]<br>{{байрақ|Қазақстан}} |бойы = 173 |салмағы = |позиция = жартылай қорғаушы |клубтары = {{футбол карьерасы |1950—1951|{{ту|КСРО}} [[СКА (футбол клубы, Новосібір)|ДО (Новосібір)]]| |1952|{{ту|КСРО}} [[Сібір (футбол клубы, Новосібір)|Крылья Советов (Новосібір)]]| |1954|{{ту|КСРО}} [[СКА (футбол клубы, Новосібір)|ДО (Новосібір)]]| |1954—1959|{{ту|КСРО}} [[ОДО (футбол клубы, Свердловск)|СКВО (Свердловск)]]|86+ (12) |1960—1964|{{ту|КСРО}} [[Қайрат (футбол клубы)|Қайрат]]|118 (11) |1965|{{ту|КСРО}} [[Восток (футбол клубы, Өскемен)|Восток]]|? (7)}} |бапкер клубтары = {{футбол карьерасы |1966—1967|{{ту|КСРО}} [[Шахтер (футбол клубы, Қарағанды)|Шахтёр (Қарағанды)]]|асс |1969—1971|{{ту|КСРО}} [[Восток (футбол клубы, Өскемен)|Восток]]|асс |1972—1975|{{ту|КСРО}} [[Восток (футбол клубы, Өскемен)|Восток]]| |1976—1981|{{ту|КСРО}} [[Қайрат (футбол клубы)|Қайрат]]|асс |1982|{{ту|КСРО}} [[Восток (футбол клубы, Өскемен)|Восток]]| |1983—1986|{{ту|КСРО}} [[Қайрат (футбол клубы)|Қайрат]]|асс |1986—1988|{{ту|КСРО}} [[Олимпия (футбол клубы, Алматы)|СКИФ (Алматы)]]| |1988—1990|{{ту|КСРО}} [[Қайрат (футбол клубы)|Қайрат]]|асс}} }} '''Владимир Александрович Скулкин''' (20 тамыз 1932<ref>http://footballfacts.ru/person/107716 {{Deadlink|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, [[Жаңасібір|Новосібір]] — 2006, [[Алматы]]) — КСРО-лық футболшы, жартылай қорғаушы, футбол жаттықтырушысы. == Карьерасы == Новосібір футболының түлегі. 1960 жылға дейін КСРО төменгі класындағы "ДО", "Крылья Советов" (Новосібір), СКВО (Свердловск) секілді клубтарда ойнады. 1960 жылы [[Футболдан КСРО чемпионаты|А класының дебютанты]] "[[Қайрат (футбол клубы)|Қайратқа]]" ауысты. Бұдан кейін Қазақстанға өмірінің соңына дейін тұрақтап қалды. Кейін бапкерлік карьерасында да қазақстандық клубтарда жұмыс істеді (бірнеше рет "Қайрат" клубында бапкер көмекшісі болды). 2006 жылы Алматыда қайтыс болды. == Марапаттары == * Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген жаттықтырушысы: 1976 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == *http://vecher.kz/allnews/sport/kapitan-ot-boga {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210918232513/https://vecher.kz/allnews/sport/kapitan-ot-boga |date=2021-09-18 }} {{Бастама}} [[Санат:КСРО футболшылары]] [[Санат:Қайрат ФК ойыншылары]] [[Санат:Восток ФК ойыншылары]] [[Санат:КСРО футбол жаттықтырушылары]] [[Санат:СКИФ Алматы ФК жаттықтырушылары]] [[Санат:Восток Өскемен ФК жаттықтырушылары]] oe6ddnhdaon1ryabzl6vsrjwh1hc7w6 0 650933 3683340 2822936 2026-10-19T00:46:42Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 3683340 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = |толық аты = |лақап аты = |сурет = |сурет ені = |атауы = |туған күні = 7.10.1939 |туған жері = |азаматтығы = {{байрақ|Қазақстан}} |бойы = |салмағы = |позиция = шабуылшы |қазіргі клуб = карьерасын аяқтады |номері = |клубтары = {{футбол карьерасы |1958| {{ту|КСРО}} [[Спартак (футбол клубы, Алматы)|Спартак Алматы]]|? (?) |1958—1961|{{ту|КСРО}} [[Қайрат (футбол клубы)|Қайрат]]|42 (5) }} }} '''Владимир Иванушкин''' (7 қазан 1939 жыл) — КСРО-лық футболшы, шабуылшы. Алматыдағы Орталық стадионда соғылған тұңғыш голдың авторы<ref>https://www.caravan.kz/sport/pervyjj-gol-kajjrata-veteranu-almatinskojj-komandy-vladimiru-ivanushkinu-ispolnilos-75-let-150934/</ref>. Карьерасын 1958 жылы Алматының "Спартак" клубында бастады. Сол жылы КСРО В лигасындағы "[[Қайрат (футбол клубы)|Қайратқа]]" ауысты. 1961 жылы ауыр жарақат алып, футболмен қоштасуға мәжбүр болды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == *[https://footballfacts.ru/person/48869-ivanushkinvladimirnikolaevich Профилі] {{Deadlink|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Бастама}} [[Санат:КСРО футболшылары]] [[Санат:Қайрат ФК ойыншылары]] nxmoxct683hdafj69wl5reyc2eyjp42 0 652584 3683415 3681462 2026-10-19T06:04:29Z Айакеш 187089 3683415 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Қараменде би |Шынайы есімі = Қараменде Мұратұлы |Сурет = |Сурет ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Туылған күні = |Туылған жері = [[Жаркент]] өңірі |Мансабы = [[би (тұлға)|би]] |Азаматтығы = |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Әкесі = Мұрат |Анасы = |Жұбайы = |Балалары = Нияз, Тыныбек, Бекұлы, Жақсыбай, Сады |Марапаттары = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Қараменде Мұратұлы''' (шамамен XVII ғасырдың соңы – XVIII ғасырдың басы) — қазақтың [[Суан]] руынан шыққан тұңғыш биі. Ол үш жүздің басын қосқан жиындарда төбе би, хандармен терезесі тең қоғам қайраткері болған. Өз заманындағы соғыс өнерін игерген ірі әскер қолбасшысы, әйгілі батыр.<br><br>Әкесі Мұрат, Тоқарыстанның 4 баласының бірі болған. Өз кезегінде Мұраттың 6 баласы болған. Оның Байтөгей дегенінен басқа Нияз, Тыныбек, Бекқұлы, Жақсыбай, Сады есімді балаларын ел аузында “Бес Мұрат” деп атаған.<br><br>[[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)]] ханның тұсында Қараменде мемлекет басқару ісіне араласқан, дипломатиялық қызмет атқарған ойшыл дана. [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)]] құрған "[[Билер кеңесі|Билер кеңесінің]]" беделді мүшесі, атақты шешен.<br><br>[[Қараменде]] бидің қоғамдық-саяси, халықаралық деңгейдегі дипломатиялық қызметі қазақ-қалмақ қатынасының күрделенген тұсында көзге түседі. Халық арасында дағдарыс кездерінде бір билікке бағындырып, басшылық қасиеттерін көрсетеді.<ref>Өскенбай Ә.Р. "Қараменде шежіресі" - Алматы: "Асыл кітап", 2018 жыл. ISBN 978-601-7962-22-7 </ref><br><br>Төбе бидің атымен [[Жаркент]] өңірінде ''"Қараменденің белі"'', ''"Қараменденің сайы"'' деп аталатын жер аттары бар. ==Аңыздар== Қараменде Суан руының биі болып жүргенде Солтанғұл-Хангелдіні үйлендірмекші болып, Найман жеріне ертіп барады. Онда бір байдың ақылды қызы бар екенін естіп, үйіне барады. Байдың қызы қыз айттырушыларға ұнайды. Бірақ бай:<br> - Қайда, кімге тұрмысқа шығатынын өз қалауы біледі, - деп келісімін бермейді. Қыздың өзімен тілдесіп, анық жауабын алып қайтпақшы болған Қараменде мен Хангелді байдың үйінен түстенеді. Шайды қыз өз қолымен құяды. Қонақтардың қандай бұйымтаймен келгенінен хабардар болған қыз шай құйып отырғанда байқатпай шашын сипайды. Қараменде астына төсеп отырған аю терісін аяғынан басына дейін сипап қояды. Екінші кесеге шай құйған қыз қолындағы кесені биге ұсынбақ болып тұрып, қайтадан кесені еселеп, қайта беріпті. Кеседегі шайын ішіп біткен Қараменде қолындағы кесесін төңкеріп, үй иесі байға:<br> - Болды, біз келістік, енді бізді жолға сал, - дейді. Ауылдан ұзаған соң, Хангелді:<br> - Биеке, мен ештеңе ұқпадым. Сіз ешкіммен тілдеспей-ақ, "келістік, кетемін" дегеніӊіз қалай? - дейді. Сонда Қараменде:<br> - Сен байқамаған екенсің ғой. Біз жаңа қыз екеуміз шай үстінде келістік қой.<br> - Мен ешкімнің жақ ашып, сөйлескенін көргенім де, естігенім де жоқ қой?<br> - Біз ыммен сөйлестік.<br> - Қалайша?<br> - Шай құйып отырған қыз шашын сипады. Онысы: "Маған құда түсу үшін менің шашымдай қалың мал төлейсіңдер", - дегені еді. Мен астымдағы теріні сипап: "Аюдың жүніндей мал береміз", - дедім. Қыздың қолындағы шай құйылған кесені маған ұсынбақ болып тұрып қайта алып, еселеп, маған бергені - "келіспейін деп едім, келістім" дегені, - депті. <br> {{Center|♦♦♦}}<br> ... Жігіт жүрмекші болған соң Жидебайдың айтқаны: "Бес ауыз бір сөзім бар, алты ауыз бір сөзім бар". Осыларды бірімен - бірін шатастырмай ұғып ал", - деп таныстырады. Жидебайдың айтқан сөзін жігіт жаттап алады. <br> Бес ауыз бір сөзім:<br> Төрт нәрседен үміт бар,<br> Бір нәрседен үміт жоқ, - <br> Осыны айт. Алты ауыз бір сөзім:<br> Мұсылман жаудың қолында қалдым,<br> Бес атаның малын іздеп әуре болдым.<br> Алпыс ат үйір бермеді,<br> Жетпіс торғай шырылдайды,<br> Сексен балапан ұя басып жатыр.<br> Тоқсан жұмыртқаның қашан жарылары белгісіз.<br> Жаздың күні жайлауға қонған қалың елді аралай бірнеше күн жол жүріп, бағанағы жігіт Қарамендені іздеп табады.<br> Біраз күн жатып тынығып, ел жайлы, ер амандығына қаныққан жігіт қайтпақшы болады. Сонда Қараменде: "Жидекем тірі болса, маған басқа сәлем айтпады ма?" - деп сұрапты. Сонда жігіт батырдың сәлемін айтыпты. Қараменде шартта жүгініп отырып, көп ойланып-толғанады. Біраздан кейін:<br> - "Төрт нәрседен үміт бар" дегені, адам баласы төрт нәрседен үмітпен жүріп өтеді екен-ау:<br> Жас өсемін деп үмітті.<br> Жалғыз көбейемін деп үмітті,<br> Жарлы байимын деп үмітті,<br> Ауру жазыламын деп үмітті.<br> "Бір нәрседе үміт жоқ" дегені шіркін, көктемі мен жазы өтіп жапырағы қураған ағаштай, ұрты солып, жағы суалған кәріліктен ғана үміт жоқ екен, - дейді.<br> "Мұсылман жаудың қолында қалдым" дегені бірге жасасып, өмір сүрген, бір-біріне иістері сіңіскен жастық шақтың жолдасы - жұбайы қайтып, жесір болып, келін баласының қолына қарап қалған екен ғой. Екі елі аузына төрт елі қақпақ қойсын, балаға сонда ғана сыйымды болады, - депті.<br> "Бес атаның малын іздеп әуре болдым" дегені: Қайран батыр қартайып, көзі көр болған екен ғой. Жастан серік болған бес жолдасы: "Мәсуік, тәспік, орамал, бөкі, қамшы - болар. Осылардың басын құрап жинау үшін жан-жағын сипалап іздеп тапқанша, түске дейінгі уақыты өтеді екен ғой. Жанына жанқалта, төсіне төсқалта салдырып алсын депті. Ол уақыттағы қазақтың киімдеріне қалта салынбайды екен. "Алпыс ат үйір бермейді" дегені: алпыс жас ағайынды жауға беріспейтін қайрат-күштің қайтпайтын күші екен ғой. "Жетпіс торғай шырылдайды" дегені - жетпісте торғайдай ғана қуатым қалды дегені екен ғой. "Сексен балапан ұя басып жатыр" дегені - сексенде ұяда жатқан балапандай төсек тартып жаттым дегені екен ғой. "Тоқсан жұмыртқа қашан жарыларын білмеймін" дегені - тоқсаннан асқан жасым бар, бір аяғыммен қабірде, ажал қашан жетеді деп күтуде дегені екен ғой, - депті. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақ би-шешендері]] br361fc2czydsu6myhmg35gamcky6p7 0 652658 3683338 2833141 2026-10-19T00:43:18Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 3683338 wikitext text/x-wiki {{футболшы | туған күні = 11.10.1965 | азаматтығы = {{USSR}} <br> {{UKR}} | бойы = 184 | позиция = қорғаушы | қазіргі клуб = клубсыз | клубтары = {{футбол карьерасы |1982—1983|{{ту|КСРО}} [[Таврия (футбол клубы)|Таврия]]|30 (0) |1984—1989|{{ту|КСРО}} [[Динамо (футбол клубы, Киев)|Динамо]] (Киев)|58 (1) |1990|{{ту|КСРО}} [[Зенит (футбол клубы, Санкт-Петербург)|Зенит (Ленинград)]]|6 (0) |1990—1991|{{ту|КСРО}} [[Днипро (футбол клубы)|Днипро]]|22 (0) |1992|{{ту|Украина}} [[Днипро (футбол клубы)|Днипро]]|17 (0) |1992—1993|{{ту|Израиль}} [[Хапоэль (футбол клубы, Хайфа)|Хапоэль]]|24 (0) |1993—1996|{{ту|Украина}} [[Днипро (футбол клубы)|Днипро]]|65 (0)}} | ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |1985—1987|{{ту|КСРО}} КСРО-21|6 (0) |1995|{{футбол|Украина}} |3 (0)}} | бапкер клубтары = {{футбол карьерасы |1999—2002|{{ту|Украина}} [[Кривбасс-2]] (Кривой Рог)|асс |2002—2004|{{ту|Украина}} Днипро-2| |2004—2010|{{ту|Украина}} [[Днипро (футбол клубы)|Днипро]]|асс |2013—2014|{{ту|Украина}} Украина-21| |2017|{{ту|Украина}} [[Нива-В]]|}} }} '''Владимир Иванович Горилый''' ({{lang-uk|Володимир Іванович Горілий}}; [[11 қазан]] [[1965 жыл]]<ref>https://www.national-football-teams.com/player/28588.html</ref>, [[Черниговка (Запорожье облысы)|Черниговка]], [[Запорожье облысы]] [[Украина|УКСР]]) — кеңестік және украиналық футболшы, қорғаушы, футбол жаттықтырушысы. КСРО жастар құрамасында және Украина ұлттық құрамасында ойнаған. == Жетістіктері == === Клубта === * КСРО чемпионы (1): 1986 * КСРО кубогы (1): 1987 * Чемпиондар лигасының жартылай финалисі (1): 1987 === Құрама === * Жасөспірімдер арасындағы Еуропа чемпионатының күміс жүлдегері: 1984 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == *[https://web.archive.org/web/20200611092639/http://footballfacts.ru/players/105907 Профилі] {{сыртқы сілтемелер}} {{бастама}} [[Санат:КСРО футболшылары]] [[Санат:Украина футболшылары]] [[Санат:Украина Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Таврия ФК ойыншылары]] [[Санат:Динамо Киев ФК ойыншылары]] [[Санат:Зенит ФК ойыншылары]] [[Санат:Днипро ФК ойыншылары]] [[Санат:Хапоэль Хайфа ФК ойыншылары]] [[Санат:Украина футбол жаттықтырушылары]] g1zj05jxz2zbkjzo7zxocboey08frm7 0 652885 3683380 2834021 2026-10-19T03:16:29Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 3683380 wikitext text/x-wiki {{футболшы |азаматтығы = {{байрақ|КСРО}}→{{байрақ|Қазақстан}} |туған күні = 10.04.1947 |позиция = қорғаушы |қазіргі клуб=карьерасын аяқтады |клубтары = {{футбол карьерасы |1966—1968|{{ту|КСРО}} [[Тараз (футбол клубы)|Металлист]]|26 (0) |1968|{{ту|КСРО}} [[Дустлик (футбол клубы)|Политотдел]]|9 (0) |1969|{{ту|КСРО}} [[Қайрат (футбол клубы)|Қайрат]]|0 (0) |1970—1973|{{ту|КСРО}} [[Спартак (футбол клубы, Семей)|Цементник/Спартак]]|30 (0) |1974—1982|{{ту|КСРО}} [[Тараз (футбол клубы)|Алатау/Химик]]|264 (?)}} |бапкер клубтары = {{футбол карьерасы |1993|{{ту|Қазақстан}} [[Тараз (футбол клубы)|Тараз]]| }} }} '''Вячеслав Львович Хван''' (10 сәуір 1947 жыл) — КСРО-лық футболшы, футбол жаттықтырушысы. == Карьерасы == Карьерасын 1966 жылы Жамбылдың "[[Тараз (футбол клубы)|Металлист]]" клубында бастады. 1969-70 жылдары "Қайратқа" қабылданғанымен, ресми кездесулерде алаңға шыға алмады. 1970 жылы Семейдің "[[Спартак (футбол клубы, Семей)|Цементник]]" (кейін атауы "Спартак" боп ауысты) клубына ауысты. 1974 жылы "Металлистке" (бұл жолы атауы "Алатау" және "Химик" боп өзгеріп кеткен) оралды. 1982 жылы карьерасын аяқтады. Кейін 1993 жылы "[[Тараз (футбол клубы)|Тараз]]" клубына бас бапкер болды. == Сілтемелер == * [https://web.archive.org/web/20210112034745/https://footballfacts.ru/person/31774-hvanvyacheslavlvovich Профилі] [[Санат:КСРО футболшылары]] [[Санат:Тараз ФК ойыншылары]] [[Санат:Дустлик ФК ойыншылары]] [[Санат:Спартак Семей ФК ойыншылары]] [[Санат:Қазақстан футбол жаттықтырушылары]] [[Санат:Тараз ФК жаттықтырушылары]] ddyvqcgsqyo9rbe5vcrr14ga2p99pdj 0 653431 3683174 2836138 2026-10-18T12:00:32Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 3683174 wikitext text/x-wiki {{Футболшы | туған күні = 5.10.1988 | азаматтығы = {{байрақ|Украина}} | бойы = 178 | салмағы = 70 | позиция = жартылай қорғаушы | қазіргі клуб = {{ту|Украина}} [[Рух (футбол клубы, Львов)|Рух]] | клубтары = {{футбол карьерасы |2005—2006|{{ту|Украина}} [[Кривбасс (футбол клубы)|Кривбасс]]|0 (0) |2007|{{ту|Украина}} Подолье (Хмельницкий)| |2007|{{ту|Украина}} Вельбовно| |2007—2010|{{ту|Украина}} [[Львов (футбол клубы)|Львов]]|73 (13) |2010—2015|{{ту|Украина}} [[Днипро (футбол клубы)|Днепр (Днепропетровск)]]|29 (1) |2010|{{аренда}}{{ту|Украина}} [[Кривбасс (футбол клубы)|Кривбасс]]|10 (1) |2011—2013|{{аренда}}{{ту|Украина}} [[Кривбасс (футбол клубы)|Кривбасс]]|47 (3) |2013—2014|{{аренда}}{{ту|Украина}} [[Карпаты (футбол клубы, Львов)|Карпаты (Львов)]]|25 (2) |2014|{{аренда}}{{ту|Украина}} [[Волынь (футбол клубы)|Волынь]]|11 (0) |2016—2017|{{ту|Украина}} [[Динамо (футбол клубы, Киев)|Динамо (Киев)]]|8 (1) |2017|{{ту|Украина}} [[Верес (футбол клубы)|Верес]]|9 (1) |2018|{{ту|Латвия}} [[Рига (футбол клубы, 2015)|Рига]]|7 (1) |2018—2020|{{ту|Украина}} [[Мариуполь (футбол клубы)|Мариуполь]]|49 (4) |2020—|{{ту|Украина}} [[Рух (футбол клубы, Львов)|Рух]]|10 (3) }} }} '''Валерий Юрьевич Федорчук''' ({{lang-uk|Валерій Юрійович Федорчук}}; [[5 қазан]] [[1988 жыл|1988]]<ref>[https://www.transfermarkt.com/transfermarkt/profil/spieler/82599 Тransfermarkt]—2000</ref>, Нетешин, Хмельницк облысы) — украиналық футболшы, жартылай қорғаушы. == Жетістіктері == === Ұлттық === * Украина суперкубогы: 2016 === Халықаралық === * Еуропа Лигасы: 2014/15 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [https://web.archive.org/web/20201018001532/https://footballfacts.ru/person/90643 Профилі (footballfacts.ru)] {{бастама}} {{сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Украина футболшылары]] [[Санат:Кривбасс ФК ойыншылары]] [[Санат:Львов ФК ойыншылары]] [[Санат:Днипро ФК ойыншылары]] [[Санат:Динамо Киев ФК ойыншылары]] [[Санат:Карпаты Львов ФК ойыншылары]] [[Санат:Волынь ФК ойыншылары]] [[Санат:Рига-2015 ФК ойыншылары]] [[Санат:Мариуполь ФК ойыншылары]] ixj5yqj2ewjj7auxvb4o4xz8y10i4hg 0 655419 3683391 3663839 2026-10-19T04:41:05Z Bekbulatova Gulsara 186955 3683391 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі=Пьетро Масканьи |Сурет=Pietro Mascagni 2.jpg |ені=260px |Сурет атауы=Пьетро Масканьи, 1903 жылы |Туған күні=7.12.1863 |Қайтыс болған күні=2.08.1945 |Туған жері=[[Ливорно]] |Қайтыс болған жері=[[Рим]] |Ұлты=[[Италия|итальяндық]] |Мансабы=[[музыкант]], [[дирижер]], [[композитор]] |Әкесі=Доменико Масканьи |Анасы=Эмилия Масканьи |Жұбайы=Лина Карбоньяни |Балалары=Доменико Масканьи, Дино Масканьи, Эми Масканьи |Марапаттары= |Басқалары= |Commons=}} '''Пье́тро Маска́ньи''' ({{lang-it|Pietro Mascagni}}; [[7 желтоқсан]] [[1863]] жылы, [[Ливорно]] — [[2 тамыз]] [[1945]] жылы, [[Рим]]) — [[Италия|итальяндық]] опера [[композитор]]ы. == Өмірбаяны == Пьетро Масканьи [[1863]] жылы [[7 желтоқсан]]да [[Ливорно]] қаласында дүниеге келген және наубайхананы басқарған Доменико мен Эмилия Масканьидің екінші ұлы болған. Баласының музыкалық қабілеттерін байқаған әкесі, жинаған қаражатын аямастан, Пьетроға мұғалім ретінде [[баритон]] [[Эмилио Бьянки]]ды жалдады, ол баланы [[Луиджи Керубини]] атындағы музыкалық [[лицей]]де оқуға дайындады. Ал [[1876]] ​​жылы бала [[Альфредо Соффедини]]ден (Alfredo Soffredini) сабақ ала бастады. Небәрі 3 жылдан кейін Пьетро бірнеше [[классика]]лық шығармалар жазды: 'Sinfonia in do minore', 'Elegia', 'Kyrie', 'Gloria' және ең әйгілі - 'Ave Maria'. Пьетроның алғашқы [[кантата]]сы [[Istituto Cherubini]] қабырғаларында [[1881]] жылы [[9 ақпан]]да музыкалық жарыстардың бірінде орындалды. Жұмысы қазылар алқасы мүшелері мен көрермендерге қатты ұнағандықтан, Пьетро бас жүлдені алды. [[1882]] жылы жас [[композитор]] сол жылдың қазан айында [[Милан]] [[консерватория]]сына түсуге көмектескен "Cantata alla gioia" [[опера]]сын жазды. [[Милан]]да оқығанда Пьетро алдымен шығармашылығына үнемі үлкен қызығушылықпен назар аударған әрі аты аңызға айналған [[Джакомо Пуччини]]мен кездесті. Бір жылдан кейін Пьетроның туған қарындасы Мария қайтыс болғандықтан, жас [[музыкант]] қатты күйзеліске ұшырап, көп жазды. Нәтижесінде, кейбір шығармалары жойылғанымен, кейбіреулері әлі күнге дейін аман қалды: [[тенор]] мен [[фортепиано]]мен орындалатын 'Ballata', 'M'ama non m'ama' және 'Messagio d 'amore'. [[1885]] жылы сөзін [[Италия|итальяндық]] ақын және аудармашы [[Андреа Маффей]] жазған 'Il Re a Napoli in Cremona' [[романс]]ының авторы болды. Көп ұзамай Пьетро оқуын аяқтамай, [[Милан]]нан кетті. Ол бірнеше жыл бойы елдің [[опера]] [[театр]]ларында, сондай-ақ танымал [[композитор]]лардың [[труппа]]ларында жұмыс істеді. [[1886]] жылы ол [[Луиджи Мареска]]мен танысып, желтоқсан айында оның компаниясына қосылды. [[1890]] жылдардың аралығында Пьетро [[Рим]]де және [[Италия]]ның басқа қалаларында концерт берді. Белгілі композитор ретінде Масканьи елдің әр түрлі қалаларында: [[Флоренция]]да, [[Неаполь]]де, [[Венеция]]да және [[Палермо]]да тыңдаушыларға толы [[театр]] залдарын жинады. [[Композитор]]дың ең сәтті шығармаларының бірі - 'Дос Фриц' [[опера]]сы [[1891]] жылы жазылып, [[1892]] жылы [[31 қазан]]да [[Рим]]дегі [[Teatro Costanzi]] [[театр]]ында қойылды. Алайда [[композитор]]ға [[1890]] жылы өзі жазған «Ауылдық намыс» [[опера]]сы әкелген танымалдылықты басқа ешбір туынды әкеле алмады. [[Опера]]ның [[премьера]]сы [[1890]] жылы [[17 мамыр]]да [[Рим]]дегі [[dell'Opera di Roma]] [[театр]]ында өтті. [[1890]] жылдардың аяғы Пьетро үшін өте сәтті болды, ол 'Zanetto', 'Silvano' и 'Guglielmo Ratcliff' секілді бірнеше [[опера]]ларды және 'A Giacomo Leopardi' [[симфония]]лық [[поэма]]ны шығарумен ерекшеленді. [[1900]] жылы Пьетро [[Ресей]]де [[Мәскеу]] мен [[Санкт-Петербург]] қалаларында бірнеше [[концерт]] берді. Бірнеше айдан кейін Масканьидің ең танымал туындыларының бірі - үш [[акт]]ілі [[опера]]сы «Le maschere» шықты. Бірден 6 [[театр]]да [[дебют]] жасай отырып, ол бірнеше ай бойы өте танымал болды. Сонымен қатар, Пьетро [[АҚШ]] пен [[Канада]]да бірнеше [[концерт]] берді, бірақ қаржылық жағынан [[тур]] нәтижелер әкелмеді, тек [[Сан-Франциско]]да өткізілген [[концерт]] ұйымдастырушылардың үмітін ақтады. Келесі жылдары Пьетро Масканьи жұмыс істеуді және әлемді аралауды тоқтатпады: бірнеше рет [[Бразилия]]да және [[Еуропа]]да [[концерт]]тер берді. Соңғы рет Пьетро [[1943]] жылдың сәуірінде [[концерт]] берді. [[1945]] жылы [[2 тамыз]]да Пьетро Масканьи «Hotel Plaza di Roma» қонақ үйінің бөлмесінде қайтыс болды. Екі күннен кейін, [[1945]] жылы [[4 тамыз]]да оның жерлеу рәсімі өтті, оған композитордың ең жақын достары мен туыстары ғана қатысты. Соғыстан кейін, [[1951]] жылы оның денесі туған қаласы - [[Ливорно]]ға қайта жерленді. <ref>[https://www.peoples.ru/art/music/composer/mascagni/index1.html/ Пьетро Масканьи]</ref> == Отбасы == Пьетро болашақ жары Лина Карбоньянимен танысты. Олардың үйлену тойы 1889 жылғы 3 ақпанда өтті. Келесі күні тұңғыш ұлы дүниеге келіп, оған композитордың әкесі Домениконың есімі берілді. Екінші ұлы Дино 1891 жылғы 3 қаңтарда, ал қызы Эми 1892 жылы дүниеге келді. == Шығармашылығы == Масканьидің "Ауылдық намыс" [[опера]]сы жаңа бағыт - [[веризм]]нің негізін қалады. [[Веризм]] [[драма]]лық [[экспрессия]]ның және сезімдердің әсерін тудыратын, қала мен ауыл кедейлерінің өмірін түрлі-түсті бейнелеуге ықпал ететін көркем тілдің құралдарын қарқынды пайдаланды. Жоғары сезімталдық атмосферасын құру үшін Масканьи [[опера]] тарихында бірінші болып, «айқай [[ария]]сын» қолданды. [[1891]] жылы [[опера]] [[Ла Скала]] сахнасында қойылды, ал [[Джузеппе Верди]] айтқан болатын: «Мен енді өмірден уайымдамай кеше аламын - [[Италия|итальяндық]] [[опера]]ның өмірін жалғастыратын адам бар». Масканьидің құрметіне бірнеше [[медаль]] шығарылды, ал [[король]]дің өзі [[композитор]]ға «Тәж серісі» құрметті атағын берді. Сонымен, [[1895]] жылы [[Ла Скала]]да «Уильям Ратклифф» музыкалық [[трагедия]]сы қойылды және «Сильвано» [[лирика]]лық [[опера]]сының [[премьера]]сы жасалды. [[1898]] жылы [[Костанци]] [[театр]]ында "Ирис" және [[1901]] жылы [[Ла Скала]] [[театр]]ында "Маска" [[опера]]лары таныстырылды. [[1911]]-[[1917]] жылдары "Изабо", "Паризина", "Бозторғай" [[опера]]лары шығарылды. Ал [[1919]] және [[1932]] жылдары "Иә" және "Пинотта" [[оперетта]]лары жарық көрді. <ref>[https://www.belcanto.ru/mascagni.html/ Пьетро Масканьи шығармашылығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210418050255/https://www.belcanto.ru/mascagni.html |date=2021-04-18 }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Итальяндық композиторлар]] [[Санат:Музыканттар]] d8xaxzo1k7gnhjin2i8hdk2o7ixn3yt 0 655457 3683541 3681534 2026-10-19T09:36:43Z Айакеш 187089 3683541 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Қысқа мақала}} [[Сурет:Cognitive bias codex en.svg|нобай]] «Баадер–Майнхоф феномені» (ағылш. Baader–Meinhof phenomenon), сондай-ақ «жиілік иллюзиясы» (ағылш. frequency illusion) — психологиядағы танымдық иллюзия. Ол адам жаңа ақпаратпен танысқаннан кейін сол ақпаратты, сөзді, затты немесе құбылысты айналасынан жиі кездестіре бастағандай сезінуін білдіреді. Қарапайым мысалдармен дәлелдесек: Сіз белгілі бір көлік маркасын сатып алуды ойладыңыз. Содан кейін көшеде дәл сол маркадағы көліктерді жиі көре бастадыңыз. Бұрын да олар жолда жүрген болуы мүмкін, бірақ сіз оларға назар аудармағансыз.<br> «Баадер–Майнхоф феномені» атауының тарихына үңілсек, ол атау 1994 жылы Миннесота штатының Сент-Пол қаласында шығатын "''St. Paul Pioneer Press"'' газетінде бір оқырман әңгімесінің жариялануымен байланысты. Онда автордың танысы бір тәулік ішінде екі түрлі ақпарат көзінен «Баадер–Майнхоф бұзақылар тобы» туралы естігені баяндалған. Осы материалдан кейін газет редакциясына осыған ұқсас жағдайлар сипатталған көптеген хаттар келіп түседі. Сөйтіп, бұл құбылыс «Баадер–Майнхоф феномені» (''the Baader–Meinhof phenomenon'') деп атала бастайды <ref>https://www.twincities.com/2007/02/23/the-baader-meinhof-phenomenon-or-the-joy-of-juxtaposition-responsorial-</ref>. 2005 жылы Стэнфорд университетінің профессоры Арнольд Цвики аталған құбылысқа «жиілік иллюзиясы» (''frequency illusion'') деген атау ұсынған <ref>https://www.scribbr.com/research-bias/baader-meinhof-phenomenon/</ref>. Қазіргі кезде ғылыми және ғылыми-көпшілік әдебиетте екі атау да қатар қолданылады. Арнольд Цвики жиілік иллюзиясы екі когнитивтік бұрмаланудың бірлескен әсерінен туындайды деп пайымдайды. Олар — таңдамалы зейін (''selective attention'') және өз пікірін растауға бейімділік, яғни растау бұрмалануы (''confirmation bias'') <ref>Arnold M. Zwicky. Why are we so illuded? (англ.) // Stanford University. – 2006. – September.</ref>. Таңдамалы зейін<ref>https://psychology.academic.ru/7950/%D0%A1%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D0%B5_%D0%B2%D0%BD%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5</ref> — адамның қоршаған ортадағы өзінің болжамдары мен күтулеріне сәйкес келетін нысандар мен ақпаратқа назар аударып, қалған мәліметтерді елемеуге бейімділігі. Бұл құбылысқа жаңалықтардағы деректерді іріктеп қабылдауды мысал ретінде келтіруге болады. Классикалық эксперименттердің бірінде көрермен Принстон университеті мен Дартмут колледжінің командалары арасындағы үлкен тартыста және әрі өрескел ереже бұзушылықпен өткен америкалық футбол матчының бейнежазбасын көрген. Нәтижесінде Принстон университетінің жанкүйерлері Дартмут командасы жіберген ереже бұзушылықтарды Дартмут жанкүйерлеріне қарағанда, шамамен, екі есе көп байқаған. Бұл мысал адамның өз пікірін растауға бейімділік немесе растаудың бұрмалануына байланысты өзінің көзқарасына, сеніміне немесе болжамына сәйкес келетін ақпаратты іздеуге, түсіндіруге және оған басымдық беруге бейімділігін көрсетеді. Баадер–Майнхоф феноменін қарапайым түрде түсіндіргенде - ол мидың қандай ақпараттың маңызды әрі қажетті, ал қандай мәліметтің қажетсіз екенін ажыратуға ұмтылуымен байланысты. Баадер–Майнхоф феномені бұрын алынған ақпаратқа қайта назар аударуға, оның субъективті маңызын арттыруға және оны жаңаша пайымдауға ықпал етеді. Баадер–Майнхоф феномені немесе жиілік иллюзиясы маркетинг, жарнама және қоғаммен байланыс салаларында кеңінен қолданылады <ref>Гребнев А. Н. ИСПОЛЬЗОВАНИЕ ФЕНОМЕНА БААДЕРА-МАЙНХОФ ИЛИ ИЛЛЮЗИИ ЧАСТОТНОСТИ В СПОРТИВНОЙ ДЕЯТЕЛЬНОСТИ // <nowiki>https://cyberleninka.ru/article/</nowiki></ref>. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} [[Санат:Құбылыстар]] [[Санат:Психология]] [[Санат:Жалған әсер]] 9gdds61jy2g2e8xvrfpgrbfdiexozeo 3683550 3683541 2026-10-19T09:55:31Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Айакеш|Айакеш]] ([[User talk:Айакеш|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3681455 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Қысқа мақала}} [[Сурет:Cognitive bias codex en.svg|нобай]] «Баадер–Майнхоф феномені» (ағылш. Baader–Meinhof phenomenon), сондай-ақ «жиілік иллюзиясы» (ағылш. frequency illusion) — адам жаңа ғана танысқан ақпаратты кейінгі қысқа уақыт ішінде әдеттегіден әлдеқайда жиі кездестіріп жүргендей қабылдайтын когнитивтік бұрмалану. «Баадер–Майнхоф феномені» атауының тарихына үңілсек, ол атау 1994 жылы Миннесота штатының Сент-Пол қаласында шығатын "''St. Paul Pioneer Press"'' газетінде бір оқырман әңгімесінің жариялануымен байланысты. Онда автордың танысы бір тәулік ішінде екі түрлі ақпарат көзінен «Баадер–Майнхоф бұзақылар тобы» туралы естігені баяндалған. Осы материалдан кейін газет редакциясына осыған ұқсас жағдайлар сипатталған көптеген хаттар келіп түседі. Сөйтіп, бұл құбылыс «Баадер–Майнхоф феномені» (''the Baader–Meinhof phenomenon'') деп атала бастайды <ref>https://www.twincities.com/2007/02/23/the-baader-meinhof-phenomenon-or-the-joy-of-juxtaposition-responsorial-</ref>. 2005 жылы Стэнфорд университетінің профессоры Арнольд Цвики аталған құбылысқа «жиілік иллюзиясы» (''frequency illusion'') деген атау ұсынған <ref>https://www.scribbr.com/research-bias/baader-meinhof-phenomenon/</ref>. Қазіргі кезде ғылыми және ғылыми-көпшілік әдебиетте екі атау да қатар қолданылады. Арнольд Цвики жиілік иллюзиясы екі когнитивтік бұрмаланудың бірлескен әсерінен туындайды деп пайымдайды. Олар — таңдамалы зейін (''selective attention'') және өз пікірін растауға бейімділік, яғни растау бұрмалануы (''confirmation bias'') <ref>Arnold M. Zwicky. Why are we so illuded? (англ.) // Stanford University. – 2006. – September.</ref>. Таңдамалы зейін<ref>https://psychology.academic.ru/7950/%D0%A1%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D0%B5_%D0%B2%D0%BD%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5</ref> — адамның қоршаған ортадағы өзінің болжамдары мен күтулеріне сәйкес келетін нысандар мен ақпаратқа назар аударып, қалған мәліметтерді елемеуге бейімділігі. Бұл құбылысқа жаңалықтардағы деректерді іріктеп қабылдауды мысал ретінде келтіруге болады. Классикалық эксперименттердің бірінде көрермен Принстон университеті мен Дартмут колледжінің командалары арасындағы үлкен тартыста және әрі өрескел ереже бұзушылықпен өткен америкалық футбол матчының бейнежазбасын көрген. Нәтижесінде Принстон университетінің жанкүйерлері Дартмут командасы жіберген ереже бұзушылықтарды Дартмут жанкүйерлеріне қарағанда, шамамен, екі есе көп байқаған. Бұл мысал адамның өз пікірін растауға бейімділік немесе растаудың бұрмалануына байланысты өзінің көзқарасына, сеніміне немесе болжамына сәйкес келетін ақпаратты іздеуге, түсіндіруге және оған басымдық беруге бейімділігін көрсетеді. Баадер–Майнхоф феноменін қарапайым түрде түсіндіргенде - ол мидың қандай ақпараттың маңызды әрі қажетті, ал қандай мәліметтің қажетсіз екенін ажыратуға ұмтылуымен байланысты. Баадер–Майнхоф феномені бұрын алынған ақпаратқа қайта назар аударуға, оның субъективті маңызын арттыруға және оны жаңаша пайымдауға ықпал етеді. Баадер–Майнхоф феномені немесе жиілік иллюзиясы маркетинг, жарнама және қоғаммен байланыс салаларында кеңінен қолданылады <ref>Гребнев А. Н. ИСПОЛЬЗОВАНИЕ ФЕНОМЕНА БААДЕРА-МАЙНХОФ ИЛИ ИЛЛЮЗИИ ЧАСТОТНОСТИ В СПОРТИВНОЙ ДЕЯТЕЛЬНОСТИ // <nowiki>https://cyberleninka.ru/article/</nowiki></ref>. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} [[Санат:Құбылыстар]] [[Санат:Психология]] [[Санат:Жалған әсер]] 1x3gbzd4wkztpd4it01gsf7dikr73sw 0 656022 3683548 3681476 2026-10-19T09:46:12Z Айакеш 187089 3683548 wikitext text/x-wiki <!-- БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ --> {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Сәулетші|есімі=Ивонн Фаррелл|шынайы есімі=ағылш. Yvonne Farrell |суреті=Yvonne Farrell at arcVision 2015.jpg|сурет тақырыбы=Ивонн Фаррелл 2015 жылы |азаматтығы=[[Ирландия]]|туған күні=1951|туған жері=[[Оффали (графтық)|Оффали]],Талламор қаласында дүниеге келген. [[Ленстер]], [[Ирландия]]|білімі=[[Дублин қалалық университеті|Дублин Университеті коледжі]]|басты құрылыстары=Боккони университетінің ғимараты, Universidad de Ingeniería y Tecnología,т.б.|ескерткіштерді жаңғырту=[[Дублиндегі Темпл Бар ауданы]]|марапаттары=[[Джейн Дрю премиясы]] (2015), [[Корольдік Алтын медалі]], [[Притцкер сыйлығы]] (2020)}} '''Ивонн Фаррелл''' ([[1951 жыл|1951 жылы]]) — ирландиялық [[сәулетші]] және ғалым. 2008 жылы [[Милан|Миландағы]] Боккони университетінің ғимараты үшін World Building of the Year марапатын иеленген Grafton Architects ұйымының бірлескен құрылтайшысы.<ref>[http://aosdana.artscouncil.ie/members/farrell/ Yvonne Farrell]</ref> 2016 жылы [[Лима]], [[Перу|Перудағы]] Universidad de Ingeniería y Tecnología ғимаратының жобасы бойынша бірінші халықаралық RIBA сыйлығын жеңіп алды<ref>[https://www.architecture.com/awards-and-competitions-landing-page/awards/riba-international-awards RIBA International Awards 2021]</ref> және 2020 жылы Корольдік "Алтын медалімен" марапатталды.<ref>[https://www.dezeen.com/2019/10/02/grafton-architects-wins-2020-riba-royal-gold-medal/ Grafton Architects wins 2020 RIBA Royal Gold Medal]</ref> 2017 жылы Шелли Макнамарамен бірге 16-шы Венециялық сәулет биенналесінің кураторы болып тағайындалды.<ref>[https://www.biennialfoundation.org/2017/01/13901/ Yvonne Farrell And Shelley McNamara Appointed Curators Of Venice Architecture Biennale]</ref> 2020 жылы Макнамарамен бірге [[Притцкер сыйлығы|Притцкер сәулет сыйлығына]] ие болды. == Балалық шағы == Ивоннның сәулет өнеріне деген қызығушылығы бала кезінен қалыптаса бастаған. Ол кішкентай кезінде спектакльдер мен балеттерге арналған декорациялар жасағанды ұнатқан. Кеңістікті ұйымдастыруға, заттардың орналасуына және қоршаған ортаны бақылауға қызығушылық танытқан. Өзінің естеліктерінде ол өскен үйінің кеңістігі мен табиғи ортаның әсерін атап өткен. Үйдің алдыңғы жағында жол, ал артқы жағында бақ пен ашық алаңдар болған. Осы орта оның сәулет пен табиғаттың байланысын ерте сезінуіне ықпал еткен. Мектепте Ивонн математика, өнер және ағылшын тілін жақсы көрген. Кейін осы пәндердің барлығын біріктіретін мамандық ретінде сәулет өнерін таңдаған.br> == Мансабы == Ивонн Фаррелл [[Дублин |Дублин университетінің]] колледжінде сәулет өнерін оқып, 1974 жылы бітірген. Ол 1977 жылы Шелли Макнамарамен бірге Дублинде Grafton Architects сәулетшілер ұйымының негізін қалады. Ивонн Фаррелл — 1990 жылдары Дублиндегі Темпл-Бар ауданын жаңғыртуға атсалысқан 91-ші сәулетшілер тобының мүшесі, негізін қалаушы. Графтон сәулетшілері 2002 жылы Венеция биенналесінде [[Ирландия|Ирландияның]] атынан шығып, 2008 жылы қайтадан көрмеге қатысуға ұсынылды. Олардың Миландағы Боккони университетінің жобасы 2008 жылы World Building of the Year сыйлығына әрі үлкен танымалдыққа ие болды.<ref>[https://www.dezeen.com/2008/10/27/universita-luigi-bocconi-by-grafton-architects/ Universita Luigi Bocconi by Grafton Architects]</ref> 2009 жылы Дублин орталығындағы Қаржы министрлігінің ғимараты Civic Trust Award азаматтық сенім сыйлығын, сонымен қатар, Ирландия Сәулет қауымдастығының арнайы сыйлығын алды. Фаррелл 1976 жылдан бастап Дублин университетінің колледжінде сабақ берді. Ал 2008 жылдан бастап [[Швейцария|Швейцарияның]] Мендризио қаласындағы Сәулет академиясына арнайы шақырылып, [[профессор]] қызмет атқарды. Ол 2010 жылы [[Гарвард университеті|Гарвард]] жоғары дизайн мектебінде Кензо Танге кафедрасын басқарды. Қазіргі уақытта [[Лозанна|Лозаннадағы]] Федералды политехникалық мектебінде сабақ береді. Ивонн Фаррелл [[Осло]], [[Стокгольм]], Берлаге, [[Йель университеті|Йель]], Буффало, Сент-Луис, [[Канзас Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] және Тампа сияқты Еуропалық және Американдық [[Сәулет|сәулет]] мектептерде дәріс оқиды. Фаррелл — Ирландия Корольдік сәулетшілер институтының мүшесі, Британдық сәулетшілер Корольдік институтының құрметті мүшесі және Ирландияның өнер ұйымы Aosdána-ның сайланған мүшесі. Ол Дублин университеті колледжінің адъюнкт-профессоры қызметін де атқарады.<ref>[https://www.ucd.ie/newsandopinion/news/2017/jan/19/venicearchitecturebiennaletobecuratedbyucdadjunctprofessors/ Venice Architecture Biennale to be curated by UCD adjunct professors]</ref> 2019 жылдың қараша айында Фаррелл және оның Grafton Architects ұйымындағы серіктесі Шелли Макнамара Nui Galway құрметті атағына ие болды, ал 2019 жылдың сәуірінде Дублиннің [[Тринита|Тринити]] колледжінің құрметті [[Докторантура|докторлық]] дәрежесін алды.<ref>[https://www.tcd.ie/registrar/honorary-degrees/2018-19/ Honorary Degrees 2018-19]</ref> Ивонн Фаррелл және Макнамара 2020 жылы [[Притцкер сыйлығы|Притцкер сәулет сыйлығын]] жеңіп алып, осы марапатқа ие болған төртінші және бесінші әйел атанды.<ref>[https://edition.cnn.com/style/article/pritzker-prize-winner-2020/index.html Pritzker Prize 2020]</ref> == Сілтемелер == * [https://www.moma.org/artists/40354 Ивонн Фаррелл сәулет сызбалары] * [https://www.graftonarchitects.ie/ Grafton Architects веб-сайты] == Дереккөздер == [[Санат:Сәулет және құрылыс]] [[Санат:Сәулетшілер]] [[Санат:Сәулет өнері]] [[Санат:Әйелдер]] [[Санат:Ирландияда туғандар]] [[Санат:1951 жылы туғандар]] dexscengcszazv2n4wj5p9pfol0k32t 3683549 3683548 2026-10-19T09:55:19Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Айакеш|Айакеш]] ([[User talk:Айакеш|т]]) өңдемелерінен [[User:Әйгерім Молдабаева|Әйгерім Молдабаева]] соңғы нұсқасына қайтарды 3681476 wikitext text/x-wiki <!-- БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ --> {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Сәулетші|есімі=Ивонн Фаррелл|шынайы есімі=ағылш. Yvonne Farrell |суреті=Yvonne Farrell at arcVision 2015.jpg|сурет тақырыбы=Ивонн Фаррелл 2015 жылы |азаматтығы=[[Ирландия]]|туған күні=1951|туған жері=[[Оффали (графтық)|Оффали]], [[Ленстер]], [[Ирландия]]|білімі=[[Дублин қалалық университеті|Дублин Университеті коледжі]]|басты құрылыстары=Боккони университетінің ғимараты, Universidad de Ingeniería y Tecnología,т.б.|ескерткіштерді жаңғырту=[[Дублиндегі Темпл Бар ауданы]]|марапаттары=[[Джейн Дрю премиясы]] (2015), [[Корольдік Алтын медалі]], [[Притцкер сыйлығы]] (2020)}} '''Ивонн Фаррелл''' ([[1951 жыл|1951 жылы]]) — ирландиялық [[сәулетші]] және ғалым. 2008 жылы [[Милан|Миландағы]] Боккони университетінің ғимараты үшін World Building of the Year марапатын иеленген Grafton Architects ұйымының бірлескен құрылтайшысы.<ref>[http://aosdana.artscouncil.ie/members/farrell/ Yvonne Farrell]</ref> 2016 жылы [[Лима]], [[Перу|Перудағы]] Universidad de Ingeniería y Tecnología ғимаратының жобасы бойынша бірінші халықаралық RIBA сыйлығын жеңіп алды<ref>[https://www.architecture.com/awards-and-competitions-landing-page/awards/riba-international-awards RIBA International Awards 2021]</ref> және 2020 жылы Корольдік "Алтын медалімен" марапатталды.<ref>[https://www.dezeen.com/2019/10/02/grafton-architects-wins-2020-riba-royal-gold-medal/ Grafton Architects wins 2020 RIBA Royal Gold Medal]</ref> 2017 жылы Шелли Макнамарамен бірге 16-шы Венециялық сәулет биенналесінің кураторы болып тағайындалды.<ref>[https://www.biennialfoundation.org/2017/01/13901/ Yvonne Farrell And Shelley McNamara Appointed Curators Of Venice Architecture Biennale]</ref> 2020 жылы Макнамарамен бірге [[Притцкер сыйлығы|Притцкер сәулет сыйлығына]] ие болды. == Мансабы == Ивонн Фаррелл [[Дублин |Дублин университетінің]] колледжінде сәулет өнерін оқып, 1974 жылы бітірген. Ол 1977 жылы Шелли Макнамарамен бірге Дублинде Grafton Architects сәулетшілер ұйымының негізін қалады. Ивонн Фаррелл — 1990 жылдары Дублиндегі Темпл-Бар ауданын жаңғыртуға атсалысқан 91-ші сәулетшілер тобының мүшесі, негізін қалаушы. Графтон сәулетшілері 2002 жылы Венеция биенналесінде [[Ирландия|Ирландияның]] атынан шығып, 2008 жылы қайтадан көрмеге қатысуға ұсынылды. Олардың Миландағы Боккони университетінің жобасы 2008 жылы World Building of the Year сыйлығына әрі үлкен танымалдыққа ие болды.<ref>[https://www.dezeen.com/2008/10/27/universita-luigi-bocconi-by-grafton-architects/ Universita Luigi Bocconi by Grafton Architects]</ref> 2009 жылы Дублин орталығындағы Қаржы министрлігінің ғимараты Civic Trust Award азаматтық сенім сыйлығын, сонымен қатар, Ирландия Сәулет қауымдастығының арнайы сыйлығын алды. Фаррелл 1976 жылдан бастап Дублин университетінің колледжінде сабақ берді. Ал 2008 жылдан бастап [[Швейцария|Швейцарияның]] Мендризио қаласындағы Сәулет академиясына арнайы шақырылып, [[профессор]] қызмет атқарды. Ол 2010 жылы [[Гарвард университеті|Гарвард]] жоғары дизайн мектебінде Кензо Танге кафедрасын басқарды. Қазіргі уақытта [[Лозанна|Лозаннадағы]] Федералды политехникалық мектебінде сабақ береді. Ивонн Фаррелл [[Осло]], [[Стокгольм]], Берлаге, [[Йель университеті|Йель]], Буффало, Сент-Луис, [[Канзас Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] және Тампа сияқты Еуропалық және Американдық [[Сәулет|сәулет]] мектептерде дәріс оқиды. Фаррелл — Ирландия Корольдік сәулетшілер институтының мүшесі, Британдық сәулетшілер Корольдік институтының құрметті мүшесі және Ирландияның өнер ұйымы Aosdána-ның сайланған мүшесі. Ол Дублин университеті колледжінің адъюнкт-профессоры қызметін де атқарады.<ref>[https://www.ucd.ie/newsandopinion/news/2017/jan/19/venicearchitecturebiennaletobecuratedbyucdadjunctprofessors/ Venice Architecture Biennale to be curated by UCD adjunct professors]</ref> 2019 жылдың қараша айында Фаррелл және оның Grafton Architects ұйымындағы серіктесі Шелли Макнамара Nui Galway құрметті атағына ие болды, ал 2019 жылдың сәуірінде Дублиннің [[Тринита|Тринити]] колледжінің құрметті [[Докторантура|докторлық]] дәрежесін алды.<ref>[https://www.tcd.ie/registrar/honorary-degrees/2018-19/ Honorary Degrees 2018-19]</ref> Ивонн Фаррелл және Макнамара 2020 жылы [[Притцкер сыйлығы|Притцкер сәулет сыйлығын]] жеңіп алып, осы марапатқа ие болған төртінші және бесінші әйел атанды.<ref>[https://edition.cnn.com/style/article/pritzker-prize-winner-2020/index.html Pritzker Prize 2020]</ref> == Сілтемелер == * [https://www.moma.org/artists/40354 Ивонн Фаррелл сәулет сызбалары] * [https://www.graftonarchitects.ie/ Grafton Architects веб-сайты] == Дереккөздер == [[Санат:Сәулет және құрылыс]] [[Санат:Сәулетшілер]] [[Санат:Сәулет өнері]] [[Санат:Әйелдер]] [[Санат:Ирландияда туғандар]] [[Санат:1951 жылы туғандар]] elov2yxzcwvwlx4u35gywyiqnint1ve 0 656314 3683551 3678526 2026-10-19T09:55:40Z Айакеш 187089 3683551 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Сармиза '''немесе''' Сармисегетуза не Сармиса Билеску''' кейінірек Билеску-Алиманистану; (''27 сәуір 1867 – 26 тамыз 1935'')<ref>[https://journals.openedition.org/clio/437 Une nouvelle figure de la jeune fille sous la IIIe République : l'étudiante]</ref> – Румын елінің заңгері, әйелдердің білім алу құқығын қорғаған қоғам қайраткері. [[Париж]] университетінде заң докторы дәрежесін([[PhD-доктор|PhD]]) алған алғашқы еуропалық әйел, сонымен қатар өз елінде алғашқы заң тәжірибешісі болуға [[Лицензия|лицензия]] алған тұлға<ref>https://journals.openedition.org/clio/437</ref>. {{Тұлға|Есімі=Сармиза немесе Сармиса Билеску |Сурет=Sarmiza Bilcescu.jpg|Толық есімі=Сармиза немесе Сармисегетуза не Сармиса Билеску |Туған күні=27 сәуір 1867 |Қайтыс болған күні=26 тамыз 1935 |Азаматтығы=[[Румындар|Румын]]}} == Өмірбаяны == Сармиса Билеску Ион Брутианумен тығыз байланысты болған отбасынан шыққан<ref>https://riien.univ-littoral.fr/</ref>. Сармизаны Францияға жетелеген феминистік көзқарасты алдыға тартқан, қолдаған туған анасы. == Оқудағы қызықтары == Сармиса Билеску 1884 жылы университетке түседі. Бірақ, өкінішке орай, Билеску университеттік ортада, яғни факультетке әдеттегідей қабылданбады. Азаматтық құқық негіздерінің [[Профессор|профессоры]], Эдмон Луи Арман Кольме Де Сантеррдің айтуынша, ''"Біз амфитеатрларды қорғауға тура келеді деп қорқып, мисс Билеске қажетті рұқсатты беруден тартындық"''<ref>https://riien.univ-littoral.fr/</ref>. Ақырында Билеска жоғарғы оқу орнына қабылданды, дегенмен де оның студент ретіндегі құқықтары өрескел бұзылды. Мәселен, оны қабылдағаннан кейін, университет залына кіруге рұқсат бермеді. “Liberté, égalité, fraternité motto” ұранына қайшы келетінін айтты”<ref>https://riien.univ-littoral.fr/</ref>. Алайда, бірінші оқу жылын аяқтағаннан кейін, Билескуға арнайы алғысын айтып, мадақтау айтқан Колмет Де Сантеррдің іс-әрекеті құрметке лайық. Ол студенттер корпусына бет бұрып, ер студенттерге Сармисаны қарындас ретінде қарсы алғандары, жақсы қарым-қатынаста болғандары үшін алғысын айтты. Сондай-ақ, Билескенің өз ісіне деген адалдығы және үлгілі мінез-құлқын атап өтіп, мадақтап қайтты. == Жұмыстағы қызықтары == Сармиса Билеску заң саласында тәжірибемен айналысу рұқсатын, яғни лицензиясын 1887 жылы алған. 1890 жылдары Францияда жоғарғы оқу орнында оқып жүрген студенттердің 71%-ы шетелдік азаматтар болған, соның ішінде, Сармиса да бар<ref>[https://riien.univ-littoral.fr/ University of the Littoral Opal Coast]</ref>. Ол 1888 жылы [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D0%BE%D0%BF%D0%BB%D0%B5%D0%BD,_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B8 Мари Попелин]нен кейін заң ғылымдарының докторы кандидатын қорғаған және заң ғылымдарының докторы атанған еуропалық әйелдердің бірі болды. Оның докторлық жұмысының тақырыбы “De la condition légale de la mère”, яғни «Ананың құқықтық жағдайы туралы» жазылған болатын<ref>https://journals.openedition.org/clio/135</ref>. 1891 жылы Константин Диссескудың компаниясындағы жұмысынан кейін, Сармисаның жолы ашылып, Бухарестің құрамына кіретін Илфов адвокаттар коллегиясына демде қабылданды<ref>https://journals.openedition.org/clio/135</ref>. Сол уақытта Илфов адвокаттар коллегиясын атақты заңгер, саясаткер Таке Ионеску басқарған<ref>https://journals.openedition.org/clio/135</ref>. Бұл оқиға тек Францияда бірінші рет емес, бүкіл Еуропаның көптеген елдерінде орын алмаған, бұрын-соңды болмаған жағдай. Бұл шараны Бельгиялық заңгер және либерал саясаткер Луи Франк ерекше құптап, «үлкен жаңалық» деп санады<ref>[https://unibuc.ro/eBooks/istorie/ciupala/imaginaruldesprefemeie.htm Адвокатуралық жолы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080229063016/http://www.unibuc.ro/eBooks/istorie/ciupala/imaginaruldesprefemeie.htm |date=2008-02-29 }}</ref>. Сармиза Билеску жұмысқа қабылданғаннан кейін алты жылдан кейін білікті инженер, Константин Алиманистянға тұрмысқа шықты. Сол жылдардан кейін, анасының ұстанымын ұстап, феминистік үйірмелерде белсенді бола отырып,сонымен қатар, [https://www.rador.ro/etichete/societatea-domnisoarelor-romane/ Societatea Domnişoarelor Române], яғни Румынияның жас ханымдар қоғамының құрылтайшыларының қатарында бола отырып, өз кәсібіне байланысты зейнеткерлікке шықты. Ана Харетпен, Сабина Кантацузиномен және Мария Н. Филипескумен бірге ол Мари патша басқарған комитет құрған<ref>[https://unibuc.ro/eBooks/istorie/ciupala/imaginaruldesprefemeie.htm Феминистік үйірмелерге бейімділігі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080229063016/http://www.unibuc.ro/eBooks/istorie/ciupala/imaginaruldesprefemeie.htm |date=2008-02-29 }}</ref>, 1915 жылы біраз уақытқа дейін жоғары білім алуға рұқсат етілмеген әйелдерге қосымша білім беруді қолдайтын ұйымын құру сәтсіздікпен аяқталды. 1935 ж. 26 тамыз Сармиса Билеску дүниеден озды. == Дереккөздер == [[Санат:Заңды тұлғалар]] [[Санат:Румыния мемлекеттік қайраткерлері]] [[Санат:1935 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:1867 жылы туғандар]] [[Санат:Феминистер]] 8ci7ap5qzdd8v12iw29g3y7nwrajj0l 3683552 3683551 2026-10-19T09:56:17Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Айакеш|Айакеш]] ([[User talk:Айакеш|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3663845 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Сармиза '''немесе''' Сармисегетуза не Сармиса Билеску''' кейінірек Билеску-Алиманистану; (''27 сәуір 1867 – 26 тамыз 1935'')<ref>[https://journals.openedition.org/clio/437 Une nouvelle figure de la jeune fille sous la IIIe République : l'étudiante]</ref> – Румын елінің заңгері , [[Париж]] университетінде заң докторы дәрежесін([[PhD-доктор|PhD]]) алған алғашқы еуропалық әйел, сонымен қатар өз елінде алғашқы заң тәжірибешісі болуға [[Лицензия|лицензия]] алған тұлға<ref>https://journals.openedition.org/clio/437</ref>. {{Тұлға|Есімі=Сармиза немесе Сармиса Билеску |Сурет=Sarmiza Bilcescu.jpg|Толық есімі=Сармиза немесе Сармисегетуза не Сармиса Билеску |Туған күні=27 сәуір 1867 |Қайтыс болған күні=26 тамыз 1935 |Азаматтығы=[[Румындар|Румын]]}} == Өмірбаяны == Сармиса Билеску Ион Брутианумен тығыз байланысты болған отбасынан шыққан<ref>https://riien.univ-littoral.fr/</ref>. Сармизаны Францияға жетелеген феминистік көзқарасты алдыға тартқан, қолдаған туған анасы. == Оқудағы қызықтары == Сармиса Билеску 1884 жылы университетке түседі. Бірақ, өкінішке орай, Билеску университеттік ортада, яғни факультетке әдеттегідей қабылданбады. Азаматтық құқық негіздерінің [[Профессор|профессоры]], Эдмон Луи Арман Кольме Де Сантеррдің айтуынша, ''"Біз амфитеатрларды қорғауға тура келеді деп қорқып, мисс Билеске қажетті рұқсатты беруден тартындық"''<ref>https://riien.univ-littoral.fr/</ref>. Ақырында Билеска жоғарғы оқу орнына қабылданды, дегенмен де оның студент ретіндегі құқықтары өрескел бұзылды. Мәселен, оны қабылдағаннан кейін, университет залына кіруге рұқсат бермеді. “Liberté, égalité, fraternité motto” ұранына қайшы келетінін айтты”<ref>https://riien.univ-littoral.fr/</ref>. Алайда, бірінші оқу жылын аяқтағаннан кейін, Билескуға арнайы алғысын айтып, мадақтау айтқан Колмет Де Сантеррдің іс-әрекеті құрметке лайық. Ол студенттер корпусына бет бұрып, ер студенттерге Сармисаны қарындас ретінде қарсы алғандары, жақсы қарым-қатынаста болғандары үшін алғысын айтты. Сондай-ақ, Билескенің өз ісіне деген адалдығы және үлгілі мінез-құлқын атап өтіп, мадақтап қайтты. == Жұмыстағы қызықтары == Сармиса Билеску заң саласында тәжірибемен айналысу рұқсатын, яғни лицензиясын 1887 жылы алған. 1890 жылдары Францияда жоғарғы оқу орнында оқып жүрген студенттердің 71%-ы шетелдік азаматтар болған, соның ішінде, Сармиса да бар<ref>[https://riien.univ-littoral.fr/ University of the Littoral Opal Coast]</ref>. Ол 1888 жылы [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D0%BE%D0%BF%D0%BB%D0%B5%D0%BD,_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B8 Мари Попелин]нен кейін заң ғылымдарының докторы кандидатын қорғаған және заң ғылымдарының докторы атанған еуропалық әйелдердің бірі болды. Оның докторлық жұмысының тақырыбы “De la condition légale de la mère”, яғни «Ананың құқықтық жағдайы туралы» жазылған болатын<ref>https://journals.openedition.org/clio/135</ref>. 1891 жылы Константин Диссескудың компаниясындағы жұмысынан кейін, Сармисаның жолы ашылып, Бухарестің құрамына кіретін Илфов адвокаттар коллегиясына демде қабылданды<ref>https://journals.openedition.org/clio/135</ref>. Сол уақытта Илфов адвокаттар коллегиясын атақты заңгер, саясаткер Таке Ионеску басқарған<ref>https://journals.openedition.org/clio/135</ref>. Бұл оқиға тек Францияда бірінші рет емес, бүкіл Еуропаның көптеген елдерінде орын алмаған, бұрын-соңды болмаған жағдай. Бұл шараны Бельгиялық заңгер және либерал саясаткер Луи Франк ерекше құптап, «үлкен жаңалық» деп санады<ref>[https://unibuc.ro/eBooks/istorie/ciupala/imaginaruldesprefemeie.htm Адвокатуралық жолы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080229063016/http://www.unibuc.ro/eBooks/istorie/ciupala/imaginaruldesprefemeie.htm |date=2008-02-29 }}</ref>. Сармиза Билеску жұмысқа қабылданғаннан кейін алты жылдан кейін білікті инженер, Константин Алиманистянға тұрмысқа шықты. Сол жылдардан кейін, анасының ұстанымын ұстап, феминистік үйірмелерде белсенді бола отырып,сонымен қатар, [https://www.rador.ro/etichete/societatea-domnisoarelor-romane/ Societatea Domnişoarelor Române], яғни Румынияның жас ханымдар қоғамының құрылтайшыларының қатарында бола отырып, өз кәсібіне байланысты зейнеткерлікке шықты. Ана Харетпен, Сабина Кантацузиномен және Мария Н. Филипескумен бірге ол Мари патша басқарған комитет құрған<ref>[https://unibuc.ro/eBooks/istorie/ciupala/imaginaruldesprefemeie.htm Феминистік үйірмелерге бейімділігі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080229063016/http://www.unibuc.ro/eBooks/istorie/ciupala/imaginaruldesprefemeie.htm |date=2008-02-29 }}</ref>, 1915 жылы біраз уақытқа дейін жоғары білім алуға рұқсат етілмеген әйелдерге қосымша білім беруді қолдайтын ұйымын құру сәтсіздікпен аяқталды. 1935 ж. 26 тамыз Сармиса Билеску дүниеден озды. == Дереккөздер == [[Санат:Заңды тұлғалар]] [[Санат:Румыния мемлекеттік қайраткерлері]] [[Санат:1935 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:1867 жылы туғандар]] [[Санат:Феминистер]] hxmf8ktm2k0qf6ncn46huebk0cano85 0 666287 3683596 2906615 2026-10-19T11:39:56Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 3683596 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Давид Атанаскоский |туған күні = 21.10.1996 |туған жері = [[Скопье]], [[Солтүстік Македония|БЮРМ]] |азаматтығы = {{байрақ|Солтүстік Македония}} |бойы = 177 |салмағы = 71 |позиция = қорғаушы |қазіргі клуб = {{ту|Қазақстан}} [[Шахтер (футбол клубы, Қарағанды)|Шахтёр ]] |номері = 3 |клубтары = {{футбол карьерасы |2015|{{ту|Солтүстік Македония}} [[Тетекс]]|9 (1) |2016—2017|{{ту|Солтүстік Македония}} [[Горизонт (футбол клубы)|Горизонт]]|0 (0) |2017—2019|{{ту|Солтүстік Македония}} Академия Пандев|72 (1) |2020—2021|{{ту|Солтүстік Македония}} [[Македония Гёрче Петров]]|25 (0) |2021—|{{ту|Қазақстан}} [[Шахтер (футбол клубы, Қарағанды)|Шахтёр ]]|5 (0)}} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы ||{{ту|Солтүстік Македония}} Македония-20|1 (0) |2017|{{ту|Солтүстік Македония}} Македония-21|1 (0)}} }} '''Давид Атанаскоский''' ({{lang-mk|Давид Атанаскоски}}; 21 қазан 1996<ref>[https://www.transfermarkt.com/transfermarkt/profil/spieler/366809 Тransfermarkt.com]</ref>, [[Скопье]], [[Солтүстік Македония|БЮРМ]]) — македониялық футболшы, Қарағандының "[[Шахтер (футбол клубы, Қарағанды)|Шахтер]]" клубының қорғаушысы. Солтүстік Македонияның 20, 21 жастағы құрамаларында ойнаған. == Жетістіктері == === Клубтық === ; «Пандев академиясы» * Македония кубогы: 2018/19 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [https://web.archive.org/web/20210714024446/https://footballfacts.ru/person/652403 Профилі] {{Бастама}} {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Солтүстік Македония футболшылары]] [[Санат:Шахтер Қарағанды ФК ойыншылары]] q9ur62msoj48b5z6jfp0geyqseqzyer 0 668220 3683344 2925584 2026-10-19T00:48:31Z Xqbot 3358 Бот: Шынжырлы айдатуды түзетті → [[Ұлыбритания және Ирландия біріккен корольдігі]] 3683344 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Ұлыбритания және Ирландия біріккен корольдігі]] d0yxr16ij95kgtmzk4fbno1wdnh23sx 0 671743 3683336 2952401 2026-10-19T00:37:39Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 3683336 wikitext text/x-wiki {{Футболшы | азаматтығы= {{байрақ|КСРО}}<br>{{байрақ|Тәжікстан}}<br>{{байрақ|Қазақстан}} | есімі = Владимир Гулямхайдаров | туған күні = 26.2.1946 | бойы = 173 | позиция = шабуылшы | клубтары = {{футбол карьерасы |1964—1968|{{ту|КСРО}} [[ЦСКА-Памир|Энергетик]]|156 (11) |1969—1970|{{ту|КСРО}} [[Торпедо (футбол клубы, Мәскеу)|Торпедо (Мәскеу)]]|19 (3) |1971—1977|{{ту|КСРО}} [[ЦСКА-Памир|Памир]]|241 (30) |1991|{{ту|КСРО}} [[Хатлон (футбол клубы)|Вахш]]|2 (0)}} | бапкер клубтары = {{футбол карьерасы |1980—1981|{{ту|КСРО}} [[ЦСКА-Памир|Памир]]|асс |1981—1983|{{ту|КСРО}} [[ЦСКА-Памир|Памир]]| |1987—1991|{{ту|КСРО}} [[Хатлон (футбол клубы)|Вахш]]| |1994|{{Футбол|Тәжікстан}}| |1996|{{ту|Қазақстан}} [[Екібастұз (футбол клубы, 1979)|Батыр]]| |1999|{{ту|Қазақстан}}[[Қайрат (футбол клубы)|Қайрат]]|асс |2001|{{ту|Қазақстан}} [[Қайрат (футбол клубы)|Қайрат]]|асс |2002|{{ту|Қазақстан}} [[Қайрат (футбол клубы)|Қайрат]]|асс |2003|{{ту|Қазақстан}} [[Қайрат (футбол клубы)|Қайрат]]| |2003|{{ту|Қазақстан}} [[Тараз (футбол клубы)|Тараз]]| |2004—2005|{{ту|Қазақстан}} [[Қайрат (футбол клубы)|Қайрат]]|асс |2005|{{ту|Қазақстан}} [[Қайрат (футбол клубы)|Қайрат]]| |2006—2007|{{ту|Қазақстан}} [[Мегаспорт (футбол клубы)|Мегаспорт]]| |2008|{{ту|Қазақстан}} [[Мегаспорт (футбол клубы)|Мегаспорт]]|асс |2008|{{ту|Қазақстан}} [[Мегаспорт (футбол клубы)|Мегаспорт]]| |2009|{{ту|Қазақстан}} [[Астана (футбол клубы)|Локомотив (Астана)]]|асс |2009|{{ту|Қазақстан}} [[Астана (футбол клубы)|Локомотив (Астана)]]| |2012|{{ту|Қазақстан}} [[Сұңқар (футбол клубы)|Сұңқар]]|асс }} }} '''Владимир Алексеевич (Алишаевич) Гулямхайдаров''' ([[26 ақпан]] [[1946 жыл]]<ref>https://footballfacts.ru/person/20793 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211118094610/https://footballfacts.ru/person/20793 |date=2021-11-18 }}</ref>, [[Сталинабад]]) — кеңестк футболшы, шабуылшы футбол жатттықтырушысы. == Карьерасы == === Ойыншы === "Памир" клубының түлегі. 1964 жылы карьерасын бастап, 4 маусым ойнады. 1969-70 жылдары Мәскеудің "Торпедо" клубында өнер көрсетіп, 1971 жылы "Памирге" қайта оралды. === Бапкер === 1980 жылы бапкерлік жолын "Памирде" бастады. 1994 жылы Тәжікстан Ұлттық футбол құрамасын жаттықтырды. 1996 жылы Қазақстанға келіп, біржола тұрақтап қалды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * [http://www.np.kz/old/2006/12/rsport1.html Мерейтойы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190908184555/http://www.np.kz/old/2006/12/rsport1.html |date=2019-09-08 }} {{Бастама}}{{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:КСРО футболшылары]] [[Санат:ЦСКА-Памир ФК ойыншылары]] [[Санат:Торпедо Мәскеу ФК ойыншылары]] [[Санат:Хатлон ФК ойыншылары]] [[Санат:КСРО футбол жаттықтырушылары]] [[Санат:Тәжікстан футбол жаттықтырушылары]] [[Санат:Қазақстан футбол жаттықтырушылары]] [[Санат:ЦСКА-Памир ФК жаттықтырушылары]] [[Санат:Хатлон ФК жаттықтырушылары]] [[Санат:Тәжікстан Ұлттық футбол құрамасының жаттықтырушылары]] [[Санат:Қайрат ФК жаттықтырушылары]] [[Санат:Тараз ФК жаттықтырушылары]] [[Санат:Мегаспорт ФК жаттықтырушылары]] [[Санат:Астана ФК жаттықтырушылары]] [[Санат:Сұңқар ФК жаттықтырушылары]] [[Санат:Екібастұз-1979 ФК жаттықтырушылары]] by2e1mcqyabghgo7ip665chz9tceid9 0 672453 3683600 3370274 2026-10-19T11:42:22Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 3683600 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |туған күні = 12.4.1992 |туған жері = Аккра, [[Гана]] |азаматтығы = {{TJK}} <br> {{GHA}} |бойы = 181 |позиция = жартылай қорғаушы |қазіргі клуб = |номері = |клубтары = {{футбол карьерасы |2007—2009|{{ту|Гана}} Зайворд|? (?) |2009—2011|{{ту|Гана}} Ювентус|? (?) |2012|{{аренда}}{{ту|Тәжікстан}} [[Равшан (футбол клубы)|Равшан]]|? (?) |2013|{{ту|Тәжікстан}} [[Равшан (футбол клубы)|Равшан]]|? (?) |2014|{{ту|Тәжікстан}} [[Истиклол (футбол клубы, Душанбе)|Истиклол (Душанбе)]]|16 (1) |2016—2018|{{ту|Тәжікстан}} [[Истиклол (футбол клубы, Душанбе)|Истиклол (Душанбе)]]|28 (6) |2018—2020|{{ту|Қазақстан}} [[Жетісу (футбол клубы)|Жетісу]]|77 (3) |2021|{{ту|Польша}} [[Висла (футбол клубы, Краков)|Висла (Краков)]]|7 (0) |2021|{{ту|Қазақстан}} [[Шахтер (футбол клубы, Қарағанды)|Шахтёр]]|3 (1) |2022|{{ту|Малайзия}} Негери-Сембилан|4 (0) |2023|{{ту|Қазақстан}} [[Ақсу (футбол клубы, Ақсу)|Ақсу]]|7 (0) |2024|{{ту|Қазақстан}} [[Тұран (футбол клубы, Түркістан)|Тұран]]|12 (0)}}}} '''Дэвид Мавутор''' ({{lang-en|David Mawutor}}; [[12 сәуір]] [[1992 жыл]]<ref>[https://www.transfermarkt.com/transfermarkt/profil/spieler/548701 Тransfermarkt.com]</ref>, [[Аккра]], [[Гана]]) — ганалық және тәжікстандық футболшы, жартылай қорғаушы. == Карьерасы == Давид [[Гана|Ганада]] дүниеге келген. 2012 жылы [[Тәжікстан]] клубтарында ойнай бастаған соң Тәжікстан азаматтығын алды. 2018 жылы "Жетісу" клубына ауысты. == Жетістіктері == === Клубтық === * Қазақстан кубогының финалисі: 2021 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [https://web.archive.org/web/20211128190115/https://footballfacts.ru/person/343308 Статистикасы] {{Бастама}}{{Сыртқы бөлімдер}} {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Гана футболшылары]] [[Санат:Тәжікстан футболшылары]] [[Санат:Равшан ФК ойыншылары]] [[Санат:Истиклол ФК ойыншылары]] [[Санат:Жетісу ФК ойыншылары]] [[Санат:Висла Краков ФК ойыншылары]] [[Санат:Шахтер Қарағанды ФК ойыншылары]] [[Санат:Ақсу (Ақсу) ФК ойыншылары]] [[Санат:Тұран Түркістан ФК ойыншылары]] d2x4ag5fpk5pweywe0gu0n86r4e5xt8 0 672717 3683363 3152730 2026-10-19T01:46:19Z Wikuiser 172895 3683363 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Ауыл |атауы = Есіркеп |сурет = |әкімшілік күйі = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg = 47 |lat_min = 10 |lat_sec = 06 |lon_deg = 51 |lon_min = 02 |lon_sec = 46 |CoordAddon = type:city(1226000)_region:KZ |CoordScale = |ел картасы = |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Атырау облысы |кестедегі облыс = Атырау облысы{{!}}Атырау |ауданы = Исатай ауданы |кестедегі аудан = Исатай ауданы{{!}}Исатай |мекен түрі = ауылдық округ{{!}}Ауылдық округі |мекені = Аққыстау ауылдық округі{{!}}Аққыстау |ішкі бөлінісі = |әкімі = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |климаты = |тұрғыны = 137 |санақ жылы = 1999 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Есіркеп''' — [[Атырау облысы]] [[Исатай ауданы]], [[Аққыстау ауылдық округі]] құрамында болған ауыл. [[2002 жыл]]ға дейін [[Тұщықұдық ауылдық округі (Атырау облысы)|Тұщықұдық ауылдық округі]]нің құрамында болған.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V02T000986_ Исатай ауданында Нарын, Жанбай ауылдық округтерiн құру және Исатай, Забурын, Аққыстау, Тұщықұдық ауылдық округтерiнiң әкiмшiлiк-аумақтық шекараларын өзгерту туралы]</ref> [[2007 жыл|2007]] жылы Аққыстау ауылының құрамына енгізілген.<ref>[http://adilet.zan.kz/kaz/docs/V07T0002506 Исатай ауданының әкімшілік-аумақтық бірлігіне өзгерістер енгізу туралы]</ref> == Географиялық орны == Аудан орталығы — [[Аққыстау]] ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 6 шақырым қашықтықта орналасқан.<ref>Топонимика Казахстана. Энциклопедический справочник. Издательство «АРУАНА» Алматы, 2010 ISBN 9963-26-330-2</ref> == Халқы == [[1999 жыл|1999 жылы]] тұрғындар саны 137 адамды (73 ер адам және 64 әйел адам) құрады.<ref>[http://kzgov.docdat.com/tw_files2/urls_1/3/d-2808/7z-docs/1.pdf Итоги Национальной переписи населения 1999 года. Численность и размещение населения в Республике Казахстан (том 2)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306003142/http://kzgov.docdat.com/tw_files2/urls_1/3/d-2808/7z-docs/1.pdf |date=2016-03-06}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Исатай ауданының таратылған елді мекендері]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қыстаулар]] [[Санат:Атырау облысы қыстаулары]] {{Kazakhstan-geo-stub}} luktoyqokb3h8182sq8uiykynyguplf 0 675060 3683590 3047211 2026-10-19T11:26:31Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 3683590 wikitext text/x-wiki '''«Қызмет»''' ({{lang-tr|Hizmet}}, басқа атаулары — '''Гүлен қозғалысы''' ({{lang-tr|Gülen hareketi}}), '''гүленшілдік''' ({{lang-tr|Fethullahçılık}}), '''Гүлен қоғамы ([[Жамағат|жамағаты]])''' ({{lang-tr|Gülen cemaati}}), немесе жай ғана '''қоғам''' ({{lang-tr|Cemaat}}), '''Фетхуллаһ ізбасарлары, Гүленшілер''' ({{lang-tr|Fethullahçılar}}))<ref>[https://www.kp.ru/daily/26555/3572534/ Вдохновитель переворота в Турции: агент ЦРУ и проповедник-миллиардер с бизнесом в России?]</ref> — [[XX ғасыр|XX ғасырдың]] ортасында ([[1970]]) [[Түркия|Түркияда]] түрік жазушысы және [[ислам]] [[Уағыз|уағызшысы]] [[Мұхаммед Фетхуллаһ Гүлен|Фетхуллаһ Гүленнің]]<ref>[http://www.hurriyet.com.tr/yazarlar/15035874.asp/ Milli Görüş vs. Gülen Hareketi (II).] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140218212259/http://www.hurriyet.com.tr/yazarlar/15035874.asp/ |date=2014-02-18 }} [[Hürriyet]] газеті, 16.06.2010</ref> идеялары төңірегінде пайда болған қоғам қозғалыс. Әсіресе, қозғалыс білім беру саласында (140-тан астам елде қозғалыстың жақтаушылары ашқан 1400-ге жуық [[Білім инновациялық лицейлері|мектеп]] жұмыс істейді) және конфессияаралық диалогты дамытуда белсенді. Бұдан басқа, қозғалыста [[БАҚ]] саласына жақын адамдары бар; қаржы саласын дамытуға ұмтылу және коммерциялық медициналық клиникалардың ашылуы байқалады<ref name="ABC">Coffey M. [http://www.abc.net.au/radionational/programs/encounter/4934048 The Gülen movement’s mysterious role in modern Turkey] [[Australian Broadcasting Corporation]], 04.09.2013</ref><ref name="jbwhite">Jenny Barbara White [https://books.google.com/books?id=wJ8S_wG06MEC&printsec=frontcover#v=onepage&q=Abant&f=false Islamist Mobilization in Turkey: a study in vernacular politics], {{нп3|University of Washington Press||en|University of Washington Press}} (2002), p. 112</ref>. The Economist британ журналы қозғалысты «[[пацифизм]] идеяларына негізделген және исламға жаңа заманауи көзқарасты ұсынатын бейбітшілік үшін қозғалыс; қозғалыс тұжырымдамасы [[Сәләфтар|сәләфизмнің]] экстремистік бағытына қарсы тұрады» деп сипаттайды<ref>[https://www.economist.com/news/europe/21578113-muslim-cleric-america-wields-surprising-political-power-turkey-gulenists-fight-back Turkey’s political imams: The Gulenists fight back.] // [[The Economist]]</ref>. == Құрылымы мен ерекшеліктері == Гүленнің ізбасарларының нақты саны белгісіз. Бұл қозғалыста мүшеліктің болмауына байланысты. Алайда, кейбір деректер бойынша, ізбасарларының саны 1 мен 8 миллионның аралығында<ref name=":0">[http://www.biu.ac.il/SOC/besa/meria/journal/2000/issue4/jv4n4a4.html Bulent Aras and Omer Caha, Fethullah Gulen and his Liberal «Turkish Islam» Movement] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20010127024500/http://www.biu.ac.il/SOC/besa/meria/journal/2000/issue4/jv4n4a4.html|date=2001-01-27}}</ref><ref name="guardian">{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/Archive/Article/0,4273,4057646,00.html|work=[[The Guardian]]|location=London|title=Turkey accuses popular Islamist of plot against state|date=2000-09-01|accessdate=2010-05-04|first=Chris|last=Morris}}</ref>. Қозғалыстың мүшелері негізінен студенттер, мұғалімдер, кәсіпкерлер, журналисттер, және басқа салалардың мамандары<ref name="jbwhite" />. Зерттеулерге сәйкес, қозғалыс өте икемді ұйымдастырушылық жүйе болып табылады<ref>[http://www.qantara.de/webcom/show_article.php/_c-478/_nr-216/i.html Portrait of Fethullah Gülen, A Modern Turkish-Islamic Reformist]</ref>. Қозғалыстың белсенді қызметінің арқасында мектептер, университеттер, жұмыс берушілердің ассоциациялары, теле- және радиостанциялар, жылжымайтын мүлік бойынша консалтингтік және қайырымдылық фирмалар, студенттік ұйымдары, және жаңа газеттердің редакциялары<ref name="guardian" /> ашылды. [[Forbes]] журналы Гүленнің қозғалысы қазіргі мемлекеттің зайырлы жүйесін бұзуға ұмтылмайтындығына назар аударады, керісінше, діннің барлық ережелерін ұстанатын отандастарын қазіргі қоғам ұсынатын барлық игіліктерді пайдалануға шақырады<ref name="forbes0118">{{cite web|url=https://www.forbes.com/2008/01/18/turkey-islam-gulen-cx_0121oxford.html|title=Gulen Inspires Muslims Worldwide|publisher=[[Forbes]]|date=2008-01-21|accessdate=2013-12-18}}</ref>. [[The New York Times]] журналының журналисті Сабрина Тавернис ({{lang-en|Sabrina Tavernise}}) қозғалыстың мүшелерін «қалыпты, [[Модернизм|модернистік]] исламның жақтаушылары» деп сипаттайды.<ref name="tavernise">[http://graphics8.nytimes.com/podcasts/2008/04/25/25worldview.mp3 Interview with Sabrina Tavernise, World View Podcasts], [[New York Times]], 4 мамыр 2008 жыл</ref> Кейбір шолушылардың пікірінше, Түркияда Гүлен қозғалысы [[Исламизм|исламистік]] саяси партиялармен ынтымақтастықтан алшақтайды<ref name=":0" />. The Economist журналы «Қызметті» түрікшіл қозғалыс ретінде сипаттайды, ол осындай ұйымдар арасында айтарлықтай ерекшеленеді және мұсылман қоғамдастығының өкілдіктері арасында әлемде жетекші орын алуға тырысады<ref name="economist10808408">[http://www.economist.com/world/international/displaystory.cfm?story_id=10808408 Economist: Global Muslim networks, How far they have traveled] // [[The Economist]]</ref>. == Сондай-ақ == * [[Білім инновациялық лицейлері]] * [[Мұхаммед Фетхуллаһ Гүлен]] == Әдебиеттер == ; Гүлен және қозғалыс туралы * [[Abdullah Aymaz]], ''Diyalog Adımları'', Gazeteciler ve Yazarlar Vakfı Yayınları 2003 ISBN 9756714212 * [[Ahmet Taşgetiren]], ''Bir Gönül İnsanı'', Gazeteciler ve Yazarlar Vakfı Yayınları, İstanbul, 2004 ISBN 9756714263 * [[Ali Bulaç]], ''Din - Kent ve Cemaat Fethullah Gülen Örneği'', Ufuk Kitapları, 2008 ISBN 978-975-606-558-7 * [[Ali Ünal]], ''Advocate of Dialogue: Fethullah Gulen'', Fountain Pub.,New Jersey, 2000 ISBN 9780970437013 * Clare Lopez, The Gulen Movement: Turkey's Islamist Supremacist Cult and its Contributions to the Civilization Jihad, Civilization Jihad Reader Series, Washington DC: Center for Security Policy, 2015 * [[Doğu Ergil]], ''100 Soruda Fethullah Gülen ve Hareketi’’'', Timaş Yayınları, İstanbul, 2010 * Prof. Dr. [[Faruk Beşer]], ''Fethullah Gülen Hoca Efendinin Fıkıhını Anlamak'', * [[Faruk Mercan]], ''Fethullah Gülen'in Sıradışı Hayatı: ABD'de Geçirdiği Dokuz Yılın Hikayesi'', [[Doğan Kitapçılık]], İstanbul, 2008 ISBN 9789759919221 * [[Fehmi Koru]], ''Yerli ve Özgün: Nobellik Bir Öykü'', Gazeteciler ve Yazarlar Vakfı Yayınları, İstanbul, 2004 ISBN 9756714255 * Ferhat Barış, ''Maskeli Balon Medyatik Bir İnfazın Anatomisi'', Timaş Yayınları, 1999 ISBN 975-362-506-5 * ''Küresel Barışa Doğru (Kozadan Kelebeğe 3)'', [[Gazeteciler ve Yazarlar Vakfı]] Yayınları, İstanbul, 2002 ISBN * [[Hanefi Avcı]], [[Haliç'te Yaşayan Simonlar: Dün Devlet Bugün Cemaat]] ,ISBN 9752870758 * [[Helen Rose Ebaugh]], ''Gülen Hareketi'', Doğan Kitap, İstanbul, 2002 ISBN 9786051118857 * [[Hikmet Çetinkaya]], ''Din Baronunun kazları'', Günizi yayıncılık, ISBN 9-758731-66-1 * [[Hikmet Çetinkaya]], ''Fethullah Gülen'in 40 yıllık serüveni'', Günizi yayıncılık, ISBN 9-758731-29-7 * Hulki Cevizoğlu, ''Fethullah Gülen Hareketinin Perde Arkası'' 35 Yıllık Yol Arkadaşı Nurettin Veren Anlatıyor. * [[Hüseyin Gülerce]], ''İslam 'ın Gülen Yüzü'', Gazeteciler ve Yazarlar Vakfı Yayınları, İstanbul, 2004 ISBN 9756714247 * İ. Adil Sönmez, ''Fethullah Gülen Gerçeği: Hukuki Gerçekler Işığında Hoşgörü ve Uzlaşma Aksiyonu Hakkında Bir İnceleme'' Kaynak Yayınları, 1998 ISBN 975-738-854-8 * Prof. Dr. İbrahim Canan, ''Fethullah Gülen'in Sünnet Anlayışı'', Ufuk Yayınları, 2007 ISBN 9756065488 * İsmail Ünal, Fethullah Gülen'le Amerika'da Bir Ay, [[Nil Yayınları]], 2001 ISBN 9757402842 * [[John L. Esposito]], M. Hakan Yavuz, ''Turkish Islam and the Secular State: The Gülen Movement'' [[Syracuse University Press]], Syracuse, New York, 2003 ISBN 0815630158—Çeviri: ''Laik Devlet ve Fethullah Gülen Hareketi'' Çeviren: İbrahim Kapaklıkaya, [[Gelenek Yayınları]], 2005 ISBN 9758861875 * Joshua. D. Hendrick, ''Gülen: The Ambiguous Politics of Market Islam in Turkey and the World'', NYU Press, Ağustos 2013, 978-0814770986 * M. Emin Değer, ''Bir Cumhuriyet Düşmanının Portesi ya da Fethullah Gülen Hocaefendinin derin misyonu'', ISBN 975-6747-31-5 * Mehmet Akar, ''Gül Adam'', [[Timaş Yayınları]], İstanbul, 2001 ISBN 975362591X * Merdan Yanardağ, ''Türkiye Nasıl Kuşatıldı?/Fethullah Gülen Hareketinin Perde Arkası'', ISBN 9944490008 * Editör: [[Mustafa Armağan]], ''Diyaloğa Adanmış Hayat: Aydınların Kaleminden Fethullah Gülen (Kozadan Kelebeğe 2)'',[[Gazeteciler ve Yazarlar Vakfı]] Yayınları, İstanbul, 2002 ISBN 9756714107 * Editör: [[Mustafa Armağan]], ''Medya Aynasında Fethullah Gülen (Kozadan Kelebeğe)'' Gazeteciler ve Yazarlar Vakfı Yayınları, İstanbul, 1999 ISBN 9759432609 * Mustafa Yıldırım, ''Meczup Yaratmak'', ISBN 9-756047-05-4 * [[Necip Hablemitoğlu]], ''[[Köstebek (kitap)|Köstebek]], Toplumsal Dönüşüm Yayınları, 975677494-0'' * [[Nuh Gönültaş]], ''Gurbet Lahikası'', Samanyolu Yayıncılık, İstanbul, 2008 ISBN 9789758894758 * [[Nurettin Veren]], ''Kuşatma / ABD'nin Truva Atı Fethullah Gülen Harekâtı'', ISBN 9944-490-13-9 * [[Robert A. Hunt]], ''Muslim citizens of the globalized world: contributions of the Gülen movement'', The Light Inc, New Jersey, 2007 ISBN 9781597840736—Çeviri: ''Küresel Barışa Katkılarıyla Gülen Hareketi'', Ufuk Yayınları, 2007 ISBN 9756065501 * Selçuk Camcı, Kudret Ünal, ''Fethullah Gülen'in Konuşma ve Yazılarında Hoşgörü ve Diyalog İklimi'', Merkür Yayıncılık, 1999 ISBN 975-690-601-4 * [[Selçuk Camcı]], [[Dr. Kudret Ünal]], ''Hoşgörü Ve Diyalog İklimi / F. Gülen'in Konuşmalarında Ve Yazılarında'', Merkür Yayınları, İzmir, 1999 ISBN 975-6906-01-4 * [[Semih Tufan Gülaltay]] ''Fethullah Müslüman mı'', İleri Yayınları, ISBN 9756288566 * [[Şahin Alpay]], ''Gülen'in Katkısı'', Gazeteciler ve Yazarlar Vakfı Yayınları, İstanbul, 2004 ISBN 9756714298 * [[Taha Akyol]], ''Asya'daki Türkiye'', Gazeteciler ve Yazarlar Vakfı Yayınları 2004 ISBN 9756714271 * Tuncay Opçin, <!--{{Google Kitaplar|7-xQDAAAQBAJ}}-->''Bavul: Askeri Vesayetten Sivil Otoriterliğe'', Plane Tree Publishing, 2016 * [[Vural Savaş]], ''İrtica ve Bölücülüğe Karşı Militan Demokrasi'', ISBN 9-754948-93-3 * [[Yavuz Selim Demirağ]], ''İmamların Öcü-Türk Silahlı Kuvvetleri'nde Cemaat Yapılanması'', Kırmızı Kedi Yayınları Yayınları 2015 ISBN 9786059908931 ; Гүлен оқулары туралы * Bayram Balcı, ''Orta Asya'da İslam misyonerleri: Fethullah Gülen okulları'', [[İletişim Yayınları]], İstanbul, 2005, ISBN 9750503120 * [[İlber Ortaylı]], [[Toktamış Ateş]] ve [[Eser Karakaş]], ''Barış Köprüleri Dünya'ya Açılan Türk Okulları 1'', Ufuk Kitapları, 2005 ISBN 978-975-606-506-8 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * Gülen Hareketi'ne dair çekilmiş bir belgesel videosu: ''[https://www.youtube.com/watch?v=Im2pi3X0wE4&t=25s "TheGulen-Bir Gladyo Projesi" Belgeseli] https://web.archive.org/web/20200229160902/https://www.youtube.com/watch?v=Im2pi3X0wE4'' [[Санат:Исламдық ұйымдар]] [[Санат:Түркиядағы ислам]] [[Санат:Түркішілдік]] 84vfsjysj0ew72p5z2pqtbb9s9fvacb 4 675070 3683464 3682982 2026-10-19T07:01:20Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3683464 wikitext text/x-wiki {{shortcut|УП:ӨСҚ}}<center>Әрбір бағанда көрсетілген кеңістіктегі және оның талқылауындағы өңдеулер саны берілген. Ең алдымен жалпы түзетулер бойынша сұрыпталған және нөмірленген. Тізімге 500 өңдемеден кем емес өңдеме жасаған қатысушылар кірістірілген. {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !#!!{{abbr|#м/о|мақалалардағы өңдеме саны бойынша орны|0}}!!Қатысушы!!Барлық өңдемесі!!Мақалалар!!Үлгілер!!Файлдар!!Санаттар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Қатысушы беттері!!Метапедиялық (Уикипедия) |- |1||1||{{u|Нұрлан Рахымжанов}}||120022||87995||2859||390||23666||189||54||4350||1453 |- |2||4||{{u|Kasymov}}||97210||77447||11093||229||3392||234||110||5827||743 |- |3||2||{{u|Мағыпар}}||89524||84259||986||649||37||388||0||2891||50 |- |4||3||{{u|Салиха}}||86567||80964||1349||2242||909||49||0||957||136 |- |5||5||{{u|Мықтыбек Оразтайұлы}}||84063||68792||1239||150||11309||15||0||1699||24 |- |6||9||{{u|Arystanbek}}||55567||30506||3588||368||5769||944||2238||4786||5206 |- |7||6||{{u|Casserium}}||49905||41078||1781||109||639||17||11||4542||40 |- |8||8||{{u|1nter pares}}||41155||37569||219||7||1833||74||0||1705||154 |- |9||7||{{u|Sibom}}||41112||38480||884||90||357||62||0||786||381 |- |10||11||{{u|Ulan}}||30436||23959||391||78||4579||14||0||199||209 |- |11||10||{{u|Орел Карл}}||25942||23998||890||39||134||4||3||665||11 |- |12||20||{{u|AlefZet}}||25095||8810||3471||125||398||8||2176||838||844 |- |13||13||{{u|GanS NIS}}||24505||18587||437||61||1022||42||3||3184||980 |- |14||12||{{u|Sagzhan}}||23953||22508||445||45||295||11||0||339||87 |- |15||15||{{u|Bolatbek}}||21868||13870||4118||203||768||812||373||1111||1007 |- |16||18||{{u|Nurken}}||20883||11039||1466||41||7326||115||8||431||58 |- |17||17||{{u|Kaiyr}}||17280||12299||224||7||135||162||8||2490||355 |- |18||14||{{u|Batyrbek.kz}}||16073||14051||411||16||1017||73||1||539||303 |- |19||40||{{u|Amangeldi Mukhamejan}}||14709||4598||4648||149||152||586||364||1907||630 |- |20||16||{{u|Alphy Haydar}}||13769||12992||207||1||183||2||0||224||42 |- |21||19||{{u|Polat Alemdar}}||12577||9852||1161||115||24||1||0||752||183 |- |22||24||{{u|Ерден Карсыбеков}}||11694||7192||512||0||125||518||0||617||55 |- |23||25||{{u|Ismukhammed}}||11661||6938||1620||225||188||1681||0||344||14 |- |24||22||{{u|Nurkhan}}||10239||8063||1233||40||4||0||4||333||36 |- |25||32||{{u|AlibekKS}}||8399||5820||73||3||1033||42||2||898||170 |- |26||28||{{u|Тұран}}||8362||6489||414||53||255||120||0||297||32 |- |27||21||{{u|Kas77777}}||8251||8157||0||9||0||1||0||35||1 |- |28||33||{{u|TheNomadEditor}}||8250||5820||27||5||1868||204||0||172||52 |- |29||35||{{u|Nurtenge}}||8056||5477||980||137||666||59||24||533||200 |- |30||49||{{u|Daniyar}}||8001||3526||482||327||177||626||0||1642||348 |- |31||23||{{u|Dinkaz}}||7842||7307||0||118||0||0||0||35||1 |- |32||26||{{u|Gabit Karabay}}||7596||6911||0||0||0||0||0||2||0 |- |33||30||{{u|Ashina}}||7510||6006||190||71||63||88||3||385||325 |- |34||36||{{u|TalgatSnow}}||7451||5300||473||132||767||0||64||99||72 |- |35||27||{{u|Kmoksy}}||7012||6773||0||0||279||0||0||178||1 |- |36||29||{{u|SSE}}||6974||6249||254||108||0||1||0||126||23 |- |37||46||{{u|GaiJin}}||6707||3843||510||19||361||9||94||369||444 |- |38||48||{{u|Bekus}}||6528||3823||1419||1||826||78||12||172||311 |- |39||45||{{u|Alamgir}}||6196||3872||95||15||681||2||0||47||24 |- |40||38||{{u|Аскаров}}||6193||4756||113||83||0||0||0||191||24 |- |41||31||{{u|Liquorkaru}}||6142||5849||13||186||9||1||0||10||7 |- |42||37||{{u|Zhaksilik}}||6101||5034||20||26||9||26||0||362||59 |- |43||34||{{u|Aghia7}}||6046||5583||6||1||0||0||0||147||10 |- |44||39||{{u|Zhigitbek}}||5455||4746||0||0||27||27||0||11||10 |- |45||43||{{u|Qarakesek}}||5217||4193||157||86||39||219||2||241||308 |- |46||41||{{u|Djduxhx}}||5000||4508||77||38||85||3||0||152||18 |- |47||42||{{u|Nick jan}}||4652||4356||0||68||0||82||0||62||40 |- |48||57||{{u|Madi Dos}}||4532||3092||215||63||55||50||0||637||122 |- |49||66||{{u|Erboldilyara}}||4522||2769||2||0||215||0||0||1535||26 |- |50||44||{{u|Coffee86}}||4489||3943||4||0||11||7||0||421||5 |- |51||47||{{u|Makenzis}}||3890||3833||5||0||0||0||0||46||5 |- |52||63||{{u|ShadZ01}}||3783||2947||499||126||106||0||2||12||1 |- |53||52||{{u|Dimash Kenesbek}}||3759||3390||51||0||0||27||0||223||21 |- |54||50||{{u|Syrymzhan}}||3683||3525||1||154||0||0||0||1||0 |- |55||60||{{u|Majilis}}||3630||2996||100||0||97||0||0||16||0 |- |56||58||{{u|Esetok}}||3578||3077||395||2||161||205||8||285||138 |- |57||51||{{u|Ерқанат Рыскулбеков}}||3545||3392||3||0||4||0||0||32||0 |- |58||55||{{u|Maira Yessenbekova}}||3516||3169||48||0||0||0||0||6||2 |- |59||59||{{u|Нурасылл}}||3398||2997||193||0||18||0||0||50||8 |- |60||61||{{u|Nurbek Matzhani}}||3310||2987||58||40||1||55||0||201||62 |- |61||54||{{u|Юсуф Худайберген}}||3273||3188||0||0||103||0||0||34||0 |- |62||56||{{u|Hardworking}}||3272||3115||61||0||0||0||0||10||0 |- |63||62||{{u|BekaIITU}}||3227||2963||0||0||0||0||0||3||1 |- |64||53||{{u|Gulzat246}}||3168||3223||0||16||0||0||0||5||3 |- |65||115||{{u|Qanattan}}||3148||1173||0||0||0||0||0||2||0 |- |66||64||{{u|Yerzhankyzy}}||3041||2833||0||0||0||0||0||0||0 |- |67||83||{{u|MuratbekErkebulan}}||3023||1952||327||0||91||55||0||467||4 |- |68||65||{{u|Meruyert}}||2952||2787||0||0||0||0||0||0||1 |- |69||98||{{u|Абылай}}||2950||1478||328||33||139||126||0||488||144 |- |70||68||{{u|Dauren}}||2871||2462||0||14||0||0||0||68||6 |- |71||71||{{u|Даурен Шарипов}}||2822||2430||43||24||0||0||0||50||0 |- |72||110||{{u|KLBot2}}||2795||1291||0||0||1413||0||0||1||0 |- |73||67||{{u|Кырмызов}}||2700||2625||6||12||0||6||0||12||11 |- |74||78||{{u|Merey}}||2684||2200||0||239||0||0||0||0||2 |- |75||77||{{u|Магпар}}||2680||2217||91||88||13||11||0||183||30 |- |76||69||{{u|Kyrmyzy gul}}||2532||2462||9||0||0||0||0||30||4 |- |77||73||{{u|Abdi arman}}||2530||2309||0||0||0||0||0||2||5 |- |78||72||{{u|Сәуір 1}}||2475||2370||24||11||2||0||0||30||0 |- |79||89||{{u|Balaburgem}}||2473||1756||11||29||31||59||0||183||48 |- |80||74||{{u|Toktakynbaev}}||2471||2304||4||77||0||0||0||3||4 |- |81||75||{{u|G55}}||2468||2294||0||50||0||0||0||0||2 |- |82||70||{{u|Zhuka iitu}}||2445||2447||0||1||0||0||0||2||2 |- |83||108||{{u|Ordabekov Azamat}}||2424||1324||0||78||0||0||0||13||2 |- |84||82||{{u|Rasulbek Adil}}||2414||1983||126||0||13||1||0||195||44 |- |85||76||{{u|Unknown Alash}}||2338||2275||1||0||0||0||0||1||0 |- |86||84||{{u|Рахман999}}||2304||1897||103||22||34||4||0||97||35 |- |87||135||{{u|Бегулы Отагасы}}||2247||883||48||1||228||7||0||728||75 |- |88||97||{{u|Drift}}||2233||1501||22||2||710||1||0||4||2 |- |89||80||{{u|Egorkz}}||2232||2041||0||64||0||0||0||0||2 |- |90||85||{{u|Mira01}}||2229||1863||0||0||0||99||0||174||22 |- |91||79||{{u|Aizhanka aaa}}||2215||2076||0||0||0||0||0||0||0 |- |92||81||{{u|Bakdauren}}||2208||2015||0||103||0||0||0||14||4 |- |93||86||{{u|RaiymbekZh}}||2175||1856||8||3||20||0||0||82||86 |- |94||120||{{u|Әлинұр}}||2175||1102||132||43||47||101||0||580||48 |- |95||90||{{u|Mustafaalmas}}||2036||1720||94||0||243||0||0||37||5 |- |96||87||{{u|Kristianmusic}}||1938||1799||20||1||0||0||0||0||0 |- |97||92||{{u|Bauka91 91}}||1857||1617||0||0||0||0||0||0||1 |- |98||100||{{u|Daneker}}||1857||1414||0||256||0||0||0||1||2 |- |99||133||{{u|Esen48}}||1808||890||0||33||0||0||0||744||1 |- |100||88||{{u|Almatoswiki}}||1800||1781||0||0||0||0||0||11||0 |- |101||95||{{u|Тазагүл Ермаханова}}||1795||1517||8||0||86||1||0||38||29 |- |102||91||{{u|Malbakov Korkem Shamshievih}}||1710||1638||35||0||22||0||0||19||24 |- |103||96||{{u|Nelli}}||1666||1507||0||0||0||0||0||0||0 |- |104||105||{{u|ДолбоЯщер}}||1623||1345||1||0||112||1||0||5||0 |- |105||99||{{u|Araichik}}||1622||1453||110||78||0||0||0||2||1 |- |106||93||{{u|Nikolina Šepić}}||1613||1613||0||0||0||0||0||0||0 |- |107||94||{{u|Gliwi}}||1575||1569||3||0||0||0||0||0||0 |- |108||102||{{u|2rk}}||1552||1366||0||98||0||1||0||8||0 |- |109||104||{{u|Daniyal.aidarov5}}||1540||1348||0||0||7||0||0||123||9 |- |110||119||{{u|Wikuiser}}||1532||1119||203||0||93||0||51||23||10 |- |111||107||{{u|Аслан Жукенов}}||1496||1329||20||0||46||0||0||32||26 |- |112||121||{{u|Almagul Ibragimova}}||1490||1097||0||17||0||1||0||174||22 |- |113||136||{{u|Акбота Казыбекова}}||1480||882||0||91||0||0||0||39||0 |- |114||103||{{u|DinDK}}||1383||1353||0||0||0||0||0||2||0 |- |115||116||{{u|Rasulzhan}}||1371||1138||0||0||0||0||0||2||0 |- |116||114||{{u|Marksscheider}}||1351||1189||46||0||114||0||0||6||0 |- |117||106||{{u|Tulya}}||1344||1331||1||0||0||0||0||3||0 |- |118||111||{{u|Ayauly}}||1337||1252||0||28||0||0||0||0||1 |- |119||101||{{u|Nkiukr}}||1314||1403||44||0||40||4||0||1||0 |- |120||109||{{u|Tarih}}||1304||1304||0||0||0||0||0||0||0 |- |121||112||{{u|Wikiped4ik}}||1283||1199||0||59||0||0||0||6||1 |- |122||140||{{u|Jarnamaqaz}}||1278||829||380||20||0||0||0||15||0 |- |123||148||{{u|TemirlanSarsen}}||1277||757||6||58||31||0||0||197||14 |- |124||113||{{u|GulzhanOmarova}}||1248||1198||0||1||0||0||0||11||2 |- |125||117||{{u|Шілде}}||1223||1132||11||25||11||0||0||33||0 |- |126||128||{{u|IL68}}||1219||951||62||0||31||0||0||134||1 |- |127||118||{{u|Ziv}}||1202||1129||60||0||0||2||0||9||2 |- |128||125||{{u|Gulnar7}}||1178||1044||0||2||0||0||0||13||1 |- |129||228||{{u|Suleimen Koishybai}}||1156||284||0||0||0||0||0||785||0 |- |130||127||{{u|Aimanber}}||1150||1001||0||61||0||0||0||0||0 |- |131||124||{{u|Bailarbekov}}||1136||1047||0||0||0||0||0||3||1 |- |132||208||{{u|Айдос уики}}||1126||481||0||0||7||1||0||63||10 |- |133||122||{{u|Sergazyyev}}||1119||1069||0||13||0||0||0||1||2 |- |134||130||{{u|KoishymanovaG}}||1102||925||2||0||0||80||0||35||3 |- |135||126||{{u|Истеный казах}}||1096||1018||32||13||4||0||0||4||0 |- |136||129||{{u|Madina Kilybayeva}}||1083||934||0||0||0||0||0||2||2 |- |137||198||{{u|Kafarik}}||1075||526||47||7||15||2||0||22||4 |- |138||164||{{u|Akbota.b}}||1057||639||0||68||0||0||0||48||2 |- |139||139||{{u|Аян Жанайсов}}||1054||840||0||0||0||0||0||37||0 |- |140||123||{{u|Finderhannes}}||1049||1049||0||0||0||0||0||0||0 |- |141||137||{{u|Vyacheslav Nasretdinov}}||1029||882||16||0||0||0||0||5||0 |- |142||131||{{u|Orkaarys}}||993||916||0||0||0||0||0||0||0 |- |143||134||{{u|А.С.Кизиров}}||987||890||17||1||8||23||0||109||11 |- |144||147||{{u|P.Nurgisa}}||976||764||0||0||0||0||0||52||3 |- |145||132||{{u|Rayurad mc}}||973||899||0||0||0||0||0||0||0 |- |146||224||{{u|Fuzze123}}||964||338||59||0||46||0||0||26||504 |- |147||168||{{u|Aselhan}}||948||626||12||0||9||23||0||82||11 |- |148||141||{{u|Aldogarov}}||940||821||0||0||2||0||0||90||0 |- |149||143||{{u|Шайнүсіп}}||931||782||0||0||1||0||0||32||3 |- |150||145||{{u|Adiladil}}||906||767||0||0||0||0||0||0||1 |- |151||150||{{u|NErnur98}}||880||738||0||0||61||0||0||59||5 |- |152||163||{{u|Касымхан}}||866||641||0||2||0||0||0||19||5 |- |153||138||{{u|Chris die Seele}}||865||848||16||0||0||0||0||0||0 |- |154||142||{{u|Mukhin}}||850||807||0||0||0||0||0||0||0 |- |155||144||{{u|Stella~kkwiki}}||830||770||0||0||0||0||0||0||0 |- |156||192||{{u|Bakbergenov}}||820||539||0||170||0||0||0||15||1 |- |157||217||{{u|Dambler}}||819||424||15||5||10||0||0||229||10 |- |158||152||{{u|Aibol dos}}||813||704||0||0||0||0||0||0||0 |- |159||233||{{u|KaldarovNurymzhan}}||801||179||12||1||12||0||0||490||2 |- |160||180||{{u|Talghatuly}}||794||569||0||67||12||1||0||101||17 |- |161||155||{{u|Akba.nis.13}}||790||702||0||16||0||4||0||33||1 |- |162||153||{{u|Аязбаев Даурен}}||789||704||0||0||0||0||0||0||0 |- |163||149||{{u|Masalbaeva}}||787||741||0||0||0||0||0||1||0 |- |164||235||{{u|Абдрахманов Димаш}}||785||98||0||0||0||0||0||4||0 |- |165||157||{{u|Tylerdurdenkz}}||780||682||2||30||24||0||0||41||6 |- |166||173||{{u|DariaUrinbasarova21nis}}||777||596||0||1||0||0||0||12||0 |- |167||162||{{u|Azim Nurbergen}}||763||644||0||15||0||0||0||4||0 |- |168||151||{{u|Ташметов шахрух}}||743||720||0||0||0||0||0||4||0 |- |169||146||{{u|Mheidegger}}||739||765||7||2||0||0||0||6||3 |- |170||167||{{u|Panicgirl}}||739||635||0||17||0||0||0||10||1 |- |171||156||{{u|Mariko}}||734||684||0||0||0||0||0||0||0 |- |172||159||{{u|Rake}}||726||666||0||35||0||0||0||8||3 |- |173||165||{{u|Rasul kz91}}||723||638||0||12||0||0||0||1||0 |- |174||177||{{u|Muslim Qazaq}}||722||579||0||0||0||0||0||32||2 |- |175||226||{{u|Zhumalina}}||720||314||0||49||6||2||0||241||1 |- |176||160||{{u|Alfiya}}||719||662||0||17||0||0||0||3||2 |- |177||154||{{u|Дауткулова Ақмарал}}||713||704||0||1||0||0||0||6||1 |- |178||158||{{u|Εὐθυμένης}}||698||679||13||0||0||0||0||5||0 |- |179||166||{{u|Sultan bek}}||695||638||0||0||0||0||0||0||0 |- |180||213||{{u|Мира Белль}}||693||439||23||0||7||0||0||113||24 |- |181||200||{{u|Cekli829}}||690||523||3||0||24||1||0||46||36 |- |182||171||{{u|Nkipshak}}||684||612||0||0||0||0||0||0||0 |- |183||232||{{u|Sultan-balasi}}||676||236||24||0||356||0||0||28||2 |- |184||161||{{u|Epoxa-HH}}||674||662||0||0||5||0||0||10||1 |- |185||206||{{u|Saken kun}}||673||486||4||0||0||0||0||6||0 |- |186||170||{{u|KUckhocjothkei3}}||671||614||49||1||5||0||0||1||0 |- |187||223||{{u|Syrlybek}}||658||389||5||53||4||9||0||68||17 |- |188||196||{{u|Мұқтар Құндыз}}||656||529||0||0||0||0||0||2||0 |- |189||193||{{u|Баха}}||654||536||0||0||0||0||0||0||0 |- |190||176||{{u|Parmanova.ulbolsyn}}||651||584||1||25||0||2||0||4||21 |- |191||178||{{u|Амзе Магжан}}||645||570||0||0||0||0||0||47||0 |- |192||172||{{u|Капысова Айдана}}||642||603||0||0||0||0||0||0||0 |- |193||179||{{u|IArhunI}}||641||570||7||9||0||0||0||26||11 |- |194||220||{{u|Belekov Syrym}}||639||414||0||46||0||0||0||9||2 |- |195||182||{{u|Bauyr03}}||632||559||0||1||0||0||0||37||0 |- |196||194||{{u|Aseke16}}||624||532||25||0||7||1||0||17||12 |- |197||219||{{u|Айвентадор}}||622||420||15||0||0||0||0||152||13 |- |198||230||{{u|Zhandos02}}||620||261||3||4||11||0||0||247||0 |- |199||169||{{u|Tuttiorchestra687}}||615||615||0||0||0||0||0||3||2 |- |200||189||{{u|Makhanov}}||613||541||0||0||0||0||0||0||1 |- |201||175||{{u|Zhumabayeva Aiym}}||601||590||2||0||0||0||0||3||0 |- |202||183||{{u|Inkar}}||600||559||0||0||0||0||0||1||3 |- |203||185||{{u|Mma}}||599||545||0||0||0||0||0||0||0 |- |204||174||{{u|Юкке}}||599||594||1||2||44||0||0||9||3 |- |205||184||{{u|Mary}}||597||549||0||0||0||0||0||0||0 |- |206||234||{{u|Әбдіхалық Нарғыз}}||587||115||0||0||0||0||0||36||0 |- |207||187||{{u|Аскар}}||584||544||4||19||2||0||0||1||0 |- |208||181||{{u|Ұлан Тұрсынбек}}||576||564||0||0||0||0||0||0||0 |- |209||231||{{u|Eldar zh96}}||575||245||132||6||2||80||0||23||6 |- |210||191||{{u|AlibiKazken}}||569||540||0||0||0||0||0||23||0 |- |211||202||{{u|Badyroff}}||569||518||0||0||0||0||0||0||0 |- |212||197||{{u|Нурия}}||569||527||0||0||0||0||0||0||0 |- |213||210||{{u|Нақып Нұрғали}}||565||467||0||0||1||0||0||24||0 |- |214||207||{{u|Zhaniya92}}||562||485||0||0||0||0||0||13||1 |- |215||209||{{u|Alikhantanirbergennurlanuly}}||555||468||0||0||5||0||0||33||2 |- |216||201||{{u|Yamanzho}}||555||521||0||0||0||0||0||0||0 |- |217||190||{{u|Kuanysh Ismailov}}||547||541||0||0||7||0||0||2||0 |- |218||195||{{u|Egor Shustoff}}||541||532||0||0||0||0||0||0||0 |- |219||203||{{u|Niyazbek}}||534||510||0||0||0||0||0||3||0 |- |220||225||{{u|Dauylbai Aidar}}||533||325||204||0||0||0||0||1||0 |- |221||212||{{u|Olkikz}}||529||446||0||14||0||0||0||0||0 |- |222||199||{{u|Fornax}}||528||525||2||0||0||0||0||0||0 |- |223||186||{{u|Dzhos}}||527||545||0||0||0||0||0||0||0 |- |224||221||{{u|Нурсауле Нурмагамбетова}}||527||390||0||0||0||3||0||44||1 |- |225||222||{{u|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}||527||390||0||36||0||0||0||1||1 |- |226||188||{{u|Arachn0}}||523||543||0||0||0||0||0||1||0 |- |227||211||{{u|Tansholpan}}||522||459||0||0||0||0||0||0||0 |- |228||216||{{u|Adilbekkazykhanov}}||520||427||0||0||44||0||0||0||0 |- |229||229||{{u|Murat Karibay}}||520||272||183||0||0||0||27||7||8 |- |230||227||{{u|Mustazhap}}||520||308||11||0||0||2||0||122||12 |- |231||205||{{u|Karina Nurtazina}}||518||508||0||0||0||0||0||0||0 |- |232||218||{{u|Chingiz Nazbiev}}||516||422||29||0||54||12||0||0||0 |- |233||215||{{u|HBSH NIS 7B KASIET}}||514||429||0||0||0||0||0||5||0 |- |234||214||{{u|Albergenius}}||510||434||42||1||2||0||0||1||0 |- |235||204||{{u|Almatrkh}}||510||510||0||0||0||0||0||0||0 |- |236||236||{{u|Friction27}}||506||17||0||0||0||0||0||1||0 |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Қатысушылар]] 1ebne4y5vt0pgocutiupiiytd9joe7d 4 675089 3683568 3683097 2026-10-19T11:01:04Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3683568 wikitext text/x-wiki {{shortcut|УП:ӨСБ}}<center>Әрбір бағанда көрсетілген кеңістіктегі және оның талқылауындағы өңдеулер саны берілген. Ең алдымен жалпы түзетулер бойынша сұрыпталған және нөмірленген. Жергілікті жалаусыз ғаламдық боттар көкпен ерекшеленген. {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !#!!{{abbr|#м/о|мақалалардағы өңдеме саны бойынша орны|0}}!!Қатысушы!!Барлық өңдемесі!!Мақалалар!!Үлгілер!!Файлдар!!Санаттар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Қатысушы беттері!!Метапедиялық (Уикипедия) |- |1||1||{{u|BolatbekBot}}||515611||380088||110090||1||5897||3||1||19437||23 |- |2||2||{{u|EmausBot}}||145909||131270||957||0||13593||6||0||61||22 |- |3||3||{{u|ArystanbekBot}}||133315||127384||925||15||62||17||10||2859||2018 |-style="background-color:#ccf" |4||4||{{u|Legobot}}||119562||112796||457||0||6067||15||0||85||142 |- |5||120||{{u|New user message}}||114427||1||0||0||0||0||0||114426||0 |-style="background-color:#ccf" |6||6||{{u|MerlIwBot}}||105848||88192||6297||0||10800||24||0||36||497 |- |7||5||{{u|InternetArchiveBot}}||99016||99016||0||0||0||0||0||0||0 |- |8||7||{{u|GaiJinBot}}||79287||79272||7||0||0||0||0||3||5 |- |9||8||{{u|BekusBot}}||50437||50144||232||3||53||0||0||4||1 |- |10||9||{{u|YFdyh-bot}}||43052||41962||1||0||1089||0||0||0||0 |- |11||10||{{u|Xqbot}}||26627||22841||42||0||3648||2||0||72||22 |- |12||11||{{u|Luckas-bot}}||22672||17393||3||0||5264||1||0||8||3 |- |13||18||{{u|TXiKiBoT}}||18277||8489||13||0||9719||0||0||56||0 |-style="background-color:#ccf" |14||12||{{u|ZéroBot}}||17394||14826||0||0||2561||0||0||7||0 |- |15||13||{{u|CommonsDelinker}}||14833||13805||472||1||0||84||0||391||41 |- |16||14||{{u|Kasymbot}}||13727||13230||240||4||8||22||0||169||42 |- |17||15||{{u|SieBot}}||13060||12828||0||0||214||0||0||18||0 |- |18||20||{{u|VolkovBot}}||11474||7766||1||0||3545||4||0||24||134 |- |19||17||{{u|Makecat-bot}}||9816||8904||0||0||908||0||0||3||1 |- |20||19||{{u|WikitanvirBot}}||9373||8086||0||0||1283||0||0||2||2 |- |21||16||{{u|Kia content bot}}||9112||9112||0||0||0||0||0||0||0 |- |22||21||{{u|JAnDbot}}||8787||7290||40||0||1309||6||0||16||126 |- |23||24||{{u|Nurtenge}}||8076||5477||980||137||666||40||24||533||200 |-style="background-color:#ccf" |24||22||{{u|Addbot}}||7606||6151||1043||1||295||18||0||5||90 |-style="background-color:#ccf" |25||38||{{u|ArthurBot}}||7543||2785||26||0||4714||6||0||12||0 |- |26||122||{{u|Acebot}}||7483||0||7482||0||0||0||0||1||0 |- |27||26||{{u|Vagobot}}||7329||4672||63||0||2585||0||0||3||6 |- |28||23||{{u|Escarbot}}||7057||5767||14||0||1188||2||0||82||4 |- |29||25||{{u|BilgishShezhireshiBot}}||5298||5298||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |30||28||{{u|JackieBot}}||5114||4266||10||0||828||1||0||7||2 |-style="background-color:#ccf" |31||30||{{u|RedBot}}||4625||3703||3||0||916||1||0||2||0 |- |32||27||{{u|Muhammad Abul-Futooh}}||4617||4616||0||0||0||0||0||1||0 |- |33||29||{{u|MelancholieBot}}||4423||4206||2||0||210||0||0||5||0 |-style="background-color:#ccf" |34||34||{{u|TjBot}}||4251||3315||0||0||935||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |35||31||{{u|Dexbot}}||3737||3676||0||0||51||0||0||10||0 |-style="background-color:#ccf" |36||33||{{u|LaaknorBot}}||3689||3493||0||0||196||0||0||0||0 |- |37||32||{{u|Robbot}}||3541||3540||0||0||0||1||0||0||0 |- |38||39||{{u|FoxBot}}||3339||2620||5||0||680||0||0||34||0 |- |39||35||{{u|NurbekBot}}||3243||3240||0||0||0||0||0||2||1 |-style="background-color:#ccf" |40||55||{{u|MastiBot}}||3200||1171||31||0||1990||0||0||2||6 |- |41||36||{{u|AlleborgoBot}}||3142||3125||0||0||0||0||0||17||0 |- |42||37||{{u|Thijs!bot}}||2934||2918||3||0||2||0||0||11||0 |-style="background-color:#ccf" |43||52||{{u|KLBot2}}||2705||1291||0||0||1413||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |44||40||{{u|HRoestBot}}||2464||2463||0||0||0||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |45||41||{{u|JYBot}}||2395||2262||0||0||133||0||0||0||0 |- |46||44||{{u|Idioma-bot}}||2182||2026||16||0||109||6||0||23||2 |- |47||46||{{u|AvocatoBot}}||2151||1912||0||0||231||0||0||6||2 |- |48||42||{{u|Ptbotgourou}}||2059||2034||0||0||5||0||0||20||0 |-style="background-color:#ccf" |49||43||{{u|KamikazeBot}}||2050||2034||0||0||14||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |50||45||{{u|Ripchip Bot}}||1967||1943||0||0||22||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |51||47||{{u|Rubinbot}}||1930||1848||0||0||80||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |52||49||{{u|CarsracBot}}||1771||1666||12||0||32||0||0||61||0 |-style="background-color:#ccf" |53||48||{{u|Dinamik-bot}}||1703||1701||0||0||0||0||0||2||0 |- |54||50||{{u|Aitan bot}}||1552||1533||0||0||0||0||0||19||0 |-style="background-color:#ccf" |55||51||{{u|DixonDBot}}||1520||1502||0||0||17||0||0||0||1 |- |56||57||{{u|AvicBot}}||1474||1078||0||0||337||0||0||58||1 |-style="background-color:#ccf" |57||53||{{u|YiFeiBot}}||1362||1194||69||0||84||9||0||0||3 |- |58||72||{{u|BotMultichill}}||1277||528||1||0||738||0||0||10||0 |- |59||54||{{u|Justincheng12345-bot}}||1235||1192||2||0||40||0||0||0||1 |- |60||82||{{u|CommonsTicker~kkwiki}}||1233||279||0||0||0||0||0||9||945 |- |61||62||{{u|Purbo T}}||1179||884||0||0||275||0||0||20||0 |- |62||64||{{u|Synthebot}}||1170||859||0||0||310||0||0||0||1 |-style="background-color:#ccf" |63||60||{{u|Movses-bot}}||1158||1018||0||0||136||0||0||1||3 |- |64||65||{{u|JhsBot}}||1135||844||2||0||277||0||0||12||0 |-style="background-color:#ccf" |65||56||{{u|Gerakibot}}||1123||1080||10||0||16||2||0||4||11 |- |66||58||{{u|TuranBot}}||1119||1045||28||2||4||6||0||28||6 |- |67||59||{{u|PipepBot}}||1047||1032||0||0||1||0||0||13||1 |- |68||61||{{u|Mjbmrbot}}||1030||903||0||0||125||0||0||1||1 |- |69||67||{{u|HerculeBot}}||903||777||1||0||116||0||0||8||1 |-style="background-color:#ccf" |70||63||{{u|MystBot}}||879||863||2||0||0||0||0||14||0 |-style="background-color:#ccf" |71||68||{{u|Amirobot}}||805||738||0||0||66||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |72||66||{{u|Jotterbot}}||781||781||0||0||0||0||0||0||0 |- |73||73||{{u|HiW-Bot}}||616||513||61||0||40||0||0||1||1 |-style="background-color:#ccf" |74||71||{{u|DarafshBot}}||585||534||11||0||40||0||0||0||0 |- |75||69||{{u|AZatBot}}||576||576||0||0||0||0||0||0||0 |- |76||128||{{u|H2Bot}}||553||0||0||0||0||0||0||553||0 |-style="background-color:#ccf" |77||70||{{u|PixelBot}}||548||541||0||0||0||0||0||7||0 |-style="background-color:#ccf" |78||77||{{u|DSisyphBot}}||505||356||15||0||128||6||0||0||0 |- |79||74||{{u|Almabot}}||501||427||0||0||56||0||0||5||13 |-style="background-color:#ccf" |80||98||{{u|Obersachsebot}}||494||46||437||0||10||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |81||75||{{u|CocuBot}}||464||395||0||0||58||0||0||11||0 |-style="background-color:#ccf" |82||76||{{u|SilvonenBot}}||413||380||0||0||27||0||0||6||0 |- |83||78||{{u|Minsbot}}||407||316||0||0||91||0||0||0||0 |- |84||84||{{u|Darkicebot}}||346||204||1||0||130||0||0||11||0 |- |85||80||{{u|MahdiBot}}||332||290||21||0||13||0||0||6||2 |- |86||79||{{u|Kasymovbot}}||311||296||7||0||0||1||0||3||4 |-style="background-color:#ccf" |87||88||{{u|SassoBot}}||305||153||0||0||143||0||0||9||0 |- |88||83||{{u|Memty Bot}}||304||205||0||0||87||0||0||3||9 |-style="background-color:#ccf" |89||81||{{u|D'ohBot}}||282||281||0||0||1||0||0||0||0 |- |90||89||{{u|Chandlerriggs5}}||279||148||2||0||2||0||0||107||14 |-style="background-color:#ccf" |91||95||{{u|DragonBot}}||245||59||0||0||186||0||0||0||0 |- |92||85||{{u|SpBot}}||219||199||3||0||15||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |93||87||{{u|Chobot}}||218||175||0||0||41||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |94||86||{{u|KiranBOT}}||186||184||0||0||0||0||0||2||0 |- |95||127||{{u|MBHbot}}||152||0||0||0||0||0||0||0||152 |- |96||129||{{u|MGA73bot}}||152||0||0||152||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |97||90||{{u|タチコマ robot}}||138||115||7||0||0||2||0||12||2 |-style="background-color:#ccf" |98||91||{{u|MSBOT}}||117||97||1||0||19||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |99||94||{{u|NjardarBot}}||113||62||0||0||49||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |100||93||{{u|Billinghurst}}||98||72||1||0||0||0||1||24||0 |- |101||103||{{u|DBot}}||97||21||0||0||3||1||0||70||2 |- |102||92||{{u|Zwobot}}||85||81||0||0||0||0||0||4||0 |-style="background-color:#ccf" |103||96||{{u|FiriBot}}||58||51||4||0||0||0||0||0||3 |-style="background-color:#ccf" |104||97||{{u|Muro Bot}}||54||47||0||0||1||0||0||4||2 |-style="background-color:#ccf" |105||99||{{u|Loveless}}||53||42||0||0||10||0||0||1||0 |- |106||100||{{u|Alexbot}}||49||36||1||0||2||0||0||9||1 |- |107||101||{{u|AshinaBot}}||35||33||0||0||0||0||0||2||0 |- |108||102||{{u|Byrialbot}}||31||29||0||0||2||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |109||104||{{u|Aibot}}||26||21||0||0||5||0||0||0||0 |- |110||125||{{u|AlinurBot}}||23||0||14||0||2||0||0||6||1 |-style="background-color:#ccf" |111||105||{{u|Soulbot}}||21||14||0||0||0||0||0||7||0 |- |112||110||{{u|QarakesekBot}}||18||8||4||0||2||0||0||2||1 |-style="background-color:#ccf" |113||107||{{u|StigBot}}||14||11||0||0||2||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |114||106||{{u|Broadbot}}||12||12||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |115||130||{{u|MenoBot}}||11||0||0||0||0||0||0||11||0 |-style="background-color:#ccf" |116||108||{{u|Ver-bot}}||11||11||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |117||109||{{u|AHbot}}||9||9||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |118||112||{{u|Kwjbot}}||7||6||0||0||1||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |119||111||{{u|MagnusA.Bot}}||7||7||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |120||132||{{u|Cbrown1023}}||6||0||0||0||0||0||0||6||0 |-style="background-color:#ccf" |121||113||{{u|DirlBot}}||6||5||1||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |122||115||{{u|Ebrambot}}||6||4||0||0||2||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |123||114||{{u|GhalyBot}}||5||5||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |124||134||{{u|Abigor}}||5||0||0||0||0||0||0||5||0 |- |125||117||{{u|NurlanBot}}||4||2||0||0||0||0||0||1||1 |-style="background-color:#ccf" |126||136||{{u|Taavi}}||4||0||0||0||0||0||0||4||0 |- |127||124||{{u|YurikBot}}||3||0||0||0||0||0||1||2||0 |- |128||116||{{u|ZhaksilikBot}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |129||135||{{u|ChuispastonBot}}||3||0||0||0||0||0||0||3||0 |-style="background-color:#ccf" |130||118||{{u|Rezabot}}||3||2||0||0||0||0||0||1||0 |- |131||123||{{u|Polat Alemdarbot}}||2||0||0||0||0||0||0||2||0 |- |132||126||{{u|AmanBot}}||2||0||1||0||0||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |133||131||{{u|Zorrobot}}||2||0||0||0||0||0||0||2||0 |- |134||121||{{u|SoxBot}}||1||0||0||0||0||0||0||1||0 |- |135||119||{{u|Sagzhanbot}}||1||1||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |136||133||{{u|KhanBot}}||1||0||0||0||0||0||0||1||0 |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Боттар]] 8nj5p85rac2bsor14z835isw2v7vnv0 4 675116 3683191 3682413 2026-10-18T13:07:17Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3683191 wikitext text/x-wiki {{shortcut|УП:ББҚ}}<center>{{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !#!!Қатысушы!!Мақалалар!!Бағыттау беттері!!Айрық беттер!!Үлгілер!!Санаттар!!Файлдар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Метапедиялық (Уикипедия) |-style="background-color:#ddf" |||{{u|BolatbekBot}}||107914||25626||5||36754||4335||0||11||0||0 |- |1||{{u|Мықтыбек Оразтайұлы}}||8215||1157||3||152||7079||147||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Kia content bot}}||7806||945||164||0||0||0||0||0||0 |- |2||{{u|Салиха}}||7384||84||695||187||814||2149||0||0||1 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|NurbekBot}}||3123||114||2||0||0||0||0||0||0 |- |3||{{u|Мағыпар}}||2765||42||0||61||33||607||1||0||0 |- |4||{{u|Ерден Карсыбеков}}||2645||103||14||201||108||0||57||0||4 |- |5||{{u|SSE}}||2182||97||3||165||0||106||0||0||0 |- |6||{{u|Meruyert}}||1939||63||1||0||0||0||0||0||0 |- |7||{{u|Maira Yessenbekova}}||1751||45||2||31||0||0||0||0||0 |- |8||{{u|Polat Alemdar}}||1709||483||50||139||16||111||0||0||10 |- |9||{{u|Dinkaz}}||1592||141||4||0||0||115||0||0||0 |- |10||{{u|Орел Карл}}||1418||328||1||337||90||24||0||2||0 |- |11||{{u|Yerzhankyzy}}||1392||35||2||0||0||0||0||0||0 |- |12||{{u|Hardworking}}||1359||63||0||42||0||0||0||0||0 |- |13||{{u|Alamgir}}||1358||105||4||2||410||8||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Aitan bot}}||1342||156||5||0||0||0||0||0||0 |- |14||{{u|Abdi arman}}||1341||34||0||0||0||0||0||0||0 |- |15||{{u|Bolatbek}}||1311||982||33||2132||529||148||160||18||78 |- |16||{{u|Toktakynbaev}}||1281||43||2||4||0||73||0||0||0 |- |17||{{u|Gulzat246}}||1274||97||5||0||0||16||0||0||0 |- |18||{{u|Zhuka iitu}}||1191||90||2||0||0||1||0||0||0 |- |19||{{u|Zhigitbek}}||1178||34||2||0||25||0||0||0||0 |- |20||{{u|Bauka91 91}}||1164||50||3||0||0||0||0||0||0 |- |21||{{u|GanS NIS}}||1083||220||61||197||437||52||14||0||52 |- |22||{{u|Ulan}}||1073||628||59||108||3227||77||0||0||17 |- |23||{{u|Nurkhan}}||999||105||14||345||4||26||0||1||0 |- |24||{{u|Aizhanka aaa}}||998||19||0||0||0||0||0||0||0 |- |25||{{u|AlefZet}}||994||459||57||1269||261||95||1||49||25 |- |26||{{u|BekaIITU}}||993||32||6||0||0||0||0||0||0 |- |27||{{u|Aghia7}}||956||116||0||0||0||1||0||0||0 |- |28||{{u|2rk}}||923||43||1||0||0||97||0||0||0 |- |29||{{u|G55}}||917||42||0||0||0||50||0||0||0 |- |30||{{u|82.200.154.115}}||877||41||7||16||4||0||0||0||0 |- |31||{{u|Bakdauren}}||877||32||0||0||0||102||0||0||0 |- |32||{{u|Kaiyr}}||870||308||43||21||72||7||25||3||3 |- |33||{{u|Egorkz}}||860||56||3||0||0||64||0||0||0 |- |34||{{u|Rasulzhan}}||847||37||1||0||0||0||0||0||0 |- |35||{{u|Ayauly}}||846||37||0||0||0||28||0||0||0 |- |36||{{u|Ismukhammed}}||815||109||1||475||173||223||346||0||3 |- |37||{{u|Ordabekov Azamat}}||766||19||2||0||0||72||0||0||0 |- |38||{{u|Kyrmyzy gul}}||749||44||3||1||0||0||0||0||0 |- |39||{{u|Merey}}||736||51||0||0||0||237||0||0||0 |- |40||{{u|1nter pares}}||725||354||1||10||1541||3||0||0||4 |- |41||{{u|Araichik}}||629||53||0||100||0||75||0||0||0 |- |42||{{u|DinDK}}||613||17||0||0||0||0||0||0||0 |- |43||{{u|Nelli}}||580||21||2||0||0||0||0||0||0 |- |44||{{u|Nurken}}||576||556||3||665||5049||32||15||3||4 |- |45||{{u|Нурасылл}}||557||17||0||6||9||0||0||0||0 |- |46||{{u|Sagzhan}}||555||92||2||23||224||30||0||0||0 |- |47||{{u|Casserium}}||548||188||72||76||337||50||0||7||0 |- |48||{{u|Нұрлан Рахымжанов}}||547||1628||168||18||7583||188||0||1||11 |- |49||{{u|Azim Nurbergen}}||535||11||17||0||0||15||0||0||0 |- |50||{{u|Dauren}}||528||34||1||0||0||14||0||0||0 |- |51||{{u|Zhaksilik}}||518||30||0||3||5||25||9||0||0 |- |52||{{u|Masalbaeva}}||515||16||2||0||0||0||0||0||0 |- |53||{{u|GulzhanOmarova}}||508||10||8||0||0||1||0||0||0 |- |54||{{u|Аян Жанайсов}}||489||26||0||0||0||0||0||0||0 |- |55||{{u|P.Nurgisa}}||478||18||18||0||0||0||0||0||0 |- |56||{{u|Daneker}}||468||23||0||0||0||250||0||0||0 |- |57||{{u|Nick jan}}||456||155||1||0||0||67||0||0||0 |- |58||{{u|Inkar}}||452||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |59||{{u|Аскаров}}||449||53||0||11||0||82||0||0||0 |- |60||{{u|Malbakov Korkem Shamshievih}}||437||9||4||13||13||0||0||0||0 |- |61||{{u|Sergazyyev}}||435||19||3||0||0||13||0||0||0 |- |62||{{u|TheNomadEditor}}||427||37||0||0||1600||3||0||0||0 |- |63||{{u|Bailarbekov}}||408||10||1||0||0||0||0||0||0 |- |64||{{u|Акбота Казыбекова}}||408||33||3||0||0||90||0||0||0 |- |65||{{u|Tulya}}||397||27||1||0||0||0||0||0||0 |- |66||{{u|Ashina}}||390||181||3||56||22||38||31||0||21 |- |67||{{u|Abdrazakhova a}}||383||12||0||0||0||14||0||0||0 |- |68||{{u|Касымхан}}||377||13||0||0||0||2||0||0||0 |- |69||{{u|Stella~kkwiki}}||375||20||8||0||0||0||0||0||0 |- |70||{{u|Mariko}}||368||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |71||{{u|Амзе Магжан}}||360||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |72||{{u|Wikiped4ik}}||356||30||0||0||0||58||0||0||0 |- |73||{{u|Аязбаев Даурен}}||356||9||36||0||0||0||0||0||0 |- |74||{{u|Madina Kilybayeva}}||350||10||0||0||0||0||0||0||0 |- |75||{{u|Akbota.b}}||345||13||0||0||0||63||0||0||0 |- |76||{{u|TalgatSnow}}||343||161||4||109||381||70||0||15||0 |- |77||{{u|Erboldilyara}}||337||150||1||0||179||0||0||0||0 |- |78||{{u|Makhanov}}||336||31||0||0||0||0||0||0||0 |- |79||{{u|Batyrbek.kz}}||317||304||207||23||499||7||1||0||0 |- |80||{{u|Olkikz}}||306||19||1||0||0||14||0||0||0 |- |81||{{u|Murager Seraly}}||305||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |82||{{u|Btalgat}}||304||0||108||0||0||0||0||0||0 |- |83||{{u|Alphy Haydar}}||303||197||4||7||17||1||0||0||0 |- |84||{{u|Alfiya}}||299||13||1||0||0||17||0||0||0 |- |85||{{u|AnelK NIS}}||279||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |86||{{u|Rayurad mc}}||274||51||1||0||0||0||0||0||0 |- |87||{{u|ShadZ01}}||273||30||0||70||82||72||0||2||0 |- |88||{{u|Нақып Нұрғали}}||272||12||1||0||0||0||0||0||0 |- |89||{{u|Esetok}}||271||499||32||72||128||2||33||2||4 |- |90||{{u|Panicgirl}}||265||10||0||0||0||17||0||0||0 |- |91||{{u|Shynbolat}}||263||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |92||{{u|Kas77777}}||261||10||0||0||0||9||0||0||0 |- |93||{{u|Капысова Айдана}}||252||1||17||0||0||0||0||0||0 |- |94||{{u|Mary}}||247||30||2||0||0||0||0||0||0 |- |95||{{u|Orkaarys}}||243||11||4||0||0||0||0||0||0 |- |96||{{u|Rake}}||242||11||0||0||0||35||0||0||0 |- |97||{{u|Liquorkaru}}||241||46||1||4||5||171||0||0||0 |- |98||{{u|Amangeldi Mukhamejan}}||232||318||4||873||101||121||176||24||49 |- |99||{{u|Sazhlo}}||226||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |100||{{u|Gulnar7}}||225||15||0||0||0||2||0||0||0 |- |101||{{u|Eranz}}||224||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |102||{{u|Ergalym}}||223||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |103||{{u|Belekov Syrym}}||222||5||0||0||0||45||0||0||0 |- |104||{{u|Магпар}}||221||15||1||4||13||63||0||0||0 |- |105||{{u|Rasul kz91}}||220||18||2||0||0||12||0||0||0 |- |106||{{u|Andrey 1002}}||218||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |107||{{u|KoishymanovaG}}||217||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |108||{{u|Ардак Нурмаханова}}||217||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |109||{{u|Shymnis 7b dayana}}||211||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |110||{{u|AkaMasteR}}||207||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |111||{{u|Coffee86}}||206||65||2||0||5||0||0||0||0 |- |112||{{u|Dauylbai Aidar}}||205||1||0||132||0||0||0||0||0 |- |113||{{u|Isslam}}||204||8||3||0||0||0||0||0||0 |- |114||{{u|Aimanber}}||202||6||0||0||0||57||0||0||0 |- |115||{{u|Jess from GS}}||200||8||4||0||0||0||0||0||0 |- |116||{{u|Баха}}||199||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |117||{{u|Adiladil}}||196||13||0||0||0||0||0||0||0 |- |118||{{u|Yessenbay}}||195||3||3||0||0||0||0||0||0 |- |119||{{u|Sabinabekkulnis}}||194||33||0||0||0||0||0||0||0 |- |120||{{u|Qozha}}||192||65||0||0||6||0||1||0||0 |- |121||{{u|GaiJin}}||191||100||10||95||153||15||3||1||49 |- |122||{{u|Yerlik}}||187||2||18||0||0||0||0||0||0 |- |123||{{u|Нурия}}||187||0||31||0||0||0||0||0||0 |- |124||{{u|Абдухамитова Асем}}||183||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |125||{{u|Alukaaika}}||182||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |126||{{u|Qarakesek}}||179||159||3||12||13||71||0||0||21 |- |127||{{u|Sultan bek}}||179||13||0||0||0||0||0||0||0 |- |128||{{u|Syrymzhan}}||177||0||0||0||0||152||0||0||0 |- |129||{{u|Балнұр Сүгірәлиева}}||173||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |130||{{u|Айдос уики}}||169||0||0||0||6||0||0||0||0 |- |131||{{u|Bakbergenov}}||168||4||0||0||0||167||0||0||0 |- |132||{{u|Badyroff}}||165||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |133||{{u|Mista m}}||165||6||3||0||0||0||0||0||0 |- |134||{{u|Ekontai}}||162||13||3||0||0||0||0||0||0 |- |135||{{u|Giovani90}}||158||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |136||{{u|Dinarakukenova}}||157||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |137||{{u|Оразгелді Гүлмира}}||157||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |138||{{u|Aibol dos}}||156||8||2||0||0||0||0||0||0 |- |139||{{u|Аскар}}||154||7||0||0||1||18||0||0||0 |- |140||{{u|Daniyar}}||153||224||5||141||114||270||123||0||6 |- |141||{{u|Ali.otkelbayev}}||152||6||2||0||0||2||0||0||0 |- |142||{{u|Дауткулова Ақмарал}}||151||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |143||{{u|Мұқтар Құндыз}}||151||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |144||{{u|Almat IS106R}}||149||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |145||{{u|Arystanbek}}||147||242||7||555||261||206||110||363||309 |- |146||{{u|Zhumabayeva Aiym}}||147||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |147||{{u|Еркін Мадина}}||147||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |148||{{u|Anvar1101}}||146||18||4||0||0||15||0||0||0 |- |149||{{u|Tursinay}}||146||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |150||{{u|Akba.nis.13}}||144||4||0||0||0||16||0||0||0 |- |151||{{u|Asslan best}}||144||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |152||{{u|Тұран}}||143||56||1||4||77||20||0||0||0 |- |153||{{u|Almer}}||142||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |154||{{u|Mukhin}}||140||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |155||{{u|Marksscheider}}||139||202||0||5||92||0||0||0||0 |- |156||{{u|Nurgul-Ayapova}}||139||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |157||{{u|ASLANTORRET}}||138||17||2||0||0||0||0||0||0 |- |158||{{u|Majilis}}||138||39||0||4||68||0||0||0||0 |- |159||{{u|Amangali}}||137||5||2||0||0||2||0||0||0 |- |160||{{u|Lord kainon}}||137||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |161||{{u|Aidyn91}}||136||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |162||{{u|EraAhmer}}||134||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |163||{{u|Miras IITU}}||134||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |164||{{u|Nkipshak}}||134||9||2||0||0||0||0||0||0 |- |165||{{u|Nurs}}||133||3||2||0||0||0||0||0||0 |- |166||{{u|MegaKz}}||132||4||6||0||0||0||0||0||0 |- |167||{{u|Aitolkyn}}||131||2||0||0||0||2||0||0||0 |- |168||{{u|Shim99}}||129||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |169||{{u|Shynassylov}}||129||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |170||{{u|Алия Султанмуратова}}||129||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |171||{{u|Бергалиев}}||129||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |172||{{u|Gauhar}}||127||9||2||0||0||1||0||0||0 |- |173||{{u|Kuandyk97}}||127||3||0||0||0||50||0||0||0 |- |174||{{u|Nursultan nur}}||126||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |175||{{u|Fariiiza KABYL}}||123||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |176||{{u|Kuatov Kanat}}||122||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |177||{{u|Калыбай Салтанат}}||122||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |178||{{u|Nurtenge}}||121||32||3||128||193||59||1||5||2 |- |179||{{u|Сәуір 1}}||121||15||0||3||1||5||0||0||0 |- |180||{{u|137.132.3.10}}||118||58||0||0||0||0||0||0||0 |- |181||{{u|Umka}}||117||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |182||{{u|Tylerdurdenkz}}||114||2||1||1||15||25||0||0||0 |- |183||{{u|Азамат Болатұлы}}||114||2||0||0||0||57||0||0||0 |- |184||{{u|6ri11iant}}||113||3||3||0||0||0||0||0||0 |- |185||{{u|Nazik ktl}}||113||15||0||0||0||0||0||0||0 |- |186||{{u|ShymNIS 9BSunkarJR11}}||112||11||1||0||0||0||0||0||0 |- |187||{{u|Shyngys***}}||112||6||5||0||0||0||0||0||0 |- |188||{{u|Zhaniya92}}||112||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |189||{{u|I.torebekkyzy01}}||111||27||0||0||0||0||0||0||0 |- |190||{{u|Armanayk}}||110||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |191||{{u|Galjat1992}}||110||18||0||0||0||0||0||0||0 |- |192||{{u|Mariyam}}||110||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |193||{{u|Sagitora}}||110||13||4||0||0||0||0||0||0 |- |194||{{u|Itwnik}}||109||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |195||{{u|True useR}}||109||10||0||0||1||0||0||0||0 |- |196||{{u|Mira01}}||108||11||0||0||0||0||19||0||1 |- |197||{{u|Adik}}||107||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |198||{{u|Baizhanov nursultan}}||107||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |199||{{u|Yerkezhan Nis}}||107||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |200||{{u|Абылай}}||106||44||3||103||98||26||17||0||8 |- |201||{{u|Baha99}}||105||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |202||{{u|Bgalimzh}}||105||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |203||{{u|Талгат Ибраев}}||105||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |204||{{u|Шайнүсіп}}||105||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |205||{{u|Madina Kali}}||103||2||0||0||0||9||0||0||0 |- |206||{{u|IL68}}||102||11||0||48||29||0||0||0||0 |- |207||{{u|Kafarik}}||102||150||0||26||4||7||1||0||2 |- |208||{{u|Ulai}}||102||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |209||{{u|Қабиденов Сакен}}||101||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |210||{{u|Arkow}}||100||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |211||{{u|Aizhok}}||99||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |212||{{u|Bakhytbek}}||99||9||0||0||0||0||0||0||0 |- |213||{{u|Mma}}||99||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |214||{{u|Drift}}||98||62||6||17||422||1||0||0||0 |- |215||{{u|NIS Semey Moldir}}||98||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |216||{{u|Юсуф Худайберген}}||98||30||0||0||36||0||0||0||0 |- |217||{{u|Euphoria~kkwiki}}||97||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |218||{{u|IArhunI}}||97||55||0||0||0||9||0||0||0 |- |219||{{u|Dana kushen}}||96||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |220||{{u|MuratbekErkebulan}}||96||21||0||70||83||0||11||0||0 |- |221||{{u|NIS Kelsingazin Yerassyl}}||96||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |222||{{u|Байдуллаев Абылайхан}}||96||13||0||0||0||0||0||0||0 |- |223||{{u|Araika11nis}}||95||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |224||{{u|NIS Zhuldyz}}||95||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |225||{{u|Ilyasseawave}}||94||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |226||{{u|Mariya}}||94||1||0||0||0||29||0||0||0 |- |227||{{u|Niyarov Azamat}}||93||9||1||0||0||0||0||0||0 |- |228||{{u|Niyazbek}}||93||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |229||{{u|Ali Rustamov}}||92||1||0||89||0||0||0||0||0 |- |230||{{u|Amanek}}||92||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |231||{{u|Epoxa-HH}}||92||9||1||0||5||0||0||0||0 |- |232||{{u|Zhanseit}}||92||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |233||{{u|Aiganym Moldagulova}}||91||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |234||{{u|Sanzhar s}}||91||2||2||0||0||0||0||0||0 |- |235||{{u|Almas Kenebay}}||90||13||1||0||0||0||0||0||0 |- |236||{{u|ShymNis 8cSAruzhan}}||90||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |237||{{u|Erka it}}||89||6||2||0||0||0||0||0||0 |- |238||{{u|HBSH NIS 7B KASIET}}||89||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |239||{{u|Djduxhx}}||88||8||0||0||24||13||0||0||0 |- |240||{{u|Dxz3817}}||88||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |241||{{u|Nurlybay}}||88||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |242||{{u|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}||88||10||0||0||0||36||0||0||0 |- |243||{{u|Eldar.mir}}||87||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |244||{{u|Legendary777}}||87||7||1||0||0||0||0||0||0 |- |245||{{u|ShymNis 8aNurlybanu}}||87||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |246||{{u|Wiki PSP}}||87||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |247||{{u|Alima}}||86||2||0||0||0||0||0||0||7 |- |248||{{u|Аягөз Загиева}}||86||14||0||0||0||0||0||0||0 |- |249||{{u|Abulkhair}}||85||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |250||{{u|Eszhanov}}||85||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |251||{{u|TemirlanSarsen}}||85||1||0||2||26||52||0||0||0 |- |252||{{u|Aiba-diamantik}}||84||1||0||0||0||4||0||0||0 |- |253||{{u|Doors}}||84||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |254||{{u|Adaulet}}||83||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |255||{{u|Dina2013a}}||83||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |256||{{u|Madi Dos}}||83||22||0||55||30||40||6||0||3 |- |257||{{u|Zamantay}}||83||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |258||{{u|Zhortabayev}}||83||3||1||0||0||9||0||0||0 |- |259||{{u|Ақбота Архабаева}}||83||16||1||0||0||0||0||0||0 |- |260||{{u|Aliba}}||82||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |261||{{u|Bauka}}||82||3||0||26||1||2||0||0||0 |- |262||{{u|SemeyNIS AshimovaZhuldyz}}||82||5||0||0||0||2||0||0||0 |- |263||{{u|Аружан Жамбулатова}}||82||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |264||{{u|Жуланова Жанель}}||82||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |265||{{u|Сейтхан Мұхамеджан}}||82||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |266||{{u|SEMANUR}}||81||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |267||{{u|Жүнісов Дархан}}||81||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |268||{{u|Сейтжагыпарова Тогжан}}||81||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |269||{{u|Әлинұр}}||81||73||0||28||22||38||17||0||2 |- |270||{{u|Ainur}}||80||5||2||0||0||13||0||0||0 |- |271||{{u|NErnur98}}||80||5||0||0||54||0||0||0||0 |- |272||{{u|Aishmano}}||79||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |273||{{u|Dzhos}}||79||9||0||0||0||0||0||0||0 |- |274||{{u|Kamilanisemey}}||79||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |275||{{u|Kiikbayeva Sholpan}}||79||18||0||0||0||0||0||0||0 |- |276||{{u|ChinaRM}}||78||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |277||{{u|Olzhas707}}||78||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |278||{{u|RaiymbekZh}}||78||44||5||1||11||2||0||0||1 |- |279||{{u|Vyacheslav Nasretdinov}}||78||0||1||1||0||0||0||0||0 |- |280||{{u|Aru Omarali}}||77||6||0||0||0||40||0||0||0 |- |281||{{u|Bmyrzali}}||77||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |282||{{u|НИШ Гайсина Айсары}}||77||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |283||{{u|Кырмызов}}||76||12||1||0||0||12||0||0||0 |- |284||{{u|Amiyeva}}||75||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |285||{{u|Kulzhabay.nm}}||75||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |286||{{u|84.240.194.0}}||74||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |287||{{u|Kasymov}}||74||667||7||2979||521||93||0||38||4 |- |288||{{u|Ақбота}}||74||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |289||{{u|Палуан}}||74||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |290||{{u|Khan}}||73||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |291||{{u|Sibom}}||73||496||89||79||176||3||1||0||3 |- |292||{{u|Toganbay Nurtau}}||73||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |293||{{u|Xialuahan}}||73||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |294||{{u|Шапырашты}}||73||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |295||{{u|Superkukuruza}}||72||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |296||{{u|Zhaukhazyn01}}||72||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |297||{{u|Birzhan Bauyrzhan}}||70||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |298||{{u|Жунисова Балжан}}||70||9||1||0||0||0||0||0||0 |- |299||{{u|Ықласова Аружан}}||70||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |300||{{u|А.С.Кизиров}}||68||27||0||0||1||1||9||0||0 |- |301||{{u|Дәулеткерей}}||68||2||0||0||0||39||0||0||0 |- |302||{{u|AlibekKS}}||67||211||12||7||350||3||4||0||3 |- |303||{{u|Kmoksy}}||67||152||3||0||187||0||0||0||0 |- |304||{{u|Zhanna}}||67||11||1||0||0||0||0||0||0 |- |305||{{u|Yustinka}}||66||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |306||{{u|Абат Диана}}||66||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |307||{{u|Абдрахманов Димаш}}||66||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |308||{{u|A1k0wa}}||65||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |309||{{u|Aset Bukerov}}||65||9||2||0||0||0||0||0||0 |- |310||{{u|Nurbek Matzhani}}||65||287||0||11||0||35||6||0||2 |- |311||{{u|Adik Sagatov}}||64||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |312||{{u|Madinabai}}||64||9||0||0||0||16||0||0||0 |- |313||{{u|Ташметов шахрух}}||64||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |314||{{u|Bakytgul}}||63||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |315||{{u|BaskaIlyas}}||63||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |316||{{u|Beisen}}||63||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |317||{{u|Kz Nomad}}||63||2||0||0||0||3||0||0||0 |- |318||{{u|Nura tk.nis}}||63||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |319||{{u|Kuralay Akhmetova}}||61||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |320||{{u|195.189.70.90}}||59||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |321||{{u|Ayake}}||59||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |322||{{u|Tansholpan}}||59||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |323||{{u|Бекжан Аронов}}||59||18||0||0||0||7||0||0||0 |- |324||{{u|ДаниярБөріханұлы}}||59||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |325||{{u|Мира Белль}}||59||2||0||1||4||0||0||0||2 |- |326||{{u|Aigerimamirgali}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |327||{{u|Dastan omirbek}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |328||{{u|Magzhan}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |329||{{u|Yamanzho}}||58||3||2||0||0||0||0||0||0 |- |330||{{u|Жани}}||58||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |331||{{u|Қабыле Қазбек}}||58||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |332||{{u|DariaUrinbasarova21nis}}||57||1||2||0||0||1||0||0||0 |- |333||{{u|Indira}}||57||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |334||{{u|Soccerman}}||57||16||0||8||4||10||0||0||0 |- |335||{{u|Zhansaya maubekova}}||57||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |336||{{u|Arruah}}||56||1||0||16||1||8||0||0||0 |- |337||{{u|Iceooloo}}||56||3||2||0||0||0||0||0||0 |- |338||{{u|Amir~kkwiki}}||55||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |339||{{u|Zhannur.nis}}||55||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |340||{{u|Раушана}}||55||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |341||{{u|VirusMaster}}||54||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |342||{{u|Zhumash.alibek}}||54||3||0||2||13||0||0||0||0 |- |343||{{u|Мереке Ақбердықызы}}||54||0||0||0||0||56||0||0||0 |- |344||{{u|Nabi.kuanysh}}||53||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |345||{{u|Айдынгали}}||53||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |346||{{u|Danissimo92}}||52||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |347||{{u|Даурен Шарипов}}||52||0||0||17||0||24||0||0||0 |- |348||{{u|Досжан}}||52||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |349||{{u|Дорт-Гольц}}||51||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |350||{{u|Yessentaikyzy}}||50||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |351||{{u|Берик НИШ}}||50||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |352||{{u|Сағындық Нұрсұлтан}}||50||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |353||{{u|Alinur}}||49||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |354||{{u|Bekus}}||49||886||3||601||394||0||9||1||72 |- |355||{{u|Алтай9898}}||49||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |356||{{u|Лейла Серикбаева}}||49||34||0||0||0||0||0||0||0 |- |357||{{u|178.88.209.37}}||48||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |358||{{u|213.171.34.240}}||48||0||0||1||1||0||0||0||0 |- |359||{{u|Kamila}}||48||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |360||{{u|Zhandos02}}||48||2||0||0||3||2||0||0||0 |- |361||{{u|Zhanik ast}}||48||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |362||{{u|Рахман999}}||48||55||2||27||13||14||0||0||1 |- |363||{{u|Alimas}}||47||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |364||{{u|No.Mad}}||47||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |365||{{u|Olzhas.Erevanov}}||47||1||0||0||1||0||0||0||0 |- |366||{{u|84.240.207.80}}||46||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |367||{{u|92.47.219.50}}||46||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |368||{{u|Abay Izbassarov}}||46||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |369||{{u|Aigerima}}||46||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |370||{{u|Asset}}||46||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |371||{{u|Serik09}}||46||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |372||{{u|Stonesuite}}||46||21||0||17||0||5||0||0||0 |- |373||{{u|AsmirNIS}}||45||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |374||{{u|Balaburgem}}||45||7||0||3||14||26||0||0||1 |- |375||{{u|K sayan}}||45||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |376||{{u|Гулназлит}}||45||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |377||{{u|Ablayev92}}||44||7||5||0||0||0||0||0||0 |- |378||{{u|Mila 020702}}||44||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |379||{{u|AlibiKazken}}||43||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |380||{{u|Kairatulyzharas}}||43||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |381||{{u|Aren b}}||42||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |382||{{u|Meryuert.tk.nis}}||42||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |383||{{u|Елнур.001}}||42||2||0||0||0||1||0||0||0 |- |384||{{u|Anarzhaksylykova}}||41||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |385||{{u|Dinara1711}}||41||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |386||{{u|Dostoevskykz}}||41||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |387||{{u|Mheidegger}}||41||19||0||1||0||2||0||0||0 |- |388||{{u|Noyan}}||41||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |389||{{u|АйнурНИШ}}||41||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |390||{{u|Минура}}||41||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |391||{{u|Талапова Айша}}||41||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |392||{{u|137.132.3.9}}||40||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |393||{{u|Diamond~kkwiki}}||40||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |394||{{u|Mkanatbekkyzy}}||40||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |395||{{u|Mustafaalmas}}||40||65||2||41||212||0||0||0||0 |- |396||{{u|ShymNIS 9BZhansaya}}||40||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |397||{{u|Tarikh Dias}}||40||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |398||{{u|Zhumalina}}||40||13||0||0||3||48||0||0||0 |- |399||{{u|Asan00}}||39||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |400||{{u|Dilo0003}}||39||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |401||{{u|Zaza007zaza}}||39||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |402||{{u|89.218.52.234}}||38||4||0||0||1||0||0||0||0 |- |403||{{u|Bakytgul Salykhova}}||38||2||0||0||0||0||4||0||0 |- |404||{{u|Highklass}}||38||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |405||{{u|Kairzhan79}}||38||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |406||{{u|Mr.beket99}}||38||2||0||0||0||2||0||0||0 |- |407||{{u|Syrlybek}}||38||2||0||1||1||29||1||0||2 |- |408||{{u|Арай нуруллаева}}||38||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |409||{{u|46.36.134.170}}||37||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |410||{{u|92.47.203.104}}||37||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |411||{{u|Aimanov kaisar}}||37||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |412||{{u|Aitan}}||37||2||1||0||1||1||0||0||0 |- |413||{{u|Almagul Ibragimova}}||37||1||0||0||0||7||0||0||0 |- |414||{{u|Daniyal.aidarov5}}||37||16||2||0||4||0||0||0||0 |- |415||{{u|Егор Шевченко}}||37||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |416||{{u|Лёха Вырвиглаз}}||37||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |417||{{u|Нуржанкызы}}||37||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |418||{{u|AbMariya1991}}||36||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |419||{{u|178.88.215.3}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |420||{{u|Ibraeva Moldir}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |421||{{u|Sandyraq}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |422||{{u|Маржан АК}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |423||{{u|Нұрбай Темірлан Садықұлы}}||35||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |424||{{u|Әбдіхалық Нарғыз}}||35||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |425||{{u|AblayIITU}}||34||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |426||{{u|AnelBakayeva NIS}}||34||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |427||{{u|Beibaris123}}||34||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |428||{{u|Mustafinaskar}}||34||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |429||{{u|Nuriyashkin}}||34||0||11||0||0||0||0||0||0 |- |430||{{u|Ақыл}}||34||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |431||{{u|92.46.211.202}}||33||6||1||3||0||0||0||0||0 |- |432||{{u|Alima01NIS}}||33||1||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|AshinaBot}}||33||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |433||{{u|Rash91}}||33||48||0||0||0||0||0||0||0 |- |434||{{u|Лаура Аманкулова}}||33||2||0||0||0||3||0||0||0 |- |435||{{u|Karina Nurtazina}}||32||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |436||{{u|Аэлита Ануарқызы}}||32||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |437||{{u|Aidanka}}||31||0||0||0||0||7||0||0||0 |- |438||{{u|Andir}}||31||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |439||{{u|Kraibekovc}}||31||11||0||1||1||18||0||0||0 |- |440||{{u|Olzhas.Karazhanov}}||31||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |441||{{u|PushkinVko}}||31||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |442||{{u|Ғауғауррр}}||31||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |443||{{u|Aimbetova Diana}}||30||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |444||{{u|Talghatuly}}||30||10||1||0||9||62||0||0||0 |- |445||{{u|Zhanarb}}||30||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |446||{{u|Zhanna Mukash}}||30||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |447||{{u|Багдат Б}}||30||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |448||{{u|Нурсауле Нурмагамбетова}}||30||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |449||{{u|Nurmuhan}}||29||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |450||{{u|Olzhas7}}||29||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |451||{{u|T.karlyga}}||29||1||3||0||0||0||0||0||0 |- |452||{{u|Аслан Жукенов}}||29||5||1||0||12||0||0||0||0 |- |453||{{u|88.204.196.37}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |454||{{u|95.58.148.237}}||28||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |455||{{u|Abylaikhan NIS}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |456||{{u|Aigerim ayanovna}}||28||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |457||{{u|Bumin Kagan}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |458||{{u|Dimash Kenesbek}}||28||20||0||0||0||0||0||0||0 |- |459||{{u|Jannur66}}||28||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |460||{{u|Света052}}||28||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |461||{{u|217.196.25.26}}||27||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |462||{{u|AdiyevaSaltanat}}||27||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |463||{{u|Keutaeva Aigerim}}||27||0||0||0||0||4||0||0||0 |- |464||{{u|Lyazzat Kulmukanova}}||27||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |465||{{u|Unknown Alash}}||27||28||0||0||0||0||0||0||0 |- |466||{{u|Бекзат Маратұлы}}||27||1||0||0||0||2||0||0||0 |- |467||{{u|Болат Алтынай}}||27||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |468||{{u|Тойшыбек}}||27||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |469||{{u|Шокай}}||27||2||1||0||0||1||0||0||0 |- |470||{{u|Mirasamirkhanov}}||26||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |471||{{u|Shaikhislamova z}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |472||{{u|TINKO}}||26||2||0||12||0||0||0||0||0 |- |473||{{u|Tursynbek Balausa}}||26||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |474||{{u|Unc0}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |475||{{u|Utebayeva}}||26||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |476||{{u|Мекен ЖанеркеХБШ}}||26||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |477||{{u|Оразәлі Диас}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |478||{{u|2.133.110.195}}||25||9||0||2||1||0||0||0||0 |- |479||{{u|Asalimba}}||25||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |480||{{u|D.dilnaz02}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |481||{{u|Erg nis}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |482||{{u|Rasulbek Adil}}||25||5||0||121||5||0||1||0||0 |- |483||{{u|Saken kun}}||25||25||0||0||0||0||0||0||0 |- |484||{{u|Talgin}}||25||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |485||{{u|Talipzhan}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |486||{{u|Айвентадор}}||25||17||0||3||0||0||0||0||1 |- |487||{{u|Мирамқызы Зарина}}||25||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |488||{{u|Әбілмажинов Ерасыл}}||25||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |489||{{u|Arystan~kkwiki}}||24||0||3||5||0||0||2||0||0 |- |490||{{u|Loleeonepie.nis}}||24||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |491||{{u|Shymnis7bzhanar}}||24||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |492||{{u|Истеный казах}}||24||5||1||10||1||5||0||0||0 |- |493||{{u|Нұртаева Қымбат Серікқызы}}||24||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |494||{{u|95.56.75.233}}||23||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |495||{{u|Aiymka}}||23||0||0||23||1||0||0||0||0 |- |496||{{u|Eldar zh96}}||23||12||3||39||1||6||29||0||1 |- |497||{{u|Erasylkz}}||23||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |498||{{u|MarzhanMay}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |499||{{u|Ni nelli}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |500||{{u|Qanattan}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |501||{{u|Serik11024}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |502||{{u|Zhanbo}}||23||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |503||{{u|137.132.250.13}}||22||12||0||0||1||0||0||0||0 |- |504||{{u|84.240.196.128}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |505||{{u|As-Saghdi}}||22||5||0||2||0||0||0||0||0 |- |506||{{u|Bakyt.tass}}||22||7||1||0||0||0||0||0||0 |- |507||{{u|Elena Muratbayeva}}||22||0||0||20||0||0||0||0||0 |- |508||{{u|LArhunl}}||22||12||0||0||0||1||0||0||0 |- |509||{{u|Murat12049}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |510||{{u|NIS AdletAskerov}}||22||0||0||0||0||10||0||0||0 |- |511||{{u|Ongalgan}}||22||5||0||0||1||1||0||0||0 |- |512||{{u|Turdibayeva Kazyna}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |513||{{u|С.Жания}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |514||{{u|Тілеш Шолпан}}||22||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |515||{{u|707ztn}}||21||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |516||{{u|Aleka BM}}||21||0||0||21||0||0||0||0||0 |- |517||{{u|Nazhmedenova Lunara}}||21||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |518||{{u|Вилюс М}}||21||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |519||{{u|Ниялова Гүлфайруз}}||21||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |520||{{u|AlibekovaD}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |521||{{u|Almas Sadyquly}}||20||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |522||{{u|Dana1992}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |523||{{u|Didar.Bayan21NS}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |524||{{u|Galym kosman}}||20||0||0||21||0||0||0||0||0 |- |525||{{u|Mustazhap}}||20||2||0||3||0||0||0||0||0 |- |526||{{u|Ramaduke}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |527||{{u|ShymNIS 7AAisha06}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |528||{{u|Zhansaya Bekpeissova}}||20||0||0||19||0||0||0||0||0 |- |529||{{u|Zhansulu}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |530||{{u|Бейсекова Ботагөз}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |531||{{u|95.56.28.53}}||19||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |532||{{u|Attila~kkwiki}}||19||1||0||0||9||10||0||0||0 |- |533||{{u|Carlos186}}||19||2||0||0||3||0||0||0||0 |- |534||{{u|Darhan2012}}||19||13||0||4||0||0||0||0||0 |- |535||{{u|J dias}}||19||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |536||{{u|Айғаным Аманжолқызы}}||19||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |537||{{u|Бекханби Асанұлы}}||19||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |538||{{u|Әлнұр Қарабаев}}||19||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |539||{{u|84.240.202.214}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |540||{{u|AliyaTulepova}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |541||{{u|Bolat Temirov}}||18||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |542||{{u|Dinash}}||18||0||0||19||0||0||0||0||0 |- |543||{{u|Dosmedetova Sharizat}}||18||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |544||{{u|ErnatPointmakker}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |545||{{u|KaldarovNurymzhan}}||18||0||0||2||7||1||0||0||0 |- |546||{{u|Khamalitoo}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |547||{{u|MaksutZhansaya1}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |548||{{u|Martorellpedro}}||18||0||0||10||5||6||0||14||0 |- |549||{{u|Parmanova.ulbolsyn}}||18||8||0||0||0||25||0||0||0 |- |550||{{u|Qulqai}}||18||1||1||5||2||0||0||0||0 |- |551||{{u|Salta.zakir}}||18||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |552||{{u|Suleimen Koishybai}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |553||{{u|Tuttiorchestra687}}||18||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |554||{{u|ГульназК}}||18||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |555||{{u|Жанна Ж}}||18||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |556||{{u|Маконяаа}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |557||{{u|Назым Хасенова}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |558||{{u|Шахадад}}||18||1||0||18||0||0||0||0||0 |- |559||{{u|Әбдіжәміл Алтынай}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |560||{{u|Әшім Қазына}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |561||{{u|178.88.221.240}}||17||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |562||{{u|Adaykz}}||17||0||0||1||16||3||0||0||0 |- |563||{{u|Nazerke Turym}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |564||{{u|Shymnis 7bmalika}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |565||{{u|Tulegenova1127}}||17||0||0||0||0||0||2||0||0 |- |566||{{u|Бекемгүл}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |567||{{u|Диас Тлекбай}}||17||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |568||{{u|134.32.43.98}}||16||9||0||0||2||0||0||0||0 |- |569||{{u|46.4.124.141}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |570||{{u|A shyryn}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |571||{{u|Abukhan}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |572||{{u|Akylbekov alen}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |573||{{u|Aruzhank NIS}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |574||{{u|Aubakirova Aisana}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |575||{{u|Hbsh nis Nurzhakyp 7a}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |576||{{u|Jarnamaqaz}}||16||10||0||29||0||11||0||0||0 |- |577||{{u|Mandarinka^^}}||16||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |578||{{u|Medet}}||16||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |579||{{u|ShymNIS 7cErkebulan}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |580||{{u|Ziadinkyzy G}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |581||{{u|Аружан200}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |582||{{u|Енсебаева Мадина}}||16||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |583||{{u|Ербол Сармурзин}}||16||5||0||0||1||0||0||0||0 |- |584||{{u|2.132.35.66}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |585||{{u|92.46.208.105}}||15||0||0||3||0||0||0||0||0 |- |586||{{u|95.56.126.211}}||15||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |587||{{u|Aktoty25}}||15||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |588||{{u|Daniyar1}}||15||1||0||16||0||0||0||0||0 |- |589||{{u|Darigabolatbayeva}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |590||{{u|Esen48}}||15||1||5||0||0||24||0||0||0 |- |591||{{u|Kalimova}}||15||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |592||{{u|Muzeologist}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |593||{{u|Rauank}}||15||4||0||11||3||2||3||0||1 |- |594||{{u|Smailhan Altinbek}}||15||0||0||16||0||0||0||0||0 |- |595||{{u|Бейсенова}}||15||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |596||{{u|Жаннұр Қанат}}||15||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |597||{{u|Зилола Садирханова}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |598||{{u|Лаура НИШ}}||15||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |599||{{u|Сейтхалиев Акжол}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |600||{{u|2.135.222.162}}||14||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |601||{{u|Galymmurat}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |602||{{u|Ice201~kkwiki}}||14||0||0||24||1||3||0||0||0 |- |603||{{u|Kenesbai Ainur}}||14||0||0||13||0||0||0||0||0 |- |604||{{u|Kittenfreezer}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |605||{{u|Nazerke fcr}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |606||{{u|Nnk2000}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |607||{{u|Vladimir tutykin}}||14||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |608||{{u|Zatillan}}||14||7||0||1||0||3||0||0||0 |- |609||{{u|Аяжан Сарсенбаева}}||14||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |610||{{u|Бекасыл Бейбітұлы}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |611||{{u|Дамира Амиржановна}}||14||0||0||0||0||44||0||0||0 |- |612||{{u|Жанна 555}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |613||{{u|Қалдар Салта}}||14||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |614||{{u|2.132.1.181}}||13||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |615||{{u|Aldogarov}}||13||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |616||{{u|Aselhan}}||13||1||0||7||9||0||0||0||0 |- |617||{{u|Asset Qazaq}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |618||{{u|Khamitova nj NIS}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |619||{{u|Kwatt}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |620||{{u|NIS Semey Kabdygalieva Aizhan}}||13||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |621||{{u|Sarahswan}}||13||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |622||{{u|Shaubaeva Akmaral}}||13||0||0||13||0||0||0||0||0 |- |623||{{u|Yulia}}||13||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |624||{{u|Абдижамил Алтынай}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |625||{{u|Гүлбақ Мұсақызы}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |626||{{u|Касымов Н.}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |627||{{u|Кинаятова Мадина}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |628||{{u|Көбегенов Ғабит}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |629||{{u|Маржан торехановна}}||13||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |630||{{u|Әділханова Альбина}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |631||{{u|88.204.169.42}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |632||{{u|89.218.169.202}}||12||3||0||9||0||0||0||0||0 |- |633||{{u|95.56.129.132}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |634||{{u|Aiym 02}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |635||{{u|Alan Sem}}||12||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |636||{{u|Ayazhan10}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |637||{{u|Bk-KLaS}}||12||2||0||2||4||5||2||0||0 |- |638||{{u|Erbol4ik}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |639||{{u|GALAXYFUN.NIS}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |640||{{u|ShymNIS 9BLaura}}||12||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |641||{{u|Tamerlansagitov}}||12||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |642||{{u|TrueNomadEditor}}||12||0||0||0||3||0||0||0||0 |- |643||{{u|Амина Жанаковна}}||12||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |644||{{u|Жадыра Абибуллаевна}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |645||{{u|Нургиса Пшенбаев}}||12||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |646||{{u|Рахматулла Нұрқанат}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |647||{{u|Рысбаева Гульнара}}||12||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |648||{{u|СанияНИШ}}||12||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |649||{{u|Толғанай Жағыпар}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |650||{{u|178.88.218.41}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |651||{{u|Aydos Zhengissov}}||11||2||0||26||1||3||0||0||0 |- |652||{{u|Bauyr03}}||11||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |653||{{u|Daur s}}||11||5||0||0||0||1||0||0||0 |- |654||{{u|FrederickEvans}}||11||2||0||0||30||0||0||0||0 |- |655||{{u|Mr. Karsybekov}}||11||3||0||14||1||0||12||0||1 |- |656||{{u|Балықшы}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |657||{{u|Нұрбек Қасқырбаев}}||11||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |658||{{u|Саламат Алшын}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |659||{{u|Тазагүл Ермаханова}}||11||13||5||0||37||0||0||0||0 |- |660||{{u|Өстемірова Ұлдана}}||11||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |661||{{u|178.88.217.199}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |662||{{u|2.132.100.62}}||10||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |663||{{u|22timur99}}||10||0||0||0||0||3||0||0||0 |- |664||{{u|92.46.75.247}}||10||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |665||{{u|93.185.69.179}}||10||1||0||1||0||0||0||0||0 |- |666||{{u|95.56.36.133}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |667||{{u|Abatova saltanat}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |668||{{u|Ainur.winner}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |669||{{u|Akbota NIS}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |670||{{u|Ali.kz}}||10||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |671||{{u|Hevadee}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |672||{{u|Mahonty13}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |673||{{u|NIS Moldir Beken}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |674||{{u|Sultanuly}}||10||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |675||{{u|Zhumabek}}||10||0||0||1||3||0||0||0||0 |- |676||{{u|Айжан Мықтыбаева}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |677||{{u|Аршалы}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |678||{{u|Бауыржанұлы А.А}}||10||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |679||{{u|Ерасыл Жаныбеков}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |680||{{u|178.90.118.233}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |681||{{u|92.46.212.254}}||9||1||0||6||0||0||0||0||0 |- |682||{{u|95.56.31.239}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |683||{{u|95.56.40.164}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |684||{{u|Aidana Aibulatova}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |685||{{u|Aigerim Tlepova}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |686||{{u|Aisana Aubakirova}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |687||{{u|Aishabibi2000}}||9||0||0||0||0||8||0||0||0 |- |688||{{u|Akmaral.Erkul}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |689||{{u|Almas Sadıqūlı Arın}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |690||{{u|Almust}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |691||{{u|Amanamanainur}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |692||{{u|Arman Tursynbek}}||9||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |693||{{u|Erlan Ashirbayev}}||9||3||0||0||0||4||0||0||0 |- |694||{{u|Esagasy}}||9||4||1||0||1||0||0||0||0 |- |695||{{u|Happy little pill}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |696||{{u|Jhendin}}||9||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |697||{{u|Kazprose}}||9||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |698||{{u|Khamzin Nurzhan}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |699||{{u|Mrx.nis}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |700||{{u|NISAida}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |701||{{u|ShymNIS 7AMoldir}}||9||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |702||{{u|Zhatybaeyva}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |703||{{u|ZhHamit nis.tk}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |704||{{u|Айгерима Уалибек}}||9||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |705||{{u|Бедел}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |706||{{u|Жанар Чушекова}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |707||{{u|Мақпал гидролог}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |708||{{u|Сламқұл Данияр}}||9||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |709||{{u|Хайролла Нарқыз}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |710||{{u|03ainura}}||8||16||0||0||0||0||0||0||0 |- |711||{{u|178.88.24.182}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |712||{{u|178.88.60.249}}||8||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |713||{{u|212.154.231.78}}||8||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |714||{{u|84.240.203.30}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |715||{{u|92.46.8.97}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |716||{{u|92.46.81.119}}||8||2||0||2||9||0||0||0||0 |- |717||{{u|95.56.186.238}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |718||{{u|Aizhan Mussina}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |719||{{u|Aleka1901}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |720||{{u|Alpamys1997}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |721||{{u|Aruzhan Bazhirova}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |722||{{u|Aseke16}}||8||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |723||{{u|AssanovaDana}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |724||{{u|BotaRaiym}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |725||{{u|Dambler}}||8||50||0||1||10||3||0||0||1 |- |726||{{u|Dianka Kamil}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |727||{{u|Don Raul}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |728||{{u|Incli}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |729||{{u|Kuralai Duisenova}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |730||{{u|Mattennut}}||8||5||0||0||0||3||0||0||0 |- |731||{{u|Muslim Qazaq}}||8||29||0||0||0||0||0||0||0 |- |732||{{u|S.abenova.00}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |733||{{u|Sekebai}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |734||{{u|Shymnis7bzhanaris}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |735||{{u|Tomiris2001}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |736||{{u|Zhumabay.Kerey}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |737||{{u|Айдын Ерекин}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |738||{{u|Акмарал Абдрашидовна}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |739||{{u|Алия Тілеуберді}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |740||{{u|Ерзатова Мөлдір}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |741||{{u|Еркежан Сейтқазы}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |742||{{u|Ермон}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |743||{{u|Канат Алимбаев}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |744||{{u|Куралай нурланова}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |745||{{u|Нұрымжан Аяпберген}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |746||{{u|Нұрғиса Ажиров}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |747||{{u|Раматуллаев Олжас}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |748||{{u|Серикбай Аружан}}||8||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |749||{{u|Толеубекова Адэль}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |750||{{u|178.88.9.198}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |751||{{u|178.89.28.164}}||7||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |752||{{u|178.91.229.243}}||7||0||0||1||1||0||0||0||0 |- |753||{{u|2.133.100.69}}||7||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |754||{{u|202.65.245.7}}||7||8||0||0||2||0||0||0||0 |- |755||{{u|212.19.159.34}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |756||{{u|61.248.143.2}}||7||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |757||{{u|62.84.60.8}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |758||{{u|92.47.239.3}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |759||{{u|95.59.114.141}}||7||1||0||4||2||0||0||0||0 |- |760||{{u|Aidana Bimyqova}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |761||{{u|Aidos Adetbekov 777}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |762||{{u|Aizatonga}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |763||{{u|Akademix~kkwiki}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |764||{{u|Albergenius}}||7||14||1||6||2||1||0||0||0 |- |765||{{u|Arailym.Turganbayevna}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |766||{{u|Askar Alash}}||7||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |767||{{u|Auyelbekov}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |768||{{u|AzharbaevaAida}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |769||{{u|Bakytnur}}||7||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |770||{{u|Barcatore92}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |771||{{u|Bauyrzhan123}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |772||{{u|Bekeshov Dias}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |773||{{u|BlizxQ}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |774||{{u|Ibrahim Kabdeshov}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |775||{{u|JaSik}}||7||1||0||1||0||0||0||0||0 |- |776||{{u|Jimmy&Friends 2}}||7||2||0||0||3||4||0||2||0 |- |777||{{u|Kazman322}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |778||{{u|KUckhocjothkei3}}||7||7||0||2||0||0||0||0||0 |- |779||{{u|Mladshiy}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |780||{{u|Nazerke1540}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |781||{{u|NurayPerneshbai21nis}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |782||{{u|RaihanZakarina}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |783||{{u|Samatuly Serikbolsyn}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |784||{{u|Siqyrcy}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |785||{{u|Wikuiser}}||7||11||2||53||31||0||0||24||0 |- |786||{{u|Wixty}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |787||{{u|Yelubay Aidana}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |788||{{u|Yesnazarova}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |789||{{u|Айжана Куанышова}}||7||0||0||0||0||3||0||0||0 |- |790||{{u|Айнұр Ракишева}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |791||{{u|Алима Сакенқызы}}||7||6||1||0||1||0||0||0||0 |- |792||{{u|Бекнар Пармен}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |793||{{u|Диана НИШ}}||7||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |794||{{u|Еркінов Сүлеймен}}||7||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |795||{{u|Ермек Нәзерке Еркінқызы}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |796||{{u|Каипов Бекжан}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |797||{{u|Кенжехан}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |798||{{u|Михайлов Игорь}}||7||1||0||0||0||11||0||0||0 |- |799||{{u|Шаимова Жазира}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |800||{{u|Әсем Құдайбергенова}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |801||{{u|Әсем0000}}||7||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |802||{{u|178.88.17.168}}||6||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |803||{{u|178.88.223.244}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |804||{{u|178.88.239.27}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |805||{{u|178.90.66.104}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |806||{{u|178.90.85.177}}||6||9||0||0||0||0||0||0||0 |- |807||{{u|19642206g}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |808||{{u|2.133.0.217}}||6||2||0||1||2||0||0||0||0 |- |809||{{u|2.133.74.107}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |810||{{u|212.154.155.115}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |811||{{u|84.240.199.144}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |812||{{u|89.218.160.121}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |813||{{u|92.46.182.141}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |814||{{u|92.47.202.216}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |815||{{u|92.47.205.125}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |816||{{u|92.47.239.30}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |817||{{u|92.47.251.38}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |818||{{u|92.47.84.44}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |819||{{u|95.56.109.37}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |820||{{u|95.56.145.1}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |821||{{u|95.59.110.140}}||6||3||0||1||4||0||0||0||0 |- |822||{{u|ABYLAI NIS}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |823||{{u|AigerimNIS02}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |824||{{u|Aitzhan Yerkenaz}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |825||{{u|Aizhan Sagu}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |826||{{u|AmanbekAyauly}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |827||{{u|Amina Toganbaeva}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |828||{{u|Arystanbek jr.}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |829||{{u|Asarseng}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |830||{{u|Ayakzm}}||6||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |831||{{u|Ayandaribayev}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |832||{{u|Bahtiar-erseit}}||6||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |833||{{u|Baknur\amangeldi}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |834||{{u|Balhanum}}||6||1||0||0||0||8||0||0||0 |- |835||{{u|Balkar Uzeyir}}||6||0||0||0||7||0||0||0||0 |- |836||{{u|Barcelona 777}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |837||{{u|Bekarys-02}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |838||{{u|Bula 055}}||6||32||1||0||0||0||0||0||0 |- |839||{{u|Cekli829}}||6||6||0||3||12||0||0||0||0 |- |840||{{u|Chameleon shym}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |841||{{u|Choli}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |842||{{u|DastanNIS}}||6||0||0||0||0||6||0||0||0 |- |843||{{u|Daulet Xo}}||6||7||0||0||1||2||0||0||0 |- |844||{{u|Gugigug}}||6||6||0||0||0||1||0||0||0 |- |845||{{u|Gulzada}}||6||1||0||0||0||4||0||0||0 |- |846||{{u|Hbsh Aiazhan 7b}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |847||{{u|Indira Alibekovna}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |848||{{u|KAigerim}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |849||{{u|Kamsster}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |850||{{u|Karigul B}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |851||{{u|Kristianmusic}}||6||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |852||{{u|Kulyash1998}}||6||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |853||{{u|Magnifon}}||6||0||0||0||0||0||0||0||1 |- |854||{{u|NIS Assanova}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |855||{{u|NIS Semey Nuray}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |856||{{u|NurpeiisYelnury}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |857||{{u|Oinar assem}}||6||0||0||0||0||7||0||0||0 |- |858||{{u|Rustembekkyzy.kuralay}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |859||{{u|Saen}}||6||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |860||{{u|Salimbayeva Nailya}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |861||{{u|Shen Vyacheslav}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |862||{{u|Tangense}}||6||5||0||4||15||13||0||0||0 |- |863||{{u|Toktart}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |864||{{u|Torekhan Rysgul}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |865||{{u|U.maratkyzy}}||6||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |866||{{u|Usenov Aibar}}||6||2||0||0||0||13||0||0||0 |- |867||{{u|Zhanaiym1998}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |868||{{u|Zhandos M}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |869||{{u|Zhany}}||6||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |870||{{u|Аблайхан (ХБН)}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |871||{{u|Аида Куралбай}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |872||{{u|Алима Кудайберген}}||6||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |873||{{u|Алтай2014}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |874||{{u|Алуа Бейімбет}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |875||{{u|Булегенова Балнур}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |876||{{u|Дастан Қабай}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |877||{{u|Есіркеп Диана}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |878||{{u|Жасмина Миркаримова}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |879||{{u|Жәнібек хан}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |880||{{u|Мади Мусабеков}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |881||{{u|МұхтарҚаз}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |882||{{u|Нұрбақыт}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |883||{{u|Ордабековна}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |884||{{u|Рахметоллаева Мейрамгүл}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |885||{{u|Садықова Ақгүл}}||6||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |886||{{u|Санжар Толепберген}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |887||{{u|Саурбаева Салтанат}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |888||{{u|Тұрғанов}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |889||{{u|Қызылқайың}}||6||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |890||{{u|178.91.161.109}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |891||{{u|2.132.12.65}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |892||{{u|2.132.21.2}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |893||{{u|2.72.108.24}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |894||{{u|213.157.58.38}}||5||0||0||0||2||0||0||0||0 |- |895||{{u|82.211.136.20}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |896||{{u|91.203.196.168}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |897||{{u|92.46.30.96}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |898||{{u|92.46.72.252}}||5||2||0||0||4||0||0||0||0 |- |899||{{u|95.56.117.210}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |900||{{u|95.56.170.90}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |901||{{u|95.56.182.122}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |902||{{u|95.56.183.215}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |903||{{u|95.56.49.30}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |904||{{u|95.59.214.45}}||5||1||0||2||3||0||0||0||0 |- |905||{{u|95.59.224.232}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |906||{{u|Adelya2808}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |907||{{u|Agent Bakdeki}}||5||0||0||6||0||0||0||0||0 |- |908||{{u|Aglamkhanm29}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |909||{{u|AidanaK27}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |910||{{u|Aidarzver}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |911||{{u|Amantay aruzhan}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |912||{{u|Amir.Temur}}||5||4||0||1||6||1||0||0||0 |- |913||{{u|Aruzhan Sarsenbek}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |914||{{u|Asan Bekkaliev}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |915||{{u|AyaulymNISD}}||5||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |916||{{u|Azamat1705}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |917||{{u|AzamatEsenov}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |918||{{u|Azaonelife}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |919||{{u|Batyrkhan.x}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |920||{{u|Baurdotnet}}||5||0||1||0||0||6||0||0||0 |- |921||{{u|Bekarys wk}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |922||{{u|Dakes123}}||5||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |923||{{u|Dakusyan}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |924||{{u|Dana NIS tk}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |925||{{u|Deisingoi}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |926||{{u|Gaukhar1980}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |927||{{u|Heyleyla}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |928||{{u|Janugyl}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |929||{{u|Kasiet.temirzakhkyzy}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |930||{{u|KillGane}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |931||{{u|Lucky2704}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |932||{{u|Luigi Salvatore Vadacchino}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |933||{{u|Makenzis}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |934||{{u|Maksatanarkulov}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |935||{{u|Marjan Kalkabaeva}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |936||{{u|Mekenbayeva Madina}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |937||{{u|Murat Karibay}}||5||4||0||22||0||0||0||9||0 |- |938||{{u|Neformal66}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |939||{{u|Nurliaim}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |940||{{u|Omysheva.M}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |941||{{u|Oscuro}}||5||4||0||0||0||0||1||0||0 |- |942||{{u|Py4ka}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |943||{{u|Qazaquly}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |944||{{u|Rustem987}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |945||{{u|Semsk-Karaga}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |946||{{u|Shugilaakhmetova}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |947||{{u|ShymNIS 7AGulnaz}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |948||{{u|Silent hill Hunter}}||5||5||0||0||3||2||0||0||0 |- |949||{{u|Solaris91}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |950||{{u|Talgat.tursynbekov}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |951||{{u|Wikinurs}}||5||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |952||{{u|Yeldos Aben}}||5||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |953||{{u|Zhannur16.NIS}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |954||{{u|Адиль Дуйсенбек}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |955||{{u|Айдосым}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |956||{{u|Айжан Нурмагамбетова}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |957||{{u|Акмарал Т}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |958||{{u|АлинА Сабитовна}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |959||{{u|Арай Алимкул}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |960||{{u|Билолбек}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |961||{{u|Гулжайна Усен}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |962||{{u|Джантасова Малика}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |963||{{u|Жолдыбаев кайсар}}||5||0||0||0||0||18||0||0||0 |- |964||{{u|Калкабаева Маржан Маратовна}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |965||{{u|Кеңесбек Гүлмарал}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |966||{{u|Мейрамгүл Қонысбайқызы Жұманбетова}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |967||{{u|Момын Мерей}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |968||{{u|Назгүл Қуантқан}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |969||{{u|НАЗЕРКЕ НУРСЕЙТОВА}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |970||{{u|Нартай Сымбат}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |971||{{u|Роман Дмитриевич}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |972||{{u|Салават Нұрлан}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |973||{{u|Талшын Ауел}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |974||{{u|Тогжанааааа}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |975||{{u|Тілдер әлемі}}||5||0||0||1||14||0||0||0||0 |- |976||{{u|Улдана НИШ}}||5||2||0||0||0||1||0||0||0 |- |977||{{u|Қоңырат}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |978||{{u|178.88.1.111}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |979||{{u|178.88.28.12}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |980||{{u|178.88.94.115}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |981||{{u|178.90.69.153}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |982||{{u|2.132.15.195}}||4||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |983||{{u|31.169.6.194}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |984||{{u|46.227.191.174}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |985||{{u|84.240.202.188}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |986||{{u|88.204.208.130}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |987||{{u|89.106.233.215}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |988||{{u|8B HBALM}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |989||{{u|92.46.10.75}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |990||{{u|92.46.16.133}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |991||{{u|92.46.212.239}}||4||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |992||{{u|92.47.2.66}}||4||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |993||{{u|92.47.225.240}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |994||{{u|92.47.242.196}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |995||{{u|92.47.94.4}}||4||16||0||0||0||0||0||0||0 |- |996||{{u|95.56.55.52}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |997||{{u|95.56.68.181}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |998||{{u|95.57.236.152}}||4||0||0||0||3||0||0||0||0 |- |999||{{u|95.57.244.128}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1000||{{u|95.58.123.99}}||4||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |1001||{{u|95.58.145.243}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1002||{{u|95.58.228.248}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1003||{{u|95.59.133.253}}||4||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |1004||{{u|95.59.138.218}}||4||1||0||2||3||0||0||0||0 |- |1005||{{u|95.59.144.138}}||4||5||0||1||0||0||0||0||0 |- |1006||{{u|95.59.212.190}}||4||7||0||2||2||0||0||0||0 |- |1007||{{u|Ahan Zere}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1008||{{u|Akerke NIS}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1009||{{u|Akzere}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1010||{{u|Ali Tuiebay}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1011||{{u|Almas~kkwiki}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1012||{{u|Altynay Muftalova}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1013||{{u|AmangeldiA}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1014||{{u|Amir NIS}}||4||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1015||{{u|Ansagan Arman}}||4||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |1016||{{u|Aorynbekova}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1017||{{u|Aray yermekkyzy}}||4||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1018||{{u|Arman91}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1019||{{u|Asaubota}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1020||{{u|Ayazhana NIS}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1021||{{u|Baimaganbetova Aidana}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1022||{{u|Bakhytzhan Daniyarbek}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1023||{{u|Bauyrzhanova Aigerim}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1024||{{u|Begalykyzy Dilyara}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1025||{{u|Buntarion}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1026||{{u|Darios}}||4||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1027||{{u|Dilnaz NIS TK}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1028||{{u|Eclipse077}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1029||{{u|GainiErb}}||4||0||0||0||0||5||0||0||0 |- |1030||{{u|Galym}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1031||{{u|HBSH NIS 7C ALIYA}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1032||{{u|Ilamxan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1033||{{u|Janel99}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1034||{{u|K.Zhuldyz}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1035||{{u|KengessovaB}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1036||{{u|Kenzhegaly g0108}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1037||{{u|Kotyatzhan}}||4||6||0||0||1||0||1||0||0 |- |1038||{{u|Kvazimodo}}||4||1||0||0||8||0||0||0||0 |- |1039||{{u|Madizhol}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1040||{{u|Makoss11}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1041||{{u|Manas Bimagambetov}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1042||{{u|Matvey02}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1043||{{u|MonaLiz}}||4||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |1044||{{u|Mukashmk}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1045||{{u|Narsha}}||4||1||0||0||1||2||0||0||0 |- |1046||{{u|NISA IB}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1047||{{u|Nurali}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1048||{{u|Nurlyaid}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1049||{{u|Nursulu 777}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1050||{{u|QarapayimQazaq}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1051||{{u|Ramazan Magzum}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1052||{{u|Refkaz}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1053||{{u|Sair kun}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1054||{{u|Saken KA}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1055||{{u|Sanzhar Kenzhekhan}}||4||2||0||23||0||0||0||0||0 |- |1056||{{u|ShymNIS 7AArailym}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1057||{{u|ShymNIS 9bBekzhan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1058||{{u|Shymnis7bmeruert}}||4||1||0||0||0||2||0||0||0 |- |1059||{{u|Spaceman2823}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1060||{{u|SSE wmc}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1061||{{u|Taketolymbek}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1062||{{u|Talimbek}}||4||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |1063||{{u|Timur-B}}||4||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |1064||{{u|Yelubai Aidana}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1065||{{u|Yermeke}}||4||2||0||0||0||1||0||0||0 |- |1066||{{u|Zhibekk2096}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1067||{{u|Адия Қуаныш қызы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1068||{{u|Айжан Жарылқасынқызы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1069||{{u|Али-Асан}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1070||{{u|Амангелді Нұрбол}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1071||{{u|Амирова Нұрлы}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1072||{{u|Арапбаева Дарига}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1073||{{u|Аркен Махмут}}||4||0||2||0||0||1||0||0||0 |- |1074||{{u|Аружан Абуталипова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1075||{{u|Асель19}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1076||{{u|Аябек-123}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1077||{{u|Даулет1278}}||4||1||0||0||0||0||3||0||0 |- |1078||{{u|Диас Шымбай}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1079||{{u|Дилдорбек}}||4||1||0||0||12||0||0||0||0 |- |1080||{{u|Дильруба Муратова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1081||{{u|Досжан Серикбек}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1082||{{u|Досжан301}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1083||{{u|Зейнеп Молдаш}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1084||{{u|Зәкір Балнұр}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1085||{{u|Ибраим Салтанат}}||4||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1086||{{u|Каражан Нурдана}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1087||{{u|Көперхан Анаргүл}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1088||{{u|Мауленова Айнур}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1089||{{u|Мұханов}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1090||{{u|Нургиса Райымбеков}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1091||{{u|Нұржан Хамзин}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1092||{{u|Перизат Шерахмет}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1093||{{u|Серікбай Мынбай}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1094||{{u|Таласбай Кымбат}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1095||{{u|Тохтарқызы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1096||{{u|Тілеуберді Ғани}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1097||{{u|Төребек Абдуррахман}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1098||{{u|Хулкар Абдимоминова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1099||{{u|Шамшутдин Лаура}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1100||{{u|Қазман Ратбек}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1101||{{u|Қуандыққызы Аружан1405}}||4||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1102||{{u|Құралай Мұратқызы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1103||{{u|134.32.43.78}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1104||{{u|178.90.29.87}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1105||{{u|178.90.66.61}}||3||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |1106||{{u|178.90.73.13}}||3||3||0||1||4||0||0||0||0 |- |1107||{{u|178.91.227.49}}||3||0||0||4||0||0||0||0||0 |- |1108||{{u|178.91.229.119}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1109||{{u|178.91.244.203}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1110||{{u|178.91.250.153}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1111||{{u|2.132.32.194}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1112||{{u|2.132.4.78}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1113||{{u|2.133.121.51}}||3||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1114||{{u|2.72.143.133}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1115||{{u|213.171.34.250}}||3||0||0||5||1||0||0||0||0 |- |1116||{{u|213.171.34.252}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1117||{{u|217.76.69.70}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1118||{{u|37.150.229.252}}||3||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |1119||{{u|37.150.229.75}}||3||2||0||1||3||0||0||0||0 |- |1120||{{u|7enis24}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1121||{{u|82.200.153.114}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1122||{{u|82.200.168.35}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1123||{{u|82.200.179.132}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1124||{{u|89.218.196.114}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1125||{{u|91.185.19.114}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1126||{{u|92.46.0.178}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1127||{{u|92.46.17.58}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1128||{{u|92.46.3.65}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1129||{{u|92.46.5.245}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1130||{{u|92.47.229.55}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1131||{{u|92.47.233.210}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1132||{{u|92.47.254.158}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1133||{{u|95.56.10.142}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1134||{{u|95.56.111.69}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1135||{{u|95.56.26.151}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1136||{{u|95.56.26.59}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1137||{{u|95.56.56.83}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1138||{{u|95.57.238.177}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1139||{{u|95.57.242.95}}||3||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |1140||{{u|95.58.136.161}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1141||{{u|95.58.87.104}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1142||{{u|95.59.106.174}}||3||0||0||3||3||0||0||0||0 |- |1143||{{u|95.59.108.55}}||3||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |1144||{{u|95.59.111.105}}||3||3||0||0||2||0||0||0||0 |- |1145||{{u|95.59.112.107}}||3||3||0||2||0||0||0||0||0 |- |1146||{{u|95.59.121.12}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1147||{{u|Adil.muratov}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1148||{{u|Aidyn93}}||3||0||0||0||0||4||0||0||0 |- |1149||{{u|Aizere}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1150||{{u|Aizhan Isk}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1151||{{u|Aizheke Nurmagambetova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1152||{{u|Akbarskiy}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1153||{{u|Akhmetov Timur}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1154||{{u|Akmaral Adilzhanova}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1155||{{u|Aknar01132005}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1156||{{u|Aktau7292}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1157||{{u|Alanbaltabay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1158||{{u|ALIHAN0709}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1159||{{u|Alila Miramova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1160||{{u|Alina2111}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1161||{{u|Altair~kkwiki}}||3||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |1162||{{u|Alua Zholgazy}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1163||{{u|Andy11314}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1164||{{u|Aq.Sholpan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1165||{{u|Araika01}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1166||{{u|ArailymAkylbekovna}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1167||{{u|Ardak anvar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1168||{{u|Ardak Tokzhan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1169||{{u|Argynov Dinmukhammed}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1170||{{u|ArhunKZ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1171||{{u|Arkhat.ast}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1172||{{u|Armakyzy}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1173||{{u|Aruzhan M}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1174||{{u|Aruzhanml}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1175||{{u|Aselya777}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1176||{{u|Aset.kb}}||3||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1177||{{u|Assylaseka}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1178||{{u|AZia7b}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1179||{{u|Azizaibragim}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1180||{{u|Azizhan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1181||{{u|Baketova Karina Nurlanovna}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1182||{{u|Bakirov.ilyas}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1183||{{u|Batyrzhan.alikhanov}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1184||{{u|BegayimBolat}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1185||{{u|Beket Berikuly}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1186||{{u|Botagalymova}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1187||{{u|Botash Ormanali}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1188||{{u|Difod}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1189||{{u|Digital Jetisu}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1190||{{u|Dilnazavr}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1191||{{u|Dmertesh}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1192||{{u|Edige Amir}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1193||{{u|Erkalar86}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1194||{{u|Erkosh7}}||3||12||0||5||26||1||0||0||0 |- |1195||{{u|Eset.2001}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1196||{{u|Eskeldi}}||3||3||0||1||1||10||0||0||0 |- |1197||{{u|Gray eyes}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1198||{{u|Guisezim Duisenbay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1199||{{u|Gulimaa}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1200||{{u|Hazar}}||3||0||0||0||2||0||0||0||0 |- |1201||{{u|Hearthstoner}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1202||{{u|Ibrometeor}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1203||{{u|J.J.Portman}}||3||4||0||0||1||0||0||0||0 |- |1204||{{u|Jako2588}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1205||{{u|Juldiz-2001}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1206||{{u|Kaiyrzhan Primtay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1207||{{u|Kausar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1208||{{u|Kazhikarim Aizat}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1209||{{u|Kopzhassar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1210||{{u|Lala~kkwiki}}||3||0||0||1||0||2||0||0||0 |- |1211||{{u|MadinaOtegali}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1212||{{u|Maral Dairova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1213||{{u|Matheus-psj~kkwiki}}||3||0||0||3||4||0||0||0||0 |- |1214||{{u|Medeu Shanyrak}}||3||0||0||0||0||0||3||0||0 |- |1215||{{u|Menikure}}||3||2||0||1||34||0||0||0||0 |- |1216||{{u|Mytnoo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1217||{{u|Nickispeaki}}||3||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |1218||{{u|NIS Nurbanu}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1219||{{u|NISSemey Yerassyl}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1220||{{u|Nurbo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1221||{{u|Nyshan}}||3||0||0||0||0||3||0||0||0 |- |1222||{{u|Omarova. ayagul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1223||{{u|Paizurakhman}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1224||{{u|RAIMBEKkz}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1225||{{u|ReMuse}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1226||{{u|Ruslannnn}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1227||{{u|Russ~kkwiki}}||3||5||0||2||17||0||0||0||0 |- |1228||{{u|Rustem~kkwiki}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1229||{{u|S(uz)ak}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1230||{{u|Sabina NIS}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1231||{{u|SaduakhasovaBayan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1232||{{u|Saken Sukhanov}}||3||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |1233||{{u|SchoolBoy}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1234||{{u|Seiitkarimdanelya}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1235||{{u|Shertershi}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1236||{{u|ShymNIS 8aSaltanat Nurjanova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1237||{{u|ShymNis 8c damira shertay}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1238||{{u|ShymNis 8c shertay damira}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1239||{{u|Stella-nutella}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1240||{{u|Sudralum}}||3||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |1241||{{u|Talasbekova Aiman}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1242||{{u|Talgatbek Akgul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1243||{{u|Tauken Aidyn}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1244||{{u|Tigerofkz}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1245||{{u|Tilaqtobe}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1246||{{u|Timpul}}||3||0||0||4||4||0||0||0||0 |- |1247||{{u|Tolegen.meiramgul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1248||{{u|Ulan.ysmaiyl}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1249||{{u|Umarxon III}}||3||1||0||1||1||0||0||0||0 |- |1250||{{u|Urimtal}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1251||{{u|Uzbekistan PFL}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1252||{{u|VitalIra}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1253||{{u|Yana1484}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1254||{{u|Yelaman Sain}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1255||{{u|Yerkin Abdildin~kkwiki}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1256||{{u|Yestay79}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1257||{{u|Zhalel Kuat}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1258||{{u|Zhansaya0}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1259||{{u|Zhibek2003}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1260||{{u|Айдос Байтелиев}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1261||{{u|Айнур Кенес}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1262||{{u|Алина Ғалымжанқызы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1263||{{u|Алмас Искендиров}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1264||{{u|Алпамыс Әбу}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1265||{{u|Альвина123456789}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1266||{{u|Аман Амина}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1267||{{u|Амангелді Әмина}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1268||{{u|Анаржан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1269||{{u|Ақмаржан Ержан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1270||{{u|Ақсәуле}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1271||{{u|Байгенжина Сымбат}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1272||{{u|Балым Жасыбек}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1273||{{u|Батаева}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1274||{{u|Бауыржан Жақсылық}}||3||4||0||0||0||1||0||0||0 |- |1275||{{u|Бексеитова Томирис}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1276||{{u|Бексұлтан Алмас}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1277||{{u|Дильназ Тулегенова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1278||{{u|Думан}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1279||{{u|Жангарина Аружан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1280||{{u|Жансая Назарова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1281||{{u|Жолаева Аружан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1282||{{u|Зайткалиева Асем}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1283||{{u|ИОГЦ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1284||{{u|Кадиша Сагиндыкова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1285||{{u|Кайыр}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1286||{{u|Карипбек Кербез}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1287||{{u|Кеда Диана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1288||{{u|Керимкулов Батыр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1289||{{u|Менеджер по сроку годности}}||3||0||0||0||6||0||0||0||0 |- |1290||{{u|Мурзаханов Муратхан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1291||{{u|Мухаммедали Ару}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1292||{{u|Мүсірманқұлқызы Қаракөз}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1293||{{u|Ниетқалиев Ернұр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1294||{{u|Нурпеисов Асет~kkwiki}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1295||{{u|Нұрлы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1296||{{u|Оразалиева Айдана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1297||{{u|Саида Мусаходжаева}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1298||{{u|Саулебекова Дана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1299||{{u|Серик Щеглов}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1300||{{u|Совет Шапағат}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1301||{{u|Тастан Бекханби}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1302||{{u|Токтасынова Аида}}||3||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |1303||{{u|Турлыбекова Айнур}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1304||{{u|ШЫМ НЗМ 7А АСЕМ}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1305||{{u|Шынар Бахытбекқызы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1306||{{u|Шәріп Айгүл}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1307||{{u|Шәріп Айнұр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1308||{{u|Экспедиция НИШ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1309||{{u|Эри Чон}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1310||{{u|Қуанышова Айжан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1311||{{u|112.207.130.222}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1312||{{u|113.169.146.234}}||2||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1313||{{u|113.169.148.254}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1314||{{u|146.23.212.21}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1315||{{u|173.245.84.98}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1316||{{u|178.63.68.137}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1317||{{u|178.82.176.221}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1318||{{u|178.88.26.191}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1319||{{u|178.88.3.226}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1320||{{u|178.89.25.173}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1321||{{u|178.89.80.206}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1322||{{u|178.90.123.254}}||2||1||0||0||1||0||0||0||0 |- |1323||{{u|178.90.78.6}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1324||{{u|178.90.82.72}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1325||{{u|178.90.94.229}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1326||{{u|178.91.229.87}}||2||0||0||2||1||0||0||0||0 |- |1327||{{u|178.91.230.27}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1328||{{u|178.91.253.11}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1329||{{u|178.91.254.2}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1330||{{u|195.47.255.3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1331||{{u|2.133.123.175}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1332||{{u|2.72.143.254}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1333||{{u|2.72.159.213}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1334||{{u|2.74.116.194}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1335||{{u|2.74.40.129}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1336||{{u|212.154.214.144}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1337||{{u|212.19.143.167}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1338||{{u|212.76.23.39}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1339||{{u|217.76.71.114}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1340||{{u|220.69.180.182}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1341||{{u|24.168.39.49}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1342||{{u|46.227.184.110}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1343||{{u|46.227.184.141}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1344||{{u|46.227.191.172}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1345||{{u|5.34.53.205}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1346||{{u|62.84.61.9}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1347||{{u|62.84.63.57}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1348||{{u|7сан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1349||{{u|81.88.159.56}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1350||{{u|82.200.203.182}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1351||{{u|82.211.152.12}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1352||{{u|84.240.197.10}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1353||{{u|84.240.200.127}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1354||{{u|84.240.206.50}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1355||{{u|88.204.194.60}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1356||{{u|88.204.225.137}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1357||{{u|89.106.237.97}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1358||{{u|89.218.160.180}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1359||{{u|89.218.165.111}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1360||{{u|89.218.166.179}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1361||{{u|89.218.166.68}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1362||{{u|89.218.167.159}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1363||{{u|89.218.167.51}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1364||{{u|89.218.248.158}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1365||{{u|92.46.106.200}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1366||{{u|92.46.12.176}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1367||{{u|92.46.134.204}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1368||{{u|92.46.158.126}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1369||{{u|92.46.51.194}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1370||{{u|92.46.79.27}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1371||{{u|92.46.80.37}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1372||{{u|92.46.86.43}}||2||0||0||0||2||0||0||0||0 |- |1373||{{u|92.46.89.255}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1374||{{u|92.46.9.184}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1375||{{u|92.46.90.143}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1376||{{u|92.47.253.239}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1377||{{u|92.47.93.87}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1378||{{u|92.47.96.140}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1379||{{u|95.56.102.239}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1380||{{u|95.56.122.32}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1381||{{u|95.56.19.62}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1382||{{u|95.56.224.192}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1383||{{u|95.56.4.61}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1384||{{u|95.56.47.246}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1385||{{u|95.56.49.111}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1386||{{u|95.56.5.177}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1387||{{u|95.56.51.253}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1388||{{u|95.56.78.47}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1389||{{u|95.56.87.237}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1390||{{u|95.57.230.128}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1391||{{u|95.57.233.65}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1392||{{u|95.57.246.44}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1393||{{u|95.58.101.79}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1394||{{u|95.58.119.178}}||2||44||0||0||0||0||0||0||0 |- |1395||{{u|95.58.250.3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1396||{{u|95.58.89.241}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1397||{{u|95.59.101.229}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1398||{{u|95.59.108.48}}||2||2||0||0||2||0||0||0||0 |- |1399||{{u|95.59.116.242}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1400||{{u|95.59.133.146}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1401||{{u|95.59.176.47}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1402||{{u|95.59.207.130}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1403||{{u|95.59.217.21}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1404||{{u|A Ilyassov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1405||{{u|Abay11}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1406||{{u|Abayconvict}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1407||{{u|AbdanbaevaAkkogershin}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1408||{{u|Abdullin ilyas}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1409||{{u|Abeka}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1410||{{u|Abylai23.NIS}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1411||{{u|Abylkasim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1412||{{u|Aida200101}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1413||{{u|Aidanasaduakas}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1414||{{u|Aikerim.b}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1415||{{u|Aisana.q.k}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1416||{{u|Aisford}}||2||0||0||0||3||0||0||0||0 |- |1417||{{u|Akerke Madikhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1418||{{u|Alex281196}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1419||{{u|AlexKoval}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1420||{{u|Aliakhmet.kamilla}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1421||{{u|Aligulova Amina}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1422||{{u|Alik20000403}}||2||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |1423||{{u|Alikhantanirbergennurlanuly}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1424||{{u|Alikhan~kkwiki}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1425||{{u|Alimkulov abdulla}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1426||{{u|Alisher.suleimen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1427||{{u|Alisher420}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1428||{{u|AliyaZhagiparova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1429||{{u|Aliyazhan}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1430||{{u|Alkhanov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1431||{{u|Almasadam}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1432||{{u|Alpasli}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1433||{{u|Also.99}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1434||{{u|Altynaiakashayeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1435||{{u|Altynsoft}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1436||{{u|Alua.aliyeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1437||{{u|Amangeldy.assem}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1438||{{u|Anel Kapasheva}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1439||{{u|Anelya Topoleva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1440||{{u|Anna Alexey}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1441||{{u|Aralim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1442||{{u|Arman Almenbet}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1443||{{u|Arunia92}}||2||1||0||0||0||2||0||0||0 |- |1444||{{u|Aruzhan abenova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1445||{{u|Aruzhan.Muratkazhy}}||2||0||0||0||0||0||2||0||0 |- |1446||{{u|Aseltengebaeva21nis}}||2||0||0||0||0||11||0||0||0 |- |1447||{{u|Asem Amangeldi}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1448||{{u|AshimbekovaA}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1449||{{u|Askar Ibrayev}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1450||{{u|Astraxandyq}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1451||{{u|Avery Jensen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1452||{{u|Ayaulym B}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1453||{{u|Bakayev d}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1454||{{u|Bakbaeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1455||{{u|Bakhtiyarkyzy Zhanerke}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1456||{{u|Balausssssa}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1457||{{u|Bauka.95}}||2||0||0||0||0||7||0||0||0 |- |1458||{{u|Beisen1}}||2||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |1459||{{u|Bekzhan1}}||2||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |1460||{{u|Berenbayevdidar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1461||{{u|Beybaris Utel}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1462||{{u|BissenM}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1463||{{u|Bolatbekb}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1464||{{u|BotagozBeisekova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1465||{{u|Chingo0899}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1466||{{u|Danabek Abildayev}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1467||{{u|Demezhan Serik}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1468||{{u|Diana Kaiyrbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1469||{{u|Dianakaldybek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1470||{{u|Dias Durysbek}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1471||{{u|Dina Nyrlankyzy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1472||{{u|DinaraYer}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1473||{{u|Dormouse d}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1474||{{u|Dosik00}}||2||0||0||0||0||20||0||0||0 |- |1475||{{u|Dota kst}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1476||{{u|DulatAigerim}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1477||{{u|Duman1}}||2||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |1478||{{u|E.Azamat}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1479||{{u|Eccyac}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1480||{{u|Eersultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1481||{{u|Eldoskaz}}||2||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |1482||{{u|Erma1501}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1483||{{u|Eskendirovaa Raushan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1484||{{u|Faalp}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1485||{{u|Fazylzhan Aslanbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1486||{{u|Felipe08}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1487||{{u|Gnagibova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1488||{{u|Guldariya04}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1489||{{u|Gulnara7777}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1490||{{u|Gulsezimd}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1491||{{u|HaNsadu}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1492||{{u|Hare Umai}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1493||{{u|Hbsh dana 9d}}||2||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1494||{{u|Hbsh Kambarbek Aidana}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1495||{{u|Himmleq88}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1496||{{u|Hu67et}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1497||{{u|Ibrayevan}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1498||{{u|Inleco}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1499||{{u|JakoOGLANBEKOV}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1500||{{u|Japan Football}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1501||{{u|Jaukazyn}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1502||{{u|Jussupova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1503||{{u|K zhalgasova}}||2||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |1504||{{u|Kakimova060501}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1505||{{u|Karlygash27}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1506||{{u|Kimam609}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1507||{{u|KostOUNB L.N. Tolstoy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1508||{{u|Kshetunsky}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1509||{{u|Kubeenov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1510||{{u|Kuralay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1511||{{u|Kuralayrustembekkyzy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1512||{{u|Kurmangazy.Turumbet}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1513||{{u|LeanBorgie}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1514||{{u|Liahim Nishpal}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1515||{{u|LiluOscura}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1516||{{u|Loderuner}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1517||{{u|Lordegraf}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1518||{{u|Madina Arystanova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1519||{{u|Marzhanjangildinova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1520||{{u|Maxen2}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1521||{{u|Medina Rakhmedulla}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1522||{{u|Meiram81}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1523||{{u|Meirzhan Yerzhanov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1524||{{u|MereyToken}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1525||{{u|MeruertRyskulbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1526||{{u|Meruyert Aitzhanova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1527||{{u|Moldabek.b}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1528||{{u|MoldirBb}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1529||{{u|Msherimbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1530||{{u|Mtdi20}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1531||{{u|Muhamet}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1532||{{u|Musab84}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1533||{{u|Narka050113}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1534||{{u|Nazgul kaz}}||2||0||0||0||0||4||0||0||0 |- |1535||{{u|Nazym Musa shymnis}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1536||{{u|NIS Semey Enlik}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1537||{{u|Nisbala}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1538||{{u|NurayAmze}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1539||{{u|Nurbanu}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1540||{{u|Nurbolat91}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1541||{{u|NurzhanSeilkhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1542||{{u|Olzhas.Aktobe}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1543||{{u|Omirbek Beksultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1544||{{u|Omirzak a}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1545||{{u|OnalbekovNurbolNIS}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1546||{{u|Onarakusai}}||2||0||0||3||0||0||0||0||0 |- |1547||{{u|Orbwiki107}}||2||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |1548||{{u|Perizvt}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1549||{{u|Platon Greece}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1550||{{u|QazaqUly}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1551||{{u|Qisybay Alibek}}||2||2||0||3||0||0||12||0||0 |- |1552||{{u|Qudaibergen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1553||{{u|Riggititor}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1554||{{u|RobloxFan2022}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1555||{{u|Sabina.baken}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1556||{{u|Sabyrzhan.makhambetzhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1557||{{u|Salibrr}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1558||{{u|Samalberikbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1559||{{u|Sapargazin}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1560||{{u|Sashacurety cameras}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1561||{{u|Sayatshy}}||2||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1562||{{u|Selina.nis.tk}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1563||{{u|Shakhnadir Makhmutov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1564||{{u|Shokan KU}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1565||{{u|Shukenai Gulim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1566||{{u|Shymnis7Baiaulim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1567||{{u|Shymnis7bsymbat}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1568||{{u|Shymnis9cAidanaUzbekbai}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1569||{{u|ShyngysWiki}}||2||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |1570||{{u|Sky Walker}}||2||0||0||0||1||1||0||0||0 |- |1571||{{u|Sphaeral}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1572||{{u|SQroma}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1573||{{u|Sukhrob king}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1574||{{u|Sursh}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1575||{{u|T.Aisulu}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1576||{{u|Takibaysultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1577||{{u|Tazhibaev Nurbek}}||2||0||0||0||0||0||4||0||0 |- |1578||{{u|Tomomoo}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1579||{{u|Tynyshtikbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1580||{{u|Ulsapar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1581||{{u|Umpalumpa.t}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1582||{{u|Uzsport}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1583||{{u|Viplux}}||2||3||0||1||0||0||0||0||0 |- |1584||{{u|Wname1}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1585||{{u|WrighterLafa}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1586||{{u|Xxxalibekacion}}||2||18||0||5||0||0||0||0||0 |- |1587||{{u|Yelkhanys}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1588||{{u|Yernur K.}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1589||{{u|YerzhanZhauymbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1590||{{u|Zhanakhmetova Akbota}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1591||{{u|Zhanatbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1592||{{u|Zhando 2000}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1593||{{u|Zhanerke Nyssanbaeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1594||{{u|ZhansayaSagadieva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1595||{{u|Zhanshar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1596||{{u|Zhasulan Balgozha}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1597||{{u|Zheksekeeva.k.s}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1598||{{u|Zhumabek Asulzada}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1599||{{u|ZZarkymova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1600||{{u|Абдихан Дархан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1601||{{u|Абзал Алия}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1602||{{u|Абуов Алау}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1603||{{u|Адель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1604||{{u|Адилкадыр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1605||{{u|Азамат 92}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1606||{{u|Азан Есбол Ерғалиұлы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1607||{{u|Аида Сыздыкова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1608||{{u|Айдана Б}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1609||{{u|АЙДАР}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1610||{{u|Айкун Куспанова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1611||{{u|Айнур Кенес НИШ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1612||{{u|Айнур Сапарбекова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1613||{{u|Айша бибі шаңырағы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1614||{{u|Акжан Шералиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1615||{{u|Алдияр Какимжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1616||{{u|Алибабаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1617||{{u|Алия Сапарбай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1618||{{u|Алтынай Алтынбекқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1619||{{u|Амангельди Асель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1620||{{u|Амантаева Малика}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1621||{{u|Амина Успанова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1622||{{u|Арипханова Луиза}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1623||{{u|Аружан Сатыбалдиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1624||{{u|Асемай2001}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1625||{{u|Ашуров Альтаир}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1626||{{u|Аяжан.С.Р}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1627||{{u|Аян Қалмұрат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1628||{{u|Ақсуат тарихи-өлкетану музейі}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1629||{{u|Байтула Ержан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1630||{{u|Батырхан Балнур}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1631||{{u|Бауыржан Момышұлы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1632||{{u|Бақтиярқызы Аяулым}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1633||{{u|Бекешов Диас}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1634||{{u|Берикбаева Аружан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1635||{{u|Берикболсын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1636||{{u|Борамбаева Гульназ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1637||{{u|Бұрхан Мирас 9С}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1638||{{u|Бәйдібек Ерғали}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1639||{{u|Губин Михаил}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1640||{{u|Гулмира Исатай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1641||{{u|Дальми}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1642||{{u|Данияр Жак}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1643||{{u|Дарига Арапбаева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1644||{{u|Дарина Еркенова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1645||{{u|Дидар93}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1646||{{u|Егембердиев Раймбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1647||{{u|Егемберді Назерке}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1648||{{u|Ербол Ермахан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1649||{{u|Ерболқызы Аяна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1650||{{u|Ердимурат Анель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1651||{{u|Ержан Байтула}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1652||{{u|Жакенов Олжасбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1653||{{u|Жанерке Жаксибекқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1654||{{u|Жанна Қайрлина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1655||{{u|Жанузак Асыл}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1656||{{u|Жанұзақова Әдемі}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1657||{{u|Жаслан Нурахметов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1658||{{u|Жасулан Амангельды}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1659||{{u|Жаңадан Б}}||2||1||0||4||1||0||0||0||0 |- |1660||{{u|Жексенбек Нұрайым}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1661||{{u|Жигитова Сауле Маликовна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1662||{{u|Жомарт Ж}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1663||{{u|Жұмаділдаева Самал}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1664||{{u|Жұмәділ Диана}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1665||{{u|Жәудір ағаділ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1666||{{u|Зарина Нуртай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1667||{{u|Зиедбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1668||{{u|Идрисова Виктория}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1669||{{u|Илья Драконов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1670||{{u|Иманмурат Нурсая}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1671||{{u|Иса Інжу НЗМ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1672||{{u|Кабдуалиев Алишер}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1673||{{u|Калу Аяжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1674||{{u|Кенесары хан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1675||{{u|Лаура Адамбекова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1676||{{u|Мадина Кульдеева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1677||{{u|Мадина Тоқтарова}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1678||{{u|Мадина Өмірсерік}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1679||{{u|Меруерт Едигеева}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1680||{{u|Меруерт Рысқұлбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1681||{{u|Молдабекова Мадина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1682||{{u|Назар Уахитов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1683||{{u|Назерке Толеубековна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1684||{{u|Назерке Қайратқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1685||{{u|НЗМ.Сүлеймен}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1686||{{u|Нигымадилова Перизат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1687||{{u|Нургуль Тулепова2}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1688||{{u|Нурланова Жантолқын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1689||{{u|Нұржанат Нұрымқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1690||{{u|Нұрлан Саят}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1691||{{u|Нұрхан Мұхтаров}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1692||{{u|Рахман3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1693||{{u|Рахымжан Оразгали}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1694||{{u|Рустем Темірлан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1695||{{u|Сабыр Салтанат}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1696||{{u|Сагадат окимбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1697||{{u|Сагыныш Байтурсинов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1698||{{u|Садыкова Улболсын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1699||{{u|Самадулла Анель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1700||{{u|Сатым Мерей}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1701||{{u|Сейтқазиева Ақжібек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1702||{{u|Серік Мейірбеков}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1703||{{u|СКК Мұражайы}}||2||0||0||0||0||11||0||0||0 |- |1704||{{u|Сладкая Роза}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1705||{{u|Солтангазина Айнұр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1706||{{u|Сүгірәлиева Балнұр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1707||{{u|Тайжанова Асия}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1708||{{u|Тамара}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1709||{{u|Тоганбаева Амина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1710||{{u|Толенбекова Жанат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1711||{{u|Тоқсанбай Әбілқайыр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1712||{{u|Тулепбергенова Динара}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1713||{{u|Ужасный пират Робертс}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1714||{{u|Усенгазин Мухаммед}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1715||{{u|Хайруллина Айгерим}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1716||{{u|Ханзада Бабахан}}||2||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1717||{{u|Шалбай Фариза}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1718||{{u|Шамшат Бекжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1719||{{u|Шерзод Раманкулов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1720||{{u|Шешен Исмаил}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1721||{{u|ШХБ Нурлан Есентаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1722||{{u|Шілде}}||2||13||0||5||1||9||0||0||0 |- |1723||{{u|Шәкәрім Солтанаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1724||{{u|Ынтықбай Айбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1725||{{u|Юлдашев Ринат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1726||{{u|Қамбар}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1727||{{u|Қанат Хасан}}||2||6||0||0||0||6||0||0||0 |- |1728||{{u|Қарағанды обл.Ресурстық тіл орталығы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1729||{{u|Қарақат Фархатқызы}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1730||{{u|Қуанышев Асылбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1731||{{u|Қуанышқызы Назерке}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1732||{{u|Құсшы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1733||{{u|Ұлмахан Айжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1734||{{u|Ұлмекен кайбалдиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1735||{{u|Ұлпатай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1736||{{u|Әбуғали Дарын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1737||{{u|Әбіләшімова Диана}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1738||{{u|Әлібек Зарубек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1739||{{u|Әмірәлі Нұргүл}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1740||{{u|Өтеген Қалданов}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|AlinurBot}}||0||0||0||5||1||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|AmanBot}}||0||0||0||1||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|ArystanbekBot}}||0||1||0||371||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|BekusBot}}||0||0||0||47||16||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|DBot}}||0||2||0||0||1||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Flow talk page manager}}||0||0||0||8||0||0||0||0||2 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Kasymbot}}||0||0||0||19||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Maintenance script}}||0||0||0||0||0||0||0||6||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|MediaWiki default}}||0||0||0||0||0||0||0||38||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|MediaWiki message delivery}}||0||0||0||0||0||0||0||0||1 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|QarakesekBot}}||0||0||0||0||1||0||0||0||0 |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Қатысушылар]] qshzmfewgq1nkxplwdcz33lvid9d6o3 0 675632 3683452 2970507 2026-10-19T06:48:17Z Wikuiser 172895 3683452 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Рэй Кеннеди |толық аты = Рэймонд Кеннеди |лақап аты = |сурет = Ray Kennedy1.jpg |сурет ені = 130px |атауы = |туған күні = 28.07.1951 |туған жері = [[Ситон-Дилавэл]], [[Нортамберленд]], [[Англия]] |азаматтығы = {{байрақ|Англия}} |қайтыс болған күні = 30.11.2021 |қайтыс болған жері = |бойы = 180 [[сантиметр|см]] |салмағы = |позиция = [[жартылай қорғаушы]] |клубтары = {{футбол карьерасы |1968—1974|{{ту|Англия}} [[Арсенал (футбол клубы, Лондон)|Арсенал]]|158 (53) |1974—1982|{{ту|Англия}} [[Ливерпуль (футбол клубы)|Ливерпуль]]|275 (51) |1982—1983|{{ту|Англия}} [[Суонси Сити]]|42 (2) |1983—1984|{{ту|Англия}} [[Хартлпул Юнайтед]]|23 (3)}} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |1976—1980|{{футбол|Англия}}|17 (3)}} }} '''Рэймонд «Рэй» Кеннеди''' ({{lang-en|Raymond "Ray" Kennedy}}; 28 шілде 1951 — 30 қараша 2021) — ағылшын футболшысы, жартылай қорғаушы. "[[Арсенал (футбол клубы, Лондон)|Арсенал]]" және "[[Ливерпуль (футбол клубы)|Ливерпуль]]" клубтарында өнер көрсеткендігімен танымал. == Жеке өмірі == Рэй Кеннеди [[Паркинсон ауруы]]нан зардап шекті. Ол өзінің мансабын аяқтағаннан кейін өмірінің көп бөлігін осы ауруды зерттеу және бақылау қорларын ұйымдастырумен өткізді. "Арсенал" мен "Ливерпуль" клубтары 1991 жылы Хайбериде осы мақсаттарға ақша жинау үшін матч ұйымдастырды. Кеннедидің бейнесі Ливерпульдің жанкүйерлері арасында әлі де танымал. Ливерпульдің ресми сайтында өткен дауыс беру нәтижелері бойынша Кеннеди клуб үшін ойнаған 100 үздік ойыншының арасында 28-ші орынға ие болды. 2021 жылы 30 қарашада қайтыс болды<ref>[https://www.mirror.co.uk/sport/football/news/breaking-ray-kennedy-dead-liverpool-25581929 Ray Kennedy dead]</ref>. == Жетістіктері == ; «Арсенал» * Жәрмеңкелер кубогының иегері: 1969/70 * Бірінші дивизионның жеңімпазы: 1970/71 * Англия кубогының иегері: 1970/71 ; «Ливерпуль» * Бірінші дивизионның жеңімпазы (5): 1975/76, 1976/77, 1978/79, 1979/80, 1981/82 * Еуропа чемпиондар кубогының иегері (3): 1976/77, 1977/78, 1980/81 * УЕФА кубогының иегері: 1975/76 * УЕФА Суперкубогының иегері: 1977 * Англия Суперкубогының иегері (4) 1976, 1977, 1979, 1980 ; «Суонси Сити» * Уэльс кубогының иегері: 1982/83 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтеме == * [http://www.liverbird.ru/player/823 Ойыншының профилі — Liverbird.ru]{{ref-ru}} * [https://web.archive.org/web/20070303080837/http://www.liverpoolfc.tv/team/past_players/players/kennedy2/ «Ливерпуль» ресми сайтындағы профилі]{{ref-en}} * [http://www.lfchistory.net/player_profile.asp?player_id=344 Профилі мен статистикасы — LFCHistory.net]{{ref-en}} [[Санат:Англия футболшылары]] [[Санат:Англия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Арсенал Лондон ФК ойыншылары]] [[Санат:Ливерпуль ФК ойыншылары]] [[Санат:Суонси Сити ФК ойыншылары]] [[Санат:Хартлпул Юнайтед ФК ойыншылары]] {{England-footy-bio-stub}} kd3bnsqjyr4m7omjibmr2hq02vts0l6 0 683318 3683411 3647977 2026-10-19T05:49:29Z Айакеш 187089 3683411 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2022}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Мультфильм|Атауы=Суперотбасы|Шынайы атауы={{lang-en|The Incredibles}}|Сурет=The Incredibles logo.svg|Жанры=шытырман оқиға<br>[[Атыс-шабыс фильм|атыс-шабыс]]<br>[[Кинокомедия|комедия]]<br>[[Отбасылық фильм|отбасы]]|Режиссёрі=[[Брэд Берд]]|Сценарийдің авторы=Брэд Берд|Продюсері=[[Джон Уокер]]|Дыбыстағандар=[[Крейг Т. Нельсон]]<br>[[Холли Хантер]]<br>[[Сара Воуэлл]]<br>[[Спенсер Фокс]]<br>[[Джейсон Ли]]<br>[[Сэмюэл Лерой Джексон]]<br>[[Элизабет Пенья]]|Композиторы=[[Майкл Джаккино]]|Операторы=Джанет Лукрой|Студия={{Plainlist| * [[Walt Disney Pictures]] * [[Pixar Animation Studios]] }}|Мемлекет={{USA}}|Дистрибьюторы=[[Walt Disney Studios Motion Pictures|Buena Vista Pictures Distribution]]|Тілі=[[Ағылшын тілі|Ағылшын]]|Ұзақтығы=115 мин.<ref>{{Cite web |title=The Incredibles |url=https://www.bbfc.co.uk/release/the-incredibles-film-qxnzzxq6vlgtodexnzu0 |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20220113141001/https://www.bbfc.co.uk/release/the-incredibles-film-qxnzzxq6vlgtodexnzu0 |archive-date=January 13, 2022 |accessdate=January 13, 2022 |work=[[British Board of Film Classification]] }}</ref>|Премьера={{flagicon|USA}} 2004 жылғы 5 қараша<br>{{flagicon|RUS}} 2004 жылғы 23 желтоқсан<br>{{flagicon|KAZ}} 2004 жылғы 31 желтоқсан|Бюджеті=92–145 млн $<ref name="mojo">{{Cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt0317705/|title=The Incredibles |accessdate=January 4, 2022|work=[[Box Office Mojo]]}}</ref><ref name="LATimesOpeningWeekend">{{Cite web |last=Dutka |first=Elaine |date=November 8, 2004 |title=An ''Incredibles'' Debut Of Heroic Proportions |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2004-nov-08-et-boxoffice8-story.html |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20220114142831/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2004-nov-08-et-boxoffice8-story.html |archive-date=January 14, 2022 |accessdate=January 14, 2022 |work=[[Los Angeles Times]] }}</ref>|Түсім=631.6 млн $<ref name="mojo" />|imdb_id=0317705|bcdb_link=33816|allrovi=287450|rottentomatoes=incredibles|Сайты=https://www.pixar.com/feature-films/the-incredibles}}'''«Суперотбасы»''' ({{Lang-en|The Incredibles}}) — [[Pixar Animation Studios]] студиясының [[Walt Disney Studios Motion Pictures|Buena Vista Pictures Distribution]] компаниясына арнап жасаған толықметражды мультфильм.<ref name="IncrediblesAFI">{{cite web|title=The Incredibles|url=https://catalog.afi.com/Film/54376-THE-INCREDIBLES|publisher=[[American Film Institute]]|access-date=October 25, 2018|language=en|accessdate=October 25, 2018|work=[[AFI Catalog of Feature Films]]}}</ref> Фильмнің режиссёрлығын [[Брэд Берд]] қолға алды. Композитор қызметін — [[Майкл Джаккино]] атқарды. Басты рөлдерді орындаған [[Крейг Т. Нельсон]], [[Холли Хантер]], [[Сара Воуэлл]], [[Спенсер Фокс]], [[Джейсон Ли]], [[Сэмюэл Лерой Джексон]] және [[Элизабет Пенья]]. Бұл толықметражды мультфильм үздік анимацилық фильм номинациясында «Оскар» сыйлығын алған тарихтағы төртінші фильм. == Рөлдерде == * [[Крейг Т. Нельсон]] — Боб Парр * [[Холли Хантер]] — Хелен Парр * [[Сара Воуэлл]] — Вайолет Парр * [[Спенсер Фокс]] — Дашиэлл «Даш» Парр * Эли Фуциле және Мэйв Эндрюс — Джек-Джек Парр * [[Джейсон Ли]] — Бадди Пайн / Синдром * [[Сэмюэл Лерой Джексон]] — Люциус Бест * [[Элизабет Пенья]] — Мираж * [[Брэд Берд]] — Эдна Е. Моде * [[Жан Интра]] — Хогенсон ханым * [[Бад Лаки]] — Рик Дикер * [[Уоллес Шон]] — Гилберт Хуф * [[Лу Романо]] — Берни Кропп * Майкл Берд — Тони Райдингер * Брет Паркер — Кари == Қазақша дыбыстаған == * Жәнібек Мұсаев — Боб Парр * Сая Тоқманғалиева — Хелен Парр * Айкөркем Әділгереева — Вайолет Парр * Дидар Құралбаев — Дашиэлл «Даш» Парр * Жұматай Ахметхан — Бадди Пайн / Синдром * Данияр Сванқұлов — Люциус Бест, Тони Райдингер * Шах-Мұрат Ордабаев —  Эдна Е. Мод * Ақмарал Абдрахманова — Хогенсон ханым, Мираж * [[Нартай Сауданбекұлы]] — Рик Дикер, Гилберт Хуф * Меруерт Ермекбаева — Кари * Мирас Жақып — Берни Кропп == Пікір == [[Rotten Tomatoes]] [[Шолу агрегаторы|шолу агрегаторының]] сайты 97% мақұлдау рейтингісі туралы хабарлады, орташа балл 8,4/10, 248 шолуға негізделген.<ref>{{cite web|url=https://www.rottentomatoes.com/m/incredibles|title=The Incredibles|publisher=[[Rotten Tomatoes]]|accessdate=6 June 2022|lang=en}}</ref> [[Metacritic]] орташа өлшенген мәнді қолданып фильмге 41 сыншының негізінде 100-ден 90-ға баға берді, бұл "жалпы жағымды пікірлерді" көрсетеді.<ref>{{cite web|url=https://www.metacritic.com/movie/the-incredibles|title=The Incredibles|publisher=[[Metacritic]]|accessdate=6 June 2022|lang=en}}</ref> == Сиквелі == Суперотбасының екінші бөлімі, «[[Суперотбасы 2]]<nowiki/>» [[2018 жыл|2018 жылғы]] [[15 маусым|15 маусымында]] жарыққа шықты. Фильмнің режиссері - Брэд Берд.<ref>{{cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/news/incredibles-2-moves-up-summer-2018-toy-story-4-pushed-2019-941475|title='The Incredibles 2' Moves Up to Summer 2018; 'Toy Story 4' Pushed to 2019|last=McClintock|first=Pamela|date=October 26, 2016|work=[[The Hollywood Reporter]]|accessdate=October 26, 2016}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * {{Ресми сайт|https://www.pixar.com/feature-films/the-incredibles|Суперотбасы — ресми сайты}} * {{Imdb title|0317705}} {{Рейтинг-10|8.0}} * {{Rotten Tomatoes|incredibles}} {{Рейтинг-10|9.7}} (248 пікір) * {{Metacritic film|the-incredibles}} {{Рейтинг-10|9.0}} (41 пікір) * {{BCDB title|33816}} {{Рейтинг-5|4.1}} * {{Amg title|287450}} * {{Mojo title|incredibles}} * {{Tcmdb title|536488}} {{Үздік анимациялық толықметражды фильм үшін Оскар сыйлығы}} [[Санат:2004 жылғы фильмдер]] [[Санат:АҚШ мультфильмдері]] [[Санат:Ағылшын тіліндегі фильмдер]] [[Санат:Pixar мультфильмдері]] [[Санат:Үздік анимациялық фильм үшін Оскар сыйлығының иегерлері]] 723uhzx2w3yxb77qte09a95c4ku7nkk 3683414 3683411 2026-10-19T05:58:07Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Айакеш|Айакеш]] ([[User talk:Айакеш|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3640090 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2022}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Мультфильм|Атауы=Суперотбасы|Шынайы атауы={{lang-en|The Incredibles}}|Сурет=The Incredibles logo.svg|Жанры=шытырман оқиға<br>[[Атыс-шабыс фильм|атыс-шабыс]]<br>[[Кинокомедия|комедия]]<br>[[Отбасылық фильм|отбасы]]|Режиссёрі=[[Брэд Берд]]|Сценарийдің авторы=Брэд Берд|Продюсері=[[Джон Уокер]]|Дыбыстағандар=[[Крейг Т. Нельсон]]<br>[[Холли Хантер]]<br>[[Сара Воуэлл]]<br>[[Спенсер Фокс]]<br>[[Джейсон Ли]]<br>[[Сэмюэл Лерой Джексон]]<br>[[Элизабет Пенья]]|Композиторы=[[Майкл Джаккино]]|Операторы=Джанет Лукрой|Студия={{Plainlist| * [[Walt Disney Pictures]] * [[Pixar Animation Studios]] }}|Мемлекет={{USA}}|Дистрибьюторы=[[Walt Disney Studios Motion Pictures|Buena Vista Pictures Distribution]]|Тілі=[[Ағылшын тілі|Ағылшын]]|Ұзақтығы=115 мин.<ref>{{Cite web |title=The Incredibles |url=https://www.bbfc.co.uk/release/the-incredibles-film-qxnzzxq6vlgtodexnzu0 |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20220113141001/https://www.bbfc.co.uk/release/the-incredibles-film-qxnzzxq6vlgtodexnzu0 |archive-date=January 13, 2022 |accessdate=January 13, 2022 |work=[[British Board of Film Classification]] }}</ref>|Премьера={{flagicon|USA}} 2004 жылғы 5 қараша<br>{{flagicon|RUS}} 2004 жылғы 23 желтоқсан<br>{{flagicon|KAZ}} 2004 жылғы 31 желтоқсан|Бюджеті=92–145 млн $<ref name="mojo">{{Cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt0317705/|title=The Incredibles |accessdate=January 4, 2022|work=[[Box Office Mojo]]}}</ref><ref name="LATimesOpeningWeekend">{{Cite web |last=Dutka |first=Elaine |date=November 8, 2004 |title=An ''Incredibles'' Debut Of Heroic Proportions |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2004-nov-08-et-boxoffice8-story.html |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20220114142831/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2004-nov-08-et-boxoffice8-story.html |archive-date=January 14, 2022 |accessdate=January 14, 2022 |work=[[Los Angeles Times]] }}</ref>|Түсім=631.6 млн $<ref name="mojo" />|imdb_id=0317705|bcdb_link=33816|allrovi=287450|rottentomatoes=incredibles|Сайты=https://www.pixar.com/feature-films/the-incredibles}}'''«Суперотбасы»''' ({{Lang-en|The Incredibles}}) — [[Pixar Animation Studios]] студиясының [[Walt Disney Studios Motion Pictures|Buena Vista Pictures Distribution]] компаниясына арнап жасаған толықметражды мультфильм.<ref name="IncrediblesAFI">{{cite web|title=The Incredibles|url=https://catalog.afi.com/Film/54376-THE-INCREDIBLES|publisher=[[American Film Institute]]|access-date=October 25, 2018|language=en|accessdate=October 25, 2018|work=[[AFI Catalog of Feature Films]]}}</ref> Фильмнің режиссёрлығын [[Брэд Берд]] қолға алды. Композитор қызметін — [[Майкл Джаккино]] атқарды. Басты рөлдерді орындаған [[Крейг Т. Нельсон]], [[Холли Хантер]], [[Сара Воуэлл]], [[Спенсер Фокс]], [[Джейсон Ли]], [[Сэмюэл Лерой Джексон]] және [[Элизабет Пенья]]. Бұл толық метражды мультфильм үздік анимационды фильм номинациясында «Оскар» сыйлығын алған тарихтағы төртінші фильм. == Рөлдерде == * [[Крейг Т. Нельсон]] — Боб Парр * [[Холли Хантер]] — Хелен Парр * [[Сара Воуэлл]] — Вайолет Парр * [[Спенсер Фокс]] — Дашиэлл «Даш» Парр * Эли Фуциле және Мэйв Эндрюс — Джек-Джек Парр * [[Джейсон Ли]] — Бадди Пайн / Синдром * [[Сэмюэл Лерой Джексон]] — Люциус Бест * [[Элизабет Пенья]] — Мираж * [[Брэд Берд]] — Эдна Е. Моде * [[Жан Интра]] — Хогенсон ханым * [[Бад Лаки]] — Рик Дикер * [[Уоллес Шон]] — Гилберт Хуф * [[Лу Романо]] — Берни Кропп * Майкл Берд — Тони Райдингер * Брет Паркер — Кари == Қазақша дыбыстаған == * Жәнібек Мұсаев — Боб Парр * Сая Тоқманғалиева — Хелен Парр * Айкөркем Әділгереева — Вайолет Парр * Дидар Құралбаев — Дашиэлл «Даш» Парр * Жұматай Ахметхан — Бадди Пайн / Синдром * Данияр Сванқұлов — Люциус Бест, Тони Райдингер * Шах-Мұрат Ордабаев —  Эдна Е. Мод * Ақмарал Абдрахманова — Хогенсон ханым, Мираж * [[Нартай Сауданбекұлы]] — Рик Дикер, Гилберт Хуф * Меруерт Ермекбаева — Кари * Мирас Жақып — Берни Кропп == Пікір == [[Rotten Tomatoes]] [[Шолу агрегаторы|шолу агрегаторының]] сайты 97% мақұлдау рейтингісі туралы хабарлады, орташа балл 8,4/10, 248 шолуға негізделген.<ref>{{cite web|url=https://www.rottentomatoes.com/m/incredibles|title=The Incredibles|publisher=[[Rotten Tomatoes]]|accessdate=6 June 2022|lang=en}}</ref> [[Metacritic]] орташа өлшенген мәнді қолданып фильмге 41 сыншының негізінде 100-ден 90-ға баға берді, бұл "жалпы жағымды пікірлерді" көрсетеді.<ref>{{cite web|url=https://www.metacritic.com/movie/the-incredibles|title=The Incredibles|publisher=[[Metacritic]]|accessdate=6 June 2022|lang=en}}</ref> == Сиквелі == Суперотбасының екінші бөлімі, «[[Суперотбасы 2]]<nowiki/>» [[2018 жыл|2018 жылғы]] [[15 маусым|15 маусымында]] жарыққа шықты. Фильмнің режиссері Брэд Берд болды.<ref>{{cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/news/incredibles-2-moves-up-summer-2018-toy-story-4-pushed-2019-941475|title='The Incredibles 2' Moves Up to Summer 2018; 'Toy Story 4' Pushed to 2019|last=McClintock|first=Pamela|date=October 26, 2016|work=[[The Hollywood Reporter]]|accessdate=October 26, 2016}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * {{Ресми сайт|https://www.pixar.com/feature-films/the-incredibles|Суперотбасы — ресми сайты}} * {{Imdb title|0317705}} {{Рейтинг-10|8.0}} * {{Rotten Tomatoes|incredibles}} {{Рейтинг-10|9.7}} (248 пікір) * {{Metacritic film|the-incredibles}} {{Рейтинг-10|9.0}} (41 пікір) * {{BCDB title|33816}} {{Рейтинг-5|4.1}} * {{Amg title|287450}} * {{Mojo title|incredibles}} * {{Tcmdb title|536488}} {{Үздік анимациялық толықметражды фильм үшін Оскар сыйлығы}} [[Санат:2004 жылғы фильмдер]] [[Санат:АҚШ мультфильмдері]] [[Санат:Ағылшын тіліндегі фильмдер]] [[Санат:Pixar мультфильмдері]] [[Санат:Үздік анимациялық фильм үшін Оскар сыйлығының иегерлері]] ahn6kefa0edh1kksxb1ug0vfs9eq0ki 0 688422 3683316 3591187 2026-10-18T18:57:24Z Nurken 111493 3683316 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Шынайы есімі = {{lang-en|Prince Philip}} | Қазақша есімі = ханзада Филипп | Суреті = Duke of Edinburgh 33 Allan Warren.jpg | Атауы = Филипп, 1992 жыл | Елтаңба = Coat of Arms of Philip, Duke of Edinburgh.svg | Титулы = [[Ұлыбритания монархтары жұбайларының тізімі|Ұлыбритания ханзада-консорты]] | Ту = Flag of the United Kingdom.svg | Ту2 = Royal standard of the United Kingdom.svg | Басқара бастады = 6 ақпан 1952 | Басқаруын аяқтады = 9 сәуір 2021 | Монарх = [[II Елизабет]] | Ізашары = [[Елизавета Боуз-Лайон]] (патшайым-консорт ретінде) | Ізбасары = [[Камилла, патшайым-консорт|Камилла Шанд]] (патшайым-консорт ретінде) | Титулы_2 = [[Эдинбург герцогі]], Мерионет графы және {{iw|Гринуич бароны|Гринуич бароны|en|Baron Greenwich}} | Ту_2 = Royal Standard of Prince Philip (1952–2021).svg | Басқаруын аяқтады_2 = 9 сәуір 2021 | Басқара бастады_2 = 20 қараша 1947 | Монарх_2 = [[VI Георг]]<br>[[II Елизабет]] | Ізашары_2 = [[Альфред, Саксе-Кобург және Гота герцогі|Альфред]] | Ізбасары_2 = [[III Чарльз]] | Титулы_3 = Грекия және Дания ханзадасы | Ту_3 = State Flag of Greece (1863-1924 and 1935-1973).svg | Басқара бастады_3 = 10 маусым 1921 | Басқаруын аяқтады_3 = 28 ақпан 1947 | Монарх_3 = [[I Константин (Грекия королі)|I Константин]]<br>[[II Георг (Грекия королі)|II Георг]] | Монограммасы = Royal Cypher of Prince Philip, Duke of Edinburgh.svg | Қолтаңбасы = | Шайқасы = [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] | Әскер түрі = {{flagicon image|Naval ensign of the United Kingdom.svg|border}} [[Корольдік флот]]<br>{{flagicon image|British Army Logo.svg|border}} [[Британ әскері]]<br>{{flagicon image|RAF-Badge.svg|border}} [[Корольдік әуе күштері]] | Қызмет еткен жылдары = 1939–1952 | Атағы = [[Сурет:British Royal Navy OF-10-collected.svg|25px]] Флот маршалы<br>[[Сурет:British Army OF-10.svg|25px]] Фельдмаршал | Балалары = {{hlist|[[III Чарльз]]|[[Анна (Ұлыбритания ханшайымы)|Анна]]|[[Эндрю Маунтбеттен Виндзор|Эндрю]]|[[Эдуард, Уэссекс графы]]}} | Туған күні = 10.6.1921 | Жұбайы = {{marriage|[[II Елизабет]]|1947}} | Анасы = ханшайым Алиса Баттенберг | Туған кездегі есімі = Грекия және Дания ханзадасы Филипп | Әкесі = Грекия ханзадасы Андреас (Эндрю) | Қайтыс болған күні = 9.4.2021 | Қайтыс болған жері = [[Виндзор қамалы]], {{қайтысболғанжері|Виндзор|Виндзорда}}, [[Англия]], [[Ұлыбритания]] | Туған жері = {{туғанжері|Керкира|Керкирада}}, [[Грекия корольдігі]] | Династия = [[Маунтбеттендер]] (1947 бері)<br>[[Глюксбургтар]] (1947 дейін) }} '''Ханзада Филипп Маунтбеттен, Эдинбург герцогі''' ({{lang-en|Prince Philip Mountbatten, Duke of Edinburgh}}; туғанда '''Грекия мен Дания ханзадасы Филипп''', кейінірек '''Филипп Маунтбеттен'''; [[10 маусым]] [[1921 жыл]], [[Керкира]], [[Грекия корольдігі|Грекия]] – [[9 сәуір]] [[2021 жыл]], [[Виндзор]], [[Беркшир]], [[Англия]]) — Грекия королі [[I Георг (Грекия королі)|I Георг]]тың немересі, Британ монархы [[II Елизабет]]тің жұбайы және Ұлыбританияның [[Британ монархтарының тізімі|қазіргі монархы]] [[III Чарльз]]дің әкесі. Әлем тарихындағы ең ұзақ қызмет еткен ханзада-консорт. [[Корольдік флот]] құрамында [[Екінші дүниежүзілік соғыс|Екінші дүниежүзілік соғысқа]] қатысқан Филипп үйленуіне дейін [[Ұлыбритания]] азаматтығын және анасының «Маунтбеттен» тегін алды. 1952 жылы Елизабеттің таққа отыруынан кейін ол салтанатты міндеттер мен қайырымдылыққа көбірек назар аударуды бастады. == Фотогалерея == <gallery> Сурет:Prince Philip beard.jpg|[[Мельбурн]]дағы Филипп, 1945 Сурет:Elizabeth and Philip 1953.jpg|Тәж кигізу жорасында жасалған II Елизабет пен Филипптің суреті, 1953 Сурет:Prince Philip, Duke of Edinburgh, Cambridge, Waikato (January 1 1954) (17843185594).jpg|II Елизабетпен бірге, Кембридж, Жаңа Зеландия, 1954 Сурет:Queen and Prince Philip visit to Titanic Belfast (8178394614).jpg|[[Титаник мұражайы (Белфаст)|Титаник мұражайы]]нда жасалған II Елизабет пен Филипптің суреті Сурет:Prince Philip as Colonel-in-Chief of the Royal Canadian Regiment (cropped).jpg|ханзада Филипп, [[Торонто]], 2013 </gallery> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Британ монархиясы]] [[Санат:Ұлыбритания ханзадалары]] [[Санат:Ұлыбритания тұлғалары]] p40g8kqg68ykt63qyxm8sk18h1rakjn 0 692347 3683373 3670395 2026-10-19T02:00:59Z Wikuiser 172895 3683373 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2022}} {{Партия | партия атауы = «Иттихат ве теракки» («Одақ және прогресс») | шынайы атауы = {{lang|ota|{{nobold|اتحاد و ترقى فرقه‌سی}}}}<br />İttihad ve Terakki Fırkası | аббревиатура = İTF / ІВТФ | логотипі = İttihat ve Terakki amblemi.jpg | логотип ені = 150px | сурет атауы = Flag of the Young Turk Revolution.svg | партия түсi = #D50000 | басшысы = [[Талғат паша]] (1908–1918)<br/>[[Ахмет Риза]] (1897–1908) | басшы орынбасары = | лауазым = Бас хатшы | лауазым иесі = [[Доктор Назым|Назым бей]] (1908–1917)<br>[[Мидхат Шюкрю Бледа]] (1917–1918)<ref name="Zürcher-Syllabus"> {{Cite book |author=Erik Jan Zürcher|date=1984|title=The Unionist Factor: The Rôle of the Committee of Union and Progress in the Turkish National Movement, 1905-1926|url=https://books.google.com/books?id=NcoUAAAAIAAJ&q=Mithat+%C5%9E%C3%BCkr%C3%BC+Bleda+committee+of+union&pg=PA38|publisher=E.J. Brill|isbn=90-04-07262-4}} * {{Cite book|author= Erik Jan Zürcher|date=2017|title=Turkey: A Modern History|url=https://books.google.com/books?id=P7qKDwAAQBAJ&q=Mithat+%C5%9E%C3%BCkr%C3%BC+Bleda+committee+of+union+secretary&pg=PA377|publisher=I.B. Tauris|isbn=978-1-78453-187-4}} * {{Cite web|title=Syllabus|url=https://www.sabanciuniv.edu/syllabus/?crn=30159&term=201903|access-date=2020-12-23|website=www.sabanciuniv.edu|archive-date=2020-08-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20200810190257/https://www.sabanciuniv.edu/syllabus/?crn=30159&term=201903|url-status=dead}}</ref> | лауазым1 = | лауазым иесі1 = | лауазым2 = | лауазым иесі2 = | негіздеуші = [[Ибрахим Темо]]<ref name="Hanioglu73152">{{harvnb|Hanioğlu|2001|pp=73, 152}}</ref><br/>[[Ишак Сүкүти]]<br/>[[Абдуллах Джевдет]]<br/>[[Мехмед Решид]] | құрылуы = 21 мамыр 1889 (комитет ретінде)<hr>24 қыркүйек 1909 (партия ретінде) | таратылуы = 5 қараша 1918 | штаб-пәтері = [[Ыстамбұл|Константинополь]] | идеологиясы = [[Иттихадизм]]<br /> * [[Конституционализм]]<br /> * [[Орталықтандыру]]<br /> * [[Прогрессивизм]]<ref>{{cite web |url=http://www.turkeyswar.com/prelude/cup.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20180524225449/http://www.turkeyswar.com/prelude/cup.html | archive-date=24 May 2018 | title=Turkey in the First World War - Committee of Union and Progress}}</ref> * [[Түрік ұлтшылдығы]]<ref name="Rayner-Akmeșe">{{Cite book |last1=Rayner |first1=Jeremy |url= |title=Back to the '30s?: Recurring Crises of Capitalism, Liberalism, and Democracy |last2=Falls |first2=Susan |last3=Souvlis |first3=George |last4=Nelms |first4=Taylor C. |date=2020 |publisher=Springer Nature |isbn=978-3-030-41586-0 |pages=161 |language=en |quote=In the prevailing literature, the term ultra-nationalism is often used to describe Turkish nationalism.}} * {{harvnb|Akmeșe|2005|p=34}}</ref> * [[Позитивизм]]<ref name="Multiple sources1"> {{cite journal |last1=Kurt |first1=Umit |last2=Gurpinar |first2=Dogan |title=The Young Turk Historical Imagination in the Pursuit of Mythical Turkishness and its Lost Grandeur (1911–1914) |journal=British Journal of Middle Eastern Studies |date=2016 |volume=43 |issue=4 |pages=560–574 |doi=10.1080/13530194.2016.1139443|s2cid=159857101 }} * {{cite book |last1=Kieser |first1=Hans-Lukas |editor1-last=Friedman |editor1-first=Jonathan C. |title=The Routledge History of the Holocaust |date=2010 |publisher=Taylor & Francis |isbn=978-1136870606 |chapter-url=https://www.routledgehandbooks.com/doi/10.4324/9780203837443.ch3 |language=en |chapter=Germany and the Armenian genocide of 1915–17|doi=10.4324/9780203837443.ch3}} * {{cite book |last1=Suny |first1=Ronald Grigor|author-link=Ronald Grigor Suny |title="They Can Live in the Desert but Nowhere Else": A History of the Armenian Genocide|title-link=They Can Live in the Desert but Nowhere Else |date=2015 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-1400865581 |pages=149, 245}}</ref><br /> * [[Әлеуметтік дарвинизм]]<br /> * [[Түркішілдік]] (1909 жылдан)<ref>{{Citation|last=Karsh|first=Efraim|title=Review of ''The Rise of the Young Turks: Politics, the Military, and Ottoman Collapse'' by M. Naim Turfan|date=June 2001|journal=The International History Review|volume=23|issue=2|author-link=Efraim Karsh|page=440}}.</ref><br /> * [[Османшылдық]] ([[Бірінші Балқан соғысы|1913 жылға дейін]]){{Sfn|Akçam|2007|p=53}}<br /> * [[Панисламизм]] ([[Осман жиһады (1914)|1914 жылдан]])<ref>[[Принстон университеті]]нің соңғы Осман тарихының профессоры М. Шүкүри Ханиоғлу, Иттихат және теракки партиясы өздеріне ыңғайлы болған кез келген уақытта Исламды пайдаланғанын атап көрсетеді.{{harvnb|Hanioğlu|2008|p=187}}{{harvnb|Worringer|2014|pp=41, 53, 69, 81–82, 188, 224–27, 260–61}}</ref><br /> * [[Этатизм]] ([[Ұлттық экономика (Түркия)|1915 жылдан]]){{sfn|Kieser|2018|p=273}}<br /> * [[Түркиядағы армян фобиясы|Армяндарға қарсы көзқарас]] ([[Армян геноциді|1915 жылдан]])<ref>{{cite journal |title=The Extermination of Ottoman Armenians by the Young Turk Regime (1915–1916) {{!}} Sciences Po Mass Violence and Resistance – Research Network |journal=Extermination-ottoman-armenians-young-turk-regime-1915-1916.HTML |date=25 January 2016 |url=https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/extermination-ottoman-armenians-young-turk-regime-1915-1916.html |language=en|quote="[...] the subscription of the Young Turks to Social Darwinism (the theory of the application to humans of the survival-of-the-fittest in the animal world) had convinced them that the construction of the Turkish nation would be realized through the elimination of the Armenians [...]"}}</ref> | интернационалы = | одақтастар = [[Ұлттық қорғаныс лигасы (Осман империясы)|Ұлттық қорғаныс лигасы]] | жастар ұйымы = | мүшелер саны = 850 000 (1909 жыл, бағалау бойынша) | ұраны = ''Hürriyet, Müsavat, Adalet''<br />('Бостандық, Теңдік, Әділдік') | Төменгі палатадағы орындар = 192 / 275 (1914 жыл) | Төменгі палатадағы орындар_параметр = Депутаттар палатасы (Осман империясы) | Жоғарғы палатадағы орындар = | Жоғарғы палатадағы орындар_параметр = | Еуропарламенттегі орындар = | әнұраны = | партиялық мөр = | тұлғалар = | ресми сайты = }} '''Бірлік және прогресс''' ({{lang-ota3|إتحاد و ترقى|İttihâd ve Terakkî}}, {{lang-tr|İttihat ve Terakki}}) — [[Осман империясы|Осман империясындағы]] (кейін [[Түркия|Түркиядағы]]) 1889 жылдан 1926 жылға дейін болған [[ұлтшылдық]] саяси партия. [[Жас түріктер]] қозғалысының фракциясы бола отырып, ол абсолютті монархияны жойып, оны конституциялық монархияға айналдырған [[Жас түріктер төңкерісі|1908 жылғы жас түрік төңкерісінің]] негізгі ұйымдастырушысы болды. 1913 жылдан 1918 жылға дейін партия империяны [[Бірпартиялық жүйе|бірпартиялы мемлекет]] ретінде басқарып, Османлы дәуірінің аяғында кең ауқымды этникалық жою саясатының бөлігі ретінде [[Армяндар|армян]], [[Гректер|грек]] және [[Ассириялықтар|ассирия халықтарына]] қарсы геноцид жасаған. Осман империясында оның мүшелері ''İttihadcılar'' («одақшылар») немесе ''Komiteciler'' («комитет мүшелері») деген атаумен танымал болған{{Sfn|Kieser, Hans-Lukas|2018|p=61}}. == Әдебиет == * {{Citation|last=Kieser|first=Hans-Lukas|title=Talaat Pasha: Father of Modern Turkey, Architect of Genocide|date=26 June 2018|publication-date=2018|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-15762-7}} * {{Citation | last1 = Karsh | first1 = Efraim | last2 = Karsh | first2 = Inari | title = Empires of Sand | place = Cambridge | publisher = Harvard University Press | year = 1999 | isbn = 978-0-67425152-6 | format = hardback | url = https://archive.org/details/empiresofsandstr00kars | url-access = registration }}. * {{cite book |last1=Kévorkian |first1=Raymond |author1-link=Raymond Kévorkian |title=The Armenian Genocide: A Complete History |title-link=The Armenian Genocide: A Complete History |date=2011 |publisher=[[Bloomsbury Publishing]] |isbn=978-0-85771-930-0 |language=en}} * {{cite journal |title=İzmir Suikastı-1926 |last=Kuyaş |first=Ahmet |issue=41 |journal=[[NTV Tarih]] |date=June 2012 }} * {{Citation | last = Mardin | first = Şerif | author-link = Şerif Mardin | url = http://www.iletisim.com.tr/iletisim/book.aspx?bid=267 | title = Jön Türklerin Siyasi Fikirleri, 1895–1908 | place = Istanbul | orig-date = 1964 | year = 1992 | language = tr | publisher = Iletisim | pages = 221–50 | url-status=dead | archive-url = https://web.archive.org/web/20110717210331/http://www.iletisim.com.tr/iletisim/book.aspx?bid=267 | archive-date = 2011-07-17 |ref=none }}. * {{cite book |last1=Nicolle |first1=David |title=The Ottomans : Empire of Faith |date=2008 |publisher=Thalamus |location=Ludlow |isbn=978-1902886114}} * {{Citation | first = Şerif | last = Mardin | author-mask = 3 | title = Continuity and Change in the Ideas of the Young Turks | type = expanded text of a lecture | publisher = School of Business Administration and Economics Robert College | year = 1969 | pages = 13–27 |ref=none}}. * {{Citation | first = M. Şükrü | last = Hanioğlu | author-link = M. Şükrü Hanioğlu | title = Bir siyasal düşünür olarak Doktor Abdullah Cevdet ve Dönemi | place = Istanbul | year = 1981 | language = tr |ref=none}}. * {{cite journal|last=Hanioğlu|first=M. Şükrü|year=2011|title=Civil-Military Relations in the Second Constitutional Period, 1908–1918|journal=Turkish Studies|doi=10.1080/14683849.2011.572627|pages=177–189|volume=12|issue=2|s2cid=145763743}} *{{Citation | first = M. Şükrü | last = Hanioğlu | author-link = M. Şükrü Hanioğlu | title = A Brief History of the Late Ottoman Empire | place = Princeton | year = 2008 | language = en }} * {{Citation | first = M. Şükrü | last = Hanioğlu | author-mask = 3 | title = Bir siyasal örgüt olarak Osmanlı Ittihad ve Terakki Cemiyeti ve Jon Türklük | place = Istanbul | year = 1986 | language = tr }}. * {{Citation | first = M. Şükrü | last = Hanioğlu | author-mask = 3 | title = The Young Turks in Opposition | publisher = [[Oxford University Press]] | year = 1995 | isbn = 0-19-509115-9 }}. * {{Citation | first = M. Şükrü | last = Hanioğlu | author-mask = 3 | title = Preparation for a Revolution: The Young Turks 1902&ndash;1908 | publisher = [[Oxford University Press]] | year = 2001}}. *{{Citation|last1=Shaw|first1=Stanford|title=History of the Ottoman Empire and Modern Turkey|volume=II|publisher=Cambridge University Press|isbn=0-521-29166-6|last2=Shaw|first2=Ezel|year= 1977}} * {{Citation | first = Tarık Zafer | last = Tunaya | title = Türkiye'de Siyasal Partiler | place = İstanbul | year = 1989 | language = tr |ref=none}}. * {{Citation | last = Worringer | first = Renée | title = 'Sick Man of Europe' or 'Japan of the near East'?: Constructing Ottoman Modernity in the Hamidian and Young Turk Eras | journal = International Journal of Middle East Studies | volume = 36 | issue = 2 | date = May 2004| pages = 207–230 | doi = 10.1017/S0020743804362033 | s2cid = 156657393 }}. * {{Citation | last = Worringer | first = Renée | author-mask = 3 | title = Ottomans Imagining Japan: East, Middle East, and Non-Western Modernity at the Turn of the Twentieth Century | place = London | publisher = Palgrave | year = 2014}}. == Дереккөздер == <references /> {{Party-stub}} 09ulxmzihkutjgcxm2i4uvburqacmtx 0 693452 3683388 3657787 2026-10-19T04:20:09Z Гүлдана Алмуханқызы 187244 3683388 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2022}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Өзен |атауы = Варта |шынайы атауы = |сурет = Wartakw.jpg |сурет ені = |сурет атауы = Варта өзені |карта = Warta (rivière).png |карта ені = |карта атауы = Варта өзені картада |ұзындығы = 808 км. |су алабының ауданы = 54 529 км² |су алабы = |өзендердің су алабы = |су шығыны = |өлшеу орны = |бастауы = Кромолув, Краков-Ченстохов қыраты |бастауының орны = |бастауының биіктігі = |s_lat_dir =N |s_lat_deg =50 |s_lat_min =29 |s_lat_sec =26.5 |s_lon_dir =E |s_lon_deg =19 |s_lon_min =29 |s_lon_sec =23.6 |сағасы = [[Одер]] өзені, Костжын над Одроу |сағасының орны = |сағасының биіктігі = |m_lat_dir =N |m_lat_deg =52 |m_lat_min =35 |m_lat_sec =55 |m_lon_dir =E |m_lon_deg =14 |m_lon_min =36 |m_lon_sec =37 |еңістігі = |ел = Польша |аймақ = |ортаққордағы санаты = }} '''Варта''' ({{lang-pl|Warta}}) — толығымен [[Польша|Польша аумағы арқылы ағып өтетін]] өзен. Өзеннің ұзындығы 808 км болса, оның 407 км кеме жүзуіне жарамды.<ref>{{cite web |url=https://poznan.wody.gov.pl/122-centrum-operacyjne/609-szlaki-zeglowne |title=Regionalny Zarząd Gospodarki Wodnej w Poznaniu |website= |access-date=2022-09-09|lang=pl}}</ref> [[Висла]] мен [[Одра]] өзендерінен кейін ұзындығы бойынша үшінші орында. Орталық Польшада жатқан [[Краков]]-[[Ченстохов]] қыратында бастау алып, солтүстік-батысқа қарай ағып, Польша мен Германия шекарасы маңындағы [[Одер]] өзеніне құяды. Варта өзенінің 35 кішігірім саласы бар. Оның ішінде ең үлкендері: [[Нотеч]], [[Просна]] және [[Одра]]. Өзен бойында [[Познань]], [[Ченстохов]], [[Лубон]], [[Коуо]], [[Конин]] қалалары орналасқан. == Халық саны. == == Шаруашылық == Ертеден бері Варта өзені ағашты сал ағызу, бидай тасымалдау және балық аулау үшін пайдаланылады. 1883 жылы «Hermann i Sp.» серіктестігі Варта өзенінде ең алғашқы пароходтармен тұрақты жүк тасымалын іске асырған. Бірақ 19-ғ. аяғында теміржол саласының дамуына байланысты Варта өзенін жүк тасымалы үшін қолдану азая бастаған. <ref>{{cite web |url=https://www.zegluga-rzeczna.pl/articles/73/Warta-ksiezna-polskich-rzek |title=Warta - księżna polskich rzek |website= |access-date=2022-09-09|lang=pl}}</ref> Қазіргі уақытта өзен бойында демалыс орындары салынып, туризм инфрақұрылымы дамуда, сондай-ақ ескек есу спорты кеңінен таралған. == Мәдениетте == Варта өзені [[Польша әнұраны|Польшаның әнұранында]] атап өтілген. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Еуропа өзендері]] [[Санат:Польша өзендері]] qt7wjtw7frq10h7a0jpzyvuwd9qxzwf 3683406 3683388 2026-10-19T05:23:21Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Гүлдана Алмуханқызы|Гүлдана Алмуханқызы]] ([[User talk:Гүлдана Алмуханқызы|т]]) өңдемелерінен [[User:Baktygul Kurmanova|Baktygul Kurmanova]] соңғы нұсқасына қайтарды 3657787 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2022}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Өзен |атауы = Варта |шынайы атауы = |сурет = Wartakw.jpg |сурет ені = |сурет атауы = Варта өзені |карта = Warta (rivière).png |карта ені = |карта атауы = Варта өзені картада |ұзындығы = 808 км. |су алабының ауданы = 54 529 км² |су алабы = |өзендердің су алабы = |су шығыны = |өлшеу орны = |бастауы = Кромолув, Краков-Ченстохов қыраты |бастауының орны = |бастауының биіктігі = |s_lat_dir =N |s_lat_deg =50 |s_lat_min =29 |s_lat_sec =26.5 |s_lon_dir =E |s_lon_deg =19 |s_lon_min =29 |s_lon_sec =23.6 |сағасы = [[Одер]] өзені, Костжын над Одроу |сағасының орны = |сағасының биіктігі = |m_lat_dir =N |m_lat_deg =52 |m_lat_min =35 |m_lat_sec =55 |m_lon_dir =E |m_lon_deg =14 |m_lon_min =36 |m_lon_sec =37 |еңістігі = |ел = Польша |аймақ = |ортаққордағы санаты = }} '''Варта''' ({{lang-pl|Warta}}) — толығымен [[Польша|Польша аумағы арқылы ағып өтетін]] өзен. Өзеннің ұзындығы 808 км болса, оның 407 км кеме жүзуіне жарамды.<ref>{{cite web |url=https://poznan.wody.gov.pl/122-centrum-operacyjne/609-szlaki-zeglowne |title=Regionalny Zarząd Gospodarki Wodnej w Poznaniu |website= |access-date=2022-09-09|lang=pl}}</ref> [[Висла]] мен [[Одра]] өзендерінен кейін ұзындығы бойынша үшінші орында. Орталық Польшада жатқан [[Краков]]-[[Ченстохов]] қыратында бастау алып, солтүстік-батысқа қарай ағып, Польша мен Германия шекарасы маңындағы [[Одер]] өзеніне құяды. Варта өзенінің 35 кішігірім саласы бар. Оның ішінде ең үлкендері: [[Нотеч]], [[Просна]] және [[Одра]]. Өзен бойында [[Познань]], [[Ченстохов]], [[Лубон]], [[Коуо]], [[Конин]] қалалары орналасқан. == Шаруашылық == Ертеден бері Варта өзені ағашты сал ағызу, бидай тасымалдау және балық аулау үшін пайдаланылады. 1883 жылы «Hermann i Sp.» серіктестігі Варта өзенінде ең алғашқы пароходтармен тұрақты жүк тасымалын іске асырған. Бірақ 19-ғ. аяғында теміржол саласының дамуына байланысты Варта өзенін жүк тасымалы үшін қолдану азая бастаған. <ref>{{cite web |url=https://www.zegluga-rzeczna.pl/articles/73/Warta-ksiezna-polskich-rzek |title=Warta - księżna polskich rzek |website= |access-date=2022-09-09|lang=pl}}</ref> Қазіргі уақытта өзен бойында демалыс орындары салынып, туризм инфрақұрылымы дамуда, сондай-ақ ескек есу спорты кеңінен таралған. == Мәдениетте == Варта өзені [[Польша әнұраны|Польшаның әнұранында]] атап өтілген. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Еуропа өзендері]] [[Санат:Польша өзендері]] tcrlsupbk7o06e5scmtmxdn0vtnymuw 0 705147 3683222 3183599 2026-10-18T14:39:29Z 1nter pares 146705 3683222 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Scene at the Signing of the Constitution of the United States.jpg|нобай|300px|Говард Чендлер Кристи салған суреттегі Конституцияға қол қою сәті]] '''Филадельфиялық конвент''' ({{lang-en|Philadelphia Convention}}) — 1787 жылдың 25 мамырынан 17 қыркүйегіне шейін [[Филадельфия]] қаласында өткен америкалық депутаттардың жиналыстары. Бастапқыда 13 штаттың конфедерациялық құрылымын талқылауға бағытталған бұл саяси форум нәтижесінде [[АҚШ Конституциясы]]ның қабылдануына әкелді. Конвент кейін [[Индепенденс-холл]] деп аталып кеткен тарихи маңызы бар ғимаратта өткізілді. == Делегаттар тізімі == [[Сурет:United States 1789-03 to 1789-08 eastern.jpg|нобай|279x279 нүкте|Филадельфиялық Конвенция кезінде Америка Құрама Штаттарының штаттары, аумақтары және даулы аймақтары]] Конвенттің жұмысына 55 делегат қатысты. 13 штаттың ішінен тек [[Род-Айленд]] ғана өз делегаттарын ұсынудан бас тартты. Жиналыстардың төрағасы болып [[Джордж Уошингтон]] сайланды. {| class="wikitable" <!-- cellspacing="0" border="1" cellpadding="5" --> ! [[Нью-Гэмпшир]] |[[Николас Гилман]], 32, саудагер<br>[[Джон Лэнгдон]], 44, саудагер ![[Массачусетс]] | [[Элбридж Томас Герри]], 43, саудагер<br>[[Натаниел Горам]], 49, бизнесмен<br>[[Руфус Кинг]], 32, адвокат<br>[[Калеб Стронг]], 44, адвокат |- ![[Коннектикут]] | [[Оливер Эллсворт]], 24, адвокат<br>[[Уильям Сэмюэл Джонсон]], 60, адвокат<br>[[Роджер Шерман]], 67, адвокат ![[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]] | [[Александр Гамильтон]], 32, адвокат<br>Джон Лансинг, 33, адвокат<br>Роберт Йетс, 49, адвокат |- ![[Нью-Джерси]] | [[Дэвид Брерли]], 42,адвокат<br>[[Джонатан Дейтон]], 26, адвокат<br>Уильям Черчилль Хьюстон, 41, адвокат<br>[[Уильям Ливингстон]], 64, адвокат<br>[[Уильям Патерсон]], 44, адвокат ![[Пенсильвания]] | Джордж Клаймер, 48, бизнесмен<br>[[Томас Фитцсимонс]], 46, саудагер<br>[[Бенджамин Франклин]], 81, өнертапқыш<br>[[Джаред Ингерсолл]], 38, адвокат<br>[[Томас Миффлин]], 43, саудагер<br>[[Говернер Моррис]], 35, адвокат<br>[[Роберт Моррис]], 53, бизнесмен<br>[[Джеймс Уилсон]], 46, адвокат |- ![[Делавэр]] |[[Ричард Бассет]], 42, адвокат әрі плантатор<br>[[Ганнинг Бедфорд]], 42, адвокат<br>[[Джейкоб Брум]], 35, саудагер<br>[[Джон Дикинсон]], 55, адвокат<br>[[Джордж Рид]], 54, адвокат ![[Мэриленд]] |[[Дэниэл Кэрролл]], 57, плантатор<br>[[Дэниэл Дженифер]], 64, плантатор<br>Лютер Мартин, 39, адвокат<br>[[Джеймс Мак-Генри]], 34, дәрігер<br>Джон Фрэнсис Мерсер, 28, плантатор |- ![[Вирджиния]] |[[Джон Блэр-кіші]], 55, адвокат<br>[[Джеймс Мэдисон]], 37, плантатор <br>[[Джордж Мэйсон]], 62, плантатор <br>Джеймс Макклерг, 41, дәрігер<br>[[Эдмунд Рэндольф]], 34, адвокат<br>[[Джордж Уошингтон]], 55, плантатор <br>Джордж Уайт, 61, адвокат ![[Солтүстік Каролина]] |[[Уильям Блаунт]], 38, плантатор<br>Уильям Р. Дэви, 31, адвокат<br>[[Александр Мартин]], 47, саудагер<br>[[Ричард Доббс Спейт]], 39, саясаткер<br>[[Хью Уильямсон]], 52, дәрігер |- ![[Оңтүстік Каролина]] |[[Пирс Батлер]], 43, плантатор<br>[[Чарльз Пинкни]], 29, адвокат әрі плантатор <br>[[Чарльз Коутсуорт Пинкни]], 43, адвокат әрі плантатор<br>[[Джон Рутледж]], 48, адвокат әрі плантатор ![[Джорджия]] |[[Авраам Болдуин]], 33, адвокат<br>[[Уильям Фью]], 39, адвокат<br>Уильям Хьюстон, 32, адвокат<br>Уильям Пирс, 48, саудагер |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{hist-stub}} [[Санат:АҚШ тарихы]] r623blm0f4u8e1wlkw5cahnsil4zo67 2 709452 3683565 3508167 2026-10-19T10:58:21Z Madi Dos 18369 3683565 wikitext text/x-wiki = Дата-орталық = '''Дата-орталық''' немесе '''деректер өңдеу орталығы (ДӨО)''' (ағылш. ''data center'') — серверлік және желілік жабдықтарды орналастыруға, ақпаратты сақтауға, өңдеуге және таратуға арналған арнайы ғимарат немесе жеке үй-жай <ref>'''Tanenbaum, Andrew S.; Wetherall, David J.''' // ''Computer Networks'' (5th ed.). — Pearson, 2011. — <nowiki>ISBN 978-0-13-212695-3</nowiki>.</ref><ref>https://sozdikqor.kz/soz?id=393051&a=DATA-ORTALYQ</ref>. Дата-орталықтар қазіргі сандық экономиканың, бұлттық технологиялардың, жасанды интеллект жүйелерінің және интернет-инфрақұрылымның негізгі тірегі болып табылады. Орталықтың басты қызметі — ішкі және сыртқы пайдаланушыларға IT-қызметтерді үздіксіз, жоғары жылдамдықпен және қауіпсіз түрде ұсыну <ref>'''Cisco Systems''' // ''Data Center Infrastructure Overview and Architecture Guidelines''. — Cisco Press, 2020.</ref>. == Архитектурасы мен инфрақұрылымы == Дата-орталық тек компьютерлер жиынтығы емес, ол үздіксіз жұмысты қамтамасыз ететін бірнеше инженерлік жүйелерден тұратын күрделі инфрақұрылымдық кешен болып табылады: === 1. Есептеуіш және сақтау жүйелері === * '''Серверлер:''' Мәліметтерді өңдеуге арналған есептеуіш машиналар. * '''Деректерді сақтау жүйелері (SAN/NAS):''' Орасан зор ақпарат көлемін сенімді сақтауға арналған диск массивлері. === 2. Инженерлік және көмекші жүйелер === * '''Электрмен жабдықтау жүйесі:''' Үздіксіз қуат көздері (ҮҚК / UPS) мен дизельді-генераторлық қондырғылар (ДГҚ). Олар сыртқы желіде электр қуаты өшкен жағдайда орталықтың автономиялы түрде жұмыс істеуін қамтамасыз етеді <ref>'''Barroso, Luiz André; Hölzle, Urs''' // ''The Datacenter as a Computer: An Introduction to the Design of Warehouse-Scale Machines''. — Morgan & Claypool Publishers, 2019. — <nowiki>ISBN 978-1-68173-440-8</nowiki>.</ref>. * '''Салқындату жүйесі:''' Серверлер бөлетін орасан зор жылуды шығаруға арналған өнеркәсіптік кондиционерлер, чиллерлер және сұйықтықпен салқындату технологиялары. * '''Телекоммуникациялық жүйе:''' Жоғары жылдамдықты оптикалық-талшықты байланыс арналары мен бағыттауыштар (роутерлер). * '''Қауіпсіздік жүйесі:''' Бейнебақылау, биометрикалық кіруді бақылау, газбен өрт сөндіру жүйелері және киберқауіпсіздіктен қорғау құралдары <ref>'''Snevely, Rob''' // ''Enterprise Data Center Design and Methodology''. — Sun Microsystems Press, 2002. — ISBN 0-13-047393-6</ref>. == Деректер орталықтарының жіктелуі == Дата-орталықтар сенімділік деңгейіне, меншік түріне және масштабтарына қарай бөлінеді. === Uptime Institute стандарттары бойынша (Tier деңгейлері) === Халықаралық '''Uptime Institute''' ұйымы дата-орталықтардың сенімділігін 4 деңгейге (Tier) бөледі [5]: * '''Tier I:''' Негізгі инфрақұрылым. Резервтеу жүйелері жоқ. Жылдық қолжетімділігі — '''99,671%''' (жылына тоқтау уақыты 28,8 сағатқа дейін). * '''Tier II:''' Тікелей резервтеу элементтері бар. Жылдық қолжетімділігі — '''99,741%''' (жылына тоқтау уақыты 22 сағатқа дейін). * '''Tier III:''' Тіпті жөндеу немесе профилактикалық жұмыстар кезінде де тоқтамайтын инфрақұрылым (параллель қызмет көрсету). Жылдық қолжетімділігі — '''99,982%''' (жылына тоқтау уақыты 1,6 сағаттан аспайды). * '''Tier IV:''' Барлық жүйелері толық резервтелген және қателікке төзімді (Fault Tolerant). Жылдық қолжетімділігі — '''99,995%''' (жылына тоқтау уақыты 26 минуттан аспайды). === Меншік және қызмет түрі бойынша === * '''Корпоративтік (Private Data Center):''' Белгілі бір компанияның өз ішкі мұқтаждықтары үшін ғана пайдаланылатын орталық. * '''Коммерциялық (Colocation / Managed Data Center):''' Серверлік сөрелерді немесе орындарды үшінші тарап компанияларға жалға беретін орталықтар. * '''Бұлттық дата-орталықтар (Cloud Data Center):''' Amazon Web Services (AWS), Microsoft Azure, Google Cloud сияқты ірі бұлттық провайдерлердің гипермасштабты (Hyperscale) орталықтары <ref>'''Uptime Institute''' // ''Data Center Site Infrastructure Tier Standard: Topology''. — Uptime Institute Professional Services, 2018.</ref>. == Экология және энергия тұтыну == Қазіргі дата-орталықтар жаһандық электр энергиясының едәуір бөлігін тұтынады (әлемдік тұтынудың шамамен 1–2%-ы) <ref>'''Mell, Peter; Grance, Timothy''' // ''The NIST Definition of Cloud Computing''. — National Institute of Standards and Technology (NIST), Special Publication 800-145, 2011.</ref>. Осыған байланысты дата-орталықтардың тиімділігін бағалау үшін '''PUE''' (''Power Usage Effectiveness'') көрсеткіші қолданылады. PUE мәні 1,0-ге қаншалықты жақын болса, орталықтың салқындату мен көмекші жүйелерге жұмсайтын артық энергиясы соғұрлым аз дегенді білдіреді. Қазіргі таңда дата-орталықтарды баламалы энергия көздеріне (күн, жел) көшіру және салқындату үшін солтүстік климатты (мысалы, Скандинавия елдерінде) пайдалану үрдісі дамып келеді. == Дереккөздер == # 0 # 1 # 3 # 4. # 5 # 6 # # '''International Energy Agency (IEA)''' // ''Data Centres and Data Transmission Networks Tracking Report''. — IEA, Paris, 2023. h0amj3wt5veneesflteau0zuhmgit42 3683566 3683565 2026-10-19T10:59:05Z Madi Dos 18369 /* Дереккөздер */ 3683566 wikitext text/x-wiki = Дата-орталық = '''Дата-орталық''' немесе '''деректер өңдеу орталығы (ДӨО)''' (ағылш. ''data center'') — серверлік және желілік жабдықтарды орналастыруға, ақпаратты сақтауға, өңдеуге және таратуға арналған арнайы ғимарат немесе жеке үй-жай <ref>'''Tanenbaum, Andrew S.; Wetherall, David J.''' // ''Computer Networks'' (5th ed.). — Pearson, 2011. — <nowiki>ISBN 978-0-13-212695-3</nowiki>.</ref><ref>https://sozdikqor.kz/soz?id=393051&a=DATA-ORTALYQ</ref>. Дата-орталықтар қазіргі сандық экономиканың, бұлттық технологиялардың, жасанды интеллект жүйелерінің және интернет-инфрақұрылымның негізгі тірегі болып табылады. Орталықтың басты қызметі — ішкі және сыртқы пайдаланушыларға IT-қызметтерді үздіксіз, жоғары жылдамдықпен және қауіпсіз түрде ұсыну <ref>'''Cisco Systems''' // ''Data Center Infrastructure Overview and Architecture Guidelines''. — Cisco Press, 2020.</ref>. == Архитектурасы мен инфрақұрылымы == Дата-орталық тек компьютерлер жиынтығы емес, ол үздіксіз жұмысты қамтамасыз ететін бірнеше инженерлік жүйелерден тұратын күрделі инфрақұрылымдық кешен болып табылады: === 1. Есептеуіш және сақтау жүйелері === * '''Серверлер:''' Мәліметтерді өңдеуге арналған есептеуіш машиналар. * '''Деректерді сақтау жүйелері (SAN/NAS):''' Орасан зор ақпарат көлемін сенімді сақтауға арналған диск массивлері. === 2. Инженерлік және көмекші жүйелер === * '''Электрмен жабдықтау жүйесі:''' Үздіксіз қуат көздері (ҮҚК / UPS) мен дизельді-генераторлық қондырғылар (ДГҚ). Олар сыртқы желіде электр қуаты өшкен жағдайда орталықтың автономиялы түрде жұмыс істеуін қамтамасыз етеді <ref>'''Barroso, Luiz André; Hölzle, Urs''' // ''The Datacenter as a Computer: An Introduction to the Design of Warehouse-Scale Machines''. — Morgan & Claypool Publishers, 2019. — <nowiki>ISBN 978-1-68173-440-8</nowiki>.</ref>. * '''Салқындату жүйесі:''' Серверлер бөлетін орасан зор жылуды шығаруға арналған өнеркәсіптік кондиционерлер, чиллерлер және сұйықтықпен салқындату технологиялары. * '''Телекоммуникациялық жүйе:''' Жоғары жылдамдықты оптикалық-талшықты байланыс арналары мен бағыттауыштар (роутерлер). * '''Қауіпсіздік жүйесі:''' Бейнебақылау, биометрикалық кіруді бақылау, газбен өрт сөндіру жүйелері және киберқауіпсіздіктен қорғау құралдары <ref>'''Snevely, Rob''' // ''Enterprise Data Center Design and Methodology''. — Sun Microsystems Press, 2002. — ISBN 0-13-047393-6</ref>. == Деректер орталықтарының жіктелуі == Дата-орталықтар сенімділік деңгейіне, меншік түріне және масштабтарына қарай бөлінеді. === Uptime Institute стандарттары бойынша (Tier деңгейлері) === Халықаралық '''Uptime Institute''' ұйымы дата-орталықтардың сенімділігін 4 деңгейге (Tier) бөледі <ref name=":1" />: * '''Tier I:''' Негізгі инфрақұрылым. Резервтеу жүйелері жоқ. Жылдық қолжетімділігі — '''99,671%''' (жылына тоқтау уақыты 28,8 сағатқа дейін). * '''Tier II:''' Тікелей резервтеу элементтері бар. Жылдық қолжетімділігі — '''99,741%''' (жылына тоқтау уақыты 22 сағатқа дейін). * '''Tier III:''' Тіпті жөндеу немесе профилактикалық жұмыстар кезінде де тоқтамайтын инфрақұрылым (параллель қызмет көрсету). Жылдық қолжетімділігі — '''99,982%''' (жылына тоқтау уақыты 1,6 сағаттан аспайды). * '''Tier IV:''' Барлық жүйелері толық резервтелген және қателікке төзімді (Fault Tolerant). Жылдық қолжетімділігі — '''99,995%''' (жылына тоқтау уақыты 26 минуттан аспайды). === Меншік және қызмет түрі бойынша === * '''Корпоративтік (Private Data Center):''' Белгілі бір компанияның өз ішкі мұқтаждықтары үшін ғана пайдаланылатын орталық. * '''Коммерциялық (Colocation / Managed Data Center):''' Серверлік сөрелерді немесе орындарды үшінші тарап компанияларға жалға беретін орталықтар. * '''Бұлттық дата-орталықтар (Cloud Data Center):''' Amazon Web Services (AWS), Microsoft Azure, Google Cloud сияқты ірі бұлттық провайдерлердің гипермасштабты (Hyperscale) орталықтары <ref name=":1">'''Uptime Institute''' // ''Data Center Site Infrastructure Tier Standard: Topology''. — Uptime Institute Professional Services, 2018.</ref>. == Экология және энергия тұтыну == Қазіргі дата-орталықтар жаһандық электр энергиясының едәуір бөлігін тұтынады (әлемдік тұтынудың шамамен 1–2%-ы) <ref>'''Mell, Peter; Grance, Timothy''' // ''The NIST Definition of Cloud Computing''. — National Institute of Standards and Technology (NIST), Special Publication 800-145, 2011.</ref>. Осыған байланысты дата-орталықтардың тиімділігін бағалау үшін '''PUE''' (''Power Usage Effectiveness'') көрсеткіші қолданылады. PUE мәні 1,0-ге қаншалықты жақын болса, орталықтың салқындату мен көмекші жүйелерге жұмсайтын артық энергиясы соғұрлым аз дегенді білдіреді. Қазіргі таңда дата-орталықтарды баламалы энергия көздеріне (күн, жел) көшіру және салқындату үшін солтүстік климатты (мысалы, Скандинавия елдерінде) пайдалану үрдісі дамып келеді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} # '''International Energy Agency (IEA)''' // ''Data Centres and Data Transmission Networks Tracking Report''. — IEA, Paris, 2023. 8vnhk9vts23usmhtc2mqzafyof3kp3o 3683572 3683566 2026-10-19T11:05:16Z Madi Dos 18369 3683572 wikitext text/x-wiki = Дата-орталық = [[Сурет:Amazon AWS us-west-2 morrow east AZ 01.jpg|нобай|АҚШ-тағы Amazon Web Services деректер орталығы]] '''Дата-орталық''' немесе '''деректер өңдеу орталығы (ДӨО)''' (ағылш. ''data center'') — серверлік және желілік жабдықтарды орналастыруға, ақпаратты сақтауға, өңдеуге және таратуға арналған арнайы ғимарат немесе жеке үй-жай <ref>'''Tanenbaum, Andrew S.; Wetherall, David J.''' // ''Computer Networks'' (5th ed.). — Pearson, 2011. — <nowiki>ISBN 978-0-13-212695-3</nowiki>.</ref><ref>[https://sozdikqor.kz/soz?id=393051&a=DATA-ORTALYQ ДАТА-ОРТАЛЫҚ. Sozdikqor.kz сайтынан.]</ref>. Дата-орталықтар қазіргі сандық экономиканың, бұлттық технологиялардың, жасанды интеллект жүйелерінің және интернет-инфрақұрылымның негізгі тірегі болып табылады. Орталықтың басты қызметі — ішкі және сыртқы пайдаланушыларға IT-қызметтерді үздіксіз, жоғары жылдамдықпен және қауіпсіз түрде ұсыну <ref>'''Cisco Systems''' // ''Data Center Infrastructure Overview and Architecture Guidelines''. — Cisco Press, 2020.</ref>. == Архитектурасы мен инфрақұрылымы == Дата-орталық тек компьютерлер жиынтығы емес, ол үздіксіз жұмысты қамтамасыз ететін бірнеше инженерлік жүйелерден тұратын күрделі инфрақұрылымдық кешен болып табылады: === 1. Есептеуіш және сақтау жүйелері === * '''Серверлер:''' Мәліметтерді өңдеуге арналған есептеуіш машиналар. * '''Деректерді сақтау жүйелері (SAN/NAS):''' Орасан зор ақпарат көлемін сенімді сақтауға арналған диск массивлері. === 2. Инженерлік және көмекші жүйелер === * '''Электрмен жабдықтау жүйесі:''' Үздіксіз қуат көздері (ҮҚК / UPS) мен дизельді-генераторлық қондырғылар (ДГҚ). Олар сыртқы желіде электр қуаты өшкен жағдайда орталықтың автономиялы түрде жұмыс істеуін қамтамасыз етеді <ref>'''Barroso, Luiz André; Hölzle, Urs''' // ''The Datacenter as a Computer: An Introduction to the Design of Warehouse-Scale Machines''. — Morgan & Claypool Publishers, 2019. — <nowiki>ISBN 978-1-68173-440-8</nowiki>.</ref>. * '''Салқындату жүйесі:''' Серверлер бөлетін орасан зор жылуды шығаруға арналған өнеркәсіптік кондиционерлер, чиллерлер және сұйықтықпен салқындату технологиялары. * '''Телекоммуникациялық жүйе:''' Жоғары жылдамдықты оптикалық-талшықты байланыс арналары мен бағыттауыштар (роутерлер). * '''Қауіпсіздік жүйесі:''' Бейнебақылау, биометрикалық кіруді бақылау, газбен өрт сөндіру жүйелері және киберқауіпсіздіктен қорғау құралдары <ref>'''Snevely, Rob''' // ''Enterprise Data Center Design and Methodology''. — Sun Microsystems Press, 2002. — ISBN 0-13-047393-6</ref>. == Деректер орталықтарының жіктелуі == Дата-орталықтар сенімділік деңгейіне, меншік түріне және масштабтарына қарай бөлінеді. === Uptime Institute стандарттары бойынша (Tier деңгейлері) === Халықаралық '''Uptime Institute''' ұйымы дата-орталықтардың сенімділігін 4 деңгейге (Tier) бөледі <ref name=":1" />: * '''Tier I:''' Негізгі инфрақұрылым. Резервтеу жүйелері жоқ. Жылдық қолжетімділігі — '''99,671%''' (жылына тоқтау уақыты 28,8 сағатқа дейін). * '''Tier II:''' Тікелей резервтеу элементтері бар. Жылдық қолжетімділігі — '''99,741%''' (жылына тоқтау уақыты 22 сағатқа дейін). * '''Tier III:''' Тіпті жөндеу немесе профилактикалық жұмыстар кезінде де тоқтамайтын инфрақұрылым (параллель қызмет көрсету). Жылдық қолжетімділігі — '''99,982%''' (жылына тоқтау уақыты 1,6 сағаттан аспайды). * '''Tier IV:''' Барлық жүйелері толық резервтелген және қателікке төзімді (Fault Tolerant). Жылдық қолжетімділігі — '''99,995%''' (жылына тоқтау уақыты 26 минуттан аспайды). === Меншік және қызмет түрі бойынша === * '''Корпоративтік (Private Data Center):''' Белгілі бір компанияның өз ішкі мұқтаждықтары үшін ғана пайдаланылатын орталық. * '''Коммерциялық (Colocation / Managed Data Center):''' Серверлік сөрелерді немесе орындарды үшінші тарап компанияларға жалға беретін орталықтар. * '''Бұлттық дата-орталықтар (Cloud Data Center):''' Amazon Web Services (AWS), Microsoft Azure, Google Cloud сияқты ірі бұлттық провайдерлердің гипермасштабты (Hyperscale) орталықтары <ref name=":1">'''Uptime Institute''' // ''Data Center Site Infrastructure Tier Standard: Topology''. — Uptime Institute Professional Services, 2018.</ref>. == Экология және энергия тұтыну == Қазіргі дата-орталықтар жаһандық электр энергиясының едәуір бөлігін тұтынады (әлемдік тұтынудың шамамен 1–2%-ы) <ref>'''Mell, Peter; Grance, Timothy''' // ''The NIST Definition of Cloud Computing''. — National Institute of Standards and Technology (NIST), Special Publication 800-145, 2011.</ref>. Осыған байланысты дата-орталықтардың тиімділігін бағалау үшін '''PUE''' (''Power Usage Effectiveness'') көрсеткіші қолданылады. PUE мәні 1,0-ге қаншалықты жақын болса, орталықтың салқындату мен көмекші жүйелерге жұмсайтын артық энергиясы соғұрлым аз дегенді білдіреді. Қазіргі таңда дата-орталықтарды баламалы энергия көздеріне (күн, жел) көшіру және салқындату үшін солтүстік климатты (мысалы, Скандинавия елдерінде) пайдалану үрдісі дамып келеді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} # '''International Energy Agency (IEA)''' // ''Data Centres and Data Transmission Networks Tracking Report''. — IEA, Paris, 2023. iykpxtbqulu1xi8cue47p17wbgg3wou 3683592 3683572 2026-10-19T11:28:23Z Madi Dos 18369 3683592 wikitext text/x-wiki = Дата-орталық = [[Сурет:Amazon AWS us-west-2 morrow east AZ 01.jpg|нобай|АҚШ-тағы Amazon Web Services деректер орталығы]] '''Дата-орталық''' немесе '''деректер өңдеу орталығы (ДӨО)''' (ағылш. ''data center'') — [[Сервер|серверлік]] және [[желілік жабдық]]<nowiki/>тарды орналастыруға, ақпаратты сақтауға, өңдеуге және таратуға арналған арнайы ғимарат немесе жеке үй-жай <ref>'''Tanenbaum, Andrew S.; Wetherall, David J.''' // ''Computer Networks'' (5th ed.). — Pearson, 2011. — <nowiki>ISBN 978-0-13-212695-3</nowiki>.</ref><ref>[https://sozdikqor.kz/soz?id=393051&a=DATA-ORTALYQ ДАТА-ОРТАЛЫҚ. Sozdikqor.kz сайтынан.]</ref>. Дата-орталықтар қазіргі сандық экономиканың, бұлттық технологиялардың, жасанды интеллект жүйелерінің және интернет-инфрақұрылымның негізгі тірегі болып табылады. Орталықтың басты қызметі — ішкі және сыртқы пайдаланушыларға IT-қызметтерді үздіксіз, жоғары жылдамдықпен және қауіпсіз түрде ұсыну <ref>'''Cisco Systems''' // ''Data Center Infrastructure Overview and Architecture Guidelines''. — Cisco Press, 2020.</ref>. == Архитектурасы мен инфрақұрылымы == Дата-орталық тек компьютерлер жиынтығы емес, ол үздіксіз жұмысты қамтамасыз ететін бірнеше инженерлік жүйелерден тұратын күрделі инфрақұрылымдық кешен болып табылады: === 1. Есептеуіш және сақтау жүйелері === * '''Серверлер:''' Мәліметтерді өңдеуге арналған есептеуіш машиналар. * '''Деректерді сақтау жүйелері (SAN/NAS):''' Орасан зор ақпарат көлемін сенімді сақтауға арналған диск массивлері. === 2. Инженерлік және көмекші жүйелер === * '''Электрмен жабдықтау жүйесі:''' Үздіксіз қуат көздері (ҮҚК / UPS) мен дизельді-генераторлық қондырғылар (ДГҚ). Олар сыртқы желіде электр қуаты өшкен жағдайда орталықтың автономиялы түрде жұмыс істеуін қамтамасыз етеді <ref>'''Barroso, Luiz André; Hölzle, Urs''' // ''The Datacenter as a Computer: An Introduction to the Design of Warehouse-Scale Machines''. — Morgan & Claypool Publishers, 2019. — <nowiki>ISBN 978-1-68173-440-8</nowiki>.</ref>. * '''Салқындату жүйесі:''' Серверлер бөлетін орасан зор жылуды шығаруға арналған өнеркәсіптік кондиционерлер, чиллерлер және сұйықтықпен салқындату технологиялары. * '''Телекоммуникациялық жүйе:''' Жоғары жылдамдықты оптикалық-талшықты байланыс арналары мен бағыттауыштар (роутерлер). * '''Қауіпсіздік жүйесі:''' Бейнебақылау, биометрикалық кіруді бақылау, газбен өрт сөндіру жүйелері және киберқауіпсіздіктен қорғау құралдары <ref>'''Snevely, Rob''' // ''Enterprise Data Center Design and Methodology''. — Sun Microsystems Press, 2002. — ISBN 0-13-047393-6</ref>. == Деректер орталықтарының жіктелуі == Дата-орталықтар сенімділік деңгейіне, меншік түріне және масштабтарына қарай бөлінеді. === Uptime Institute стандарттары бойынша (Tier деңгейлері) === Халықаралық '''Uptime Institute''' ұйымы дата-орталықтардың сенімділігін 4 деңгейге (Tier) бөледі <ref name=":1" />: * '''Tier I:''' Негізгі инфрақұрылым. Резервтеу жүйелері жоқ. Жылдық қолжетімділігі — '''99,671%''' (жылына тоқтау уақыты 28,8 сағатқа дейін). * '''Tier II:''' Тікелей резервтеу элементтері бар. Жылдық қолжетімділігі — '''99,741%''' (жылына тоқтау уақыты 22 сағатқа дейін). * '''Tier III:''' Тіпті жөндеу немесе профилактикалық жұмыстар кезінде де тоқтамайтын инфрақұрылым (параллель қызмет көрсету). Жылдық қолжетімділігі — '''99,982%''' (жылына тоқтау уақыты 1,6 сағаттан аспайды). * '''Tier IV:''' Барлық жүйелері толық резервтелген және қателікке төзімді (Fault Tolerant). Жылдық қолжетімділігі — '''99,995%''' (жылына тоқтау уақыты 26 минуттан аспайды). === Меншік және қызмет түрі бойынша === * '''Корпоративтік (Private Data Center):''' Белгілі бір компанияның өз ішкі мұқтаждықтары үшін ғана пайдаланылатын орталық. * '''Коммерциялық (Colocation / Managed Data Center):''' Серверлік сөрелерді немесе орындарды үшінші тарап компанияларға жалға беретін орталықтар. * '''Бұлттық дата-орталықтар (Cloud Data Center):''' Amazon Web Services (AWS), Microsoft Azure, Google Cloud сияқты ірі бұлттық провайдерлердің гипермасштабты (Hyperscale) орталықтары <ref name=":1">'''Uptime Institute''' // ''Data Center Site Infrastructure Tier Standard: Topology''. — Uptime Institute Professional Services, 2018.</ref>. == Экология және энергия тұтыну == Қазіргі дата-орталықтар жаһандық электр энергиясының едәуір бөлігін тұтынады (әлемдік тұтынудың шамамен 1–2%-ы) <ref>'''Mell, Peter; Grance, Timothy''' // ''The NIST Definition of Cloud Computing''. — National Institute of Standards and Technology (NIST), Special Publication 800-145, 2011.</ref>. Осыған байланысты дата-орталықтардың тиімділігін бағалау үшін '''PUE''' (''Power Usage Effectiveness'') көрсеткіші қолданылады. PUE мәні 1,0-ге қаншалықты жақын болса, орталықтың салқындату мен көмекші жүйелерге жұмсайтын артық энергиясы соғұрлым аз дегенді білдіреді. Қазіргі таңда дата-орталықтарды баламалы энергия көздеріне (күн, жел) көшіру және салқындату үшін солтүстік климатты (мысалы, Скандинавия елдерінде) пайдалану үрдісі дамып келеді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} # '''International Energy Agency (IEA)''' // ''Data Centres and Data Transmission Networks Tracking Report''. — IEA, Paris, 2023. muwxihhw1joen7hu8sp0o78x6eercgq 0 721856 3683343 3246431 2026-10-19T00:48:26Z Xqbot 3358 Бот: Шынжырлы айдатуды түзетті → [[II Джордж]] 3683343 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[II Джордж]] l307k9jid8shocpm69tttffoh70zrli 0 721860 3683342 3246440 2026-10-19T00:48:21Z Xqbot 3358 Бот: Шынжырлы айдатуды түзетті → [[IV Уильям]] 3683342 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[IV Уильям]] b60aqg9xqohrubd0s9vgxpjhv1yl2x6 0 722782 3683376 3677875 2026-10-19T02:12:22Z ~2026-55863-66 187240 /* Қазалы ауданы */ 3683376 wikitext text/x-wiki == Байқоңыр қаласы == ; Қазақстандық мектептер<ref>Қызылорда облыстық білім басқармасының Қармақшы аудандық білім бөліміне қарайды</ref> # №272 орта мектеп # №273 орта мектеп # №274 орта мектеп # №275 орта мектеп # №277 мектеп-лицей # №298 орта мектеп ; Ресейлік мектептер<ref>Байқоңыр қалалық әкімшілігінің білім басқармасына қарайды</ref> # №1 Г.М. Шубников атындағы орта мектеп # №3 С.П. Королёв атындағы орта мектеп # №4 В.П. Глушко атындағы орта мектеп # №10 В.П. Бармин атындағы орта мектеп # №15 бастауыш мектеп # В.Н. Челомей атындағы Халықаралық ғарыш мектебі == Қызылорда қаласы == # №1 Қ. Мұхамеджанов атындағы мектеп-гимназия # №3 С. Толыбеков атындағы ақпараттық технология мектеп-лицейі (IT-мектеп-лицей) # №4 С. Сейфуллин атындағы ақпараттық технология мектеп-лицейі (IT-мектеп-лицей) # №5 И.В. Панфилов атындағы мектеп-лицей # №6 М. Сужиков атындағы орта мектеп # №7 мектеп-лицей # №8 П.Д. Осипенко атындағы орта мектеп # №9 Н. Ілиясов атындағы мектеп-гимназия # №10 Ы. Алтынсарин атындағы мектеп-лицей # №11 Ә. Тыныбаев атындағы мектеп-лицей (Тасбөгет) # №12 І. Қабылов атындағы ақпараттық технология мектеп-лицейі (IT-мектеп-лицей) # №15 М. Дүйсенов атындағы мектеп-лицей # №23 Ж. Қизатов атындағы мектеп-лицей # №39 Қызылөзек орта мектебі (Қараөзек) # №43 Ж. Махамбетов атындағы орта мектеп # №101 Ә. Мүсілімов атындағы мектеп-лицей # №112 Н. Ахмадеева атындағы орта мектеп # №120 Жамбыл атындағы орта мектеп # №128 орта мектеп (ст. Қараөзек) # №136 Т. Жүргенов атындағы мектеп-лицей # №138 Абай атындағы орта мектеп (Абай) # №140 Абылай хан атындағы қазақ орта мектебі # №143 орта мектеп (Махамбетов) # №144 С. Әлжіков атындағы орта мектеп (Қызылжарма) # №145 Бірқазан орта мектебі (Бірқазан) # №171 Ғ. Мұратбаев атындағы орта мектеп # №172 Н. Ергешбаев атындағы орта мектеп # №173 Ә. Молдағұлова атындағы орта мектеп # №175 орта мектеп (Айнакөл) # №176 орта мектеп (Тасбөгет) # №178 орта мектеп (Талсуат) # №179 А. Хангелдин атындағы орта мектеп (Қарауылтөбе) # №187 М. Шоқай атындағы ақпараттық технология мектеп-лицейі (IT-мектеп-лицей) # №189 орта мектеп (Белкөл) # №197 Ә. Құдабаев атындағы қазақ орта мектебі # №198 Ж. Нұрманов атындағы орта мектеп # №211 А. Байтұрсынов атындағы орта мектеп # №212 мектеп-гимназия # №215 орта мектеп (Талдыарал) # №218 орта мектеп (Баймұрат батыр) # №222 Т. Рысқұлов атындағы орта мектеп # №233 Ж. Нұрсейітов атындағы орта мектеп # №235 К. Қаракөзов атындағы мектеп-гимназия # №253 орта мектеп # №257 орта мектеп (Тасбөгет) # №261 С. Лапин атындағы орта мектеп # №264 Т. Есетов атындағы мектеп-лицей # №267 орта мектеп # №268 мектеп-лицей (Махамбетов) # №271 Б. Ермекбаев атындағы орта мектеп # №278 ақпараттық технология мектеп-лицейі (IT-мектеп-лицей) # №280 орта мектеп (Досан) # №282 мектеп-лицей # №285 мамандандырылған мектеп-лицей-интернаты (Тасбөгет) # №287 орта мектеп == Арал ауданы == # №62 Ж. Әбдірашев атындағы мектеп-лицей (Арал) # №64 орта мектеп (Арал) # №71 орта мектеп (Арал) # №83 орта мектеп (Арал) # №220 орта мектеп (Арал) # №260 орта мектеп (Арал) # №87 орта мектеп (Сексеуіл) # №177 орта мектеп (Сексеуіл) # №231 орта мектеп (Сексеуіл) # №283 орта мектеп (Сексеуіл) # №19 орта мектеп (Жақсықылыш) # №20 З. Шүкіров атындағы орта мектеп (Бөген) # №21 орта мектеп (Қамыстыбас) # №22 орта мектеп (Ақбасты) # №58 орта мектеп (Жалаңаш) # №59 орта мектеп (Абай) # №61 орта мектеп (Аралқұм) # №63 орта мектеп (Ақбай) # №65 орта мектеп (Бекбауыл) # №66 орта мектеп (Шөмішкөл) # №67 орта мектеп (Қосжар) # №68 орта мектеп (Қосаман) # №69 орта мектеп (Сапақ) # №72 орта мектеп (Райым) # №73 орта мектеп (Аманөткел) # №74 орта мектеп (Жаңақұрылыс) # №75 орта мектеп (Қарашалаң) # №77 орта мектеп (Құланды) # №81 орта мектеп (Қызылжар) # №82 орта мектеп (Жаңақоныс) # №200 орта мектеп (Құмбазар) # №230 орта мектеп (Жіңішкеқұм) # №248 орта мектеп (Тоқабай) # №263 орта мектеп (Шөміш) # №18 негізгі мектеп (Ерімбетжаға) # №76 негізгі мектеп (Аққұлақ) # №227 А. Мұстафаев атындағы негізгі мектеп (Көктем) # №237 негізгі мектеп (Ақеспе) # №265 негізгі мектеп (Үкілісай) # №281 негізгі мектеп (Ескіұра) # Ақшатау бастауыш мектебі (Ақшатау) # Жалғызағым бастауыш мектебі (Жалғызағаш) # Көнту бастауыш мектебі (Көнту) # Құрлық бастауыш мектебі (Құрлық) # Мойнақ бастауыш мектебі (Мойнақ) == Жалағаш ауданы == # №31 мектеп-гимназия (Жалағаш) # №123 Т. Жүргенов атындағы мектеп-лицей (Жалағаш) # №201 Әл-Фараби атындағы мектеп-лицей (Жалағаш) # №202 З. Жарқынбаев атындағы орта мектеп (Жалағаш) # №246 Ш. Ермағанбетова атындағы орта мектеп (Жалағаш) # №32 І. Қабылов атындағы мектеп-лицей (Мәдениет) # №33 орта мектеп (Бұқарбай батыр) # №34 Ә. Бердәулетов атындағы орта мектеп (Шәменов) # №38 А. Бисенов атындағы орта мектеп (Аққұм) # №114 орта мектеп (Қаракеткен) # №115 орта мектеп (Далдабай) # №116 орта мектеп (Ақсу) # №117 Ә. Оңалбаев атындағы орта мектеп (Жүргенов) # №118 орта мектеп (Таң) # №119 орта мектеп (Жаңаталап) # №122 орта мектеп (Мырзабай ахун) # №124 орта мектеп (Есет батыр) # №188 орта мектеп (Аққыр) # №203 орта мектеп (Жаңадария) # №232 М. Байділдаев атындағы орта мектеп (Еңбек) == Жаңақорған ауданы == # №51 М. Қаратаев атындағы орта мектеп (Жаңақорған) # №56 орта мектеп (Жаңақорған) # №110 мектеп-лицей (Жаңақорған) # №125 С. Сапарбеков атындағы орта мектеп (Жаңақорған) # №163 орта мектеп (Жаңақорған) # №169 Н. Илялетдинов атындағы орта мектеп (Жаңақорған) # №286 орта мектеп (Жаңақорған) # №168 И. Әбдікәрімов атындағы орта мектеп (Қожакент) # №184 орта мектеп (Қожакент) # №53 А.Д. Романов атындағы орта мектеп (Төменарық) # №223 орта мектеп (Төменарық) # №209 Ә. Әбутәліпов атындағы орта мектеп (Түгіскен) # №256 орта мектеп (Түгіскен) # №52 Б. Аралбаев атындағы орта мектеп (Тақыркөл) # №54 Ж. Қыдыров атындағы орта мектеп (Бесарық) # №55 С. Қожанов атындағы орта мектеп (Бірлік) # №160 орта мектеп (Манап) # №161 орта мектеп (Қосүйеңкі) # №162 орта мектеп (Қожамберді) # №164 орта мектеп (Құттықожа) # №166 орта мектеп (Екпінді) # №167 орта мектеп (Жаңаарық) # №180 орта мектеп (Қызылмақташы) # №192 орта мектеп (Келінтөбе) # №193 орта мектеп (Байкенже) # №194 орта мектеп (Сунақата) # №195 мектеп-гимназия (Жайылма) # №196 орта мектеп (Ақжол) # №208 орта мектеп (Кейден) # №213 орта мектеп (Әбдіғаппар) # №221 орта мектеп (Аққұм) # №224 орта мектеп (Өзгент) # №229 орта мектеп (Баспақкөл) # №239 Т. Әбдірашев орта мектеп (Кеңес) # №245 орта мектеп (Ақсуат) # №247 орта мектеп (ст. Бесарық) # №254 орта мектеп (Талап) # №89 негізгі орта мектеп (Көктөбе) # №242 негізгі орта мектеп (Еңбек) # №255 негізгі орта мектеп (Билібай) == Қазалы ауданы == # №70 Жанқожа батыр атындағы орта мектеп (Әйтеке би) # №165 С. Сейфуллин атындағы орта мектеп (Әйтеке би) # №170 М. Матаев атындағы орта мектеп (Әйтеке би) # №204 Ы. Алтынсарин атындағы орта мектеп (Әйтеке би) # №216 Қ. Сәтбаев атындағы орта мектеп (Әйтеке би) # №226 Б.К. Мергенбаев атындағы мектеп-гимназия (Әйтеке би) # №234 Ж. Жабаев атындағы орта мектеп (Әйтеке би) # №249 Е. Бозғұлов атындағы мектеп-лицей (Әйтеке би) # №266 мектеп-лицей (Әйтеке би) # №276 орта мектеп (Әйтеке би) # №288 орта мектеп (Әйтеке би) # №16 М. Горький атындағы мектеп-лицей (Қазалы) # №17 Ғ. Мұратбаев атындағы орта мектеп (Қазалы) # №95 Қ. Нұрмаханов атындағы орта мектеп (Қазалы) # №24 Ү. Түктібаев атындағы орта мектеп (Бекарыстан би) # №25 орта мектеп (Қожабақы) # №78 орта мектеп (Сарыбұлақ) # №88 Б. Әбдіразақов атындағы орта мектеп (Түктібаев) # №90 Абай атындағы орта мектеп (Абай) # №91 Ғ. Мұратбаев атындағы орта мектеп (Мұратбаев) # №92 Қ. Күлетов атындағы орта мектеп (Пірімов) # №93 орта мектеп (Лақалы) # №94 орта мектеп (Жанқожа батыр) # №96 Қарасақал Ерімбет атындағы орта мектеп (Бозкөл) # №97 орта мектеп (Аранды) # №98 орта мектеп (Майдакөл) # №100 орта мектеп (Ақсуат) # №102 орта мектеп (Бірлік) # №103 Қ. Пірімов атындағы орта мектеп (Жалаңтөс батыр) # №104 орта мектеп (Жанкент) # №134 орта мектеп (Шәкен) # №182 орта мектеп (Басықара) # №190 орта мектеп (Ақтан батыр) # №225 орта мектеп (Кәукей) # №238 орта мектеп (Тасарық) # №146 негізгі мектеп (Ажар) # №258 негізгі мектеп (Байқожа) # №259 негізгі мектеп (Шилі) == Қармақшы ауданы == # №26 Ш. Уәлиханов атындағы орта мектеп (Жосалы) # №27 С. Есқараев атындағы орта мектеп (Жосалы) # №30 О. Шораяқұлы атындағы орта мектеп (Жосалы) # №105 А. Жанпейісов атындағы мектеп-лицей (Жосалы) # №121 орта мектеп (Жосалы) # №183 Ү.К. Томанов атындағы орта мектеп (Жосалы) # №250 Т. Көмекбаев атындағы мектеп-лицей (Жосалы) # №284 мамандандырылған мектеп-лицей-интернат (Жосалы) # №80 Т. Жүргенов атындағы мектеп-гимназия (Төретам) # №85 орта мектеп (Төретам) # №269 Жанқожа батыр атындағы орта мектеп (Төретам) # №99 орта мектеп (Ақай) # №279 Е. Көшербаев атындағы мектеп-лицей (Ақай) # №28 орта мектеп (Ақжар) # №29 Т. Ізтілеуов атындағы орта мектеп (Тұрмағанбет) # №106 орта мектеп (Иіркөл) # №107 орта мектеп (Дүр Оңғар) # №108 орта мектеп (III Интернационал) # №109 орта мектеп (Ақтөбе) # №111 орта мектеп (Алдашбай ахун) # №113 Қаракөл орта мектебі (Абыла) # №185 орта мектеп (Көмекбаев) # №186 орта мектеп (Қуаңдария) # №199 орта мектеп (Төребай би) # №79 негізгі мектеп (Қызылтам) == Сырдария ауданы == # №35 И. Тоқтыбаев атындағы мектеп-лицей (Тереңөзек) # №36 Ә. Тәжібаев атындағы мектеп-лицей (Тереңөзек) # №131 Т. Қозыбаев атындағы орта мектеп (Тереңөзек) # №210 О. Әбілпаттаев атындағы орта мектеп (Тереңөзек) # №37 мектеп-лицей (Шаған) # №42 Қ. Баймағамбетов атындағы мектеп-лицей (Амангелді) # №44 орта мектеп (Қоғалыкөл) # №126 орта мектеп (Қалжан ахун) # №129 Ә. Жәмішев атындағы мектеп-лицей (Шіркейлі) # №130 Абай атындағы орта мектеп (Ақжарма) # №132 Т. Айтбаев атындағы орта мектеп (Ілиясов) # №135 А. Тоқмағанбетов атындағы орта мектеп (Тоқмағанбетов) # №137 орта мектеп (Сейфуллин) # №139 орта мектеп (Айдарлы) # №147 орта мектеп (Бесарық) # №174 орта мектеп (Жетікөл) # №191 орта мектеп (Іңкәрдария) == Шиелі ауданы == # №45 Ақ Орда мектеп-гимназиясы (Шиелі) # №46 А.С. Пушкин атындағы мектеп-лицей (Шиелі) # №47 М.В. Ломоносов атындағы мектеп-лицей (Шиелі) # №48 Ә. Қоңыратбаев атындағы мектеп-лицей (Шиелі) # №127 Ш. Уәлиханов атындағы орта мектеп-лицей (Шиелі) # №219 Ы. Алтынсарин атындағы орта мектеп (Шиелі) # №244 Ы. Жақаев атындағы орта мектеп (Шиелі) # №252 Г.Н. Ковтунов атындағы мектеп-гимназия (Шиелі) # №270 Ғ. Мұхамеджанов атындағы орта мектеп (Шиелі) # №40 А. Қыраубаева атындағы орта мектеп (1 Мамыр) # №41 М. Шоқай атындағы орта мектеп (Сұлутөбе) # №49 орта мектеп (Ақмая) # №50 Абай атындағы орта мектеп (Бала би) # №141 К. Сабиров атындағы орта мектеп (Майлытоғай) # №142 Б. Қашқынбаев атындағы орта мектеп (Жаназар батыр) # №148 орта мектеп (Бидайкөл) # №149 Ә. Монтаев атындағы орта мектеп (Жақаев) # №150 орта мектеп (Ортақшыл) # №152 орта мектеп (Жөлек) # №153 Ш. Есенов атындағы орта мектеп (Тартоғай) # №155 Д. Шыныбеков атындағы орта мектеп (Досбол би) # №156 Н. Бекежанов атындағы орта мектеп (Бекежанов) # №157 Б. Пәрімбетов атындағы орта мектеп (Алғабас) # №158 орта мектеп (Қодаманов) # №159 Еңбекші орта мектебі (Еңбекші) # №181 орта мектеп (Алмалы) # №205 орта мектеп (Бестам) # №206 Жиделіарық орта мектебі (Жиделіарық) # №207 Жаңатұрмыс орта мектебі (Байсын) # №214 орта мектеп (Тәжібаев) # №228 Ш. Бәкіров атындағы орта мектеп (Тұрсынбай датқа) # №241 Қ. Әбдіқадыров атындағы орта мектеп (Бұланбай бауы) # №243 орта мектеп (21-разъезд) # №251 М. Әуезов атындағы орта мектеп (Бәйгеқұм) # №84 негізгі мектеп (Қосүйеңкі) # №133 негізгі мектеп (Жансейіт) # №151 негізгі мектеп (Қызылқайың) # Ақтам бастауыш мектебі (Ақтам) # Жуантөбе бастауыш мектебі (Жуантөбе) # Лесхоз бастауыш мектебі (Тоғайлы) == Басқа мектептер == # Жалаңтөс Баһадүр Сейтқұлұлы атындағы олимпиадалық резервтің облыстық мамандандырылған мектеп-интернат-колледжі (Қызылорда) # Химия-биологиялық бағыттағы Назарбаев Зияткерлік мектебі (Қызылорда) # Абай атындағы үш тілде оқытатын дарынды балаларға арналған мамандандырылған сыныптары бар мектеп (Қызылорда) # Облыстық девиантты мінез-құлықты балаларға арналған интернаты (Қызылорда) # №2 облыстық мамандандырылған мектеп-лицей-интернаты (Арал) # №3 жалпы білім беретін мектеп-интернаты (Жаңақорған) # №4 Е. Әуелбеков атындағы облыстық мамандандырылған мектеп-лицей-интернаты (Тасбөгет) # №5 көру қабілеті бұзылған балалардың арнайы (түзету) мектеп-интернаты (Қызылорда) # №6 есту қабілеті бұзылған балалардың арнайы (түзету) мектеп-интернаты (Қызылорда) # №7 арнайы түзету мектеп-интернаты (Қызылорда) # №8 облыстық арнайы санаториялық мектеп-интернаты (Қызылорда) # Сейілбек Шаухаманов атындағы №9 дарынды балаларға арналған облыстық "Білім-инновация" лицей-интернаты (Қызылорда) # №10 дарынды балаларға арналған облыстық "Білім-инновация" лицей-интернаты (Қызылорда) # Кешкі орта мектеп (Арал) # Кешкі орта мектеп (Жалағаш) # Кешкі орта мектеп (Жаңақорған) # Кешкі орта мектеп (Жосалы) # Кешкі орта мектеп (Қазалы) # Кешкі орта мектеп (Қызылорда) # Кешкі орта мектеп (Тереңөзек) # Кешкі орта мектеп (Шиелі) == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан оқу орындары}} [[Санат:Қазақстан мектептері]] qpm5irfyfq66ukga5r2j4fpt4i5gd40 2 725520 3683420 3683132 2026-10-19T06:20:27Z 1nter pares 146705 /* Тізім */ 3683420 wikitext text/x-wiki == Тізім == * [[SpaceXAI]], [[GPT-6 Astra]], [[Жалпы жасанды интеллект]], [[Әлсіз жасанды интеллект]], [[Күшті ЖИ (айрық)]], [[Суперинтеллект]], [[Әлеуметтік медиа]], [[Threads (әлеуметтік желі)]] – [[Facebook Messenger]] – [[Meta Platforms]] – [[Пайдаланушы профилі]] – [[Discord]] – [[Медианы басып алу]] – [[Тәуелсіз медиа]] – [[Anthropic]] – [[Palantir]] – [[Muse (ЖИ агенті)]] * [[Алекс Карп]] – [[Стивен Коэн (кәсіпкер)]] – [[Джо Лонсдейл]] – [[Нейтан Геттингс]] * [[Миллиардер]] – [[Триллионер]] – [[Таза байлық]] * [[Ғалымжан Мұқырұлы Ниязов]] * [[Орынбор генерал-губернаторлығы]] === Білім === * [[Иллинойс университеті жүйесі]] – [[Урбана-Шампейндегі Иллинойс университеті]] – [[Чикагодағы Иллинойс университеті]] – [[Спрингфилдтегі Иллинойс университеті]] – [[Батыс Иллинойс университеті]] – [[Эдвардсвиллдегі Оңтүстік Иллинойс университеті]] – [[Карбондейлдегі Оңтүстік Иллинойс университеті]] – [[Солтүстік Иллинойс университеті]] – [[Солтүстік-шығыс Иллинойс университеті]] – [[Иллинойс мемлекеттік университеті]] – [[Шығыс Иллинойс университеті]] – [[Чикаго мемлекеттік университеті]] – [[Оңтүстік Иллинойс университеті]] – [[Браун университеті]] – [[Дартмут колледжі]] * [[Иллинойстағы академиялық және ғылыми кітапханалар консорциумы]] – [[Discovery Partners Institute]] – [[Зерттеу университеті]] – [[Мемлекеттік университет]] – [[Жекеменшік университет]] – [[Отарлық колледждер]] – [[Автодидактика]] – [[Дидактизм]] === АҚШ тарихы === * [[Он үш отар]] – [[Жаңа Англия отарлары]] – [[Нью-Гэмпшир провинциясы]] – [[Массачусетс-Бэй провинциясы]] – [[Род-Айленд және Провиденс плантациялары отары]] – [[Коннектикут отары]] == Жоспар == * Хиуа хандары: ** Өзбек-Арабшах хандары — Дайын *** Өзбек-Қоңырат хандары — Дайын * Бұхара хандары: ** Өзбек-Шайбани хандары — ? *** Өзбек-Аштархан хандары — Дайын * Қоқан хандары: ** Өзбек-Мың хандары — Дайын == Үлгі == {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Президент = | Ізашары = | Ізбасары = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = |шынайы атауы = |ел = |эмблема = |эмблема ені = |эмблеманың аты = |қазіргі = |тағайындалған = |портреті = |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |басшылық етеді = |басқару түрі = |резиденция = |бағынады = |ұсынылады = |мүше = |тағайындалды = |өкілеттігінің мерзімі = |айлығы = |орынбасары = |ізашары = |пайда болды = |таратылды = |ізбасары = |біріншісі = |соңғысы = |сайты = }} == Талқылау // Толықтыру == * [[Мэри Робинсон]], [[Мэри Макэлис]], [[Жарық дизайны]], [[Илияна Йотова]], [[Лаура Фернандес Дельгадо]], [[Лаура Чинчилья]]. == WG == * [[World of Tanks Blitz]] * bb * wrsh bl * ? == Белсенді == === Қақтығыстар === # [[ДР Конго мен Руанда арасындағы қақтығыс (2022–2025)]] # [[Израильдің Сирияға басып кіруі (2024 жылдан)]] # [[Израильдің Батыс жағалаудағы әскери операциясы (2025)]] # [[Сербиядағы жалпы ереуіл (2025)]] # [[АҚШ-тың Канада және Мексикамен сауда соғысы (2025 жылдан)]] # [[Белгород облысындағы шайқастар (2025)]] # [[Түркиядағы жаппай наразылықтар (2025)]] == Толықтыру == * [[Йоханнесбургтегі G-20 саммиті (2025)]] * [[Ауғанстандағы жер сілкінісі (2025)]] * [[Оңтүстік Йемендегі қақтығыстар (2025–2026)]] * [[Ирандағы наразылықтар (2025–2026)]] * [[Қатысушы:1nter pares/Мақалалар]] == Орыс-түрік соғыстары // Жоспар == # [[Орыс-түрік соғысы (1568–1570)]] # [[Орыс-түрік соғысы (1672–1681)]] # Орыс-түрік соғысы 3 # Орыс-түрік соғысы 4 # Орыс-түрік соғысы 5 # Орыс-түрік соғысы 6 # Орыс-түрік соғысы 7 # Орыс-түрік соғысы 8 # Орыс-түрік соғысы 9 # Орыс-түрік соғысы 10 # Орыс-түрік соғысы 11 # Орыс-түрік соғысы 12 q2wuczhrohcjxwewjfxhki1v9jf0sfs 3683581 3683420 2026-10-19T11:20:39Z 1nter pares 146705 /* Тізім */ 3683581 wikitext text/x-wiki == Тізім == * [[SpaceXAI]], [[GPT-6 Astra]], [[Жалпы жасанды интеллект]], [[Әлсіз жасанды интеллект]], [[Күшті ЖИ (айрық)]], [[Суперинтеллект]], [[Әлеуметтік медиа]], [[Threads (әлеуметтік желі)]] – [[Facebook Messenger]] – [[Meta Platforms]] – [[Пайдаланушы профилі]] – [[Discord]] – [[Медианы басып алу]] – [[Тәуелсіз медиа]] – [[Anthropic]] – [[Palantir]] – [[Muse (ЖИ агенті)]] * [[Алекс Карп]] – [[Стивен Коэн (кәсіпкер)]] – [[Джо Лонсдейл]] – [[Нейтан Геттингс]] * [[Миллиардер]] – [[Триллионер]] – [[Таза байлық]] * [[Ғалымжан Мұқырұлы Ниязов]] * [[Орынбор генерал-губернаторлығы]] === Білім === * [[Иллинойс университеті жүйесі]] – [[Урбана-Шампейндегі Иллинойс университеті]] – [[Чикагодағы Иллинойс университеті]] – [[Спрингфилдтегі Иллинойс университеті]] – [[Батыс Иллинойс университеті]] – [[Эдвардсвиллдегі Оңтүстік Иллинойс университеті]] – [[Карбондейлдегі Оңтүстік Иллинойс университеті]] – [[Солтүстік Иллинойс университеті]] – [[Солтүстік-шығыс Иллинойс университеті]] – [[Иллинойс мемлекеттік университеті]] – [[Шығыс Иллинойс университеті]] – [[Чикаго мемлекеттік университеті]] – [[Оңтүстік Иллинойс университеті]] – [[Браун университеті]] – [[Дартмут колледжі]] * [[Иллинойстағы академиялық және ғылыми кітапханалар консорциумы]] – [[Discovery Partners Institute]] – [[Зерттеу университеті]] – [[Мемлекеттік университет]] – [[Жекеменшік университет]] – [[Отарлық колледждер]] – [[Автодидактика]] – [[Дидактизм]] === АҚШ тарихы === * [[Он үш отар]] – [[Жаңа Англия отарлары]] – [[Нью-Гэмпшир провинциясы]] – [[Массачусетс-Бэй провинциясы]] – [[Род-Айленд және Провиденс плантациялары отары]] – [[Коннектикут отары]] – [[Орталық отарлар]] == Жоспар == * Хиуа хандары: ** Өзбек-Арабшах хандары — Дайын *** Өзбек-Қоңырат хандары — Дайын * Бұхара хандары: ** Өзбек-Шайбани хандары — ? *** Өзбек-Аштархан хандары — Дайын * Қоқан хандары: ** Өзбек-Мың хандары — Дайын == Үлгі == {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Президент = | Ізашары = | Ізбасары = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = |шынайы атауы = |ел = |эмблема = |эмблема ені = |эмблеманың аты = |қазіргі = |тағайындалған = |портреті = |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |басшылық етеді = |басқару түрі = |резиденция = |бағынады = |ұсынылады = |мүше = |тағайындалды = |өкілеттігінің мерзімі = |айлығы = |орынбасары = |ізашары = |пайда болды = |таратылды = |ізбасары = |біріншісі = |соңғысы = |сайты = }} == Талқылау // Толықтыру == * [[Мэри Робинсон]], [[Мэри Макэлис]], [[Жарық дизайны]], [[Илияна Йотова]], [[Лаура Фернандес Дельгадо]], [[Лаура Чинчилья]]. == WG == * [[World of Tanks Blitz]] * bb * wrsh bl * ? == Белсенді == === Қақтығыстар === # [[ДР Конго мен Руанда арасындағы қақтығыс (2022–2025)]] # [[Израильдің Сирияға басып кіруі (2024 жылдан)]] # [[Израильдің Батыс жағалаудағы әскери операциясы (2025)]] # [[Сербиядағы жалпы ереуіл (2025)]] # [[АҚШ-тың Канада және Мексикамен сауда соғысы (2025 жылдан)]] # [[Белгород облысындағы шайқастар (2025)]] # [[Түркиядағы жаппай наразылықтар (2025)]] == Толықтыру == * [[Йоханнесбургтегі G-20 саммиті (2025)]] * [[Ауғанстандағы жер сілкінісі (2025)]] * [[Оңтүстік Йемендегі қақтығыстар (2025–2026)]] * [[Ирандағы наразылықтар (2025–2026)]] * [[Қатысушы:1nter pares/Мақалалар]] == Орыс-түрік соғыстары // Жоспар == # [[Орыс-түрік соғысы (1568–1570)]] # [[Орыс-түрік соғысы (1672–1681)]] # Орыс-түрік соғысы 3 # Орыс-түрік соғысы 4 # Орыс-түрік соғысы 5 # Орыс-түрік соғысы 6 # Орыс-түрік соғысы 7 # Орыс-түрік соғысы 8 # Орыс-түрік соғысы 9 # Орыс-түрік соғысы 10 # Орыс-түрік соғысы 11 # Орыс-түрік соғысы 12 6rox743tfog0nrgpvjh9p5v5h07kk5t 3683582 3683581 2026-10-19T11:20:55Z 1nter pares 146705 /* Тізім */ 3683582 wikitext text/x-wiki == Тізім == * [[SpaceXAI]], [[GPT-6 Astra]], [[Жалпы жасанды интеллект]], [[Әлсіз жасанды интеллект]], [[Күшті ЖИ (айрық)]], [[Суперинтеллект]], [[Әлеуметтік медиа]] – [[Threads (әлеуметтік желі)]] – [[Facebook Messenger]] – [[Meta Platforms]] – [[Пайдаланушы профилі]] – [[Discord]] – [[Медианы басып алу]] – [[Тәуелсіз медиа]] – [[Anthropic]] – [[Palantir]] – [[Muse (ЖИ агенті)]] * [[Алекс Карп]] – [[Стивен Коэн (кәсіпкер)]] – [[Джо Лонсдейл]] – [[Нейтан Геттингс]] * [[Миллиардер]] – [[Триллионер]] – [[Таза байлық]] * [[Ғалымжан Мұқырұлы Ниязов]] * [[Орынбор генерал-губернаторлығы]] === Білім === * [[Иллинойс университеті жүйесі]] – [[Урбана-Шампейндегі Иллинойс университеті]] – [[Чикагодағы Иллинойс университеті]] – [[Спрингфилдтегі Иллинойс университеті]] – [[Батыс Иллинойс университеті]] – [[Эдвардсвиллдегі Оңтүстік Иллинойс университеті]] – [[Карбондейлдегі Оңтүстік Иллинойс университеті]] – [[Солтүстік Иллинойс университеті]] – [[Солтүстік-шығыс Иллинойс университеті]] – [[Иллинойс мемлекеттік университеті]] – [[Шығыс Иллинойс университеті]] – [[Чикаго мемлекеттік университеті]] – [[Оңтүстік Иллинойс университеті]] – [[Браун университеті]] – [[Дартмут колледжі]] * [[Иллинойстағы академиялық және ғылыми кітапханалар консорциумы]] – [[Discovery Partners Institute]] – [[Зерттеу университеті]] – [[Мемлекеттік университет]] – [[Жекеменшік университет]] – [[Отарлық колледждер]] – [[Автодидактика]] – [[Дидактизм]] === АҚШ тарихы === * [[Он үш отар]] – [[Жаңа Англия отарлары]] – [[Нью-Гэмпшир провинциясы]] – [[Массачусетс-Бэй провинциясы]] – [[Род-Айленд және Провиденс плантациялары отары]] – [[Коннектикут отары]] – [[Орталық отарлар]] == Жоспар == * Хиуа хандары: ** Өзбек-Арабшах хандары — Дайын *** Өзбек-Қоңырат хандары — Дайын * Бұхара хандары: ** Өзбек-Шайбани хандары — ? *** Өзбек-Аштархан хандары — Дайын * Қоқан хандары: ** Өзбек-Мың хандары — Дайын == Үлгі == {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Президент = | Ізашары = | Ізбасары = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = |шынайы атауы = |ел = |эмблема = |эмблема ені = |эмблеманың аты = |қазіргі = |тағайындалған = |портреті = |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |басшылық етеді = |басқару түрі = |резиденция = |бағынады = |ұсынылады = |мүше = |тағайындалды = |өкілеттігінің мерзімі = |айлығы = |орынбасары = |ізашары = |пайда болды = |таратылды = |ізбасары = |біріншісі = |соңғысы = |сайты = }} == Талқылау // Толықтыру == * [[Мэри Робинсон]], [[Мэри Макэлис]], [[Жарық дизайны]], [[Илияна Йотова]], [[Лаура Фернандес Дельгадо]], [[Лаура Чинчилья]]. == WG == * [[World of Tanks Blitz]] * bb * wrsh bl * ? == Белсенді == === Қақтығыстар === # [[ДР Конго мен Руанда арасындағы қақтығыс (2022–2025)]] # [[Израильдің Сирияға басып кіруі (2024 жылдан)]] # [[Израильдің Батыс жағалаудағы әскери операциясы (2025)]] # [[Сербиядағы жалпы ереуіл (2025)]] # [[АҚШ-тың Канада және Мексикамен сауда соғысы (2025 жылдан)]] # [[Белгород облысындағы шайқастар (2025)]] # [[Түркиядағы жаппай наразылықтар (2025)]] == Толықтыру == * [[Йоханнесбургтегі G-20 саммиті (2025)]] * [[Ауғанстандағы жер сілкінісі (2025)]] * [[Оңтүстік Йемендегі қақтығыстар (2025–2026)]] * [[Ирандағы наразылықтар (2025–2026)]] * [[Қатысушы:1nter pares/Мақалалар]] == Орыс-түрік соғыстары // Жоспар == # [[Орыс-түрік соғысы (1568–1570)]] # [[Орыс-түрік соғысы (1672–1681)]] # Орыс-түрік соғысы 3 # Орыс-түрік соғысы 4 # Орыс-түрік соғысы 5 # Орыс-түрік соғысы 6 # Орыс-түрік соғысы 7 # Орыс-түрік соғысы 8 # Орыс-түрік соғысы 9 # Орыс-түрік соғысы 10 # Орыс-түрік соғысы 11 # Орыс-түрік соғысы 12 07pxgv4qixule330wlxssr847ep03my 0 744604 3683556 3607853 2026-10-19T10:10:40Z Айакеш 187089 3683556 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2024}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Алақұрт''' — қазақтың дәстүрлі ою-өрнектерінің бірі. Ол халықтың қолөнерінде, әсіресе кілем тоқу, ши орау, сырмақ жасау және тұрмыстық бұйымдарды әшекейлеу өнерінде кеңінен қолданылған. Алақұрт көбіне бұйымдардың шетіне, жиектеріне салынып, негізгі өрнектерді толықтырып тұрады. Алақұрт өрнегінің түстерінің алма кезек түсуіне қарай "қызылқұрт", "сары-алақұрт", "қарақұрт", "бунақ", "буынөрнек" деп аталады. Ол ақ пен қарадан, қызыл мен жасылдан, көк пен сарыдан бунақталып келетін ұзынша желі.<ref>Өмірбекова М.Ш. Энциклопедия. Қазақтың ою-өрнектері. – Алматы: "Алматыкітап" ААҚ, ISBN 9965-24-076-0</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 5yrt322u5dqkcvax34kjwqfjfk2bw3m 3683578 3683556 2026-10-19T11:17:58Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Айакеш|Айакеш]] ([[User talk:Айакеш|т]]) өңдемелерінен [[User:Kasymov|Kasymov]] соңғы нұсқасына қайтарды 3373562 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2024}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Алақұрт''' — тоқылған бұйымдардың, үй жиһаздарының шетіне салынатын ою-өрнек. Алақұрт өрнегінің түстерінің алма кезек түсуіне қарай "қызылқұрт", "сары-алақұрт", "қарақұрт", "бунақ", "буынөрнек" деп аталады. Ол ақ пен қарадан, қызыл мен жасылдан, көк пен сарыдан бунақталып келетін ұзынша желі.<ref>Өмірбекова М.Ш. Энциклопедия. Қазақтың ою-өрнектері. – Алматы: "Алматыкітап" ААҚ, ISBN 9965-24-076-0</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} a2tjsexolotxista9xsoccl55uqo66v 0 746540 3683521 3681775 2026-10-19T08:24:31Z QazNorth 168872 /* Тізім */ 3683521 wikitext text/x-wiki Бұл тізімде Қазақстанның президенті '''[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]тың жасаған халықаралық сапарлары''' көрсетілген. [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] [[Ресей]]ге 18, [[Қырғызстан]]ға 7 рет сапар жасаған. [[Қытай]], [[Біріккен Араб Әмірліктері|АӘБ]], [[Тәжікстан]], [[Түркия]], [[Өзбекстан]]ға 4 рет, [[Әзірбайжан|Әзербайжан]], [[Германия]] және [[АҚШ]]-қа 3 рет сапар жасады. Ең азы [[Армения]], [[Қатар]] және [[Сауд Арабиясы]]на 2 рет сапар жасады. 2022 жылы [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] 14 елге 24 рет барып рекорды қойды.<ref> https://www.lada.kz/kazakhstan-news/120728-5-let-u-shturvala-skolko-zarubezhnyh-poezdok-sovershil-tokaev-v-kachestve-prezidenta.html</ref> [[Сурет:P20251106DT-0134 President Donald Trump meets with President of the Republic of Kazakhstan Kassym-Jomart Tokayev in the Oval Office.jpg|thumb|[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] пен [[Дональд Трамп]] Ақүйде, 6 қараша 2025]] [[Сурет:Kassym-Jomart Tokayev and Vladimir Putin (2019-04-03) 08.jpg|thumb|[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] пен [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]] Кремльде өткен баспасөз мәслихатында.]] [[Сурет:Zelenskyi and Tokaev.jpg|thumb|[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] пен [[Володимир Олександрович Зеленський|Владимир Зеленский]] БҰҰ Бас кеңсесінде, [[Нью-Йорк]].]] == Тізім == {| class="wikitable" |- ! Күні !! Ел !! Қала !! Сапар түрі |- | 3-4 сәуір 2019 || {{Байрақ|Ресей}} || [[Мәскеу]] || [[Мемлекеттік сапар]]<ref>{{Cite web|url= https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/tokaev-vstretilsia-s-putinym-v-moskve-366428/ |date=3 апреля 2019|title= Токаев встретился с Путиным в Москве |lang= ru |work= tengrinews.kz |accessdate= 5 қараша 2024}} </ref> |- | 14-15 сәуір 2019 || {{Байрақ|Өзбекстан}} || [[Ташкент]] || [[Мемлекеттік сапар]]<ref> {{cite web|url= https://ru.sputnik.kz/20190414/tokaev-uzbekistan-vizit-9827342.html |title= Токаев прибыл с государственным визитом в Ташкент |author=|date= 2019-04-14 |work= ru.sputnik.kz |publisher=|accessdate=2024-11-05|lang=ru}}</ref> |- | 13-14 маусым 2019 || {{Байрақ|Қырғызстан}} || [[Бішкек]] || Жұмыс сапары<ref>[https://www.akorda.kz/kz/events/international_community/foreign_visits/kazakstan-prezidenti-shanhai-yntymaktastyk-uiymynyn-sammitine-katysu-ushin-bishkek-kalasyna-keldi Қазақстан Президенті Шанхай Ынтымақтастық Ұйымының саммитіне қатысу үшін Бішкек қаласына келді]</ref> |- | 14-15 маусым 2019 || {{Байрақ|Тәжікстан}} || [[Душанбе]] || Жұмыс сапары<ref> [https://www.akorda.kz/kz/events/international_community/foreign_visits/kazakstan-prezidenti-kasym-zhomart-tokaev-aziyadagy-ozara-is-kimyl-zhane-senim-sharalary-zhonindegi-kenestin-v-sammitine-katysu-ushin-dushan Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев Азиядағы өзара іс-қимыл және сенім шаралары жөніндегі кеңестің V саммитіне қатысу үшін Душанбе қаласына келді]</ref> |- | 11-12 қыркүйек 2019 || {{Байрақ|Қытай}} || [[Бейжің]] мен [[Ханчжоу]] || [[Мемлекеттік сапар]]<ref> https://www.akorda.kz/ru/events/international_community/foreign_visits/prezident-kazahstana-kasym-zhomart-tokaev-vstretilsya-s-premerom-gosudarstvennogo-soveta-knr-li-kecyanom</ref> |- | 23–25 қыркүйек 2019 || {{Байрақ|АҚШ}} || [[Нью-Йорк]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/events/international_community/foreign_visits/memleket-basshysy-aksh-tyn-sayasi-zhane-sarapshy-top-okilderimen-kezdesu-otkizdi</ref> |- | 30 қыркүйек–1 қазан 2019 || {{Байрақ|Армения}} || [[Ереван]] || Жұмыс сапары<ref> https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/toqaev-armeniiaga-keldi-301467/</ref> |- | 3 қазан 2019 || {{Байрақ|Ресей}} || [[Сочи]] || Жұмыс сапары<ref> https://kaz.zakon.kz/redaktsiia-zakonkz/4988694-to-aev-sochige-keld.html</ref> |- | 11 қазан 2019 || {{Байрақ|Түрікменстан}} || [[Ашхабад]] || Жұмыс сапары<ref> https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/tokaev-vstretilsia-s-prezidentom-turkmenistana-381355/</ref> |- || 7 қараша 2019 || {{Байрақ|Ресей}} || [[Омбы]] || Жұмыс сапары<ref>https://demo.akorda.kz/ru/events/international_community/foreign_visits/prezidenty-kazahstana-i-rossii-provedut-vstrechu-v-omske {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241226041957/https://demo.akorda.kz/ru/events/international_community/foreign_visits/prezidenty-kazahstana-i-rossii-provedut-vstrechu-v-omske |date=2024-12-26 }}</ref> |- || 27–28 қараша 2019 || {{Байрақ|Қырғызстан}} || [[Бішкек]] || [[Мемлекеттік сапар]]<ref> https://azh.kz/kz/news/view/43431</ref> |- || 5–6 желтоқсан 2019 || {{Байрақ|Германия}} || [[Берлин]] || Мемлекеттік сапар<ref> https://kaz.zakon.kz/redaktsiia-zakonkz/4997749-asym-zhomart-to-aev-germaniya-a-bardy.html</ref> |- || 28–29 қаңтар 2020 || {{Байрақ|БАӘ}} || [[Абу-Даби]] || Мемлекеттік сапар<ref> https://kaz.zakon.kz/redaktsiia-zakonkz/5004451-to-aev-b-r-kken-arab-m-rl-kter-ne-resmi.html</ref> |- || 14–16 ақпан 2020 || {{Байрақ|Германия}} || [[Мюнхен]] || Мемлекеттік сапар<ref> https://www.akorda.kz/kz/events/international_community/foreign_visits/kasym-zhomart-tokaev-kauipsizdik-zhonindegi-56-shy-myunhen-konferenciyasynyn-resmi-ashylu-rasimine-katysty</ref> |- || 23–24 маусым 2020 || {{Байрақ|Ресей}} || [[Мәскеу]] || Жұмыс сапары<ref> https://inbusiness.kz/kz/news/kasym-zhomart-tokaev-maskeuge-zhumys-saparymen-bardy</ref> |- || 19–20 мамыр 2021 || {{Байрақ|Тәжікстан}} || [[Душанбе]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-men-tazhikstan-prezidentteri-shagyn-kuramda-ekizhakty-kelissoz-otkizdi-20494</ref> |- || 5–6 тамыз 2021 || {{Байрақ|Түрікменстан}} || [[Түрікменбашы]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-prezidenti-kasym-zhomart-tokaev-ortalyk-aziya-elderi-basshylarynyn-konsultativtik-kezdesuine-katysty-672755</ref> |- || 16–18 тамыз 2021 || {{Байрақ|Корея Республикасы}} || [[Сеул]] || Мемлекеттік сапар<ref> https://kaz.zakon.kz/redaktsiia-zakonkz/5079403-to-aev-seuldeg-otan-sh-n-shey-t-bol.html</ref> |- || 21 тамыз 2021 || {{Байрақ|Ресей}} || [[Мәскеу]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/ru/vstrecha-s-prezidentom-rossiyskoy-federacii-vladimirom-putinym-217177</ref> |- || 10–11 мамыр 2022 || {{Байрақ|Түркия}} || [[Анкара]] || Мемлекеттік сапар<ref> https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/prezident-kasyim-jomart-tokaev-priletel-v-turtsiyu-468283/</ref> |- || 15 мамыр 2022 || {{Байрақ|БАӘ}} || [[Абу-Даби]] || Жұмыс сапары<ref> https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/kasyim-jomart-tokaev-vstretilsya-s-prezidentom-oae-468633/</ref> |- || 16 мамыр 2022 |rowspan="2"| {{Байрақ|Ресей}} || [[Мәскеу]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/ru/kasym-zhomart-tokaev-provel-vstrechu-s-prezidentom-rossii-vladimirom-putinym-1642354</ref> |- || 16–17 маусым 2022 || [[Санкт-Петербург]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-peterburg-halykaralyk-ekonomikalyk-forumynyn-25-zhyldygyna-arnalgan-zhiynga-katysty-1754832</ref> |- || 19 маусым 2022 || {{Байрақ|Иран}} || [[Тегеран]] || Мемлекеттік сапар<ref> https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-men-iran-prezidentteri-shagyn-kuramda-kelissoz-zhurgizdi-195491</ref> |- || 21 маусым 2022 || {{Байрақ|Катар}} || [[Доһа]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/prezident-kasym-zhomart-tokaev-katar-amiri-sheyh-tamim-ben-hamad-al-tanimen-kezdesti-2153456</ref> |- || 29 маусым 2022 || {{Байрақ|Түрікменстан}} || [[Ашхабад]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-turikmenstan-prezidenti-serdar-berdimuhamedovpen-kezdesti-295469</ref> |- || 20–21 шілде 2022 || {{Байрақ|Қырғызстан}} || [[Шолпаната]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaevtyn-ortalyk-aziya-memleketteri-basshylarynyn-iv-konsultativtik-kezdesuinde-soylegen-sozi-2163942</ref> |- || 23–24 шілде 2022 || {{Байрақ|Сауд Арабиясы}} || [[Жидда]] || Мемлекеттік сапар<ref> https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-prezidenti-men-saud-arabiyasynyn-tak-murageri-kelissoz-zhurgizdi-2465943</ref> |- || 19 тамыз 2022 || {{Байрақ|Ресей}} || [[Сочи]] || Жұмыс сапары<ref> https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/prezident-tokaev-pribyil-v-sochi-475833/</ref> |- || 24 тамыз 2022 || {{Байрақ|Әзербайжан}} || [[Баку]] || Мемлекеттік сапар<ref> https://akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-pen-ilham-aliev-keneytilgen-kuramda-kelissoz-zhurgizdi-2474643</ref> |- || 15–16 қыркүйек 2022 || {{Байрақ|Өзбекстан}} || [[Самарқан]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-shanhay-yntymaktastyk-uyymyna-mushe-memleketter-basshylary-kenesinin-shagyn-kuramdagy-otyrysyna-katysty-168386</ref> |- || 19–21 қыркүйек 2022 || {{Байрақ|АҚШ}} || [[Нью-Йорк]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-prezidenti-kasym-zhomart-tokaev-birikken-ulttar-uyymy-bas-assambleyasynyn-77-sessiyasy-zhalpy-debattarynda-soz-soyledi-2082726</ref> |- || 23 қараша 2022 || {{Байрақ|Армения}} || [[Ереван]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-ukshu-uzhymdyk-kauipsizdik-kenesinin-sessiyasyna-katysty-2310530</ref> |- || 28–29 қараша 2022 || {{Байрақ|Ресей}} || [[Мәскеу]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-kasym-zhomart-tokaev-resey-federaciyasynyn-prezidenti-vladimir-putinmen-kezdesti-28104031</ref> |- || 29–30 қараша 2022 || {{Байрақ|Франция}} || [[Париж]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/birlesken-malimdeme-30103621</ref> |- || 9 желтоқсан 2022 || {{Байрақ|Қырғызстан}} || [[Бішкек]] || Жұмыс сапары<ref> https://orda.kz/tokaev-pribyl-s-rabochim-vizitom-v-bishkek/</ref> |- || 21–22 желтоқсан 2022 || {{Байрақ|Өзбекстан}} || [[Ташкент]] || Мемлекеттік сапар<ref> https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-men-ozbekstan-prezidentteri-shagyn-kuramda-kelissoz-zhurgizdi-22113913</ref> |- || 8–9 мамыр 2023 || {{Байрақ|Ресей}} || [[Мәскеу]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-zhenis-kunine-arnalgan-askeri-paradka-bardy-9471</ref> |- || 17–19 мамыр 2023 || {{Байрақ|Қытай}} || [[Сиань]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-prezidenti-kasym-zhomart-tokaev-pen-khr-toragasy-si-czinpin-kelissoz-zhurgizdi-174406</ref> |- || 2 маусым 2023 || {{Байрақ|Қырғызстан}} || [[Шолпаната]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-ortalyk-aziya-memleketteri-basshylary-men-europalyk-kenes-prezidentinin-ekinshi-kezdesuine-katysty-254251</ref> |- || 3 маусым 2023 || {{Байрақ|Түркия}} || [[Анкара]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-kasym-zhomart-tokaev-turkiya-prezidenti-rezhep-tayip-erdogandy-ulyktau-rasimine-katysty-352826</ref> |- || 21–24 тамыз 2023 || {{Байрақ|Вьетнам}} || [[Ханой]] || [[Мемлекеттік сапар]]<ref> https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-respublikasynyn-prezidenti-kk-tokaevtyn-vetnam-socialistik-respublikasyna-resmi-saparynyn-korytyndylary-turaly-birlesken-kommyunike-2172826</ref> |- || 14–15 қыркүйек 2023 || {{Байрақ|Тәжікстан}} || [[Душанбе]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-ekspo-ortalyk-aziya-2023-kormesine-bardy-1485023</ref> |- || 19–21 қыркүйек 2023 || {{Байрақ|АҚШ}} || [[Нью-Йорк]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-ortalyk-aziya-aksh-memleketteri-basshylarynyn-sammitine-katysty-208393</ref> |- || 28–29 қыркүйек 2023 || {{Байрақ|Германия}} || [[Берлин]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-prezidenti-berlin-global-dialogue-forumynda-soz-soyledi-2885636</ref> |- || 17–18 қазан 2023 || {{Байрақ|Қытай}} || [[Бейжің]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/prezident-kasym-zhomart-tokaev-khr-toragasy-si-czinpinmen-kelissoz-zhurgizdi-1792321</ref> |- || 25-26 желтоқсан 2023 || {{Байрақ|Ресей}} || [[Санкт-Петербург]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-zhogary-euraziyalyk-ekonomikalyk-kenestin-shagyn-kuramdagy-otyrysyna-katysty-25111918</ref> |- || 17–19 қаңтар 2024 || {{Байрақ|Ватикан}} || [[Ватикан]] || [[Мемлекеттік сапар]]<ref> https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/tokaev-vstretilsya-s-papoy-rimskim-v-vatikane-523702/</ref> |- || 13-14 ақпан 2024 || {{Байрақ|Катар}} || [[Доһа]] || [[Мемлекеттік сапар]]<ref> https://www.akorda.kz/kz/prezident-kasym-zhomart-tokaev-katar-memleketinin-amiri-sheyh-tamim-ben-hamad-al-tanimen-kelissoz-zhurgizdi-1411032</ref> |- || 21 ақпан 2024 || {{Байрақ|Ресей}} || [[Қазан (қала)|Қазан]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-bolashaktyn-oyyndary-halykaralyk-turnirinin-ashylu-rasimine-katysty-2115628</ref> |- || 11-12 наурыз 2024 || {{Байрақ|Әзербайжан}} || [[Баку]] || [[Мемлекеттік сапар]]<ref> https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/tokaev-posetit-s-gosudarstvennyim-vizitom-azerbaydjan-528756/</ref> |- || 5 сәуір 2024 || {{Байрақ|Өзбекстан}} || [[Хиуа]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-hiua-kalasynyn-tarihi-oryndaryn-aralap-kordi-534114</ref> |- || 8–9 мамыр 2024 || {{Байрақ|Ресей}} || [[Мәскеу]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-zhenis-kunine-arnalgan-askeri-paradka-bardy-94744</ref> |- || 22-24 мамыр 2024 || {{Байрақ|Сингапур}} || [[Сингапур]] || [[Мемлекеттік сапар]]<ref> https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/prezident-tokaev-posetit-singapur-535970/</ref> |- || 28–29 қазан 2024 || {{Байрақ|Моңғолия}} || [[Ұланбатыр]] || [[Мемлекеттік сапар]]<ref>{{Cite|title= Президент Токаев посетит Монголию |url= https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/prezident-tokaev-posetit-mongoliyu-552070/|accessdate=28 қазан 2024|lang=ru|work= tengrinews.kz}}</ref> |- || 4–5 қараша 2024 || {{Байрақ|Франция}} || [[Париж]] || [[Мемлекеттік сапар]]<ref> {{Cite web|url= https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/prezident-kazahstana-kasyim-jomart-tokaev-pribyil-frantsiyu-552861/ |title= Президент Казахстана Касым-Жомарт Токаев прибыл во Францию |lang= ru |work= tengrinews.kz |accessdate= 5 қараша 2024}} </ref> |- || 6 қараша 2024 || {{Байрақ|Қырғызстан}} || [[Бішкек]] || [[Мемлекеттік сапар]]<ref>{{Cite web|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/tokaev-priletel-v-kyirgyizstan-553100/|title=Токаев прилетел в Кыргызстан|lang= ru |work= tengrinews.kz|date=2024-11-06|accessdate= 2024-11-19}}</ref> |- || 11-13 қараша 2024 || {{Байрақ|Әзербайжан}} || [[Баку]] || Жұмыс сапары<ref>{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-prezidenti-bakudegi-duniezhuzilik-klimat-sammitinde-soz-soyledi-121015|title=Қазақстан Президенті Бакудегі Дүниежүзілік климат саммитінде сөз сөйледі|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|date=2024-11-12|accessdate= 2024-11-19}}</ref> |- || 18-19 қараша 2024 || {{Байрақ|Сербия}} || [[Белград]] || [[Мемлекеттік сапар]]<ref>{{Cite web|url=https://www.zakon.kz/politika/6456859-kasymzhomart-tokaev-pribyl-s-ofitsialnym-vizitom-v-serbiyu.html|title=Касым-Жомарт Токаев прибыл с официальным визитом в Сербию|lang= ru |work= zakon.kz |date=2024-11-18|accessdate= 2024-11-19}}</ref> |- || 20-21 қараша 2024 || {{Байрақ|Мажарстан}} || [[Будапешт]] || [[Мемлекеттік сапар]]<ref>{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-budapeshtte-viktor-orbanmen-kelissoz-zhurgizdi-21101540|title=Қасым-Жомарт Тоқаев Будапештте Виктор Орбанмен келіссөз жүргізді|date=2024-11-21|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-02-10}}</ref> |- || 6-7 желтоқсан 2024 || {{Байрақ|Катар}} || [[Доһа]] || Жұмыс сапары<ref>{{Cite web|url=https://akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-doha-forumynyn-paneldik-sessiyasyna-katysty-7115429|title= Қасым-Жомарт Тоқаев Доха форумының панельдік сессиясына қатысты |date=2024-12-07|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-02-10}}</ref> |- || 13–15 қаңтар 2025 || {{Байрақ|БАӘ}} || [[Абу-Даби]] || Жұмыс сапары<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-kasym-zhomart-tokaev-baa-prezidenti-sheyh-muhammed-ben-zaid-al-nahayanmen-kezdesti-130596 |title= Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев БАӘ Президенті шейх Мұхаммед бен Заид Әл Нахаянмен кездесті |date=2025-01-13|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-02-10}}</ref> |- || 3–4 сәуір 2025 || {{Байрақ|Өзбекстан}} || [[Самарқан]] || Жұмыс сапары<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-ortalyk-aziya-europa-odagy-sammitine-katysty-43589 |title= Қасым-Жомарт Тоқаев «Орталық Азия – Еуропа Одағы» саммитіне қатысты |date=2025-04-04|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-11-13}}</ref> |- || 8–9 мамыр 2025 || {{Байрақ|Ресей}} || [[Мәскеу]] || Жұмыс сапары<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/prezident-kasym-zhomart-tokaev-zhenis-kunine-oray-uyymdastyrylgan-askeri-paradka-bardy-944516 |title= Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Жеңіс күніне орай ұйымдастырылған әскери парадқа барды |date=2025-05-09|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-11-13}}</ref> |- || 20–21 мамыр 2025 || {{Байрақ|Мажарстан}} || [[Будапешт]] || Жұмыс сапары<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/prezident-turki-memleketteri-uyymynyn-beyresmi-sammitine-katysty-214377 |title= Президент Түркі мемлекеттері ұйымының бейресми саммитіне қатысты |date=2025-05-21|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-11-13}}</ref> |- || 28–30 шілде 2025 || {{Байрақ|Түркия}} || [[Анкара]] || [[Мемлекеттік сапар]]<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-pen-rezhep-tayip-erdogan-kelissoz-zhurgizdi-2965637 |title= Қасым-Жомарт Тоқаев пен Режеп Тайип Ердоған келіссөз жүргізді |date=2025-07-29|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-11-13}}</ref> |- || 21–22 тамыз 2025 || {{Байрақ|Қырғызстан}} || [[Бішкек]] || [[Мемлекеттік сапар]]<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-pen-sadyr-zhaparov-kelissoz-zhurgizdi-22765 |title= Қасым-Жомарт Тоқаев пен Садыр Жапаров келіссөз жүргізді |date=2025-08-22|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-11-13}}</ref> |- || 31 тамыз–3 қыркүйек 2025 || {{Байрақ|Қытай}} || [[Тяньцзинь]] мен [[Бейжің]] || Жұмыс сапары<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/prezident-kasym-zhomart-tokaev-shyu-ga-mushe-memleketter-basshylary-kenesinin-otyrysynda-soz-soyledi-184139 |title= Президент Қасым-Жомарт Тоқаев ШЫҰ-ға мүше мемлекеттер басшылары кеңесінің отырысында сөз сөйледі |date=2025-09-01|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-11-13}}</ref> |- || 21-24 қыркүйек 2025 || {{Байрақ|АҚШ}} || [[Нью-Йорк]] || Жұмыс сапары<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-cameco-korporaciyasynyn-prezidenti-tim-gitceldi-kabyldady-2184133 |title= Мемлекет басшысы Cameco корпорациясының президенті Тим Гитцельді қабылдады |date=2025-09-21|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-11-13}}</ref> |- || 6-7 қазан 2025 || {{Байрақ|Әзербайжан}} || [[Габала]] || Жұмыс сапары<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/prezident-turki-memleketteri-uyymynyn-hii-sammitinde-soz-soyledi-791141 |title= Президент Түркі мемлекеттері ұйымының ХІІ саммитінде сөз сөйледі |date=2025-10-07|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-11-13}}</ref> |- || 9-10 қазан 2025 || {{Байрақ|Тәжікстан}} || [[Душанбе]] || Жұмыс сапары<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-tazhikstan-prezidenti-emomali-rahmonmen-kezdesu-otkizdi-995055 |title= Мемлекет басшысы Тәжікстан Президенті Эмомали Рахмонмен кездесу өткізді |date=2025-10-09|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-02-09}}</ref> |- || 6-7 қараша 2025 || {{Байрақ|АҚШ}} || [[Вашингтон]] || [[Мемлекеттік сапар]]<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-aksh-prezidenti-donald-tramppen-kelissoz-zhurgizdi-7105122 |title= Қасым-Жомарт Тоқаев АҚШ Президенті Дональд Трамппен келіссөз жүргізді |date=2025-11-07|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-11-13}}</ref> |- || 11-12 қараша 2025 || {{Байрақ|Ресей}} || [[Мәскеу]] || [[Мемлекеттік сапар]]<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaevtyn-resey-federaciyasyna-memlekettik-sapary-bastaldy-11105558 |title= Қасым-Жомарт Тоқаевтың Ресей Федерациясына мемлекеттік сапары басталды |date=2025-11-11|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-11-13}}</ref> |- || 15-16 қараша 2025 || {{Байрақ|Өзбекстан}} || [[Ташкент]] || [[Мемлекеттік сапар]]<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-ozbekstan-prezidenti-shavkat-mirziyoevpen-kelissoz-zhurgizdi-1510570 |title= Мемлекет басшысы Өзбекстан Президенті Шавкат Мирзиёевпен келіссөз жүргізді |date=2025-11-15|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-02-09}}</ref> |- || 26-27 қараша 2025 || {{Байрақ|Қырғызстан}} || [[Бішкек]] || Жұмыс сапары<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-ukshu-uzhymdyk-kauipsizdik-kenesinin-otyrysyna-katysty-27101134 |title= Мемлекет басшысы ҰҚШҰ Ұжымдық қауіпсіздік кеңесінің отырысына қатысты |date=2025-11-27|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-02-09}}</ref> |- || 11-12 желтоқсан 2025 || {{Байрақ|Түрікменстан}} || [[Ашхабад]] || Жұмыс сапары<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/prezident-ashhabad-kalasyna-bardy-11112150 |title= Президент Ашхабад қаласына барды |date=2025-12-11|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-02-09}}</ref> |- || 18-20 желтоқсан 2025 || {{Байрақ|Жапония}} || [[Токио]] || [[Мемлекеттік сапар]]<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-zhaponiya-imperatory-naruhitomen-kezdesti-18115114 |title= Мемлекет басшысы Жапония Императоры Нарухитомен кездесті |date=2025-12-18|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-02-09}}</ref> |- || 21-22 желтоқсан 2025 || {{Байрақ|Ресей}} || [[Санкт-Петербург]] || Жұмыс сапары<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/prezident-zhogary-euraziyalyk-ekonomikalyk-kenestin-shagyn-kuramdagy-otyrysyna-katysty-21113112 |title= Президент Жоғары Еуразиялық экономикалық кеңестің шағын құрамдағы отырысына қатысты |date=2025-12-21|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-02-09}}</ref> |- || 22 қаңтар 2026 || {{Байрақ|Швейцария}} || [[Давос]] || Жұмыс сапары<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/prezident-kasym-zhomart-tokaev-beybitshilik-kenesinin-zhargysyna-kol-koydy-2202512 |title= Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Бейбітшілік кеңесінің Жарғысына қол қойды |date=2026-01-22|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-02-09}}</ref> |- || 3-4 ақпан 2026 || {{Байрақ|Пәкістан}} || [[Исламабад]] || [[Мемлекеттік сапар]]<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/prezident-kasym-zhomart-tokaev-pakistanga-memlekettik-saparmen-bardy-311934/ |title= Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Пәкістанға мемлекеттік сапармен барды |date=2026-02-03|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-02-09}}</ref> |- || 19-20 ақпан 2026 || {{Байрақ|АҚШ}} || [[Вашингтон]] || Жұмыс сапары<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-vashingtonda-otandastarymyzben-kezdesti-1911146 |title= Мемлекет басшысы Вашингтонда отандастарымызбен кездесті |date=2026-02-19|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-02-19}}</ref> |- || 11 сәуір 2026 || {{Байрақ|Өзбекстан}} || [[Бұхара]] || Жұмыс сапары<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-kasym-zhomart-tokaev-ozbekstanga-zhumys-saparymen-bardy-1135714 |title= Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев Өзбекстанға жұмыс сапарымен барды |date=2026-04-11|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-04-11}}</ref> |- || 17 сәуір 2026 || {{Байрақ|Түркия}} || [[Анталия]] || Жұмыс сапары<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-antaliya-diplomatiyalyk-forumynyn-paneldik-sessiyasyna-katysty-173471 |title= Мемлекет басшысы Анталия дипломатиялық форумының панелдік сессиясына қатысты |date=2026-04-17|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-04-17}}</ref> |- || 8–9 мамыр 2026 || {{Байрақ|Ресей}} || [[Мәскеу]] || Жұмыс сапары<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-vladimir-putinmen-kezdesu-otkizdi-94455 |title= Қасым-Жомарт Тоқаев Владимир Путинмен кездесу өткізді |date=2026-05-09|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-05-09}}</ref> |- || 22–24 маусым 2026 || {{Байрақ|Бельгия}} || [[Брюссель]] || [[Мемлекеттік сапар]]<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-belgiyada-turatyn-otandastarmen-kezdesti-2252846 |title= Мемлекет басшысы Бельгияда тұратын отандастармен кездесті |date=2026-06-22|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-06-22}}</ref> |- || 13 шілде 2026 || {{Байрақ|Катар}} || [[Доһа]] || Жұмыс сапары<ref>{{Cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-prezidenti-katar-amiri-sheyh-tamim-ben-hamad-al-tanimen-kezdesti-1362747 |title=Қазақстан Президенті Қатар Әмірі шейх Тәмим бен Хамад Әл Тәнимен кездесті |date=2026-07-13|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-07-13}}</ref> |- || 15–17 шілде 2026 || {{Байрақ|Қытай}} || [[Шанхай]] || Жұмыс сапары<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-kytaydyn-zhetekshi-kompaniyalary-basshylarymen-kezdesti-166319 |title= Қасым-Жомарт Тоқаев Қытайдың жетекші компаниялары басшыларымен кездесті |date=2026-07-16|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-07-16}}</ref> |- || 25 шілде 2026 || {{Байрақ|Ресей}} || [[Омбы]] || Жұмыс сапары<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-maydanger-kemel-tokaevka-arnalgan-eskertkish-taktaga-gul-shogyn-koydy-2562559 |title= Мемлекет басшысы майдангер Кемел Тоқаевқа арналған ескерткіш тақтаға гүл шоғын қойды |date=2026-07-25|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-07-25}}</ref> |- || 31 шілде–1 тамыз 2026 |rowspan="2"| {{Байрақ|Қырғызстан}} || [[Шолпаната]] || Жұмыс сапары<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/prezident-kasym-zhomart-tokaev-ortalyk-aziya-zhane-azerbayzhan-memleketteri-basshylarynyn-beyresmi-konsultativtik-kezdesuine-katysty-3163914 |title= Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Орталық Азия және Әзербайжан мемлекеттері басшыларының бейресми Консультативтік кездесуіне қатысты|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-07-31}}</ref> |- || 31 тамыз–1 қыркүйек 2026 || [[Бішкек]] || Жұмыс сапары<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-ilham-alievpen-kezdesti-3171959 |title= Қасым-Жомарт Тоқаев Ильхам Әлиевпен кездесті|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-08-31}}</ref> |- || 12–13 қыркүйек 2026 || {{Байрақ|Үндістан}} || [[Нью Дели]] || Жұмыс сапары<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-abu-dabidin-tak-murageri-haled-ben-muhammed-al-nahayanmen-kezdesti-1282246 |title= Мемлекет басшысы Абу Дабидің Тақ мұрагері Халед бен Мұхаммед Әл Наһаянмен кездесті|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|date=2026-09-12|accessdate=2026-09-13}}</ref> |- || 14–16 қыркүйек 2026 || {{Байрақ|Оңтүстік Корея}} || [[Сеул]] || [[Мемлекеттік сапар]]<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/prezident-kasym-zhomart-tokaev-koreyanyn-birkatar-azamatyn-marapattady-148190 |title= Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Кореяның бірқатар азаматын марапаттады|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|date=2026-09-14|accessdate=2026-09-14}}</ref> |- || 28–30 қыркүйек 2026 || {{Байрақ|Германия}} || [[Берлин]] және [[Мюнхен]] || [[Мемлекеттік сапар]]<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/prezident-germaniyanyn-ekonomikalyk-kauymdastyktary-men-karzhy-instituttarynyn-zhetekshilerimen-kezdesti-2985953 |title= Президент Германияның экономикалық қауымдастықтары мен қаржы институттары жетекшілерімен кездесті|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|date=2026-09-29|accessdate=2026-09-29}}</ref> |- || 7–9 қазан 2026 || {{Байрақ|Түрікменстан}} || [[Түрікменбашы]] || Жұмыс сапары<ref>{{Cite web|url= https://astanatv.kz/ru/news/180081/ |title= Токаев прибыл в Туркменистан|lang=ru|work= astanatv.kz|date=2026-10-07|accessdate=2026-10-08}}</ref> |- || 14–15 қазан 2026 || {{Байрақ|Әзербайжан}} || [[Баку]] || Жұмыс сапары<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-izrail-prezidenti-ichak-gercogpen-kezdesu-otkizdi-15903 |title= Мемлекет басшысы Израиль Президенті Ицхак Герцогпен кездесу өткізді|lang=ru|work= akorda.kz|date=2026-10-15|accessdate=2026-10-15}}</ref> |- || 15–16 қазан 2026 || {{Байрақ|Армения}} || [[Ереван]] || Жұмыс сапары<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-cop17-ayasyndagy-bioaluanturlilik-boyynsha-koshbasshylar-sammitinde-soz-soyledi-1691036 |title= Қасым-Жомарт Тоқаев COP17 аясындағы Биоалуантүрлілік бойынша көшбасшылар саммитінде сөз сөйледі|lang=ru|work= akorda.kz|date=2026-10-16|accessdate=2026-10-16}}</ref> |- |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан сыртқы саясаты]] kozdqnx7ch9kc9w8fu47qo1xchkkkmd 0 754595 3683198 3682409 2026-10-18T13:31:27Z Aldogarov 95591 /* Марапаттары */ 3683198 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер |Шынайы есімі = {{lang-hy|Նիկոլ Վովայի Փաշինյան}} |Қазақша есімі = |Сурет ені = |Суреті = Kätlemine Armeenia peaminister Pashinyan'iga (552477480461).jpg |Атауы = Пашинян, 2026 жыл |Титулы = [[Армения]]ның 16-[[Арменияның премьер-министрі|Премьер-министрі]] |Ту = Coat of arms of Armenia.svg |Ту2 = Flag of Armenia.svg |Басқара бастады = 8 мамыр 2018 жылдан бастап |Басқаруын аяқтады = |Президент = [[Армен Варданович Саркисян|Армен Саркисян]] (2018–2022)<br>[[Ален Симонян]] (2022 {{м.а.}})<br>[[Ваагн Хачатурян]] (2022 жылдан бастап) |Ізашары = [[Серж Саргсян]]<br>[[Карен Карапетян]] ({{м.а.}}) |Титулы_2 = Арменияның Қауіпсіздік кеңесінің төрағасы |Ту_2 = Coat of arms of Armenia.svg |Ту2_2 = Flag of Armenia.svg |Басқара бастады_2 = 2018 жылдан бастап |Басқаруын аяқтады_2 = |Президент_2 = |Ізашары_2 = [[Серж Саргсян]] |Ізбасары_2 = |Титулы_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = |Титулы_4 = [[ҰҚШҰ]] Ұжымдық қауіпсіздік кеңесінің төрағасы |Ту_4 = Emblem of the Collective Security Treaty Organization.svg |Ту2_4 = Flag of the Collective Security Treaty Organization.svg |Басқара бастады_4 = 2021 |Басқаруын аяқтады_4 = 2022 |Ізашары_4 = |Ізбасары_4 = |Титулы_5 = Армения Республикасы Ұлттық жиналысының депутаты |Ту_5 = Logo parliament of Armenia.png |Ту2_5 = Flag_of_Armenia.svg |Басқара бастады_5 = 6 мамыр 2012 |Басқаруын аяқтады_5 = 9 мамыр 2018 |Титулы_6 = [[Азаматтық келісімшарт]] партияның төрағасы |Ту_6 = Civil Contract (Armenia) logo.png |Ту2_6 = Flag_of_Armenia.svg |Басқара бастады_6 = 30 қазан 2022 жылдан бастап |Басқаруын аяқтады_6 = |Ізашары_6 = [[Сурен Папикян]] |Ізбасары_6 = |Діні = [[Армяндық апостол шіркеуі]] |Партиясы = [[Импичмент партиясы|Импичмент]] (2007)<br>[[Арменияның ұлттық конгресс]] (2008—2013)<br>[[Азаматтық келсімшарт]] (2013 жылдан бастап) | Білімі = [[Ереван мемлекеттік университеті]] |Балалары = 4 |Анасы = Светлана Ованесян |Жұбайы = [[Анна Вачиковна Акопян|Анна Акопян]] |Әкесі = Вова Пашинян |Туған күні = 1.06.1975 |Туған жері = [[Иджеван]], [[Иджеван ауданы]], [[Армян Кеңестік Социалистік Республикасы|Армян КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] |Сайты = [https://www.primeminister.am/ru/ primeminister.am] {{ref-ru}} |Марапаттары = {{Алтын Қыран ордені}} |Қолтаңба ені = |Қолтаңбасы = Signature of Nikol Pashinyan.svg |Commons = | Атағы = [[Жоғарғы Бас Қолбасшы]] | Әскер түрі = [[Армения Республикасы Қарулы Күштері]] | Басқарды = | Шайқасы = [[Карабақ соғысы]]<br>[[2022 жылғы Қазақстандағы наразылық шаралары]] }} '''Никол Воваевич Пашинян''' ({{lang-hy|Նիկոլ Վովայի Փաշինյան}}; [[1 маусым]] [[1975 жыл|1975]], [[Иджеван]]) — [[армения]]лық мемлекеттік қайраткер мен саясаткер, 2018 жылдан бері қызметтегі [[Армения премьер-министрі]].<ref>{{Cite web|url=https://kaz.tengrinews.kz/world_news/nikol-pashinyan-armeniyanyin-premer-ministr-bolyip-325469/|title=Никол Пашинян Арменияның премьер-министрі болып тағайындалды}}</ref> 2015 жылдан бері «Азаматтық келісімшарт» партиясының төрағасы. Оған қоса, Пашинян — Арменияның Қарулы күштерінің Жоғарғы Қолбасшысы және Арменияның қауіпсіздік кеңесінің төрағасы. Армениядағы барқыт революциясының көшбасшысы. Армения Ұлттық жиналысының депутаты (2012–2018). «Елк» фракциясының жетекшісі (2017–2018). == Өмірбаяны<ref>{{Cite web|url=https://www.primeminister.am/ru/pm-pashinyan/|title=Никол Пашинян Арменияның өмірбаяны}}</ref>== 1975 жылы 1 маусымда [[Иджеван]] қаласында дүниеге келген. Әкесі – Вова Пашинян кеңес ғасырдың интеллигенті, дене шынықтыру пәннің мұғалімі, қоғамдық қайраткер. Шешесі – Светлана Ованесян. Иджеван қаласындағы №1 орта мектепті бітірген. 1991–1995 жылдары Ереван мемлекеттік университетінде білім алған. Бесінші курста саяси себептермен университеттен шығарылған. 1992 жылдан бастап белсенді түрде журналистикамен айналысты. «Дпрутюн», «Айастан», «Лрагир», «Лрагир ор», «Молорак» газеттерінде жұмыс істеген. 1998 жылы «Орагир» күнделікті газетін құрды, алайда 1999 жылы саяси себептермен сот шешімі бойынша жабылды. 1999 жылы «Айкакан жаманак» газетінің бас редакторы болып тағайындалып, бұл қызметті 2012 жылға дейін атқарды. 1999 жылдың тамыз айында саяси себептермен бір жылға бас бостандығынан айыру жазасына кесілді. Кейін халықаралық және армян журналистік қауымдастықтарының талап етуімен апелляциялық сот жазаны орындауды бір жылға кейінге қалдырды, нәтижесінде жаза орындалмады. 2006 жылы «Альтернатива» қоғамдық-саяси бастамасының құрылтайшы мүшелерінің бірі болды. 2007 жылғы парламенттік сайлауда «Импичмент» альянсының пропорционалды тізімінде бірінші нөмірмен қатысты. 2008 жылғы президенттік сайлауда Армения Республикасының президенттігіне кандидат Левон Тер-Петросянның сайлауалды штабының мүшесі болды. 2008 жылғы 1 наурыз оқиғаларынан кейін іздеуде жүріп, бір жыл төрт ай бойы жасырын өмір сүрді. 2009 жылғы 1 шілдеде Армения Республикасының Бас прокуратурасына өз еркімен келіп, қамауға алынды. 2010 жылдың қаңтарында 2008 жылғы 1 наурыздағы жаппай тәртіпсіздіктерді ұйымдастырды деген айыппен 7 жылға бас бостандығынан айырылды. Армян және халықаралық қоғамдастық тарапынан саяси тұтқын, ар-ождан тұтқыны ретінде кеңінен танылды. Түрмеде 1 жыл 11 ай отырғаннан кейін, 2011 жылғы 27 мамырда рақымшылық шешімімен босатылды. 2012 жылғы парламенттік сайлауда «Армян ұлттық конгресі» фракциясының пропорционалды тізімі бойынша Ұлттық Жиналыстың депутаты болып сайланды. 2012–2013 жылдары Ұлттық Жиналыстың әдеп жөніндегі комиссиясының төрағасы болды. 2013 жылы «Азаматтық келісім» қоғамдық-саяси бірлестігін құрды. 2013–2015 жылдары осы бірлестіктің басқарма кеңесінің мүшесі болды, ал 2015 жылдан бастап оның негізінде құрылған аттас партияның басқарма мүшесі. 2016 жылдың мамыр айында «Азаматтық келісім» партиясының еріктілер жасағының командирі болды. [[File:Pashinyan 10 Sep 2016.jpg|thumb|left|Пашинян премьер-министр лауазымына өз кандидатурасын ұсынды (2016)]] 2017 жылғы 2 сәуірде өткен парламенттік сайлауда «ЕЛК» («Шығу») блогының тізімі бойынша Ереван қаласының Кентрон, Эребуни, Норк-Мараш және Нубарашен әкімшілік аудандарын қамтитын №4 сайлау округінен депутат болып сайланды. 2017 жылдың мамыр айынан бастап «ЕЛК» парламенттік фракциясының жетекшісі болды. [[File:Nikol Pashinyan April 18 Tigran Mets Avenue.jpg|thumb|left|Пашинян Бархат революция кезінде]] 2018 жылғы 31 наурызда Гюмри қаласындағы Вардананц алаңынан «Менің қадамым» қозғалысын бастады. Бұл қозғалыс сол жылдың сәуір–мамыр айларында бейбіт халықтық барқыт революцияға алып келді. 2018 жылғы 8 мамырда жалпыхалықтық қозғалыстың талап етуімен Ұлттық Жиналыс тарапынан Армения Республикасының Премьер-министрі болып сайланды. 2018 жылғы 16 қазанда кезектен тыс сайлау өткізу мақсатында сайлауалды уәдесіне сәйкес отставкаға кетіп, Премьер-министрдің міндетін уақытша атқарушы ретінде қызметін жалғастырды. [[File:Նիկոլ Փաշինյանի հարցազրույց.jpg|thumb|left|Пашинян Бархат революция кезінде]] 2018 жылғы 9 желтоқсанда өткен кезектен тыс парламенттік сайлауда «Менің қадамым» альянсының пропорционалды тізімін бастап, Премьер-министрлікке кандидат болды. Сайлау нәтижесінде альянс сайлаушылардың шамамен 70% дауысын жинады. Осыған байланысты 2019 жылғы 14 қаңтарда Конституцияның 149-бабының 1-бөлігіне және 89-бабында белгіленген тәртіпке сәйкес Никол Пашинян Армения Республикасының Премьер-министрі болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|url=https://kaz.tengrinews.kz/world_news/nikol-pasinian-armeniia-premer-ministri-bolyp-tagaiyndaldy-294860/|title=Никол Пашинян Армения премьер-министрі болып тағайындалды}}</ref> 2021 жылғы 25 сәуірде елдегі ішкі саяси жағдайды реттеу мақсатында отставкаға кетіп, Премьер-министрдің міндетін атқарушы болып қалды. 2021 жылғы 20 маусымда өткен кезектен тыс парламенттік сайлауда «Азаматтық келісім» партиясының тізімін бастап, Премьер-министрлікке кандидат болды. Сайлау нәтижесінде партия 53,91% дауыс жинады. Конституцияның 149-бабының 1-бөлігіне сәйкес 2021 жылғы 2 тамызда Армения Республикасының Премьер-министрі болып қайта тағайындалды.<ref>{{Cite web|url=https://admin.egemen.kz/article/283498-nikol-pashinyan-armeniyanynh-premer-ministri-bolyp-qayta-taghayyndaldy|title=Никол Пашинян Арменияның Премьер-Министрі болып қайта тағайындалды}}</ref> 2026 жылғы 2 тамызда Никол Пашинянды Армения премьер-министрі лауазымына қайта тағайындалды.<ref>{{Cite web|url=https://sputnik.kz/20260802/pashinyan-armeniya-premer-ministri-bolyp-qayta-tagayyndaldy-65404634.html|title=Пашинян Армения премьер-министрі болып қайта тағайындалды}}</ref> == Жеке өмірі<ref>{{Cite web|url=https://www.zakon.kz/mir/6508165-grazhdanskaya-zhena-50letnego-nikola-pashinyana-obyavila-o-rasstavanii.html|title=Гражданская жена 50-летнего Никола Пашиняна объявила о расставании}}</ref> == Никол Пашинян ажырасқан, бұрын Анна Акопянмен некеде болған. Оның Мариам, Шушанна, Арпине есімді қыздары және Ашот есімді ұлы бар. Туған армян тілінен бөлек, орыс, ағылшын және француз тілдерін меңгерген. == Марапаттары == === Шетелдік марапаттар === * {{байрақ|Қазақстан}} ** [[File:AltynKiran 1.png|70px]] «Алтын Қыран» ордені<ref>{{Cite web|url=https://kaz.orda.kz/tokaev-pashinjanga-altyn-kyran-ordenin-tabystady-136191/|title=Тоқаев Пашинянға «Алтын Қыран» орденін табыстады}}</ref> * 2023 жылы [[Ватикан]] тарапынан Пий IX орденінің Үлкен Кресті дәрежесімен марапатталған. * 2026 жылы Адамзаттық бауырластық үшін Заид сыйлығының лауреаты атанды. * 2026 жылы Бейбітшілік пен татуласу үшін Герника сыйлығына ие болды. * 2026 жылы [[Франция]]ның Құрметті легион орденімен табысталды. == Тағы қараңыз == * [[Армения]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Армения премьер-министрлері]] [[Санат:XXI ғасыр саясаткерлері]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары]] [[Санат:Армения саясаткерлері]] s8q3tdd5afefybljxqt1r54do2djpgq 3683199 3683198 2026-10-18T13:33:58Z Aldogarov 95591 /* Шетелдік марапаттар */ 3683199 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер |Шынайы есімі = {{lang-hy|Նիկոլ Վովայի Փաշինյան}} |Қазақша есімі = |Сурет ені = |Суреті = Kätlemine Armeenia peaminister Pashinyan'iga (552477480461).jpg |Атауы = Пашинян, 2026 жыл |Титулы = [[Армения]]ның 16-[[Арменияның премьер-министрі|Премьер-министрі]] |Ту = Coat of arms of Armenia.svg |Ту2 = Flag of Armenia.svg |Басқара бастады = 8 мамыр 2018 жылдан бастап |Басқаруын аяқтады = |Президент = [[Армен Варданович Саркисян|Армен Саркисян]] (2018–2022)<br>[[Ален Симонян]] (2022 {{м.а.}})<br>[[Ваагн Хачатурян]] (2022 жылдан бастап) |Ізашары = [[Серж Саргсян]]<br>[[Карен Карапетян]] ({{м.а.}}) |Титулы_2 = Арменияның Қауіпсіздік кеңесінің төрағасы |Ту_2 = Coat of arms of Armenia.svg |Ту2_2 = Flag of Armenia.svg |Басқара бастады_2 = 2018 жылдан бастап |Басқаруын аяқтады_2 = |Президент_2 = |Ізашары_2 = [[Серж Саргсян]] |Ізбасары_2 = |Титулы_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = |Титулы_4 = [[ҰҚШҰ]] Ұжымдық қауіпсіздік кеңесінің төрағасы |Ту_4 = Emblem of the Collective Security Treaty Organization.svg |Ту2_4 = Flag of the Collective Security Treaty Organization.svg |Басқара бастады_4 = 2021 |Басқаруын аяқтады_4 = 2022 |Ізашары_4 = |Ізбасары_4 = |Титулы_5 = Армения Республикасы Ұлттық жиналысының депутаты |Ту_5 = Logo parliament of Armenia.png |Ту2_5 = Flag_of_Armenia.svg |Басқара бастады_5 = 6 мамыр 2012 |Басқаруын аяқтады_5 = 9 мамыр 2018 |Титулы_6 = [[Азаматтық келісімшарт]] партияның төрағасы |Ту_6 = Civil Contract (Armenia) logo.png |Ту2_6 = Flag_of_Armenia.svg |Басқара бастады_6 = 30 қазан 2022 жылдан бастап |Басқаруын аяқтады_6 = |Ізашары_6 = [[Сурен Папикян]] |Ізбасары_6 = |Діні = [[Армяндық апостол шіркеуі]] |Партиясы = [[Импичмент партиясы|Импичмент]] (2007)<br>[[Арменияның ұлттық конгресс]] (2008—2013)<br>[[Азаматтық келсімшарт]] (2013 жылдан бастап) | Білімі = [[Ереван мемлекеттік университеті]] |Балалары = 4 |Анасы = Светлана Ованесян |Жұбайы = [[Анна Вачиковна Акопян|Анна Акопян]] |Әкесі = Вова Пашинян |Туған күні = 1.06.1975 |Туған жері = [[Иджеван]], [[Иджеван ауданы]], [[Армян Кеңестік Социалистік Республикасы|Армян КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] |Сайты = [https://www.primeminister.am/ru/ primeminister.am] {{ref-ru}} |Марапаттары = {{Алтын Қыран ордені}} |Қолтаңба ені = |Қолтаңбасы = Signature of Nikol Pashinyan.svg |Commons = | Атағы = [[Жоғарғы Бас Қолбасшы]] | Әскер түрі = [[Армения Республикасы Қарулы Күштері]] | Басқарды = | Шайқасы = [[Карабақ соғысы]]<br>[[2022 жылғы Қазақстандағы наразылық шаралары]] }} '''Никол Воваевич Пашинян''' ({{lang-hy|Նիկոլ Վովայի Փաշինյան}}; [[1 маусым]] [[1975 жыл|1975]], [[Иджеван]]) — [[армения]]лық мемлекеттік қайраткер мен саясаткер, 2018 жылдан бері қызметтегі [[Армения премьер-министрі]].<ref>{{Cite web|url=https://kaz.tengrinews.kz/world_news/nikol-pashinyan-armeniyanyin-premer-ministr-bolyip-325469/|title=Никол Пашинян Арменияның премьер-министрі болып тағайындалды}}</ref> 2015 жылдан бері «Азаматтық келісімшарт» партиясының төрағасы. Оған қоса, Пашинян — Арменияның Қарулы күштерінің Жоғарғы Қолбасшысы және Арменияның қауіпсіздік кеңесінің төрағасы. Армениядағы барқыт революциясының көшбасшысы. Армения Ұлттық жиналысының депутаты (2012–2018). «Елк» фракциясының жетекшісі (2017–2018). == Өмірбаяны<ref>{{Cite web|url=https://www.primeminister.am/ru/pm-pashinyan/|title=Никол Пашинян Арменияның өмірбаяны}}</ref>== 1975 жылы 1 маусымда [[Иджеван]] қаласында дүниеге келген. Әкесі – Вова Пашинян кеңес ғасырдың интеллигенті, дене шынықтыру пәннің мұғалімі, қоғамдық қайраткер. Шешесі – Светлана Ованесян. Иджеван қаласындағы №1 орта мектепті бітірген. 1991–1995 жылдары Ереван мемлекеттік университетінде білім алған. Бесінші курста саяси себептермен университеттен шығарылған. 1992 жылдан бастап белсенді түрде журналистикамен айналысты. «Дпрутюн», «Айастан», «Лрагир», «Лрагир ор», «Молорак» газеттерінде жұмыс істеген. 1998 жылы «Орагир» күнделікті газетін құрды, алайда 1999 жылы саяси себептермен сот шешімі бойынша жабылды. 1999 жылы «Айкакан жаманак» газетінің бас редакторы болып тағайындалып, бұл қызметті 2012 жылға дейін атқарды. 1999 жылдың тамыз айында саяси себептермен бір жылға бас бостандығынан айыру жазасына кесілді. Кейін халықаралық және армян журналистік қауымдастықтарының талап етуімен апелляциялық сот жазаны орындауды бір жылға кейінге қалдырды, нәтижесінде жаза орындалмады. 2006 жылы «Альтернатива» қоғамдық-саяси бастамасының құрылтайшы мүшелерінің бірі болды. 2007 жылғы парламенттік сайлауда «Импичмент» альянсының пропорционалды тізімінде бірінші нөмірмен қатысты. 2008 жылғы президенттік сайлауда Армения Республикасының президенттігіне кандидат Левон Тер-Петросянның сайлауалды штабының мүшесі болды. 2008 жылғы 1 наурыз оқиғаларынан кейін іздеуде жүріп, бір жыл төрт ай бойы жасырын өмір сүрді. 2009 жылғы 1 шілдеде Армения Республикасының Бас прокуратурасына өз еркімен келіп, қамауға алынды. 2010 жылдың қаңтарында 2008 жылғы 1 наурыздағы жаппай тәртіпсіздіктерді ұйымдастырды деген айыппен 7 жылға бас бостандығынан айырылды. Армян және халықаралық қоғамдастық тарапынан саяси тұтқын, ар-ождан тұтқыны ретінде кеңінен танылды. Түрмеде 1 жыл 11 ай отырғаннан кейін, 2011 жылғы 27 мамырда рақымшылық шешімімен босатылды. 2012 жылғы парламенттік сайлауда «Армян ұлттық конгресі» фракциясының пропорционалды тізімі бойынша Ұлттық Жиналыстың депутаты болып сайланды. 2012–2013 жылдары Ұлттық Жиналыстың әдеп жөніндегі комиссиясының төрағасы болды. 2013 жылы «Азаматтық келісім» қоғамдық-саяси бірлестігін құрды. 2013–2015 жылдары осы бірлестіктің басқарма кеңесінің мүшесі болды, ал 2015 жылдан бастап оның негізінде құрылған аттас партияның басқарма мүшесі. 2016 жылдың мамыр айында «Азаматтық келісім» партиясының еріктілер жасағының командирі болды. [[File:Pashinyan 10 Sep 2016.jpg|thumb|left|Пашинян премьер-министр лауазымына өз кандидатурасын ұсынды (2016)]] 2017 жылғы 2 сәуірде өткен парламенттік сайлауда «ЕЛК» («Шығу») блогының тізімі бойынша Ереван қаласының Кентрон, Эребуни, Норк-Мараш және Нубарашен әкімшілік аудандарын қамтитын №4 сайлау округінен депутат болып сайланды. 2017 жылдың мамыр айынан бастап «ЕЛК» парламенттік фракциясының жетекшісі болды. [[File:Nikol Pashinyan April 18 Tigran Mets Avenue.jpg|thumb|left|Пашинян Бархат революция кезінде]] 2018 жылғы 31 наурызда Гюмри қаласындағы Вардананц алаңынан «Менің қадамым» қозғалысын бастады. Бұл қозғалыс сол жылдың сәуір–мамыр айларында бейбіт халықтық барқыт революцияға алып келді. 2018 жылғы 8 мамырда жалпыхалықтық қозғалыстың талап етуімен Ұлттық Жиналыс тарапынан Армения Республикасының Премьер-министрі болып сайланды. 2018 жылғы 16 қазанда кезектен тыс сайлау өткізу мақсатында сайлауалды уәдесіне сәйкес отставкаға кетіп, Премьер-министрдің міндетін уақытша атқарушы ретінде қызметін жалғастырды. [[File:Նիկոլ Փաշինյանի հարցազրույց.jpg|thumb|left|Пашинян Бархат революция кезінде]] 2018 жылғы 9 желтоқсанда өткен кезектен тыс парламенттік сайлауда «Менің қадамым» альянсының пропорционалды тізімін бастап, Премьер-министрлікке кандидат болды. Сайлау нәтижесінде альянс сайлаушылардың шамамен 70% дауысын жинады. Осыған байланысты 2019 жылғы 14 қаңтарда Конституцияның 149-бабының 1-бөлігіне және 89-бабында белгіленген тәртіпке сәйкес Никол Пашинян Армения Республикасының Премьер-министрі болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|url=https://kaz.tengrinews.kz/world_news/nikol-pasinian-armeniia-premer-ministri-bolyp-tagaiyndaldy-294860/|title=Никол Пашинян Армения премьер-министрі болып тағайындалды}}</ref> 2021 жылғы 25 сәуірде елдегі ішкі саяси жағдайды реттеу мақсатында отставкаға кетіп, Премьер-министрдің міндетін атқарушы болып қалды. 2021 жылғы 20 маусымда өткен кезектен тыс парламенттік сайлауда «Азаматтық келісім» партиясының тізімін бастап, Премьер-министрлікке кандидат болды. Сайлау нәтижесінде партия 53,91% дауыс жинады. Конституцияның 149-бабының 1-бөлігіне сәйкес 2021 жылғы 2 тамызда Армения Республикасының Премьер-министрі болып қайта тағайындалды.<ref>{{Cite web|url=https://admin.egemen.kz/article/283498-nikol-pashinyan-armeniyanynh-premer-ministri-bolyp-qayta-taghayyndaldy|title=Никол Пашинян Арменияның Премьер-Министрі болып қайта тағайындалды}}</ref> 2026 жылғы 2 тамызда Никол Пашинянды Армения премьер-министрі лауазымына қайта тағайындалды.<ref>{{Cite web|url=https://sputnik.kz/20260802/pashinyan-armeniya-premer-ministri-bolyp-qayta-tagayyndaldy-65404634.html|title=Пашинян Армения премьер-министрі болып қайта тағайындалды}}</ref> == Жеке өмірі<ref>{{Cite web|url=https://www.zakon.kz/mir/6508165-grazhdanskaya-zhena-50letnego-nikola-pashinyana-obyavila-o-rasstavanii.html|title=Гражданская жена 50-летнего Никола Пашиняна объявила о расставании}}</ref> == Никол Пашинян ажырасқан, бұрын Анна Акопянмен некеде болған. Оның Мариам, Шушанна, Арпине есімді қыздары және Ашот есімді ұлы бар. Туған армян тілінен бөлек, орыс, ағылшын және француз тілдерін меңгерген. == Марапаттары == === Шетелдік марапаттар === * {{байрақ|Қазақстан}} ** [[File:AltynKiran 1.png|70px]] «Алтын Қыран» ордені<ref>{{Cite web|url=https://kaz.orda.kz/tokaev-pashinjanga-altyn-kyran-ordenin-tabystady-136191/|title=Тоқаев Пашинянға «Алтын Қыран» орденін табыстады}}</ref> * {{байрақ|Ватикан}} ** [[File:VAT Order of Pope Pius IX GCross BAR.svg|70px]] Пий IX орденінің Үлкен Кресті дәрежесімен марапатталған. * 2026 жылы [[Франция]]ның Құрметті легион орденімен табысталды. == Тағы қараңыз == * [[Армения]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Армения премьер-министрлері]] [[Санат:XXI ғасыр саясаткерлері]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары]] [[Санат:Армения саясаткерлері]] 9c6e8pdz4iiovg5evyzaghlbm0tjao9 3683200 3683199 2026-10-18T13:37:30Z Aldogarov 95591 /* Шетелдік марапаттар */ 3683200 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер |Шынайы есімі = {{lang-hy|Նիկոլ Վովայի Փաշինյան}} |Қазақша есімі = |Сурет ені = |Суреті = Kätlemine Armeenia peaminister Pashinyan'iga (552477480461).jpg |Атауы = Пашинян, 2026 жыл |Титулы = [[Армения]]ның 16-[[Арменияның премьер-министрі|Премьер-министрі]] |Ту = Coat of arms of Armenia.svg |Ту2 = Flag of Armenia.svg |Басқара бастады = 8 мамыр 2018 жылдан бастап |Басқаруын аяқтады = |Президент = [[Армен Варданович Саркисян|Армен Саркисян]] (2018–2022)<br>[[Ален Симонян]] (2022 {{м.а.}})<br>[[Ваагн Хачатурян]] (2022 жылдан бастап) |Ізашары = [[Серж Саргсян]]<br>[[Карен Карапетян]] ({{м.а.}}) |Титулы_2 = Арменияның Қауіпсіздік кеңесінің төрағасы |Ту_2 = Coat of arms of Armenia.svg |Ту2_2 = Flag of Armenia.svg |Басқара бастады_2 = 2018 жылдан бастап |Басқаруын аяқтады_2 = |Президент_2 = |Ізашары_2 = [[Серж Саргсян]] |Ізбасары_2 = |Титулы_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = |Титулы_4 = [[ҰҚШҰ]] Ұжымдық қауіпсіздік кеңесінің төрағасы |Ту_4 = Emblem of the Collective Security Treaty Organization.svg |Ту2_4 = Flag of the Collective Security Treaty Organization.svg |Басқара бастады_4 = 2021 |Басқаруын аяқтады_4 = 2022 |Ізашары_4 = |Ізбасары_4 = |Титулы_5 = Армения Республикасы Ұлттық жиналысының депутаты |Ту_5 = Logo parliament of Armenia.png |Ту2_5 = Flag_of_Armenia.svg |Басқара бастады_5 = 6 мамыр 2012 |Басқаруын аяқтады_5 = 9 мамыр 2018 |Титулы_6 = [[Азаматтық келісімшарт]] партияның төрағасы |Ту_6 = Civil Contract (Armenia) logo.png |Ту2_6 = Flag_of_Armenia.svg |Басқара бастады_6 = 30 қазан 2022 жылдан бастап |Басқаруын аяқтады_6 = |Ізашары_6 = [[Сурен Папикян]] |Ізбасары_6 = |Діні = [[Армяндық апостол шіркеуі]] |Партиясы = [[Импичмент партиясы|Импичмент]] (2007)<br>[[Арменияның ұлттық конгресс]] (2008—2013)<br>[[Азаматтық келсімшарт]] (2013 жылдан бастап) | Білімі = [[Ереван мемлекеттік университеті]] |Балалары = 4 |Анасы = Светлана Ованесян |Жұбайы = [[Анна Вачиковна Акопян|Анна Акопян]] |Әкесі = Вова Пашинян |Туған күні = 1.06.1975 |Туған жері = [[Иджеван]], [[Иджеван ауданы]], [[Армян Кеңестік Социалистік Республикасы|Армян КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] |Сайты = [https://www.primeminister.am/ru/ primeminister.am] {{ref-ru}} |Марапаттары = {{Алтын Қыран ордені}} |Қолтаңба ені = |Қолтаңбасы = Signature of Nikol Pashinyan.svg |Commons = | Атағы = [[Жоғарғы Бас Қолбасшы]] | Әскер түрі = [[Армения Республикасы Қарулы Күштері]] | Басқарды = | Шайқасы = [[Карабақ соғысы]]<br>[[2022 жылғы Қазақстандағы наразылық шаралары]] }} '''Никол Воваевич Пашинян''' ({{lang-hy|Նիկոլ Վովայի Փաշինյան}}; [[1 маусым]] [[1975 жыл|1975]], [[Иджеван]]) — [[армения]]лық мемлекеттік қайраткер мен саясаткер, 2018 жылдан бері қызметтегі [[Армения премьер-министрі]].<ref>{{Cite web|url=https://kaz.tengrinews.kz/world_news/nikol-pashinyan-armeniyanyin-premer-ministr-bolyip-325469/|title=Никол Пашинян Арменияның премьер-министрі болып тағайындалды}}</ref> 2015 жылдан бері «Азаматтық келісімшарт» партиясының төрағасы. Оған қоса, Пашинян — Арменияның Қарулы күштерінің Жоғарғы Қолбасшысы және Арменияның қауіпсіздік кеңесінің төрағасы. Армениядағы барқыт революциясының көшбасшысы. Армения Ұлттық жиналысының депутаты (2012–2018). «Елк» фракциясының жетекшісі (2017–2018). == Өмірбаяны<ref>{{Cite web|url=https://www.primeminister.am/ru/pm-pashinyan/|title=Никол Пашинян Арменияның өмірбаяны}}</ref>== 1975 жылы 1 маусымда [[Иджеван]] қаласында дүниеге келген. Әкесі – Вова Пашинян кеңес ғасырдың интеллигенті, дене шынықтыру пәннің мұғалімі, қоғамдық қайраткер. Шешесі – Светлана Ованесян. Иджеван қаласындағы №1 орта мектепті бітірген. 1991–1995 жылдары Ереван мемлекеттік университетінде білім алған. Бесінші курста саяси себептермен университеттен шығарылған. 1992 жылдан бастап белсенді түрде журналистикамен айналысты. «Дпрутюн», «Айастан», «Лрагир», «Лрагир ор», «Молорак» газеттерінде жұмыс істеген. 1998 жылы «Орагир» күнделікті газетін құрды, алайда 1999 жылы саяси себептермен сот шешімі бойынша жабылды. 1999 жылы «Айкакан жаманак» газетінің бас редакторы болып тағайындалып, бұл қызметті 2012 жылға дейін атқарды. 1999 жылдың тамыз айында саяси себептермен бір жылға бас бостандығынан айыру жазасына кесілді. Кейін халықаралық және армян журналистік қауымдастықтарының талап етуімен апелляциялық сот жазаны орындауды бір жылға кейінге қалдырды, нәтижесінде жаза орындалмады. 2006 жылы «Альтернатива» қоғамдық-саяси бастамасының құрылтайшы мүшелерінің бірі болды. 2007 жылғы парламенттік сайлауда «Импичмент» альянсының пропорционалды тізімінде бірінші нөмірмен қатысты. 2008 жылғы президенттік сайлауда Армения Республикасының президенттігіне кандидат Левон Тер-Петросянның сайлауалды штабының мүшесі болды. 2008 жылғы 1 наурыз оқиғаларынан кейін іздеуде жүріп, бір жыл төрт ай бойы жасырын өмір сүрді. 2009 жылғы 1 шілдеде Армения Республикасының Бас прокуратурасына өз еркімен келіп, қамауға алынды. 2010 жылдың қаңтарында 2008 жылғы 1 наурыздағы жаппай тәртіпсіздіктерді ұйымдастырды деген айыппен 7 жылға бас бостандығынан айырылды. Армян және халықаралық қоғамдастық тарапынан саяси тұтқын, ар-ождан тұтқыны ретінде кеңінен танылды. Түрмеде 1 жыл 11 ай отырғаннан кейін, 2011 жылғы 27 мамырда рақымшылық шешімімен босатылды. 2012 жылғы парламенттік сайлауда «Армян ұлттық конгресі» фракциясының пропорционалды тізімі бойынша Ұлттық Жиналыстың депутаты болып сайланды. 2012–2013 жылдары Ұлттық Жиналыстың әдеп жөніндегі комиссиясының төрағасы болды. 2013 жылы «Азаматтық келісім» қоғамдық-саяси бірлестігін құрды. 2013–2015 жылдары осы бірлестіктің басқарма кеңесінің мүшесі болды, ал 2015 жылдан бастап оның негізінде құрылған аттас партияның басқарма мүшесі. 2016 жылдың мамыр айында «Азаматтық келісім» партиясының еріктілер жасағының командирі болды. [[File:Pashinyan 10 Sep 2016.jpg|thumb|left|Пашинян премьер-министр лауазымына өз кандидатурасын ұсынды (2016)]] 2017 жылғы 2 сәуірде өткен парламенттік сайлауда «ЕЛК» («Шығу») блогының тізімі бойынша Ереван қаласының Кентрон, Эребуни, Норк-Мараш және Нубарашен әкімшілік аудандарын қамтитын №4 сайлау округінен депутат болып сайланды. 2017 жылдың мамыр айынан бастап «ЕЛК» парламенттік фракциясының жетекшісі болды. [[File:Nikol Pashinyan April 18 Tigran Mets Avenue.jpg|thumb|left|Пашинян Бархат революция кезінде]] 2018 жылғы 31 наурызда Гюмри қаласындағы Вардананц алаңынан «Менің қадамым» қозғалысын бастады. Бұл қозғалыс сол жылдың сәуір–мамыр айларында бейбіт халықтық барқыт революцияға алып келді. 2018 жылғы 8 мамырда жалпыхалықтық қозғалыстың талап етуімен Ұлттық Жиналыс тарапынан Армения Республикасының Премьер-министрі болып сайланды. 2018 жылғы 16 қазанда кезектен тыс сайлау өткізу мақсатында сайлауалды уәдесіне сәйкес отставкаға кетіп, Премьер-министрдің міндетін уақытша атқарушы ретінде қызметін жалғастырды. [[File:Նիկոլ Փաշինյանի հարցազրույց.jpg|thumb|left|Пашинян Бархат революция кезінде]] 2018 жылғы 9 желтоқсанда өткен кезектен тыс парламенттік сайлауда «Менің қадамым» альянсының пропорционалды тізімін бастап, Премьер-министрлікке кандидат болды. Сайлау нәтижесінде альянс сайлаушылардың шамамен 70% дауысын жинады. Осыған байланысты 2019 жылғы 14 қаңтарда Конституцияның 149-бабының 1-бөлігіне және 89-бабында белгіленген тәртіпке сәйкес Никол Пашинян Армения Республикасының Премьер-министрі болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|url=https://kaz.tengrinews.kz/world_news/nikol-pasinian-armeniia-premer-ministri-bolyp-tagaiyndaldy-294860/|title=Никол Пашинян Армения премьер-министрі болып тағайындалды}}</ref> 2021 жылғы 25 сәуірде елдегі ішкі саяси жағдайды реттеу мақсатында отставкаға кетіп, Премьер-министрдің міндетін атқарушы болып қалды. 2021 жылғы 20 маусымда өткен кезектен тыс парламенттік сайлауда «Азаматтық келісім» партиясының тізімін бастап, Премьер-министрлікке кандидат болды. Сайлау нәтижесінде партия 53,91% дауыс жинады. Конституцияның 149-бабының 1-бөлігіне сәйкес 2021 жылғы 2 тамызда Армения Республикасының Премьер-министрі болып қайта тағайындалды.<ref>{{Cite web|url=https://admin.egemen.kz/article/283498-nikol-pashinyan-armeniyanynh-premer-ministri-bolyp-qayta-taghayyndaldy|title=Никол Пашинян Арменияның Премьер-Министрі болып қайта тағайындалды}}</ref> 2026 жылғы 2 тамызда Никол Пашинянды Армения премьер-министрі лауазымына қайта тағайындалды.<ref>{{Cite web|url=https://sputnik.kz/20260802/pashinyan-armeniya-premer-ministri-bolyp-qayta-tagayyndaldy-65404634.html|title=Пашинян Армения премьер-министрі болып қайта тағайындалды}}</ref> == Жеке өмірі<ref>{{Cite web|url=https://www.zakon.kz/mir/6508165-grazhdanskaya-zhena-50letnego-nikola-pashinyana-obyavila-o-rasstavanii.html|title=Гражданская жена 50-летнего Никола Пашиняна объявила о расставании}}</ref> == Никол Пашинян ажырасқан, бұрын Анна Акопянмен некеде болған. Оның Мариам, Шушанна, Арпине есімді қыздары және Ашот есімді ұлы бар. Туған армян тілінен бөлек, орыс, ағылшын және француз тілдерін меңгерген. == Марапаттары == === Шетелдік марапаттар === * {{байрақ|Қазақстан}} ** [[File:AltynKiran 1.png|70px]] «Алтын Қыран» ордені<ref>{{Cite web|url=https://kaz.orda.kz/tokaev-pashinjanga-altyn-kyran-ordenin-tabystady-136191/|title=Тоқаев Пашинянға «Алтын Қыран» орденін табыстады}}</ref> * {{байрақ|Ватикан}} ** [[File:VAT Order of Pope Pius IX GCross BAR.svg|70px]] Пий IX орденінің Үлкен Кресті дәрежесімен марапатталған. * {{байрақ|Франция}} * [[File:Legion Honneur GC ribbon.svg|70px]] [[Франция]]ның Құрметті легион орденімен табысталды. (2026) == Тағы қараңыз == * [[Армения]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Армения премьер-министрлері]] [[Санат:XXI ғасыр саясаткерлері]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары]] [[Санат:Армения саясаткерлері]] qz0w37jmkbg6gz93m4mjc6f8v0i7ng6 3683201 3683200 2026-10-18T13:37:43Z Aldogarov 95591 /* Шетелдік марапаттар */ 3683201 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер |Шынайы есімі = {{lang-hy|Նիկոլ Վովայի Փաշինյան}} |Қазақша есімі = |Сурет ені = |Суреті = Kätlemine Armeenia peaminister Pashinyan'iga (552477480461).jpg |Атауы = Пашинян, 2026 жыл |Титулы = [[Армения]]ның 16-[[Арменияның премьер-министрі|Премьер-министрі]] |Ту = Coat of arms of Armenia.svg |Ту2 = Flag of Armenia.svg |Басқара бастады = 8 мамыр 2018 жылдан бастап |Басқаруын аяқтады = |Президент = [[Армен Варданович Саркисян|Армен Саркисян]] (2018–2022)<br>[[Ален Симонян]] (2022 {{м.а.}})<br>[[Ваагн Хачатурян]] (2022 жылдан бастап) |Ізашары = [[Серж Саргсян]]<br>[[Карен Карапетян]] ({{м.а.}}) |Титулы_2 = Арменияның Қауіпсіздік кеңесінің төрағасы |Ту_2 = Coat of arms of Armenia.svg |Ту2_2 = Flag of Armenia.svg |Басқара бастады_2 = 2018 жылдан бастап |Басқаруын аяқтады_2 = |Президент_2 = |Ізашары_2 = [[Серж Саргсян]] |Ізбасары_2 = |Титулы_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = |Титулы_4 = [[ҰҚШҰ]] Ұжымдық қауіпсіздік кеңесінің төрағасы |Ту_4 = Emblem of the Collective Security Treaty Organization.svg |Ту2_4 = Flag of the Collective Security Treaty Organization.svg |Басқара бастады_4 = 2021 |Басқаруын аяқтады_4 = 2022 |Ізашары_4 = |Ізбасары_4 = |Титулы_5 = Армения Республикасы Ұлттық жиналысының депутаты |Ту_5 = Logo parliament of Armenia.png |Ту2_5 = Flag_of_Armenia.svg |Басқара бастады_5 = 6 мамыр 2012 |Басқаруын аяқтады_5 = 9 мамыр 2018 |Титулы_6 = [[Азаматтық келісімшарт]] партияның төрағасы |Ту_6 = Civil Contract (Armenia) logo.png |Ту2_6 = Flag_of_Armenia.svg |Басқара бастады_6 = 30 қазан 2022 жылдан бастап |Басқаруын аяқтады_6 = |Ізашары_6 = [[Сурен Папикян]] |Ізбасары_6 = |Діні = [[Армяндық апостол шіркеуі]] |Партиясы = [[Импичмент партиясы|Импичмент]] (2007)<br>[[Арменияның ұлттық конгресс]] (2008—2013)<br>[[Азаматтық келсімшарт]] (2013 жылдан бастап) | Білімі = [[Ереван мемлекеттік университеті]] |Балалары = 4 |Анасы = Светлана Ованесян |Жұбайы = [[Анна Вачиковна Акопян|Анна Акопян]] |Әкесі = Вова Пашинян |Туған күні = 1.06.1975 |Туған жері = [[Иджеван]], [[Иджеван ауданы]], [[Армян Кеңестік Социалистік Республикасы|Армян КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] |Сайты = [https://www.primeminister.am/ru/ primeminister.am] {{ref-ru}} |Марапаттары = {{Алтын Қыран ордені}} |Қолтаңба ені = |Қолтаңбасы = Signature of Nikol Pashinyan.svg |Commons = | Атағы = [[Жоғарғы Бас Қолбасшы]] | Әскер түрі = [[Армения Республикасы Қарулы Күштері]] | Басқарды = | Шайқасы = [[Карабақ соғысы]]<br>[[2022 жылғы Қазақстандағы наразылық шаралары]] }} '''Никол Воваевич Пашинян''' ({{lang-hy|Նիկոլ Վովայի Փաշինյան}}; [[1 маусым]] [[1975 жыл|1975]], [[Иджеван]]) — [[армения]]лық мемлекеттік қайраткер мен саясаткер, 2018 жылдан бері қызметтегі [[Армения премьер-министрі]].<ref>{{Cite web|url=https://kaz.tengrinews.kz/world_news/nikol-pashinyan-armeniyanyin-premer-ministr-bolyip-325469/|title=Никол Пашинян Арменияның премьер-министрі болып тағайындалды}}</ref> 2015 жылдан бері «Азаматтық келісімшарт» партиясының төрағасы. Оған қоса, Пашинян — Арменияның Қарулы күштерінің Жоғарғы Қолбасшысы және Арменияның қауіпсіздік кеңесінің төрағасы. Армениядағы барқыт революциясының көшбасшысы. Армения Ұлттық жиналысының депутаты (2012–2018). «Елк» фракциясының жетекшісі (2017–2018). == Өмірбаяны<ref>{{Cite web|url=https://www.primeminister.am/ru/pm-pashinyan/|title=Никол Пашинян Арменияның өмірбаяны}}</ref>== 1975 жылы 1 маусымда [[Иджеван]] қаласында дүниеге келген. Әкесі – Вова Пашинян кеңес ғасырдың интеллигенті, дене шынықтыру пәннің мұғалімі, қоғамдық қайраткер. Шешесі – Светлана Ованесян. Иджеван қаласындағы №1 орта мектепті бітірген. 1991–1995 жылдары Ереван мемлекеттік университетінде білім алған. Бесінші курста саяси себептермен университеттен шығарылған. 1992 жылдан бастап белсенді түрде журналистикамен айналысты. «Дпрутюн», «Айастан», «Лрагир», «Лрагир ор», «Молорак» газеттерінде жұмыс істеген. 1998 жылы «Орагир» күнделікті газетін құрды, алайда 1999 жылы саяси себептермен сот шешімі бойынша жабылды. 1999 жылы «Айкакан жаманак» газетінің бас редакторы болып тағайындалып, бұл қызметті 2012 жылға дейін атқарды. 1999 жылдың тамыз айында саяси себептермен бір жылға бас бостандығынан айыру жазасына кесілді. Кейін халықаралық және армян журналистік қауымдастықтарының талап етуімен апелляциялық сот жазаны орындауды бір жылға кейінге қалдырды, нәтижесінде жаза орындалмады. 2006 жылы «Альтернатива» қоғамдық-саяси бастамасының құрылтайшы мүшелерінің бірі болды. 2007 жылғы парламенттік сайлауда «Импичмент» альянсының пропорционалды тізімінде бірінші нөмірмен қатысты. 2008 жылғы президенттік сайлауда Армения Республикасының президенттігіне кандидат Левон Тер-Петросянның сайлауалды штабының мүшесі болды. 2008 жылғы 1 наурыз оқиғаларынан кейін іздеуде жүріп, бір жыл төрт ай бойы жасырын өмір сүрді. 2009 жылғы 1 шілдеде Армения Республикасының Бас прокуратурасына өз еркімен келіп, қамауға алынды. 2010 жылдың қаңтарында 2008 жылғы 1 наурыздағы жаппай тәртіпсіздіктерді ұйымдастырды деген айыппен 7 жылға бас бостандығынан айырылды. Армян және халықаралық қоғамдастық тарапынан саяси тұтқын, ар-ождан тұтқыны ретінде кеңінен танылды. Түрмеде 1 жыл 11 ай отырғаннан кейін, 2011 жылғы 27 мамырда рақымшылық шешімімен босатылды. 2012 жылғы парламенттік сайлауда «Армян ұлттық конгресі» фракциясының пропорционалды тізімі бойынша Ұлттық Жиналыстың депутаты болып сайланды. 2012–2013 жылдары Ұлттық Жиналыстың әдеп жөніндегі комиссиясының төрағасы болды. 2013 жылы «Азаматтық келісім» қоғамдық-саяси бірлестігін құрды. 2013–2015 жылдары осы бірлестіктің басқарма кеңесінің мүшесі болды, ал 2015 жылдан бастап оның негізінде құрылған аттас партияның басқарма мүшесі. 2016 жылдың мамыр айында «Азаматтық келісім» партиясының еріктілер жасағының командирі болды. [[File:Pashinyan 10 Sep 2016.jpg|thumb|left|Пашинян премьер-министр лауазымына өз кандидатурасын ұсынды (2016)]] 2017 жылғы 2 сәуірде өткен парламенттік сайлауда «ЕЛК» («Шығу») блогының тізімі бойынша Ереван қаласының Кентрон, Эребуни, Норк-Мараш және Нубарашен әкімшілік аудандарын қамтитын №4 сайлау округінен депутат болып сайланды. 2017 жылдың мамыр айынан бастап «ЕЛК» парламенттік фракциясының жетекшісі болды. [[File:Nikol Pashinyan April 18 Tigran Mets Avenue.jpg|thumb|left|Пашинян Бархат революция кезінде]] 2018 жылғы 31 наурызда Гюмри қаласындағы Вардананц алаңынан «Менің қадамым» қозғалысын бастады. Бұл қозғалыс сол жылдың сәуір–мамыр айларында бейбіт халықтық барқыт революцияға алып келді. 2018 жылғы 8 мамырда жалпыхалықтық қозғалыстың талап етуімен Ұлттық Жиналыс тарапынан Армения Республикасының Премьер-министрі болып сайланды. 2018 жылғы 16 қазанда кезектен тыс сайлау өткізу мақсатында сайлауалды уәдесіне сәйкес отставкаға кетіп, Премьер-министрдің міндетін уақытша атқарушы ретінде қызметін жалғастырды. [[File:Նիկոլ Փաշինյանի հարցազրույց.jpg|thumb|left|Пашинян Бархат революция кезінде]] 2018 жылғы 9 желтоқсанда өткен кезектен тыс парламенттік сайлауда «Менің қадамым» альянсының пропорционалды тізімін бастап, Премьер-министрлікке кандидат болды. Сайлау нәтижесінде альянс сайлаушылардың шамамен 70% дауысын жинады. Осыған байланысты 2019 жылғы 14 қаңтарда Конституцияның 149-бабының 1-бөлігіне және 89-бабында белгіленген тәртіпке сәйкес Никол Пашинян Армения Республикасының Премьер-министрі болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|url=https://kaz.tengrinews.kz/world_news/nikol-pasinian-armeniia-premer-ministri-bolyp-tagaiyndaldy-294860/|title=Никол Пашинян Армения премьер-министрі болып тағайындалды}}</ref> 2021 жылғы 25 сәуірде елдегі ішкі саяси жағдайды реттеу мақсатында отставкаға кетіп, Премьер-министрдің міндетін атқарушы болып қалды. 2021 жылғы 20 маусымда өткен кезектен тыс парламенттік сайлауда «Азаматтық келісім» партиясының тізімін бастап, Премьер-министрлікке кандидат болды. Сайлау нәтижесінде партия 53,91% дауыс жинады. Конституцияның 149-бабының 1-бөлігіне сәйкес 2021 жылғы 2 тамызда Армения Республикасының Премьер-министрі болып қайта тағайындалды.<ref>{{Cite web|url=https://admin.egemen.kz/article/283498-nikol-pashinyan-armeniyanynh-premer-ministri-bolyp-qayta-taghayyndaldy|title=Никол Пашинян Арменияның Премьер-Министрі болып қайта тағайындалды}}</ref> 2026 жылғы 2 тамызда Никол Пашинянды Армения премьер-министрі лауазымына қайта тағайындалды.<ref>{{Cite web|url=https://sputnik.kz/20260802/pashinyan-armeniya-premer-ministri-bolyp-qayta-tagayyndaldy-65404634.html|title=Пашинян Армения премьер-министрі болып қайта тағайындалды}}</ref> == Жеке өмірі<ref>{{Cite web|url=https://www.zakon.kz/mir/6508165-grazhdanskaya-zhena-50letnego-nikola-pashinyana-obyavila-o-rasstavanii.html|title=Гражданская жена 50-летнего Никола Пашиняна объявила о расставании}}</ref> == Никол Пашинян ажырасқан, бұрын Анна Акопянмен некеде болған. Оның Мариам, Шушанна, Арпине есімді қыздары және Ашот есімді ұлы бар. Туған армян тілінен бөлек, орыс, ағылшын және француз тілдерін меңгерген. == Марапаттары == === Шетелдік марапаттар === * {{байрақ|Қазақстан}} ** [[File:AltynKiran 1.png|70px]] «Алтын Қыран» ордені<ref>{{Cite web|url=https://kaz.orda.kz/tokaev-pashinjanga-altyn-kyran-ordenin-tabystady-136191/|title=Тоқаев Пашинянға «Алтын Қыран» орденін табыстады}}</ref> * {{байрақ|Ватикан}} ** [[File:VAT Order of Pope Pius IX GCross BAR.svg|70px]] Пий IX орденінің Үлкен Кресті дәрежесімен марапатталған. * {{байрақ|Франция}} ** [[File:Legion Honneur GC ribbon.svg|70px]] [[Франция]]ның Құрметті легион орденімен табысталды. (2026) == Тағы қараңыз == * [[Армения]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Армения премьер-министрлері]] [[Санат:XXI ғасыр саясаткерлері]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары]] [[Санат:Армения саясаткерлері]] tp05m2pyg15za8es6ur9jrvpdd8y82c 10 764845 3683323 3682692 2026-10-18T19:01:10Z ArystanbekBot 33174 Bot: Кешегі деректерді жаңарту 3683323 json application/json { "articles": 245676, "pages": 673144, "edits": 3679598, "users": 183275, "activeusers": 453, "admins": 15, "files": 8788 } lazouxom3xt1tt3rns2pqcw7qt68tzr 0 767016 3683546 3681583 2026-10-19T09:39:20Z Casserium 68287 /* Қауіпсіздік кеңесі аппараты */ 3683546 wikitext text/x-wiki Мақалада [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Қазақстан Президенті Әкімшілігінің]] құрылымдық бөлімшелері мен олардың басшылары көрсетілген. Президент Әкімшілігінің негізін 1990 жылдан бастап оның бөлімдері құрайды. 2026 жылы Президент Әкімшілігінде 14 бөлім болды. Одан бөлек Президент Әкімшілігінің құрамына жеке бөлім ретінде Президенттің кеңсесі, баспасөз қызметі, протокол қызметі, Құрылтайдағы өкілдігі, сондай-ақ Вице-президент пен Президент Әкімшілігі басшысының хатшылығы кіреді. == Президент Әкімшілігінің бөлімдері мен орталықтары == ; Ақпараттық ресурстарды қорғау бөлімі 2004 жылы Мемлекеттік құпияларды қорғау және ақпараттандыру бөлімі болып құрылып, 2005 жылға дейін Президент кеңсесінің құрамында болды. 2008 жылдың басында қысқартылды.<ref name="bolim1" /> 2008 жылы қайта құрылып, 2024 жылға дейін Ақпараттандыру және ақпараттық ресурстарды қорғау бөлімі деп аталды. # Мұратхан Жуат (2004—2008) # [[Ғани Өтенұлы Тілеубеков|Ғани Тілеубеков]] (2008—2023) # Ержан Сейітқұлов (2023 бастап) ; Әлеуметтік-экономикалық саясат бөлімі 1998 жылы Әлеуметтік-экономикалық реформалар бөлімі болып құрылды. 1999—2008 жылдары Әлеуметтік-экономикалық талдау бөлімі, 2008—2023 жылдары Әлеуметтік-экономикалық мониторинг бөлімі деп аталды. 2004—2005 жылдары Экономикалық саясат басқармасының құрамында болды.<ref>[https://nomad.su/?a=3-202210270030 Они окружают президентов. Часть 1. Экономисты (начало)]</ref> # [[Қайрат Нематұлы Келімбетов|Қайрат Келімбетов]] (1998) # Ескендір Бейсембетов (2000—2002) # Батырхан Исаев (2002) # Марлен Ысқақов (2002—2003) # [[Мақсат Нұрдәулетұлы Мұқанов|Мақсат Мұханов]] (2003—2005) # [[Ербол Тұрмаханұлы Орынбаев|Ербол Орынбаев]] (2005—2006) # [[Мақсат Нұрдәулетұлы Мұқанов|Мақсат Мұханов]] (2006) # Анар Мешімбаева (2006—2007) # [[Еділ Құламқадырұлы Мамытбеков|Еділ Мамытбеков]] (2007—2008) # [[Қуандық Уәлиханұлы Бишімбаев|Қуандық Бишімбаев]] (2008—2009) # [[Серік Нөгербекұлы Нөгербеков|Серік Нөгербеков]] (2009—2012) # [[Дәулет Еділұлы Ерғожин|Дәулет Ерғожин]] (2012—2014) # [[Данияр Талғатұлы Ақышев|Данияр Ақышев]] (2014—2015) # [[Ерұлан Кенжебекұлы Жамаубаев|Ерұлан Жамаубаев]] (2015—2018) # [[Мақсат Нұрдәулетұлы Мұқанов|Мақсат Мұханов]] (2018—2020) # [[Мәди Төкешұлы Такиев|Мәди Такиев]] (2020—2023) # Айдын Құлсейітов (2023—2025) # Рақымжан Ерназар (2025 бастап) ; Жалпы бөлім 1990 жылы құрылып, 2002 жылы қысқартылды. 2004 жылы қайта құрылып, 2005 жылға дейін Президент кеңсесінің құрамында болды. 2008 жылы бірнеше ай Құжаттамалық қамтамасыз ету бөлімі деп аталды. # [[Махмұд Базарқұлұлы Қасымбеков|Махмұд Қасымбеков]] (1990—1996) # [[Мейірболат Хабиұлы Жақыпов|Мірболат Жақыпов]] (1996—2002, 2004—2018) # Бақытжан Темірболат (2018—2019) # Нұрдәулет Төлеев (2019—2025) # [[Ербол Дәненұлы Адаев|Ербол Адаев]] (2025–2026) # Ринат Мұхаметқали (2026 бастап) ; Инвестициялар және сауда бөлімі 2025 жылы құрылды.<ref>[https://stan.kz/eks-ministr-nyrlan-baybazarov-prezident-akimshiliginde-424849/ Экс-министр Нұрлан Байбазаров Президент әкімшілігіне қызметке тағайындалды]</ref> # [[Нұрлан Серікұлы Байбазаров|Нұрлан Байбазаров]] (2025—2026) # Мейіржан Байғонысов (2026 бастап) ; Коммуникациялар бөлімі 2023 жылы құрылды.<ref>[https://aqshamnews.kz/kz/article/aldenei-qr-prezidenti-akimshiligine-qyzmetke-bardy.html Әлденей ҚР Президенті Әкімшілігіне қызметке барды]</ref> # [[Арман Оразбайұлы Қырықбаев|Арман Қырықбаев]] (2024—2025) # Қанат Құлшыманов (2025 бастап) ; Көлік-логистика саласын дамыту бөлімі 2025 жылы құрылды.<ref>[https://baq.kz/kolik-logistika-boliminin-basshysy-tagayyndaldy-200028013/ Көлік-логистика бөлімінің басшысы тағайындалды]</ref> # Азамат Кескінбаев (2025 бастап) ; Мемлекеттік бақылау бөлімі 1991 жылы құрылды. 1991—1993 жылдары Ұйымдастыру-инспекторлық және аумақтық даму бөлімі, 1993—1994 жылдары Ұйымдастыру жұмысы және жергілікті әкімшіліктер бөлімі, 1994—1995 жылдары Президенттің аймақтардағы өкілдерінің тобы, 1995 жылы Ұйымдастыру-бақылау басқармасы, 2002—2004 жылдары Аумақтық-ұйымдастыру жұмысы бөлімі, 1995—2002 және 2004—2005 жылдары Ұйымдастыру-бақылау бөлімі, 2005—2008 жылдары Мемлекеттік бақылау және ұйымдастыру жұмысы бөлімі, 2008 жылы Мемлекеттік бақылау және ұйымдастыру-кадр жұмысы бөлімі, 2008—2023 жылдары Мемлекеттік бақылау және аумақтық-ұйымдастыру жұмысы бөлімі деп аталды. 2004—2005 жылдары Ұйымдастыру-бақылау жұмысы мен кадр саясаты басқармасының құрамында болды.<ref name="bakylau">[https://nomad.su/?a=3-202011040035 Из истории президентской администрации]</ref> # [[Оралбай Әбдікәрімов]] (1991—1996) # [[Үсен Жетенов]] (1996) # [[Әлихан Мұхамедияұлы Бәйменов|Әлихан Бәйменов]] (1996—1997) # [[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов|Иманғали Тасмағамбетов]] (1997—1998) # [[Оралбай Әбдікәрімов]] (м.а., 1998—1999) # [[Зауытбек Қауысбекұлы Тұрысбеков|Зауытбек Тұрысбеков]] (1999—2000) # [[Әмзебек Рысбекұлы Жолшыбеков|Әмзебек Жолшыбеков]] (2000—2002) # [[Орал Байғонысұлы Мұхамеджанов|Орал Мұхамеджанов]] (2002—2004) # Владимир Коломийцев (2004—2005) # [[Нұрлан Әбділдаұлы Ысқақов|Нұрлан Ысқақов]] (2005—2006) # [[Дархан Аманұлы Кәлетаев|Дархан Кәлетаев]] (2006—2007) # [[Серікжан Зиадаұлы Қанаев|Серікжан Қанаев]] (2007—2011) # [[Әмірхан Мұратбекұлы Рахымжанов|Әмірхан Рақымжанов]] (2012—2014) # [[Оңдасын Сейілұлы Оразалин|Оңдасын Оразалин]] (2014—2017) # [[Мақсат Нұрдәулетұлы Мұқанов|Мақсат Мұханов]] (2017—2018) # [[Нұрлан Ермекұлы Сауранбаев|Нұрлан Сауранбаев]] (2019—2021) # [[Қанатбек Бақытұлы Жайсанбаев|Қанатбек Жайсанбаев]] (2021—2022) # Ғабидолла Оспанқұлов (2022—2023) # [[Бақытжан Шаймұхаметұлы Сапиев|Бақытжан Сапиев]] (2023—2025) # Әлихан Жамсатов (2025 бастап) ; Мемлекеттік құқық бөлімі 1990 жылы құрылды. 1992—1994 жылдары Заңнама бөлімі, 1994—1995 жылдары Заңнамалық бастамалар және құқықтық сараптау бөлімі, 1995—1996 және 2004—2008 жылдары Заңнама және құқықтық сараптау бөлімі, 1996—1999 жылдары Заңнама және сот жүйесі мәселелері бөлімі деп аталды.<ref>[https://nomad.su/?a=3-202211070030&ysclid=mickh8jub3208302349 Они окружают президентов. Часть 2. Силовики и юристы (начало)]</ref> 2004—2005 жылдары Мемлекеттік құқық басқармасының құрамында болды. # [[Қайырбек Шошанұлы Сүлейменов|Қайырбек Сүлейменов]] (1990—1991) # Юрий Обрядин (1991—1992) # Сергей Тихонов (1992—1994) # [[Бауыржан Әлімұлы Мұхаметжанов|Бауыржан Мұхаметжанов]] (1994—1997) # [[Талғат Советбекұлы Донақов|Талғат Донақов]] (1997—1999) # [[Қайрат Әбдіразақұлы Мәми|Қайрат Мәми]] (1999—2000) # [[Бауыржан Әлімұлы Мұхаметжанов|Бауыржан Мұхаметжанов]] (2000—2002) # [[Игорь Иванович Рогов|Игорь Рогов]] (2002—2004) # [[Талғат Советбекұлы Донақов|Талғат Донақов]] (2004—2008) # Инна Ахметова (2008—2013) # [[Әлия Ғалымжанқызы Рақышева|Әлия Рақышева]] (2013—2018) # Данияр Вагапов (2018—2020) # Қайрат Жақыпбаев (2020—2022) # Айдар Жарылғанов (2023—2026) # [[Азамат Несіпбайұлы Есқараев|Азамат Есқараев]] (2026 бастап) ; Мемлекеттік қызмет бөлімі 1990 жылы құрылып, 1994 жылға дейін Кадр бөлімі, 1995 жылға дейін Кадр саясаты бөлімі деп аталды. 1999—2004 жылдары Кадр жұмысы бөлімі, 2004—2008 жылдары Кадр саясаты бөлімі деп аталып, 2008 жылдың басында қысқартылды. 2004—2005 жылдары Ұйымдастыру-бақылау жұмысы мен кадр саясаты басқармасының құрамында болды. 2008 жылы қайта құрылып, 1995—1999 және 2008—2023 жылдары Мемлекеттік қызмет және кадр саясаты бөлімі деп аталды. # Геннадий Пирожников (1990—1996) # [[Александр Сергеевич Судьин|Александр Судьин]] (1996—2004) # [[Ерсұлтан Өтеғұлұлы Бектұрғанов|Ерсұлтан Бектұрғанов]] (2004—2008) # Жомарт Әбиесов (2008) # [[Ерсұлтан Өтеғұлұлы Бектұрғанов|Ерсұлтан Бектұрғанов]] (2008—2012) # Марат Дәуешов (2012—2019) # [[Бақытжан Шөмішбайұлы Сариев|Бақытжан Сариев]] (2019—2022) # Руслан Тұрғаналы (2022 бастап) ; Өңірлік даму мониторингі бөлімі 2025 жылы құрылды.<ref>[https://kaz.inform.kz/news/rustam-bayaliev-zhana-kizmetke-tagayindaldi-6a1fc4/ Рустам Баялиев жаңа қызметке тағайындалды]</ref> # Рустам Баялиев (2025) ; Өтініштерді қарауды бақылау бөлімі 2019 жылы құрылды.<ref>[https://egemen.kz/article/318626-khalyq-unine-qulaq-asady Халық үніне құлақ асады]</ref> # [[Аида Ғалымқызы Балаева|Аида Балаева]] (2019—2020) # [[Тамара Босымбекқызы Дүйсенова|Тамара Дүйсенова]] (2020—2022) # [[Ернар Жеңісұлы Баспаев|Ернар Баспаев]] (2022) # [[Қанатбек Бақытұлы Жайсанбаев|Қанатбек Жайсанбаев]] (2022—2026) # Бақыт Есімова (2026 бастап) ; Сыртқы саясат бөлімі 1992 жылы Халықаралық бөлім болып құрылып, 1995 жылы қысқартылды.<ref>[https://nomad.su/?a=3-202303140035 Они окружают президентов. Часть 3. Международники]</ref> 2004 жылы Сыртқы саясат орталығы болып қайта құрылды.<ref name="bolim1" /> 2019 жылы Сыртқы саясат және халықаралық байланыстар бөлімі, 2023 жылы Сыртқы саясат бөлімі болып өзгертілді. # [[Ғани Есенкелдіұлы Қасымов|Ғани Қасымов]] (1992—1994) # [[Константин Васильевич Жигалов|Константин Жигалов]] (1994—1995) # [[Нұрлан Байұзақұлы Ермекбаев|Нұрлан Ермекбаев]] (2004—2007) # [[Мағжан Жанботаұлы Ілиясов|Мағжан Ілиясов]] (2007—2012) # Ержан Ашықбаев (2012—2013) # [[Мағжан Жанботаұлы Ілиясов|Мағжан Ілиясов]] (2013—2016) # [[Әділ Қапанұлы Тұрсынов|Әділ Тұрсынов]] (2016—2019) # Сатыбалды Бұршақов (2019) # Дәулетбек Құсайынов (2019—2023) # [[Ернар Мерғалымұлы Лазар|Ернар Лазар]] (2023—2025) # Жандос Иманалиев (2025 бастап) ; Цифрландыруды дамыту бөлімі 2024 жылы құрылды.<ref>[https://egemen.kz/article/369480-quat-sandalov-prezident-akimshiliginde-bolim-menhgerushisi-bolyp-taghayyndaldy Қуат Сандалов Президент Әкімшілігінде бөлім меңгерушісі болып тағайындалды]</ref> # Қуат Сандалов (2024 бастап) ; Ішкі саясат бөлімі 1992 жылы құрылды. 1994—1995, 1999—2002 жылдары Қоғамдық-саяси бөлім, 2004—2008 жылдары Әлеуметтік-саяси бөлім деп аталды. 2004—2005 жылдары Ішкі саясат басқармасының құрамында болды.<ref>[https://nomad.su/?a=3-201311150031 Министерство любви и правды]</ref> # [[Алтынбек Сәрсенбайұлы]] (1992—1993) # [[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин|Марат Тәжин]] (1993) # Әділ Ибраев (1993—1994) # Роза Кенжетаева (1994—1995) # Гүлша Тәңірбергенова (1995—1996) # [[Ахан Құсайынұлы Бижанов|Ахан Бижанов]] (1996—2000) # [[Ермұхамет Қабиденұлы Ертісбаев|Ермұхамет Ертісбаев]] (2000—2002) # [[Бақытжан Тұрсынұлы Жұмағұлов|Бақытжан Жұмағұлов]] (2002) # Біржан Қанешев (2002—2003) # [[Дархан Аманұлы Кәлетаев|Дархан Кәлетаев]] (2003—2006) # Ардақ Досжан (2006—2008) # [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин|Ерлан Қарин]] (2008) # [[Дархан Қамзабекұлы Мыңбай|Дархан Мыңбай]] (2008—2012) # [[Жапсарбай Ілиясұлы Қуанышев|Жапсарбай Қуанышев]] (2012—2014) # [[Аида Ғалымқызы Балаева|Аида Балаева]] (2014—2019) # Ғани Нығыметов (2019—2020) # Нұргүл Мауберлинова (2020—2022) # [[Болат Әнапияұлы Тілепов|Болат Тілепов]] (2022—2023) # Айжан Шайназарова (2023—2025) # Абзал Нүкенов (2025) # [[Айбек Серікбайұлы Смадияров|Айбек Смадияров]] (2025—2026) # [[Елнұр Сабыржанұлы Бейсенбаев|Елнұр Бейсенбаев]] (2026 бастап) === Бұрынғы бөлімдері мен орталықтары === ; Қауіпсіздік және құқықтық тәртіп бөлімі 2019 жылы құрылып, 2023 жылы қысқартылды. # Алмат Байшолақов (2019—2021) # Алексей Калайчиди (2021—2023) ; Мемлекеттік басқару бөлімі 2019 жылы құрылып, 2023 жылы қысқартылды. # Әлтайыр Ахметов (2019—2023) ; Стратегиялық жоспарлау бөлімі 2008 жылы құрылып, 2019 жылға дейін Стратегиялық әзірлемелер және талдау орталығы деп аталды. 2023 жылы қысқартылды. # [[Мақсат Нұрдәулетұлы Мұқанов|Мақсат Мұханов]] (2008—2011) # Эльдар Сыздықов (2011—2012) # Азамат Әбдімомынов (2012—2014) # Аяна Манасова (2014—2017) # Айдын Құлсейітов (2017—2023) # Рақымжан Ерназар (2023) ; Талдау және болжау орталығы 1993 жылы Ақпараттық-талдау орталығы болып құрылды. 1995 жылы Талдау және стратегиялық зерттеу орталығы болып өзгертіліп, 1999 жылы қысқартылды. 2004 жылы Ақпараттық-талдау орталығы қайта құрылып, 2008 жылы қысқартылды. 2004—2005 жылдары Ішкі саясат басқармасының құрамында болды. 2018 жылы Талдау және болжау орталығы болып қайта құрылып, 2019 жылы қысқартылды.<ref>[https://kapital.kz/naznacheniya/74374/sozdan-tsentr-analiza-i-prognozirovaniya-administratsii-prezidenta.html Создан Центр анализа и прогнозирования Администрации Президента]</ref> # [[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин|Марат Тәжин]] (1993—1999) # Жанай Омаров (2004) # [[Ержан Жалбақұлы Бабақұмаров|Ержан Бабақұмаров]] (2004—2006) # [[Ерлан Сапарұлы Байжанов|Ерлан Байжанов]] (2006—2007) # [[Асқар Жұмабайұлы Шоманов|Асқар Шоманов]] (2007—2008) # [[Ержан Жалбақұлы Бабақұмаров|Ержан Бабақұмаров]] (2018—2019) ; Қаржы, бухгалтерлік есеп және есептілік бөлімі 1990 жылы Іс басқармасы болып құрылды. 1995—1996 жылдары Қаржылық-шаруашылық бөлім, 1996—2004 жылдары Бухгалтерия деп аталды. 2004 жылы Қаржы, бухгалтерлік есеп және есептілік бөлімі деп өзгертіліп, 2005 жылға дейін Президент кеңсесінің құрамында болды. 2008 жылы қысқартылды.<ref name="bolim1" /> # [[Владимир Васильевич Ни|Владимир Ни]] (1990—1992) # Сайлаубек Әлібеков (1992—1993) # Хайролла Қабжанов (1993—1996) # Қадырбай Нұрпейісов (1996—2008) ; Жүйелі зерттеулер орталығы 2002 жылы құрылып, 2006 жылы қысқартылды. 2004—2005 жылдары Экономикалық саясат басқармасының құрамында болды. # Азамат Әбдімомынов (2002—2005) # Анар Мешімбаева (2005—2006) ; Қоғамдастықпен және баспасөзбен байланыс бөлімі 2004 жылы Ішкі саясат басқармасының құрамында құрылып, 2005 жылы қысқартылды. # Есетжан Қосубаев (2004) # Жанай Омаров (2004) # [[Серік Тұрарұлы Сейдуманов|Серік Сейдуманов]] (2004—2005) ; Сот жүйесі мәселелері бөлімі 2004 жылы Мемлекеттік құқық басқармасының құрамында құрылып, 2005 жылы қысқартылды. # [[Мұхаметжан Ахмедияұлы Пақырдінов|Мұхамеджан Пакирдинов]] (2004) ; Конфессияаралық қатынастар бөлімі 2003 жылы құрылып, 2004 жылы қысқартылды.<ref name="bolim1">[https://nomad.su/?a=3-202510200030&ysclid=mh6mpancoe351051373 Из истории АП. Часть 2]</ref> # Алексей Кекшаев (2003) # Рәпіл Жошыбаев (2003—2004) ; Қазақстан халықтары ассамблеясымен жұмыс бөлімі 2002 жылы бірнеше ай ғана жұмыс істеді.<ref name="bolim1" /> # [[Жұматай Әлиұлы Әлиев|Жұматай Әлиев]] (2002) ; Азаматтық және кешірім жасау мәселелері бөлімі 1990 жылы құрылып, 1995 жылы қысқартылды. 1996 жылы қайта құрылып, 1999 жылы қысқартылды. # Михаил Бабушкин (1990—?) # Николай Белоруков (1996—1999) ; Наградалар бөлімі 1990 жылы құрылды. Әр жылдары Мемлекеттік наградалар бөлімі, Наградалар бөлімі деп аталды. 1996 жылы қысқартылды. # Геннадий Бердюгин (1990—1994) # Зинаида Федотова (1995—1996) # [[Сыздық Жұматайұлы Әбішев|Сыздық Әбішев]] (1996) ; Азаматтық бөлімі 1995 жылы құрылып, 1996 жылы қысқартылды. # [[Айткүл Байғазықызы Самақова|Айткүл Самақова]] (1996) ; Кешірім жасау бөлімі 1995 жылы құрылып, 1996 жылы қысқартылды. ; Қорғаныс бөлімі 1992 жылы құрылып, 1994 жылы қысқартылды. # [[Ким Серікбайұлы Серікбаев|Ким Серікбаев]] (1992—1993) # Нұрлан Тілемісов (1993—1994) ; Саяси талдау бөлімі 1992 жылы құрылып, 1993 жылы қысқартылды. # [[Төлеген Тілекұлы Жүкеев|Төлеген Жүкеев]] (1992—1993) ; Мәдениет және ұлтаралық қатынастар бөлімі 1990 жылы референтура ретінде құрылып, 1991 жылы қысқартылды. 1992 жылы бөлім ретінде қайта құрылып, сол жылы қысқартылды. # [[Әбіш Кекілбайұлы]] (1990—1991) # [[Алтынбек Сәрсенбайұлы]] (1992) == Президент Әкімшілігінің басқармалары == 2004 жылы 4 басқарма құрылып, 2005 жылы барлығы қысқартылды. Әр басқарманы Президент Әкімшілігі басшысының орынбасары басқарып, құрамына бірнеше бөлімді жинақтады. {| class="wikitable" ! Басқарма !! Бастығы !! Басқарған уақыты !! Құрылымы |- | rowspan="2" | Мемлекеттік құқық басқармасы || [[Игорь Иванович Рогов|Игорь Рогов]] || 2004 || rowspan="2" | * Заңнама және құқықтық сараптау бөлімі * Құқық қорғау қызметі бөлімі * Сот жүйесі мәселелері бөлімі |- | [[Бауыржан Әлімұлы Мұхаметжанов|Бауыржан Мұхаметжанов]] || 2004—2005 |- | rowspan="2" | Ұйымдастыру-бақылау жұмысы мен кадр саясаты басқармасы || [[Бауыржан Әлімұлы Мұхаметжанов|Бауыржан Мұхаметжанов]] || 2004 || rowspan="2" | * Ұйымдастыру-бақылау бөлімі * Кадр саясаты бөлімі * Мемлекеттік инспекциясы |- | [[Нұрлан Зайроллаұлы Нығматулин|Нұрлан Нығматулин]] || 2004—2005 |- | Ішкі саясат басқармасы || [[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин|Марат Тәжин]] || 2004—2005 || * Әлеуметтік-саяси бөлімі * Ақпараттық-талдау орталығы * Ахуалдық орталығы * Қоғамдастықпен және баспасөзбен байланыс бөлімі * Қазақстан халықтары ассамблеясының хатшылығы |- | Экономикалық саясат басқармасы || [[Ербол Тұрмаханұлы Орынбаев|Ербол Орынбаев]] || 2004—2005 || * Әлеуметтік-экономикалық талдау бөлімі * Жүйелі зерттеулер орталығы |} == Президент кеңсесі == 1991 жылы құрылды. 1995 жылға дейін Президент хатшылығы, 2002—2004 жылдары Президент Әкімшілігінің кеңсесі деп аталды. # Владимир Шепель (1991—1994) # [[Алтай Абылайұлы Тілеубердин|Алтай Тілеубердин]] (1994) # Владимир Шепель (1994—1996) # [[Махмұд Базарқұлұлы Қасымбеков|Махмұд Қасымбеков]] (1996—2019) # Бақытжан Темірболат (м.а., 2019) # [[Нұрлан Баймолдаұлы Онжанов|Нұрлан Онжанов]] (2019—2022) # [[Бақытжан Шөмішбайұлы Сариев|Бақытжан Сариев]] (2022 бастап) 2004—2005 жылдары құрамына бірнеше бөлімді жинақтады: * Жалпы бөлім * Қаржы, бухгалтерлік есеп және есептілік бөлімі * Мемлекеттік құпияларды қорғау және ақпараттандыру бөлімі == Президенттің баспасөз қызметі == 1990 жылы Баспасөзбен байланыс және қоғамдық пікірді зерттеу бөлімі болып құрылған. 1990 жылдың соңында бөлім атауын өзгертпестен референтураға, 1991 жылы референтура қайтадан бөлімге айналды. 1992—1994 жылдары Президент баспасөз хатшысының қызметі деп аталса, 1994 жылдан бастап Президенттің баспасөз қызметі деп аталады.<ref>[https://nomad.su/?a=3-202309130035&ysclid=mh6ayo0ll8549330047 Глас свыше: история должности пресс-секретаря президента]</ref> ; [[Қазақстан президентінің баспасөз хатшысы|Президенттің баспасөз хатшысы]] 1990 жылдың соңында енгізілген. # [[Ғаділбек Мінәжұлы Шалахметов|Ғаділбек Шалахметов]] (1990—1991) # Сейітқазы Матаев (1991—1993) # Нұрлан Дәненов (1993—1994) # [[Дулат Оразбекұлы Қуанышев|Дулат Қуанышев]] (1994—1996) # [[Қырымбек Елеуұлы Көшербаев|Қырымбек Көшербаев]] (1996—1997) # [[Қайрат Шораұлы Сарыбай|Қайрат Сарыбай]] (1997—1998) # [[Асылбек Кінәрұлы Бисенбаев|Асылбек Бисенбаев]] (1998—2001) # Жанай Омаров (2001—2004) # [[Мұхтар Абрарұлы Құл-Мұхаммед|Мұхтар Құл-Мұхаммед]] (2004—2007) # [[Ерлан Сапарұлы Байжанов|Ерлан Байжанов]] (2007—2008) # [[Бейбіт Өксікбайұлы Исабаев|Бейбіт Исабаев]] (2008—2009) # [[Бағлан Асаубайұлы Майлыбаев|Бағлан Майлыбаев]] (2009—2011) # [[Дәурен Әскербекұлы Абаев|Дәурен Абаев]] (2011—2016) # [[Айдос Ыдырысұлы Үкібай|Айдос Үкібай]] (2016—2019) # [[Берік Уәли]] (2019—2022) # [[Руслан Сұлтанұлы Желдібай|Руслан Желдібай]] (2022—2023) # Нұрмұхамед Байғараев (2023) # [[Берік Уәли]] (2023—2025) # [[Руслан Сұлтанұлы Желдібай|Руслан Желдібай]] (2025—2026) # [[Айбек Серікбайұлы Смадияров|Айбек Смадияров]] (2026 бастап) ; Президент баспасөз қызметінің басшысы 1990—2008 жылдары Президенттің баспасөз қызметін басқарды. # [[Ғаділбек Мінәжұлы Шалахметов|Ғаділбек Шалахметов]] (1990) # Игорь Романов (1990—1995)<ref>[https://centrasia.org/person2.php?st=1080807196 РОМАНОВ Игорь Матвеевич]</ref> # [[Дулат Оразбекұлы Қуанышев|Дулат Қуанышев]] (1995—1996) # [[Қырымбек Елеуұлы Көшербаев|Қырымбек Көшербаев]] (1996—1997) # [[Қайрат Шораұлы Сарыбай|Қайрат Сарыбай]] (1997—1998) # Лев Тараков (1998—2002) # Есетжан Қосубаев (2002—2004) # [[Бағлан Асаубайұлы Майлыбаев|Бағлан Майлыбаев]] (2004—2008) == Президенттің протокол қызметі == 1995 жылы құрылды. 2004 жылға дейін Президенттің протокол қызметі, 2004—2021 жылдары Президент протоколы деп аталды. # [[Ермек Беделбайұлы Көшербаев|Ермек Көшербаев]] (м.а., 1996) # [[Қайрат Шораұлы Сарыбай|Қайрат Сарыбай]] (1996—1997) # [[Асқар Ахметұлы Мусинов|Асқар Мусинов]] (1997—1999) # [[Жансейіт Қансейітұлы Түймебаев|Жансейіт Түймебаев]] (1999—2006) # [[Бауыржан Қыдырғалиұлы Байбек|Бауыржан Байбек]] (2006—2009) # [[Румиль Тауфикұлы Тауфиков|Румиль Тауфиков]] (2009—2015) # Мәди Атамқұлов (2015—2021) # Дмитрий Михно (2021—2023) # [[Марат Кенжеғалиұлы Әшім|Марат Әшім]] (2023 бастап) == Президенттің Құрылтайдағы өкілдігі == 2001 жылы Президенттің Парламенттегі өкілдігі болып құрылып, 2026 жылы Президенттің Құрылтайдағы өкілдігі болып өзгерді. # Жолымбет Бәйішев (2001—2002) # [[Бақытжан Жарылқасынұлы Әбдірайым|Бақытжан Әбдірайым]] (2002—2006) # Рахмет Мұқашев (2006—2007) # [[Бақытжан Жарылқасынұлы Әбдірайым|Бақытжан Әбдірайым]] (2007—2008) # [[Асқар Асанұлы Бейсенбаев|Асқар Бейсенбаев]] (2008—2013) # [[Қайрат Айтмұхамбетұлы Нұрпейісов|Қайрат Нұрпейісов]] (2013—2019) # [[Бейбіт Өксікбайұлы Исабаев|Бейбіт Исабаев]] (2019—2022) # [[Әмірбек Қанатбекұлы Оспанбеков|Әмірбек Оспанбеков]] (2022—2026) # Мұрат Қайырбек (2026 бастап) === Бұрынғы өкілдері === ; Президенттің Жоғарғы Кеңестегі жеке өкілі 1994—1995 жылдары жұмыс істеді. # Константин Колпаков (1994—1995) ; Президенттің Парламент Сенатындағы өкілі 1995—2001 жылдары жұмыс істеді. # Жолымбет Бәйішев (1996—2001) ; Президенттің Парламент Мәжілісіндегі өкілі 1995—2001 жылдары жұмыс істеді. # Қабылсаят Әбішев (1996—1999) # [[Бексұлтан Сәрсеков]] (1999) # Сабыр Қасымов (1999—2001) == Президент Әкімшілігінің хатшылықтары == ; Вице-президент хатшылығы Алғаш рет 1991 жылы құрылды. 1995 жылы қысқартылып, оның орнына Мемлекеттік хатшының хатшылығы құрылды. 2002—2004 жылдары және 2008 жылы бірнеше ай бойы хатшылық қысқартылып, 2022 жылы Мемлекеттік кеңесшінің хатшылығы болып өзгертілді. 2026 жылы қысқартылып, оның орнына Вице-президент хатшылығы қайта құрылды. # [[Төлеген Тілекұлы Жүкеев|Төлеген Жүкеев]] (1991—1992) # Константин Колпаков (1992—1994) # [[Алтай Абылайұлы Тілеубердин|Алтай Тілеубердин]] (1994) # [[Серік Ғабдоллаұлы Темірболатов|Серік Темірболатов]] (1994—1995) # Ержан Досмұхамедов (1995—1996) # Амангелді Қайырбаев (1996—2002) # [[Әмзебек Рысбекұлы Жолшыбеков|Әмзебек Жолшыбеков]] (2004) # Еран Мағзұмов (2004—2008) # [[Қайрат Орынбайұлы Айтбай|Қайрат Айтбай]] (2008—2013) # Нұрлан Жанәбілов (2013—2014) # Михаил Чирков (2014) # Серік Ахмет (2014—2019) # Алмас Батанов (2019) # Жанна Құрманғалиева (2019) # Евгений Ким (2019—2021) # Мәжит Самитов (2021—2024) # Жанна Нұржанова (2024 бастап) ; Президент Әкімшілігі басшысының хатшылығы 1995 жылы құрылды. 2002—2004 жылдары және 2008 жылы бірнеше ай бойы хатшылық қысқартылды. # [[Жүнісбек Қабыкейұлы Сұлтанмұратов|Жүнісбек Сұлтанмұратов]] (2004) # [[Жапсарбай Ілиясұлы Қуанышев|Жапсарбай Қуанышев]] (2004—2008) # Виктор Супрун (2008—2012) # Әнуар Омарқожаев (2012—2014) # Дастан Махаев (2014—2016) # [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] (2016) # Үмбетбай Мағзұмов (2016—2018) # Ақмарал Байтемірова (2018—2019) # Алмас Батанов (2019) # Евгений Ким (2019) # [[Ренат Құрметжанұлы Айтаев|Ренат Айтаев]] (2019—2022) # Ринат Мұхаметқали (2022—2023) # Берік Беркімбаев (2023) # Асқар Жакенов (2023—2024) # Қаныш Төлеушин (2025—2026) # Данияр Құсайынов (2026 бастап) === Бұрынғы хатшылықтары === ; Қазақстан халқы ассамблеясының хатшылығы 2004 жылы құрылып, 2026 жылы қысқартылды. 2005 жылға дейін Ішкі саясат басқармасының құрамында болды. 2007 жылға дейін Қазақстан халықтары ассамблеясының хатшылығы деп аталды. # [[Жұматай Әлиұлы Әлиев|Жұматай Әлиев]] (2004—2008) # [[Ералы Лұқпанұлы Тоғжанов|Ералы Тоғжанов]] (2008—2017) # [[Дархан Қамзабекұлы Мыңбай|Дархан Мыңбай]] (2017—2018) # Леонид Прокопенко (2018—2019) # [[Жансейіт Қансейітұлы Түймебаев|Жансейіт Түймебаев]] (2019—2021) # [[Марат Алмасұлы Әзілханов|Марат Әзілханов]] (2021—2026) ; Президент көмекшісінің хатшылығы 1999 жылы құрылып, 2002 жылы қысқартылды. Президент көмекшісі [[Болат Жамитұлы Өтемұратов|Болат Өтемұратовтың]] қызметін қамтамасыз етумен айналысты. # [[Алексей Юрьевич Волков|Алексей Волков]] (1999—2002) ; Жоғары тәртiптiлiк кеңесінің хатшылығы 1997 жылы құрылып, 1998 жылы қысқартылды.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U970003705_ Қазақстан Республикасының Жоғары тәртiптiлiк кеңесi туралы]</ref> # [[Әмзебек Рысбекұлы Жолшыбеков|Әмзебек Жолшыбеков]] (1997—1998) ; Тұрақты даму жөнiндегi ұлттық кеңес хатшылығы 1996 жылы құрылып, 1997 жылға дейін Жоғары экономикалық кеңес хатшылығы деп аталды.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U960002946_ Қазақстан Республикасының Президентi жанынан Жоғары экономикалық кеңес құру туралы]</ref><ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U970003723_ Тұрақты даму жөнiндегi ұлттық кеңес мәселелерi]</ref> 1998 жылы қысқартылды. # [[Ғалым Ізбасарұлы Оразбақов|Ғалым Оразбақов]] (1996–1997) == Президент Әкімшілігінің инспекциялары == ; Мемлекеттік инспекция 1993—1995 жылдары Президент жанында Бас бақылау инспекциясы жұмыс істеді. 2002 жылы Президент Әкімшілігінің Бас бақылау инспекциясы болып құрылып, сол жылы қысқартылды. 2004 жылы Ұйымдастыру-бақылау жұмысы мен кадр саясаты басқармасының Мемлекеттік инспекциясы болып қайта құрылып, 2005 жылы қысқартылды.<ref name="bakylau" /> # [[Евгений Георгиевич Ежиков-Бабаханов|Евгений Ёжиков-Бабаханов]] (1993) # Саят Бейсенов (1993—1995) # [[Омархан Нұртайұлы Өксікбаев|Омархан Өксікбаев]] (2002) # [[Серік Нығметұлы Ахметов|Серік Ахметов]] (2004—2005) == Президент Әкімшілігінің шаруашылығы == ; Президент жанындағы Шаруашылық басқармасы 1992 жылы Президент аппаратының Шаруашылық басқармасы болып құрылды. 1994 жылы Президент жанындағы Шаруашылық басқармасы болып өзгертілді. 1995 жылы Президент аппаратынан бөлініп, тікелей Президентке бағынатын [[Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы|Президенттің Іс басқармасы]] құрылды. # [[Владимир Васильевич Ни|Владимир Ни]] (1992—1995) == Қауіпсіздік кеңесі аппараты == 2026 жылы Президент әкімшілігінен бөлініп шықты. Президентке тікелей бағынатын және есеп беретін мемлекеттік орган мәртебесі бар.<ref>[https://akorda.kz/kz/prezident-kazakstan-respublikasynyn-memlekettik-baskaru-zhuyesin-odan-ari-zhetildiru-zhonindegi-sharalar-turaly-zharlykka-kol-koydy-2973832 Президент «Қазақстан Республикасының мемлекеттік басқару жүйесін одан әрі жетілдіру жөніндегі шаралар туралы» Жарлыққа қол қойды]</ref> # [[Мұрат Қалибекұлы Баймұқашев|Мұрат Баймұқашев]] (2026 бастап) ; Ақпараттық қауіпсіздік бөлімі 2026 жылы Қауіпсіздік кеңесі аппараты құрамында құрылды.<ref>[https://nomad.su/?a=3-202609180039 Указ Президента Республики Казахстан от 10 сентября 2026 года №1456]</ref> ; Ахуалдық орталық 2004 жылы құрылды. 2008 жылы қысқартылып, 2009 жылы қайта құрылды.<ref>[https://nomad.su/?a=19-201001200039 Указ Президента Республики Казахстан от 29 декабря 2009 года №911]</ref> 2004—2005 жылдары Ішкі саясат басқармасының, 2006–2026 жылдары Қауіпсіздік кеңесінің құрамында болды, 2026 жылдан бастап Қауіпсіздік кеңесі аппараты құрамына кіреді. # Нелля Жұбасова (2004—2007) # [[Мейіржан Серікұлы Машан|Мейіржан Машан]] (2007) # Алмаз Ещанов (2007—2008) # Нұрлан Жанәбілов (2010—2013) # Абзал Нүкенов (2013—2016) # Ерлан Абдақасов (2016—2021) # Данияр Есин (2021—2022) # Амангелді Омарбеков (2022—2025) # Арман Әбдірәсілов (2025 бастап) ; Әскери қауіпсіздік және қорғаныс бөлімі 2015 жылы Қауіпсіздік кеңесі құрамында құрылды.<ref name="bolim1" /> 2026 жылдан бастап Қауіпсіздік кеңесі аппараты құрамына кіреді. # [[Талғат Жеңісұлы Жанжүменов|Талғат Жанжүменов]] (2015—2016) # [[Мүслім Мұхтарұлы Алтынбаев|Мүслім Алтынбаев]] (2016—2017) # Бақыт Құрманбаев (2017—2019) # Талғат Мұхтаров (2019—2020) # Қайыргелді Есенеев (2020—2022) # Русланбек Бекжігітов (2022—2024) # Марат Аймашев (2024 бастап) ; Қауіпсіздіктің өзекті мәселелері бөлімі 2015 жылы Қауіпсіздік кеңесі құрамында құрылып, 2023 жылға дейін Қауіпсіздіктің жалпы мәселелері бөлімі деп аталды.<ref name="bolim1" /> 2026 жылдан бастап Қауіпсіздік кеңесі аппараты құрамына кіреді. # Русланбек Бекжігітов (2015—2021) # Расул Оразғұлов (2021 бастап) ; Құқық қорғау жүйесі бөлімі 1992 жылы Құқық қорғау органдары бөлімі болып құрылды. 1994 жылы Заңдылықты қамтамасыз ету, құқықтық тәртіп және сот реформасы бөлімі болып өзгертіліп, 1996 жылы қысқартылды. 2004 жылы Құқық қорғау қызметі бөлімі болып қайта құрылды. 2005 жылы Құқық қорғау мен сот жүйелері мәселелері бөлімі деп өзгертіліп, 2008 жылдан бастап Құқық қорғау жүйесі бөлімі деп аталады. 2004—2005 жылдары Мемлекеттік құқық басқармасының, 2019—2023 жылдары Қауіпсіздік кеңесінің құрамында болды, 2026 жылдан бастап Қауіпсіздік кеңесі аппараты құрамына кіреді. Оған дейін Президент әкімшілігінің құрамында болған. # [[Мақсұт Сұлтанұлы Нәрікбаев|Мақсұт Нәрікбаев]] (1992—1993) # Назымбек Әкімбеков (1993—1994) # Николай Белоруков (1994—1996) # Марат Әбілхатаев (2004—2006) # [[Серік Нұртайұлы Баймағанбетов|Серік Баймағанбетов]] (2006—2007) # Ерлік Кененбаев (2007—2008) # Сейітжан Шалабаев (2008) # [[Алик Жатқамбайұлы Шпекбаев|Алик Шпекбаев]] (2008—2014) # Ерлік Кененбаев (2014—2016) # Алексей Калайчиди (2016—2019) # Қанат Сейдгапбаров (2019—2022) # Алексей Калайчиди (2023—2025) # Дәурен Ерғарин (2025—2026) # Азамат Дүйсембеков (2022—2023, 2026 бастап) ; Талдау бөлімі 1999 жылы Қауіпсіздік Кеңесінің Талдау орталығы болып құрылып, 2002 жылы қысқартылды. 2009 жылы Қауіпсіздік Кеңесінің Талдау бөлімі болып қайта құрылды. 2026 жылдан бастап Қауіпсіздік кеңесі аппараты құрамына кіреді. # [[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев|Мәулен Әшімбаев]] (1999—2002) # Еркін Тұқымов (2010—2018) # Александр Суханов (2018 бастап) ; Қауіпсіздік кеңесі аппаратының хатшылығы 1996 жылы Қауіпсіздік кеңесі құрамында құрылып, 2023 жылы қысқартылды.<ref>[https://nomad.su/?a=3-202510150035 К истории АП. Часть 1]</ref> 2026 жылы Қауіпсіздік кеңесі аппаратының құрамында қайта құрылды. # Марат Нұриев (199?—1997) # [[Серік Нұртайұлы Баймағанбетов|Серік Баймағанбетов]] (1997—1999) # Біржан Қанешев (2001—2002) # [[Ерік Мылтықбайұлы Өтембаев|Ерік Өтембаев]] (2002—2005) # [[Нұрлан Мәжитұлы Әбдіров|Нұрлан Әбдіров]] (2005—2009) # [[Қозы-Көрпеш Есімұлы Жаңбыршин|Қозы-Көрпеш Жаңбыршин]] (2009—2014) # Азамат Әбдімомынов (2014—2015) # Саидмұрат Тәңірберген (2015—2019) # Шоқан Елшібеков (2019—2020) # Ерлан Байтұқбаев (2020—2023, 2026 бастап) === Бұрынғы бөлімдері === ; Қауіпсіздік Кеңесінің Экономикалық қауіпсіздік мәселелері бөлімі 2000 жылы құрылып, 2002 жылы қысқартылды. # Рүстем Жоламан (2000—2001) == Тұңғыш Президент — Елбасы кеңсесі == 2019 жылы Тұңғыш Президент — Елбасы [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] өзі туралы конституциялық заңға сәйкес құрды. Елбасына тікелей бағынатын және есеп беретін мемлекеттік орган мәртебесі болды, Президент әкімшілігінің құрамына кірген жоқ. 2023 жылы конституциялық заңның күші жойылуына байланысты жұмысын тоқтатты.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U1900000884 Қазақстан Республикасы Тұңғыш Президентінің - Елбасының Кеңсесі туралы]</ref> # [[Махмұд Базарқұлұлы Қасымбеков|Махмұд Қасымбеков]] (2019—2023) # Нұрлан Қаймолдаев (2023) Құрылымы: # Ақпараттық-талдамалық қамтамасыз ету бөлімі # Құжаттама, қаржы және кадрмен қамтамасыз ету бөлімі # Ұйымдастыру жұмыстары бөлімі # Елбасының баспасөз қызметі # Елбасының протоколы # Елбасы кеңсесі басшысының хатшылығы # Елбасы көмекшісінің хатшылығы == Президент жанындағы мекемелер == ; Президент архиві 1994 жылы құрылды. # Ғалия Қарпықова (1994—1997) # Людмила Дегитаева (1997—2004) # Владимир Шепель (2004—2014) # Борис Джапаров (2014—2018) # Жәмилә Әбдіқадырова (2018—2022) # Әлия Мұстафина (2022 бастап) ; Президент жанындағы Орталық коммуникациялар қызметі 2012 жылы Президент жанынан құрылды. 2016—2019 жылдары Ақпарат және коммуникациялар министрлігіне қарады. 2019 жылдан бастап қайтадан Президент жанында жұмыс істейді. # [[Ержан Жалбақұлы Бабақұмаров|Ержан Бабақұмаров]] (2012—2016) # [[Кемелбек Бақтығұлұлы Ойшыбаев|Кемелбек Ойшыбаев]] (2016) # Евгений Кочетов (2016—2017) # Анастасия Щегорцова (2017—2018) # Руслан Әлішев (2018—2019) # Талғат Қалиев (2019—2020) # Руслан Әлішев (2020—2022) # [[Ержан Жалбақұлы Бабақұмаров|Ержан Бабақұмаров]] (2022) # [[Асқар Қуанышұлы Омаров|Асқар Омаров]] (2022 бастап) ; Президент жанындағы [[Қазақстан стратегиялық зерттеулер институты|Қазақстанның стратегиялық зерттеулер институты]] 1992 жылы Президент жанындағы [[КИМЭП]] университетінің құрамында құрылды. 1993 жылдан бастап жеке мекеме ретінде Президент жанында жұмыс істейді. # Өмірсерік Қасенов (1993—1997) # Лев Тараков (1997) # Алма Сұлтанғалиева (1997—1998) # [[Ермұхамет Қабиденұлы Ертісбаев|Ермұхамет Ертісбаев]] (1998—2000) # [[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев|Мәулен Әшімбаев]] (2000—2005) # Болат Сұлтанов (2005—2014) # [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин|Ерлан Қарин]] (2014—2017) # Зарема Шаукенова (2017—2022) # Еркін Тұқымов (2022—2025) # [[Жандос Нұрланұлы Шаймарданов|Жандос Шаймарданов]] (2025 бастап) ; Президент жанындағы [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы|Ұлттық ғылым академиясы]] 2022 жылы акционерлік қоғам ретінде құрылды. 2023 жылдан бастап Президент жанында жұмыс істейді. Академияны Ғылым және жоғары білім министрлігі басқарады. # [[Күнсұлу Дальтонқызы Закария|Күнсұлу Закария]] (2023—2024) # [[Ақылбек Қажығұлұлы Күрішбаев|Ақылбек Күрішбаев]] (2024 бастап) ; Президент жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы 1994 жылы Президент жанындағы Ұлттық жоғары мемлекеттік басқару мектебі болып құрылды. 1998 жылы Мемлекеттік қызмет академиясы болып өзгертіліп, 2005 жылы қазіргі атауын алды. 2008 жылдан бастап оқу орнын Мемлекеттік қызмет істері агенттігі басқарады. # Нұрлан Дәненов (1994—1995) # Қайыржан Тақуов (тең директор, 1995—199?) # Кристиан Висанти (тең директор, 1995—1997)<ref>[https://journal.apa.kz/index.php/path/article/download/80/58/607&ved=2ahUKEwir4vetgKCSAxUc8LsIHV6AMPkQFnoECDoQAQ&usg=AOvVaw2QA2YFkkl8PXqnhMNliWC НВШГУ – ПЕРВАЯ ШКОЛА ПОЛИТИЧЕСКОГО МЕНЕДЖМЕНТА НЕЗАВИСИМОГО КАЗАХСТАНА]</ref> # Аманқұл Серікбаев (1998—2005) # [[Жақсыбек Әбдірахметұлы Құлекеев|Жақсыбек Құлекеев]] (2005—2006) # [[Әшімжан Сүлейменұлы Ахметов|Әшімжан Ахметов]] (2006—2008) # Бақыт Есекина (2008—2009) # Арын Орсариев (2009—2012) # [[Болатбек Серікбайұлы Әбдірәсілов|Болатбек Әбдірәсілов]] (2012—2016) # Фатима Жақыпова (2016—2019) # Әлтайыр Ахметов (2019) # Ерлан Әбіл (2019—2025)<ref>[https://dknews.kz/ru/v-strane/42266-akademii-gosudarstvennogo-upravleniya-pri-prezidente Академии государственного управления при Президенте РК 25 лет: форум выпускников]</ref> # Азамат Жолманов (2025 бастап) === Президент жанында жұмыс істеген мекемелер === ; Президент жанындағы Қоғамдық келісім 2014 жылы Президент жанынан құрылды. 2020 жылдан бастап Мәдениет және ақпарат министрлігіне қарайды. Мекеме [[Қазақстан халқы ассамблеясы]]ның жұмысын ұйымдастырады. # [[Наталья Павловна Калашникова|Наталья Калашникова]] (2014—2016) # [[Александр Юрьевич Тараков|Александр Тараков]] (2016—2019) # Саттар Мәжитов (2019—2020) ; Тұңғыш Президент кітапханасы 2012 жылы Назарбаев орталығы болып құрылды. 2014 жылы оның негізінде Тұңғыш Президент кітапханасы құрылды. 2016 жылы оған Тұңғыш Президент музейі қосылды. 2023 жылы Тұңғыш Президент кітапханасы Президент іс басқармасына қарайтын Президенттік орталық және Нұрсұлтан Назарбаев қорына қарайтын Тұңғыш Президент музейі болып екіге бөлінді. # [[Қанат Бекмырзаұлы Саудабаев|Қанат Саудабаев]] (2012—2013) # [[Махмұд Базарқұлұлы Қасымбеков|Махмұд Қасымбеков]] (м.а., 2013—2019) # [[Әмірхан Мұратбекұлы Рахымжанов|Әмірхан Рақымжанов]] (2019—2021) # Бақытжан Темірболат (2021 бастап) ; Тұңғыш Президент музейі 2004 жылы құрылды. 2016 жылы жеке мекеме ретінде жұмысын тоқтатып, Тұңғыш Президент кітапханасына қосылды. 2023 жылдан бастап Нұрсұлтан Назарбаев қорына қарайтын корпоративтік қор ретінде жұмыс істейді. # Алма Сағынғали (2004—2016) ; Президент жанындағы Қазақстанның менеджмент, экономика және болжау институты 1992 жылы құрылды. 2003 жылдан бастап акционерлік қоғамға айналып, кейін жартылай жекешелендірілді. Мажоритарлық акционері оқу орнының басшысы [[Чан Йан Бэнг]] болса, акцияларының қалған мемлекеттік пакетін Ғылым және жоғары білім министрлігі басқарады. Қазіргі кезде [[КИМЭП]] университеті деп аталады. # [[Чан Йан Бэнг]] (1992 бастап) == Президенттің арнайы өкілдері == ; Президенттің «Байқоңыр» кешеніндегі арнаулы өкілі 1995 жылы енгізілді. 2008 жылға дейін Президенттің «Байқоңыр» ғарыш айлағындағы арнайы өкiлi деп аталды. 2008—2009 жылдары Қызылорда облысының әкімі, 2009 жылдан бастап Қызылорда облысы әкімінің орынбасары лауазымын қатар атқарады. # [[Ерғазы Мейірғалиұлы Нұрғалиев|Ерғазы Нұрғалиев]] (1995—2004) # [[Әділбек Әлімжанұлы Басекеев|Әділбек Бәсекеев]] (2004—2008) # [[Мұхтар Абрарұлы Құл-Мұхаммед|Мұхтар Құл-Мұхаммед]] (2008) # [[Болатбек Баянұлы Қуандықов|Болатбек Қуандықов]] (2008—2009) # Сәбит Қожаметов (2009—2013) # [[Рзақұл Сәденұлы Нұртаев|Рзақұл Нұртаев]] (2013—2014) # Серік Қожаниязов (2014—2019) # Бақытжан Намаев (2019—2020) # Серік Сүлейменов (2020—2022) # Қайрат Нұртай (2022 бастап) ; Президенттің Ауғанстан бойынша арнаулы өкілі 2020 жылы енгізілді. Сыртқы істер министрлігінің ерекше тапсырмалар жөніндегі елшісі қызметін қатар атқарады. # Талғат Қалиев (2020—202?) # Еркін Тұқымов (2025–2026) === Бұрынғы өкілдері === ; Президенттің Алматы қаласындағы арнаулы өкілі 2004 жылы енгізіліп, 2005 жылы қысқартылды. # [[Серікбай Өрікбайұлы Нұрғисаев|Серікбай Нұрғисаев]] (2004—2005) ; Президенттің халықаралық ынтымақтастық жөніндегі арнаулы өкілі 2021 жылы енгізіліп, 2023 жылы қысқартылды. 2022 жылдан бастап Президент Әкімшілігі Басшысының орынбасары лауазымын қатар атқарды. # [[Ержан Хозеұлы Қазыхан|Ержан Қазыхан]] (2021—2023) ; Президенттің халықаралық экологиялық ынтымақтастық жөніндегі арнаулы өкілі 2023 жылы енгізіліп, 2025 жылы қысқартылды. Президент кеңесшісі лауазымын қоса атқарды. # [[Зүлфия Болатқызы Сүлейменова|Зүлфия Сүлейменова]] (2023—2025) == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан Президенті Әкімшілігі]] fm89jaoad0oy7t8fpnn24teuassrskk 11 772688 3683522 3540470 2026-10-19T08:27:55Z Wikuiser 172895 Беттің барлық мағлұматын алып тастады 3683522 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 0 775474 3683253 3653057 2026-10-18T15:18:06Z Asildaulet 186531 /* */ 3683253 wikitext text/x-wiki {{КӨРІНЕТІНТАҚЫРЫАПАТЫ:цифрландыру}} [[Санат:IT]] [[Санат:Информатика]] __МАЗМҰНДАТҚЫЗУ__ __NOINDEX____NONEWSECTIONLINK__{{Тексерілмеген мақала}} {{Жедел жойылсын|Сапасы төмен, ЖИ белгілері}} '''Саннамалық сауаттылық''' — ақпараттық-коммуникациялық технологияларды (АКТ) саналы, тиімді, қауіпсіз және сыни тұрғыда пайдалану қабілеті. Бұл ұғым тек техникалық дағдыларды ғана емес, ақпаратты бағалау, цифрлық ортада коммуникация жасау, цифрлық контент құру, киберқауіпсіздік пен цифрлық этика нормаларын сақтау қабілеттерін де қамтиды. Цифрлық сауаттылық ХХІ ғасыр құзыреттерінің негізгі құрамдас бөлігі ретінде қарастырылады. == Ұғымның қалыптасуы == «Цифрлық сауаттылық» терминін алғаш 1997 жылы американдық зерттеуші Пол Гилстер енгізген. Ол цифрлық сауаттылықты интернеттегі ақпаратты түсіну және сыни бағалау қабілеті ретінде сипаттаған. Уақыт өте келе ұғым кеңейіп, техникалық біліктілікпен қатар әлеуметтік, ақпараттық және когнитивтік құзыреттерді қамтитын кешенді категорияға айналды. ЮНЕСКО цифрлық сауаттылықты ақпараттық сауаттылық және медиасауаттылық ұғымдарымен тығыз байланыстырады. Халықаралық ұйымдардың зерттеулерінде ол «ақпараттық қоғамда толыққанды өмір сүру үшін қажетті базалық құзыреттер жиынтығы» ретінде анықталады. == Құрылымы == Еуропалық Комиссия әзірлеген DigComp (Digital Competence Framework for Citizens) моделіне сәйкес цифрлық сауаттылық бес негізгі бағыттан тұрады: === 1. Ақпараттық және деректердік сауаттылық === * ақпаратты іздеу; * деректерді талдау; * ақпараттың сенімділігін бағалау. === 2. Коммуникация және ынтымақтастық === * онлайн байланыс жасау; * цифрлық ортада этикалық нормаларды сақтау; * виртуалды командалық жұмыс. === 3. Цифрлық контент жасау === * мәтін, графика, бейне жасау; * бағдарламалау негіздері; * авторлық құқықты сақтау. === 4. Қауіпсіздік === * жеке деректерді қорғау; * кибергигиена; * кибершабуылдардан қорғану. === 5. Мәселелерді шешу === * техникалық ақауларды жою; * жаңа технологияларды игеру; * цифрлық құралдарды бейімдеу. == Білім беру жүйесіндегі рөлі == Цифрлық сауаттылық заманауи білім беру жүйесінде негізгі құзыреттердің бірі болып саналады. Ол: * қашықтан және аралас оқыту форматтарын тиімді пайдалануға; * онлайн білім беру платформаларымен жұмыс істеуге; * академиялық адалдық қағидаларын сақтауға; * зерттеу дағдыларын дамытуға ықпал етеді. COVID-19 пандемиясы кезеңінде цифрлық сауаттылықтың маңызы айтарлықтай артты, себебі білім беру үдерісі жаппай онлайн форматқа көшірілді. == Экономикалық және әлеуметтік маңызы == Цифрлық сауаттылық: * еңбек нарығында бәсекеге қабілеттілікті арттырады; * электрондық үкімет қызметтерін пайдалануға мүмкіндік береді; * қаржылық технологияларды игеруге жағдай жасайды; * цифрлық теңсіздікті азайтуға ықпал етеді. Дүниежүзілік экономикалық форум деректеріне сәйкес, цифрлық құзыреттер болашақ мамандықтардың басым бөлігі үшін міндетті талапқа айналуда. == Қазақстандағы цифрлық сауаттылық == Қазақстан Республикасында цифрлық сауаттылықты арттыру мемлекеттік саясаттың басым бағыттарының бірі болып табылады. 2017 жылы қабылданған «Цифрлық Қазақстан» мемлекеттік бағдарламасы халықтың цифрлық құзыреттерін дамытуға, интернет инфрақұрылымды кеңейтуге және электрондық қызметтерді енгізуге бағытталған. Қазақстанда халықтың цифрлық сауаттылық деңгейін арттыру мақсатында: * тегін оқыту курстары; * eGov порталын пайдалану бойынша тренингтер; * мектептерде информатика пәнінің жаңартылған мазмұны енгізілді. == Қазіргі сын-қатерлер == Цифрлық сауаттылық деңгейінің төмендігі келесі қауіптерге әкелуі мүмкін: * жалған ақпараттың таралуы; * киберқылмыстар; * дербес деректердің заңсыз пайдаланылуы; * цифрлық тәуелділік. Жасанды интеллект құралдарының кең таралуы цифрлық сауаттылық мазмұнын одан әрі кеңейтті. Қазіргі кезеңде оған алгоритмдік ойлау, деректер этикасы және цифрлық жауапкершілік мәселелері де кіреді. == Дереккөздер == # European Commission. ''Digital Competence Framework for Citizens (DigComp 2.1)''. – Brussels, 2017. # UNESCO. ''Digital Literacy in Education''. – Paris, 2018. # Қазақстан Республикасы. ''«Цифрлық Қазақстан» мемлекеттік бағдарламасы''. – 2017. # Gilster, P. ''Digital Literacy''. – New York: Wiley, 1997. # Ferrari, A. ''DIGCOMP: A Framework for Developing and Understanding Digital Competence in Europe''. – European Commission, 2013. # World Economic Forum. ''The Future of Jobs Report''. – Geneva, 2020. d18xvi0eqiu3qzgzaekpixfrwoucwks 3683254 3683253 2026-10-18T15:20:33Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Asildaulet|Asildaulet]] ([[User talk:Asildaulet|т]]) өңдемелерінен [[User:Nurtenge|Nurtenge]] соңғы нұсқасына қайтарды 3603806 wikitext text/x-wiki {{КӨРІНЕТІНТАҚЫРЫАПАТЫ:цифрландыру}} [[Санат:IT]] [[Санат:Информатика]] __МАЗМҰНДАТҚЫЗУ__ __NOINDEX____NONEWSECTIONLINK__{{Тексерілмеген мақала}} {{Жедел жойылсын|Сапасы төмен, ЖИ белгілері}} '''Цифрлық сауаттылық''' — ақпараттық-коммуникациялық технологияларды (АКТ) саналы, тиімді, қауіпсіз және сыни тұрғыда пайдалану қабілеті. Бұл ұғым тек техникалық дағдыларды ғана емес, ақпаратты бағалау, цифрлық ортада коммуникация жасау, цифрлық контент құру, киберқауіпсіздік пен цифрлық этика нормаларын сақтау қабілеттерін де қамтиды. Цифрлық сауаттылық ХХІ ғасыр құзыреттерінің негізгі құрамдас бөлігі ретінде қарастырылады. == Ұғымның қалыптасуы == «Цифрлық сауаттылық» терминін алғаш 1997 жылы американдық зерттеуші Пол Гилстер енгізген. Ол цифрлық сауаттылықты интернеттегі ақпаратты түсіну және сыни бағалау қабілеті ретінде сипаттаған. Уақыт өте келе ұғым кеңейіп, техникалық біліктілікпен қатар әлеуметтік, ақпараттық және когнитивтік құзыреттерді қамтитын кешенді категорияға айналды. ЮНЕСКО цифрлық сауаттылықты ақпараттық сауаттылық және медиасауаттылық ұғымдарымен тығыз байланыстырады. Халықаралық ұйымдардың зерттеулерінде ол «ақпараттық қоғамда толыққанды өмір сүру үшін қажетті базалық құзыреттер жиынтығы» ретінде анықталады. == Құрылымы == Еуропалық Комиссия әзірлеген DigComp (Digital Competence Framework for Citizens) моделіне сәйкес цифрлық сауаттылық бес негізгі бағыттан тұрады: === 1. Ақпараттық және деректердік сауаттылық === * ақпаратты іздеу; * деректерді талдау; * ақпараттың сенімділігін бағалау. === 2. Коммуникация және ынтымақтастық === * онлайн байланыс жасау; * цифрлық ортада этикалық нормаларды сақтау; * виртуалды командалық жұмыс. === 3. Цифрлық контент жасау === * мәтін, графика, бейне жасау; * бағдарламалау негіздері; * авторлық құқықты сақтау. === 4. Қауіпсіздік === * жеке деректерді қорғау; * кибергигиена; * кибершабуылдардан қорғану. === 5. Мәселелерді шешу === * техникалық ақауларды жою; * жаңа технологияларды игеру; * цифрлық құралдарды бейімдеу. == Білім беру жүйесіндегі рөлі == Цифрлық сауаттылық заманауи білім беру жүйесінде негізгі құзыреттердің бірі болып саналады. Ол: * қашықтан және аралас оқыту форматтарын тиімді пайдалануға; * онлайн білім беру платформаларымен жұмыс істеуге; * академиялық адалдық қағидаларын сақтауға; * зерттеу дағдыларын дамытуға ықпал етеді. COVID-19 пандемиясы кезеңінде цифрлық сауаттылықтың маңызы айтарлықтай артты, себебі білім беру үдерісі жаппай онлайн форматқа көшірілді. == Экономикалық және әлеуметтік маңызы == Цифрлық сауаттылық: * еңбек нарығында бәсекеге қабілеттілікті арттырады; * электрондық үкімет қызметтерін пайдалануға мүмкіндік береді; * қаржылық технологияларды игеруге жағдай жасайды; * цифрлық теңсіздікті азайтуға ықпал етеді. Дүниежүзілік экономикалық форум деректеріне сәйкес, цифрлық құзыреттер болашақ мамандықтардың басым бөлігі үшін міндетті талапқа айналуда. == Қазақстандағы цифрлық сауаттылық == Қазақстан Республикасында цифрлық сауаттылықты арттыру мемлекеттік саясаттың басым бағыттарының бірі болып табылады. 2017 жылы қабылданған «Цифрлық Қазақстан» мемлекеттік бағдарламасы халықтың цифрлық құзыреттерін дамытуға, интернет инфрақұрылымды кеңейтуге және электрондық қызметтерді енгізуге бағытталған. Қазақстанда халықтың цифрлық сауаттылық деңгейін арттыру мақсатында: * тегін оқыту курстары; * eGov порталын пайдалану бойынша тренингтер; * мектептерде информатика пәнінің жаңартылған мазмұны енгізілді. == Қазіргі сын-қатерлер == Цифрлық сауаттылық деңгейінің төмендігі келесі қауіптерге әкелуі мүмкін: * жалған ақпараттың таралуы; * киберқылмыстар; * дербес деректердің заңсыз пайдаланылуы; * цифрлық тәуелділік. Жасанды интеллект құралдарының кең таралуы цифрлық сауаттылық мазмұнын одан әрі кеңейтті. Қазіргі кезеңде оған алгоритмдік ойлау, деректер этикасы және цифрлық жауапкершілік мәселелері де кіреді. == Дереккөздер == # European Commission. ''Digital Competence Framework for Citizens (DigComp 2.1)''. – Brussels, 2017. # UNESCO. ''Digital Literacy in Education''. – Paris, 2018. # Қазақстан Республикасы. ''«Цифрлық Қазақстан» мемлекеттік бағдарламасы''. – 2017. # Gilster, P. ''Digital Literacy''. – New York: Wiley, 1997. # Ferrari, A. ''DIGCOMP: A Framework for Developing and Understanding Digital Competence in Europe''. – European Commission, 2013. # World Economic Forum. ''The Future of Jobs Report''. – Geneva, 2020. j5rvr78t7ok7nk40jc0b2fvsfgn6c7e 4 775564 3683379 3682939 2026-10-19T03:04:10Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту. 3683379 wikitext text/x-wiki {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !N !Бет !Қаралу саны (соңғы 30 күнде) !Қаралу саны (соңғы 90 күнде) !Қаралу саны (бір жылда) |- |1 |[[Арнайы:Іздеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 226297] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 438147] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 681800] |- |2 |[[Басты бет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 41406] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 132610] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 428650] |- |3 |[[Абай Құнанбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 10106] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 32208] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 206629] |- |4 |[[Ахмет Байтұрсынұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6265] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 21028] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 101315] |- |5 |[[Қорқыт ата]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 1564] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 11075] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 25286] |- |6 |[[Арнайы:Жуықтағы өзгерістер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 8467] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 29257] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 115808] |- |7 |[[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3816] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 10975] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 106488] |- |8 |[[Жүсіп Баласағұни]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BD%D0%B8 1255] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BD%D0%B8 7897] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BD%D0%B8 18524] |- |9 |[[Әбу Насыр Әл-Фараби]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 5690] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 10247] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 48511] |- |10 |[[Жасанды интеллект]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 3030] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 8168] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 31483] |- |11 |[[Көне түркі жазбалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3029] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 7552] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 19658] |- |12 |[[Ыбырай Алтынсарин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 5041] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 10326] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 101501] |- |13 |[[Медғат Кәрімұлы Құлжанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 5194] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7491] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7653] |- |14 |[[Ерлан Тынымбайұлы Қарин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 1077] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 12995] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 18329] |- |15 |[[Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 4944] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 12463] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 73539] |- |16 |[[Түрік қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 3628] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 7718] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 39470] |- |17 |[[Қожа Ахмет Ясауи]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 3619] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 7122] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 35232] |- |18 |[[Қазақстан Республикасының Конституциясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2609] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 8763] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 40957] |- |19 |[[Құр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80 152] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80 5299] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80 6177] |- |20 |[[Тас дәуірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 1709] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 6194] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 21338] |- |21 |[[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3120] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6932] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 86758] |- |22 |[[Шыңғыс Сайранұлы Әрінов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%BE%D0%B2 540] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%BE%D0%B2 5127] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%BE%D0%B2 6584] |- |23 |[[Сақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2763] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 6472] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 50873] |- |24 |[[Қыз Жібек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 1248] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 5227] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 20744] |- |25 |[[Оралхан Бөкей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 1542] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 5356] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 23499] |- |26 |[[Мұхтар Омарханұлы Әуезов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 2778] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 6006] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 58192] |- |27 |[[Қазақстан қорықтарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2612] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4715] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 30750] |- |28 |[[Мағжан Бекенұлы Жұмабаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2460] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5851] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 47236] |- |29 |[[Мемлекет астаналары тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2761] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 6699] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 51463] |- |30 |[[Арман Оразбайұлы Қырықбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 537] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3950] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5220] |- |31 |[[Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 4745] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 5289] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 29753] |- |32 |[[Жасуша]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 1675] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 4954] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 20288] |- |33 |[[Қазақ хандығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 3645] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 8354] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 70470] |- |34 |[[Ботай мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 2259] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 4414] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 18472] |- |35 |[[Махамбет Өтемісұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2465] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4762] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 48624] |- |36 |[[Қола дәуірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 1587] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 4125] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 19308] |- |37 |[[Сәкен Сейфуллин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 1580] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 4448] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 30412] |- |38 |[[Ермұхан Бекмаханұлы Бекмаханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2589] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3462] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 14947] |- |39 |[[Қазақ батырлар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1306] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5454] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 23420] |- |40 |[[Құтадғу білік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%82%D0%B0%D0%B4%D2%93%D1%83_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 914] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%82%D0%B0%D0%B4%D2%93%D1%83_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 3575] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%82%D0%B0%D0%B4%D2%93%D1%83_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 9968] |- |41 |[[Ұлы Жібек жолы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 2603] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 4142] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 35284] |- |42 |[[Семей полигоны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 1899] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 4290] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 23801] |- |43 |[[Төле би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 2586] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 4122] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 23139] |- |44 |[[Шыңғыс хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 3006] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5752] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 55775] |- |45 |[[Сегізаяқ (өлең)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%8F%D2%9B_%28%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%29 609] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%8F%D2%9B_%28%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%29 3138] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%8F%D2%9B_%28%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%29 10232] |- |46 |[[Мөңке би Тілеуұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1287] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3299] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6699] |- |47 |[[Ғұндар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1771] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 3698] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 31288] |- |48 |[[Майқы би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B8 836] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B8 3171] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B8 7785] |- |49 |[[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2614] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 5065] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 51898] |- |50 |[[Алматы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 2411] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 5761] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 26523] |- |51 |[[Бауыржан Момышұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2830] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6076] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 108231] |- |52 |[[Уикипедия:Уикипедия туралы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 1662] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 5972] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 21468] |- |53 |[[Үйсін мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 1556] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 3432] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 27015] |- |54 |[[Жазғы Азия ойындары 2026]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B7%D2%93%D1%8B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B_2026 2495] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B7%D2%93%D1%8B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B_2026 2999] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B7%D2%93%D1%8B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B_2026 3492] |- |55 |[[Міржақып Дулатұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2313] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4857] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 71981] |- |56 |[[Арал теңізі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 1781] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 3027] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 17839] |- |57 |[[Қазақстан халық кеңесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 2366] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 3242] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 4947] |- |58 |[[Қазақстан тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 1404] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 4114] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 25747] |- |59 |[[Дүниежүзілік көшпенділер ойындары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 83] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2643] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 3294] |- |60 |[[Қазыбек би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 3001] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 4072] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 19262] |- |61 |[[Батыс Түрік қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1539] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 3249] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 21618] |- |62 |[[Оғыз мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 2486] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 3438] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 16234] |- |63 |[[Қазақтың салт-дәстүрлері (тізім)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 1624] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 3447] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 51562] |- |64 |[[Күлтегін ескерткіші]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 1394] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 2945] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 7765] |- |65 |[[Қаңлылар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 1471] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 3128] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 25497] |- |66 |[[Диуани хикмет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 2103] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 2918] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 7838] |- |67 |[[Шәкәрім Құдайбердіұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2242] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4733] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 46216] |- |68 |[[Әлемнің жеті кереметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 3839] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 5954] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 52538] |- |69 |[[Қазақ әліпбиі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 1423] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 4932] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 24917] |- |70 |[[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1783] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 3843] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 43975] |- |71 |[[Астана]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 1576] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 4093] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 32729] |- |72 |[[Уикипедия:Форум]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 1973] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 5460] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 23643] |- |73 |[[Түргеш қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1584] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 2841] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 16228] |- |74 |[[Қаһар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 1632] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 2595] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 11155] |- |75 |[[Ежелгі дәуірдегі Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 722] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2865] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 12303] |- |76 |[[Қарлұқ қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1815] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 2832] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 15782] |- |77 |[[Кенесары хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1644] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 4303] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 33878] |- |78 |[[Философия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F 691] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F 2560] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F 9342] |- |79 |[[Әйтеке би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 2733] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 3500] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 16254] |- |80 |[[Ақтамберді Сарыұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3975] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5158] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14727] |- |81 |[[Қазақша жыл санау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 1699] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 5554] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 68754] |- |82 |[[Қазақстан әкімшілік бірліктері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1055] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 3277] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 17756] |- |83 |[[Портал:Абай Құнанбайұлы/Қыс өлеңі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 1317] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 4184] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 45326] |- |84 |[[Қорықтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1318] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2448] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 22802] |- |85 |[[Әлкей Хақанұлы Марғұлан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 1212] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 3012] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 16190] |- |86 |[[Алтын Орда]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 2559] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 4114] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 30239] |- |87 |[[Жүсіпбек Аймауытов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 1666] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 3251] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 26822] |- |88 |[[Байқоңыр (ғарыш айлағы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D2%93%D1%8B%29 1929] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D2%93%D1%8B%29 2414] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D2%93%D1%8B%29 15350] |- |89 |[[Тұрсынғали Тұрымұлы Алагөзов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 1261] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 3182] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 12740] |- |90 |[[Абылай хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 3020] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5429] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 49639] |- |91 |[[Балғабек Қыдырбекұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 472] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2004] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4287] |- |92 |[[Қабанбай батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 1477] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 3301] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 18390] |- |93 |[[Талап Сұлтанбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BF_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 252] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BF_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2033] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BF_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 12767] |- |94 |[[КешYOU]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 1803] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 4019] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 24221] |- |95 |[[Қазақстандағы ұлттық аза тұту күндері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%B7%D0%B0_%D1%82%D2%B1%D1%82%D1%83_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1814] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%B7%D0%B0_%D1%82%D2%B1%D1%82%D1%83_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1858] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%B7%D0%B0_%D1%82%D2%B1%D1%82%D1%83_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2445] |- |96 |[[Қазақстан халқы тілдері күні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 153] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 2032] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 2396] |- |97 |[[Жеті жарғы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 1669] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 3163] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 25380] |- |98 |[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1459] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4399] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 25024] |- |99 |[[Қобыланды Тоқтарбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1942] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3274] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12587] |- |100 |[[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2441] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4399] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 72068] |- |101 |[[Бүркіт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%82 502] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%82 2192] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%82 7787] |- |102 |[[Қазақстан қазақтарының туған жылдар бойынша есімдер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1962] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3210] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4407] |- |103 |[[Қорқыт ата кітабы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 504] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 1961] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 4417] |- |104 |[[Барсакелмес қорығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 659] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 1919] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 9042] |- |105 |[[Алаш партиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1829] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 3456] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 31562] |- |106 |[[Күлтегін]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD 1135] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD 2381] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD 7207] |- |107 |[[Орталық Азия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 563] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 2204] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 13767] |- |108 |[[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұраны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1012] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 3122] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 30136] |- |109 |[[Абай жолы (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1389] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 3573] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 34796] |- |110 |[[Қарахан мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 1676] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 2723] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 27390] |- |111 |[[Конституция]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F 731] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F 2301] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F 7076] |- |112 |[[Талас шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 1447] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 2054] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 9960] |- |113 |[[Қазақ хандары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1575] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 3870] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 32943] |- |114 |[[Өзбекәлі Жәнібеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1351] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 3782] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 32828] |- |115 |[[Дәурен Жұматайұлы Қосанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D1%80%D0%B5%D0%BD_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1425] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D1%80%D0%B5%D0%BD_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1803] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D1%80%D0%B5%D0%BD_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3125] |- |116 |[[Каспий теңізі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 1309] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 2709] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 17941] |- |117 |[[1916 жылғы Қазақстандағы ұлт-азаттық көтеріліс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 1024] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 2393] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 24938] |- |118 |[[Мұхтар Шаханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1242] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2947] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 71400] |- |119 |[[Өркениет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 449] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 1854] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 5618] |- |120 |[[Қазақ тілі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 947] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 3157] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 14237] |- |121 |[[Қазақстан аудандары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 935] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2989] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 21141] |- |122 |[[Айбек Арқабайұлы Дәдебай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 634] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 9341] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 15962] |- |123 |[[Ақсу-Жабағылы қорығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 1177] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 2246] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 19834] |- |124 |[[Адам эволюциясының негізгі кезеңдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D1%8D%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 489] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D1%8D%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1937] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D1%8D%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 9126] |- |125 |[[Сақшы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 1409] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 1703] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 3159] |- |126 |[[Көксерек (әңгіме)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 1398] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 2589] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 24656] |- |127 |[[Компьютер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 1414] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 2639] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 15697] |- |128 |[[IP мекенжайы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=IP_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 1220] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=IP_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 1841] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=IP_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 2833] |- |129 |[[Қазақ рулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1240] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 4134] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 33660] |- |130 |[[Аристотель]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C 675] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C 1912] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C 7057] |- |131 |[[Дауыссыз дыбыстар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 862] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 2067] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 9619] |- |132 |[[Шығыс Түрік қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 982] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 2026] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 12896] |- |133 |[[Дауысты дыбыстар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 849] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 1997] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 9875] |- |134 |[[Шежіре]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 516] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 3056] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 15404] |- |135 |[[Қимақ қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 2271] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 3052] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 15905] |- |136 |[[Балқаш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 684] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 2627] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 15168] |- |137 |[[Әнет Баба]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BD%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0 736] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BD%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0 1638] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BD%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0 3193] |- |138 |[[Есік Алтын адамы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 1238] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 2301] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 31078] |- |139 |[[Есептеуіш техника тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%83%D1%96%D1%88_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 2434] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%83%D1%96%D1%88_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 2815] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%83%D1%96%D1%88_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 3782] |- |140 |[[Андроново мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1234] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 2295] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 12766] |- |141 |[[Созақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B 714] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B 2738] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B 3860] |- |142 |[[Психология]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 496] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 1808] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 7739] |- |143 |[[ALEM (Ninety One)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 526] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 2521] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 12090] |- |144 |[[Ерболат Беделхан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD 821] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD 2081] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD 4393] |- |145 |[[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1270] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4292] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 43584] |- |146 |[[Қоңырат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 1246] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 3739] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 21827] |- |147 |[[Түркістан (қала)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 626] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 2311] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 15107] |- |148 |[[Төрехан Айдарханұлы Сабырхан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 3968] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 4951] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 17107] |- |149 |[[Мұхаммед]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 1135] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 3541] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 25045] |- |150 |[[Ақбілек (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1275] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 2633] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 25496] |- |151 |[[Алматы қорығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 708] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 1506] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 7773] |- |152 |[[Ақ Орда (мемлекет)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 1902] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 2665] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 28539] |- |153 |[[Махмұд Қашқари]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B8 1113] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B8 1963] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B8 10358] |- |154 |[[Қазақ ұлттық киімдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1440] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2160] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 15386] |- |155 |[[Уикипедия:Жауапкершіліктен бас тарту]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 821] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 3049] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 11147] |- |156 |[[Персептрон]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD 1205] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD 1551] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD 1616] |- |157 |[[Жеті ата]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 1217] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 2774] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 14173] |- |158 |[[Қазақстан мерекелері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1162] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2748] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 8752] |- |159 |[[Қазақстан Құрылтайы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 963] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 4734] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 10027] |- |160 |[[Палеолит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 507] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 1581] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 5833] |- |161 |[[Ақбөкен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 589] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 1888] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 36327] |- |162 |[[Фонетика]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 591] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1630] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 6514] |- |163 |[[Қызыл кітап]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 1563] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 2099] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 22926] |- |164 |[[Шәмші Қалдаяқов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 939] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 4491] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 27791] |- |165 |[[Алакөл қорығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 441] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 1385] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 5720] |- |166 |[[Химиялық элементтер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 867] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2432] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 12557] |- |167 |[[Әнет би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BD%D0%B5%D1%82_%D0%B1%D0%B8 643] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BD%D0%B5%D1%82_%D0%B1%D0%B8 1433] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BD%D0%B5%D1%82_%D0%B1%D0%B8 3091] |- |168 |[[Марқакөл қорығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 430] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 1398] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 7372] |- |169 |[[Ақтабан шұбырынды]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 923] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 2132] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 13624] |- |170 |[[Жасанды нейронды желі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BD%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%96 457] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BD%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%96 1440] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BD%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%96 3519] |- |171 |[[Қасым хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1675] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 3126] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 31870] |- |172 |[[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 1328] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 2684] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 23961] |- |173 |[[Құмай тазы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B0%D0%B7%D1%8B 434] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B0%D0%B7%D1%8B 1434] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B0%D0%B7%D1%8B 3211] |- |174 |[[Түркістан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 944] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2667] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 15774] |- |175 |[[Ілияс Жансүгіров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 892] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 2168] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 40524] |- |176 |[[Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1143] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3063] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 26957] |- |177 |[[Наймандар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 985] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 3152] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 23013] |- |178 |[[Алматы облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 794] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2534] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 14721] |- |179 |[[Неолит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 701] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 1942] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 7290] |- |180 |[[Жамбыл Жабайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 861] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2124] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 45170] |- |181 |[[Қазақ тіліндегі жыл айларының атауларының мағынасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 822] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 2995] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 19544] |- |182 |[[Хиуаз Қайырқызы Доспанова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 500] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1592] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 16340] |- |183 |[[Дыбыс үндестігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81_%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96 886] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81_%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96 1602] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81_%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96 7258] |- |184 |[[Алып Ер Тоңа]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%8B%D0%BF_%D0%95%D1%80_%D0%A2%D0%BE%D2%A3%D0%B0 759] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%8B%D0%BF_%D0%95%D1%80_%D0%A2%D0%BE%D2%A3%D0%B0 1347] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%8B%D0%BF_%D0%95%D1%80_%D0%A2%D0%BE%D2%A3%D0%B0 2861] |- |185 |[[Жер аумағы бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 908] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2577] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 28634] |- |186 |[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 962] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4125] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 28279] |- |187 |[[Беғазы-Дәндібай мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B-%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 981] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B-%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1901] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B-%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 9597] |- |188 |[[Мұхтар Бескенұлы Тілеуберді]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96 159] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96 1264] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96 1608] |- |189 |[[Әлеуметтану]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 398] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 1380] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 4749] |- |190 |[[:Санат:Қазақ батырлары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 391] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1990] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 7032] |- |191 |[[Көмірсулар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%81%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 491] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%81%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 1432] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%81%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 6809] |- |192 |[[Қыпшақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1104] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2386] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 22240] |- |193 |[[Жылқы малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 934] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3046] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 30797] |- |194 |[[Мәдениет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 696] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 1640] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 8516] |- |195 |[[Жетіқарақшы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 1209] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 2459] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 16302] |- |196 |[[Құралай Заманбекқызы Нұрқаділова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2197] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2315] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3211] |- |197 |[[Арғын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 1010] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 3301] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 21413] |- |198 |[[Қазақстанның биік тау шыңдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B8%D1%96%D0%BA_%D1%82%D0%B0%D1%83_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1159] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B8%D1%96%D0%BA_%D1%82%D0%B0%D1%83_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1499] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B8%D1%96%D0%BA_%D1%82%D0%B0%D1%83_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 4895] |- |199 |[[Жер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 1076] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 1801] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 10788] |- |200 |[[Күнбағыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%81 112] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%81 1263] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%81 2660] |- |201 |[[Энеолит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 624] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 1479] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 6130] |- |202 |[[Ақпарат-коммуникация технологиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82-%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 429] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82-%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1416] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82-%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 5817] |- |203 |[[Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 1125] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 1680] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 5297] |- |204 |[[География]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F 550] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F 1588] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F 7080] |- |205 |[[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 1097] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 1959] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 16958] |- |206 |[[Шығыс Қазақстан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 741] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2369] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 15970] |- |207 |[[Ұлпан (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1064] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 2366] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 38968] |- |208 |[[Санау жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 873] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 1501] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 4028] |- |209 |[[Сын есім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 1021] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 1768] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 15677] |- |210 |[[Сырым Датұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2975] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3629] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 23954] |- |211 |[[Қазақ халқының ұлттық тағам түрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 977] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1631] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 14307] |- |212 |[[Қазақстан өзендері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 853] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1868] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 17675] |- |213 |[[Мұхаметжан Тынышбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 984] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1883] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 10574] |- |214 |[[Қазақстан қалалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 869] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3036] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 21218] |- |215 |[[Саясаттану]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 391] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 1290] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 5476] |- |216 |[[Қытай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 877] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 3412] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 19904] |- |217 |[[Компьютерлік желі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%96 661] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%96 1550] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%96 6664] |- |218 |[[Көшпенділер (трилогия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 934] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 2067] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 12995] |- |219 |[[Әбіш Кекілбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1041] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2192] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 25127] |- |220 |[[Қалың елім, қазағым, қайран жұртым (өлең)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BC%2C_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BC%2C_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D1%80%D1%82%D1%8B%D0%BC_%28%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%29 449] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BC%2C_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BC%2C_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D1%80%D1%82%D1%8B%D0%BC_%28%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%29 1176] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BC%2C_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BC%2C_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D1%80%D1%82%D1%8B%D0%BC_%28%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%29 2608] |- |221 |[[Мезолит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 558] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 1283] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 4431] |- |222 |[[Ғылым]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC 477] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC 1550] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC 6351] |- |223 |[[Еуропа]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 828] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 2108] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 19275] |- |224 |[[Қажымұқан Мұңайтпасұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 888] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2407] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 37688] |- |225 |[[Шымкент]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 643] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 1929] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 11717] |- |226 |[[Әмір Темір]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 1074] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 2471] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 25984] |- |227 |[[Химиялық элементтердің периодтық жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 578] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 1729] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 10766] |- |228 |[[Баланы қырқынан шығару]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 881] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 3032] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 23274] |- |229 |[[Қорғалжын қорығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 652] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 1309] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 9327] |- |230 |[[Бердібек Ыдырысұлы Соқпақбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1170] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2011] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 19772] |- |231 |[[Құрманғазы Сағырбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1265] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2216] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 29129] |- |232 |[[Махаббат, қызық мол жылдар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 780] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 3652] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 20640] |- |233 |[[Қазақстан көлдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 680] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1359] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 20527] |- |234 |[[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 865] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 3214] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 9106] |- |235 |[[Моңғол империясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1220] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1831] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 18122] |- |236 |[[Қазақстандағы парламент сайлауы (2026)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282026%29 646] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282026%29 10590] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282026%29 10689] |- |237 |[[Бәйтерек (монумент)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 726] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 1713] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 23582] |- |238 |[[АҚШ штаттарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 792] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2826] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 16875] |- |239 |[[Қазақ ұлттық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 702] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2662] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 14445] |- |240 |[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 721] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2501] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 26443] |- |241 |[[Экология]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 403] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 1347] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 7059] |- |242 |[[Ілияс Есенберлин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 866] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 1682] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 10993] |- |243 |[[Ұлытау облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 779] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2688] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11566] |- |244 |[[Мұстафа Шоқай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 1145] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 2318] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 24228] |- |245 |[[Ұшқан ұя]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 846] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 2006] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 26974] |- |246 |[[Педагогика]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0 343] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1339] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0 5896] |- |247 |[[Мүшел жас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 725] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 2956] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 20448] |- |248 |[[Ақуыз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%83%D1%8B%D0%B7 577] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%83%D1%8B%D0%B7 1316] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%83%D1%8B%D0%B7 6778] |- |249 |[[Қадыр Мырза Әлі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 922] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 1795] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 22784] |- |250 |[[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 1035] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 2330] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 22842] |- |251 |[[Шерхан Мұртазаұлы Мұртаза]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 840] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 1821] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 27592] |- |252 |[[Темір дәуірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 481] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 1263] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 8090] |- |253 |[[Зат есім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 772] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 1777] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 21123] |- |254 |[[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 752] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1664] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 11100] |- |255 |[[Құмырсқалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%80%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 226] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%80%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1203] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%80%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 8227] |- |256 |[[:Санат:Қазақтың ұлттық ойындары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 787] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1547] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 21158] |- |257 |[[Үлгі:ПозКарта Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 993] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2251] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 10738] |- |258 |[[Қыз Жібек (фильм)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 334] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 1259] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 7048] |- |259 |[[Қабдеш Жұмаділов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 899] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1970] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 16435] |- |260 |[[Мәтін]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 595] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 1477] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 9051] |- |261 |[[Жасыбай (көл)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 71] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 1098] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 2049] |- |262 |[[Ежелгі Мысыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80 603] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80 1309] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80 5856] |- |263 |[[Уикипедия:Анықтама]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 747] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 2239] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 8709] |- |264 |[[Қазақстан мемлекеттік рәміздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 576] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1707] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 19495] |- |265 |[[Қазақстан жол белгілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 673] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2590] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 16977] |- |266 |[[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздік күні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 644] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 1602] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 56317] |- |267 |[[Географиялық зерттеу әдістері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D3%99%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 210] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D3%99%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1035] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D3%99%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 2854] |- |268 |[[Аңырақай шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 959] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 2005] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 15221] |- |269 |[[Аяз би (ертегі)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%8F%D0%B7_%D0%B1%D0%B8_%28%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%29 192] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%8F%D0%B7_%D0%B1%D0%B8_%28%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%29 1065] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%8F%D0%B7_%D0%B1%D0%B8_%28%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%29 3286] |- |270 |[[Райымбек батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 757] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 1657] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 10501] |- |271 |[[Ғабиден Мұстафин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 1231] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 1579] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 7750] |- |272 |[[ДНҚ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 794] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 1872] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 10957] |- |273 |[[Шарын шатқалы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 605] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 1428] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 9324] |- |274 |[[Мемлекет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 659] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 1467] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 7730] |- |275 |[[Компьютер жадысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%81%D1%8B 831] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%81%D1%8B 1141] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%81%D1%8B 2030] |- |276 |[[Азаматтық құқық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 655] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 1230] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 6016] |- |277 |[[Айдос Сәкенұлы Мырзахметов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%BE%D1%81_%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 1216] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%BE%D1%81_%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 1216] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%BE%D1%81_%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 1216] |- |278 |[[Экономика]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0 412] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1192] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0 4281] |- |279 |[[Өзбекстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 570] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1839] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 11885] |- |280 |[[Ғұндар мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 540] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 1206] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 13101] |- |281 |[[Наурызым қорығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BC_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 632] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BC_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 1162] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BC_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 8473] |- |282 |[[Ресей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 743] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 3008] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 16710] |- |283 |[[Қазақ газеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 911] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 1566] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 13537] |- |284 |[[Менің атым Қожа (хикаят)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 1078] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 1784] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 18070] |- |285 |[[Адай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 691] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 2403] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 14451] |- |286 |[[Санжар Керімбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1098] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 2175] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 12742] |- |287 |[[Кеңес Үмбетжанұлы Биекенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D2%AE%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 32] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D2%AE%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 890] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D2%AE%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 943] |- |288 |[[Моғолстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1300] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1757] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 16782] |- |289 |[[Жошы хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 890] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1979] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 14228] |- |290 |[[Қазақстан Республикасының заңдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 612] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1773] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 9125] |- |291 |[[Ақпарат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82 529] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82 1190] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82 4563] |- |292 |[[Құқық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 374] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 1701] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 6633] |- |293 |[[Септік жалғау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 563] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 1387] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 13577] |- |294 |[[Лай суға май бітпес қой өткенге...]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D1%83%D2%93%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D1%96%D1%82%D0%BF%D0%B5%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D0%B9_%D3%A9%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5... 921] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D1%83%D2%93%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D1%96%D1%82%D0%BF%D0%B5%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D0%B9_%D3%A9%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5... 1180] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D1%83%D2%93%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D1%96%D1%82%D0%BF%D0%B5%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D0%B9_%D3%A9%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5... 2239] |- |295 |[[Жеті қазына]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 788] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 2165] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 18406] |- |296 |[[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 657] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2263] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 14553] |- |297 |[[Қобыланды батыр (жыр)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%28%D0%B6%D1%8B%D1%80%29 1080] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%28%D0%B6%D1%8B%D1%80%29 1451] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%28%D0%B6%D1%8B%D1%80%29 6615] |- |298 |[[Процессор]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D1%80%D0%BE%D1%86%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%BE%D1%80 761] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%80%D0%BE%D1%86%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%BE%D1%80 1258] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D1%80%D0%BE%D1%86%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%BE%D1%80 4177] |- |299 |[[Жоңғар шапқыншылығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 600] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 1437] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 10714] |- |300 |[[Қырғызстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 520] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1790] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 9878] |- |301 |[[Біржан Қожағұлұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 895] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1681] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9540] |- |302 |[[Қазақ-жоңғар соғыстары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 686] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1515] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 7808] |- |303 |[[Өсімдіктер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 608] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 1427] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 9116] |- |304 |[[Батыс Қазақстан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 601] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1872] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 13338] |- |305 |[[Уикипедия:Форум/Қателер туралы хабарлау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 873] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 2058] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 7479] |- |306 |[[Халық саны бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 732] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1836] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 23617] |- |307 |[[Салауат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 594] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 2269] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 18109] |- |308 |[[Барыс (жануар)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%29 531] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%29 1255] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%29 7914] |- |309 |[[Сұлтанмахмұт Торайғыров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 718] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 1918] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 24885] |- |310 |[[Қырғи қабақ соғысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 779] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 1218] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 9658] |- |311 |[[Қазақстан ұлттық парктерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 739] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1292] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8300] |- |312 |[[Сарматтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 535] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 1191] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 10366] |- |313 |[[Құдайберген Қуанұлы Жұбанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 446] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1237] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7984] |- |314 |[[Мәдениеттану]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 270] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 968] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 5612] |- |315 |[[Қазақстан ғалымдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 237] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1038] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 4414] |- |316 |[[Мәншүк Жиенғалиқызы Мәметова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 440] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1517] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 16403] |- |317 |[[Ескендір (поэма)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 1212] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 1819] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 8718] |- |318 |[[Айша бибі кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 796] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1513] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 14473] |- |319 |[[Ас қорыту жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 1200] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 1723] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 10986] |- |320 |[[Қазақша Уикипедия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 891] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 2567] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 9786] |- |321 |[[Асан қайғы Сәбитұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1770] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2581] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 16244] |- |322 |[[Тәуке хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1111] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1964] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 18987] |- |323 |[[Оғыздар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80 807] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80 1201] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80 5992] |- |324 |[[Хасан Алпысбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BB%D0%BF%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 243] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BB%D0%BF%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 904] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BB%D0%BF%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1603] |- |325 |[[Екпін]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BA%D0%BF%D1%96%D0%BD 858] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D0%BF%D1%96%D0%BD 1180] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BA%D0%BF%D1%96%D0%BD 4846] |- |326 |[[Жүйелік блок]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BA 1160] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BA 1468] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BA 5595] |- |327 |[[Еркебұлан Ролланұлы Мырзабек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA 719] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA 1629] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA 6340] |- |328 |[[Абайдың қара сөздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 796] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1597] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 12521] |- |329 |[[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 558] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 1504] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 16685] |- |330 |[[Мұхтар Мұқанұлы Мағауин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 707] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 1770] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 23158] |- |331 |[[Сөйлем мүшелері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 801] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1544] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 19294] |- |332 |[[Жусан иісі (повесть)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 926] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 1809] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 18534] |- |333 |[[Алланың есімдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 669] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2274] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 17615] |- |334 |[[Адам анатомиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 374] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1147] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 3762] |- |335 |[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 685] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3095] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 26252] |- |336 |[[Тынымбай Төлепбайұлы Қарин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 182] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 1881] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 3308] |- |337 |[[Қарағанды облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 587] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1914] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11446] |- |338 |[[Шешендік өнер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80 520] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80 1115] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80 4987] |- |339 |[[Ерте темір дәуірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D0%B5_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 372] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D0%B5_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 967] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D0%B5_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 7506] |- |340 |[[Уикипедия:Қауым порталы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 679] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 1901] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 7161] |- |341 |[[Тәуелдік жалғау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 502] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 1155] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 10551] |- |342 |[[Қазақстан Республикасының Тіл туралы Заңы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D1%96%D0%BB_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%97%D0%B0%D2%A3%D1%8B 452] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D1%96%D0%BB_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%97%D0%B0%D2%A3%D1%8B 1089] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D1%96%D0%BB_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%97%D0%B0%D2%A3%D1%8B 5763] |- |343 |[[Аманкелді Үдербайұлы Иманов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 533] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1353] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7818] |- |344 |[[Әбілхан Қастеев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2 460] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2 1234] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2 18567] |- |345 |[[Тұрар Рысқұлов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 718] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1663] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 16611] |- |346 |[[Микроскоп]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BA%D1%80%D0%BE%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BF 194] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BA%D1%80%D0%BE%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BF 881] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BA%D1%80%D0%BE%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BF 4862] |- |347 |[[Қазақ шежірелерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 653] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2317] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 15667] |- |348 |[[Маңғыстау облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 574] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1710] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11350] |- |349 |[[Керей хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 773] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1829] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 16312] |- |350 |[[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 964] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 1794] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 20103] |- |351 |[[Бақытсыз Жамал]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 578] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 1632] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 23471] |- |352 |[[Америка Құрама Штаттары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 678] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1878] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 16777] |- |353 |[[Солтүстік Америка]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 679] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1208] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 8915] |- |354 |[[Биология]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 377] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 1333] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 6796] |- |355 |[[Эргономика]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D1%80%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0 107] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D1%80%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0 833] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D1%80%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1775] |- |356 |[[Жаныс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 676] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 2158] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 10940] |- |357 |[[Хан Тәңірі шыңы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%96_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D1%8B 428] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%96_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D1%8B 1262] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%96_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D1%8B 4994] |- |358 |[[Қыркүйек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA 255] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA 1057] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA 2035] |- |359 |[[Тәнеке Нұралы Дөсетұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%A9%D1%81%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 591] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%A9%D1%81%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 931] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%A9%D1%81%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2134] |- |360 |[[ChatGPT]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=ChatGPT 483] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ChatGPT 1292] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=ChatGPT 8450] |- |361 |[[Алтай таулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 691] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1346] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 7751] |- |362 |[[Кіші жүз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 738] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 2053] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 14489] |- |363 |[[Тыныс алу жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D0%BB%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 667] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D0%BB%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 1207] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D0%BB%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 12610] |- |364 |[[Ақтөбе облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 523] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1847] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10565] |- |365 |[[Құндылық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 470] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 1067] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 5344] |- |366 |[[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 552] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1815] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 8968] |- |367 |[[Абай облысындағы өрт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D1%80%D1%82 198] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D1%80%D1%82 1066] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D1%80%D1%82 1774] |- |368 |[[Хақназар хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1188] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2109] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 18115] |- |369 |[[Бұлшық ет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82 517] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82 1094] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82 10132] |- |370 |[[Анатомия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F 192] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F 986] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F 2784] |- |371 |[[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 617] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 1548] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 19406] |- |372 |[[Ысты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 567] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 2330] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 11376] |- |373 |[[Исатай Тайманұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 614] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1443] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13765] |- |374 |[[Сырдария]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 528] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 1382] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 10983] |- |375 |[[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 516] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 1762] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 6646] |- |376 |[[Жаратылыстану ғылымдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 225] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1034] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 3981] |- |377 |[[Қазақстан астанасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 592] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1056] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 7071] |- |378 |[[Әлия Нұрмұхамедқызы Молдағұлова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 466] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1407] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 20789] |- |379 |[[Sadraddin]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Sadraddin 764] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Sadraddin 3539] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Sadraddin 9014] |- |380 |[[Қатысушы:Орел Карл/зертхана]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3A%D0%9E%D1%80%D0%B5%D0%BB_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%2F%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 229] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3A%D0%9E%D1%80%D0%B5%D0%BB_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%2F%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 762] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3A%D0%9E%D1%80%D0%B5%D0%BB_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%2F%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 777] |- |381 |[[Қазтуған Сүйінішұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2274] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2726] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9027] |- |382 |[[Қызылорда облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 623] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1710] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9904] |- |383 |[[Қазақстан географиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 592] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1323] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 12476] |- |384 |[[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 778] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1962] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 11866] |- |385 |[[Албан руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 693] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 2080] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 12659] |- |386 |[[Жұлдыз Досбергенқызы Сүлейменова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 290] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1590] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 8447] |- |387 |[[Қазақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 602] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2375] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 16209] |- |388 |[[Қазақстанның ерте орта ғасырлардағы мемлекеттері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B5_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 431] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B5_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 976] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B5_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 8027] |- |389 |[[Еуразия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F 507] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F 1137] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F 7939] |- |390 |[[Қыпшақ хандығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 736] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 1254] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 14965] |- |391 |[[Дулат Бабатайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 459] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1159] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 18439] |- |392 |[[Наурызбай батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 560] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 1014] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 6195] |- |393 |[[Жәнібек хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 759] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1814] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 14749] |- |394 |[[Қасым Аманжолов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1442] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 2232] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 13238] |- |395 |[[Әлімұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 671] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2064] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13041] |- |396 |[[Табын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 644] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 2216] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 12444] |- |397 |[[Олжас Омарұлы Сүлейменов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 543] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1411] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15874] |- |398 |[[Қарғын (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 766] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1711] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 10291] |- |399 |[[Әділет (партия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 541] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 6512] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 13923] |- |400 |[[Арыстанбаб]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 722] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 1826] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 11682] |- |401 |[[Сөз таптары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 552] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1295] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 13357] |- |402 |[[Домбыра]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 683] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 1416] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 19720] |- |403 |[[Қазақ хандығының құрылуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 1350] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 2619] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 21078] |- |404 |[[Рәбиға Сәтіғалиқызы Сыздық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D3%99%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0_%D0%A1%D3%99%D1%82%D1%96%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B 528] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D3%99%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0_%D0%A1%D3%99%D1%82%D1%96%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B 970] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D3%99%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0_%D0%A1%D3%99%D1%82%D1%96%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B 2998] |- |405 |[[:Сурет:Female and male anus.jpg]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AFemale_and_male_anus.jpg 787] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AFemale_and_male_anus.jpg 1372] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AFemale_and_male_anus.jpg 1446] |- |406 |[[Африка]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 571] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1344] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 11454] |- |407 |[[Азия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 574] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 1626] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 13513] |- |408 |[[Көкпар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BF%D0%B0%D1%80 269] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BF%D0%B0%D1%80 1072] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BF%D0%B0%D1%80 7212] |- |409 |[[Жамбыл облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 579] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1794] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11163] |- |410 |[[Қорғансыздың күні (әңгіме)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 693] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 1236] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 12290] |- |411 |[[Қазақ билері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 712] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1304] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 10353] |- |412 |[[Байұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 445] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1456] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7008] |- |413 |[[Ұстаз (цифрлық платформа)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 448] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 1798] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 4601] |- |414 |[[Фариза Оңғарсынова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 602] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1588] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 19084] |- |415 |[[Дулат Исабеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 878] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1610] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 15924] |- |416 |[[Жетісу облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 564] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1703] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9259] |- |417 |[[Құнанбай Өскенбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 327] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1381] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9624] |- |418 |[[Үстірт қорығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D1%96%D1%80%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 473] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D1%96%D1%80%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 935] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D1%96%D1%80%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 5668] |- |419 |[[Жыныстық қатынас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 565] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 2156] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 9187] |- |420 |[[Қазақ тіліндегі өсімдік атауларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 460] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1478] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 13820] |- |421 |[[Ақан сері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 665] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 1326] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 15738] |- |422 |[[Бесін намазы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 456] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 1903] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 15067] |- |423 |[[Қазіргі қызметтегі мемлекет және үкімет басшылары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%96%D1%80%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 687] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%96%D1%80%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1118] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%96%D1%80%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1457] |- |424 |[[Отбасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 342] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 1018] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 5245] |- |425 |[[Операциялық жүйелер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 647] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 1120] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 5939] |- |426 |[[Руслан Фатихұлы Жақсылықов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 577] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 968] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 2225] |- |427 |[[Әлем елдерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 581] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1604] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 11037] |- |428 |[[Ньютон заңдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%BE%D0%BD_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 475] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%BE%D0%BD_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 969] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%BE%D0%BD_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 6592] |- |429 |[[Домендік атау жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 1244] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 1348] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 2116] |- |430 |[[Олжас Абайұлы Бектенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 452] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1716] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4730] |- |431 |[[Батырлар жыры]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 483] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 1044] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 6755] |- |432 |[[Абай облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 591] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1712] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 8946] |- |433 |[[Бейімбет Жармағамбетұлы Майлин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 529] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 1254] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 18920] |- |434 |[[Сұңғыла]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 686] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 2239] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 9952] |- |435 |[[Тоғыз-құмалақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 558] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 1434] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 15927] |- |436 |[[Екінші дүниежүзілік соғыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 437] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 1439] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 18804] |- |437 |[[Руналық жазу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D1%83%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83 288] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D1%83%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83 833] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D1%83%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83 2715] |- |438 |[[Шешендік сөздер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 434] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 948] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 4959] |- |439 |[[Бас сүйек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA 360] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA 948] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA 4262] |- |440 |[[Ұлыбритания]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 436] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 1419] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 8203] |- |441 |[[Әл-Фатиха сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 512] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1806] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 20959] |- |442 |[[Дулат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 619] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 1965] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 14156] |- |443 |[[Ақпараттық қауіпсіздік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 349] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 991] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 6673] |- |444 |[[Ақтөбе]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 455] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 1447] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 10525] |- |445 |[[Киіз үй]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 758] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 1487] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 20080] |- |446 |[[Саңырауқұлақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 644] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1110] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 8294] |- |447 |[[Аида Ғалымқызы Балаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 243] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1405] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 3551] |- |448 |[[Алғашқы ұстаз (кітап)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%88%D2%9B%D1%8B_%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%29 657] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%88%D2%9B%D1%8B_%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%29 964] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%88%D2%9B%D1%8B_%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%29 1526] |- |449 |[[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 548] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2266] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 9881] |- |450 |[[Қасым-Жомарт Тоқаев отбасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 573] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 2218] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 7385] |- |451 |[[Тоқылдақ тұқымдастар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 72] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 713] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 1812] |- |452 |[[Қарақытай мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 658] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 1114] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 10316] |- |453 |[[Қазақ графикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 332] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 996] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 3831] |- |454 |[[Латын әліпбиі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 331] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 968] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 3382] |- |455 |[[Ертіс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 463] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 1202] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 9876] |- |456 |[[:Сурет:Қазақстан картасы.png]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B.png 657] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B.png 1196] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B.png 4819] |- |457 |[[Қазақстан климаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 199] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 843] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 5226] |- |458 |[[Табылды Досымов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 475] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 2227] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 11226] |- |459 |[[Нұрлыбек Машбекұлы Нәлібаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 388] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1694] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 7736] |- |460 |[[Тоныкөк]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D0%BA%D3%A9%D0%BA 389] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D0%BA%D3%A9%D0%BA 897] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D0%BA%D3%A9%D0%BA 3258] |- |461 |[[Ұлы жүз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 575] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 1752] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 13270] |- |462 |[[Түркілер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 502] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 1304] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 9074] |- |463 |[[Жануарлар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 543] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 1272] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 10253] |- |464 |[[Шөмекей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 520] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 1894] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 9536] |- |465 |[[Қазақстан туы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 448] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 1294] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 15057] |- |466 |[[Кенен Әзірбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B7%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 747] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B7%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1159] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B7%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5132] |- |467 |[[Қосөзен (өркениет)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD_%28%D3%A9%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%29 470] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD_%28%D3%A9%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%29 905] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD_%28%D3%A9%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%29 2786] |- |468 |[[Тоқтар Оңғарбайұлы Әубәкіров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 646] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 2487] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 39952] |- |469 |[[Күнделік.кз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 478] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 1527] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 76842] |- |470 |[[Геродот]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D1%82 215] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D1%82 784] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D1%82 4667] |- |471 |[[Алтынемел ұлттық паркі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%96 331] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%96 889] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%96 5942] |- |472 |[[Метафора]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%B0 724] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%B0 1128] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%B0 9858] |- |473 |[[Туыстық атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 476] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1993] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 21134] |- |474 |[[Мәңгілік бала бейне]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 832] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 1340] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 16182] |- |475 |[[Ақпараттың өлшем бірліктері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%88%D0%B5%D0%BC_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 475] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%88%D0%B5%D0%BC_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 773] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%88%D0%B5%D0%BC_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1413] |- |476 |[[Қазақстанның Қызыл кітабы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 792] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 1059] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 7878] |- |477 |[[Орта жүз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 536] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 1705] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 11453] |- |478 |[[Төлен Әбдік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 664] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 1289] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 7770] |- |479 |[[Сарыарқа (Солтүстік Қазақ жазығы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 565] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 1146] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 8888] |- |480 |[[Публицистикалық стиль]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 523] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 940] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 8057] |- |481 |[[Бөгенбай батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 496] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 1868] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 9382] |- |482 |[[Үндестік заңы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D1%8B 418] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D1%8B 868] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D1%8B 4102] |- |483 |[[Сөз тіркесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 563] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 991] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 13914] |- |484 |[[Руслан Тай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 352] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 1699] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 5515] |- |485 |[[Аяз би Жаманұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%8F%D0%B7_%D0%B1%D0%B8_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 195] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%8F%D0%B7_%D0%B1%D0%B8_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 771] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%8F%D0%B7_%D0%B1%D0%B8_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2329] |- |486 |[[Қызғалдақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B 681] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B 1090] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B 18163] |- |487 |[[Қожа]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 593] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 1773] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 12340] |- |488 |[[Қаратау қорығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 409] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 788] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 5456] |- |489 |[[Есім хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1505] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2224] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 16429] |- |490 |[[Қызылорда]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 498] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 1417] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 9953] |- |491 |[[Павлодар облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 418] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1121] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 6488] |- |492 |[[Тұран ойпаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B9%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 783] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B9%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 1044] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B9%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 4818] |- |493 |[[Мұхит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 660] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 1293] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 11796] |- |494 |[[Елім-ай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B0%D0%B9 190] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B0%D0%B9 928] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B0%D0%B9 5075] |- |495 |[[Шахмұрат Мүтәліп]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 712] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 1921] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 5707] |- |496 |[[Бұқар жырау Қалқаманұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2441] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3037] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 16820] |- |497 |[[Дүние жүзінің саяси картасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B 448] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B 894] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B 5063] |- |498 |[[Өсімдік ұлпасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D2%B1%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%81%D1%8B 357] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D2%B1%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%81%D1%8B 866] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D2%B1%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%81%D1%8B 4012] |- |499 |[[Батыс Алтай қорығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 404] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 760] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 5097] |- |500 |[[Әдебиет теориясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D1%82%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 301] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D1%82%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 815] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D1%82%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 3351] |- |501 |[[Су]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83 280] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83 1449] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83 8770] |- |502 |[[Қаракесек (Арғын)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 473] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 1900] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 11298] |- |503 |[[Жұмбақтас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 214] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 1178] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 8841] |- |504 |[[Хан Шатыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 507] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 797] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 4884] |- |505 |[[Қара тоқылдақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B 39] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B 614] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B 749] |- |506 |[[Медицина]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0 316] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0 1386] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0 4928] |- |507 |[[Құстар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 290] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 929] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 10560] |- |508 |[[Өскемен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 451] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 1446] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 7837] |- |509 |[[Ұлпа]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0 256] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0 849] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0 4085] |- |510 |[[Геодезия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D1%8F 319] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D1%8F 673] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D1%8F 1744] |- |511 |[[Үндістан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 519] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1281] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 12416] |- |512 |[[Орал]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 391] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 1245] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 7641] |- |513 |[[Қазақстандағы саяси партиялар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 532] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 2516] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 10073] |- |514 |[[Орфография]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%84%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F 254] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%84%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F 755] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%84%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F 3575] |- |515 |[[Морфология (лингвистика)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D1%80%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%28%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%29 334] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D1%80%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%28%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%29 886] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D1%80%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%28%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%29 6368] |- |516 |[[Сайын Мұратбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1249] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1805] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 13316] |- |517 |[[Әбілқайыр хандығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 834] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 1271] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 1780] |- |518 |[[Отырар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 550] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 1271] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 14464] |- |519 |[[Интернет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82 470] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82 974] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82 6268] |- |520 |[[Қазақстан соғыстан кейінгі кезеңде]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D0%B4%D0%B5 191] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D0%B4%D0%B5 681] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D0%B4%D0%B5 5528] |- |521 |[[Бактериялар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 412] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 975] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 7617] |- |522 |[[Алаш қозғалысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 477] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1092] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 7549] |- |523 |[[Жанар Асылбекқызы Дұғалова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 655] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1129] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4464] |- |524 |[[Қайрат Нұртас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 916] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 2040] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 11857] |- |525 |[[Сөз табы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 363] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 1070] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 11707] |- |526 |[[Нұртас Дәндібайұлы Оңдасынов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 830] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1387] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3794] |- |527 |[[Оңтүстік Америка]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 598] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1158] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 10839] |- |528 |[[Желтоқсан көтерілісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 534] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 1326] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 56681] |- |529 |[[Көңіл шай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 487] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 1577] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 10355] |- |530 |[[Буын үндестігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%83%D1%8B%D0%BD_%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96 371] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%83%D1%8B%D0%BD_%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96 787] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%83%D1%8B%D0%BD_%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96 3694] |- |531 |[[Шалкиіз Тіленшіұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2497] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2784] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8864] |- |532 |[[Үстеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 465] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 1259] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 17724] |- |533 |[[Мұрат Есжан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%95%D1%81%D0%B6%D0%B0%D0%BD 445] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%95%D1%81%D0%B6%D0%B0%D0%BD 845] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%95%D1%81%D0%B6%D0%B0%D0%BD 1152] |- |534 |[[Қазақстан Республикасының Ұлттық ұланы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 433] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 2860] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 9560] |- |535 |[[Менің атым Қожа (фильм)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 640] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 1177] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 10344] |- |536 |[[Жапония]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 507] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 1392] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 13767] |- |537 |[[Сұлтанбек Қожанұлы Қожанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 252] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 836] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3744] |- |538 |[[Жұмабек Ахметұлы Тәшенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 598] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1369] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 14411] |- |539 |[[Қасым ханның қасқа жолы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 626] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 1064] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 10316] |- |540 |[[Адам қаңқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D2%9B%D0%B0%D2%A3%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 336] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D2%9B%D0%B0%D2%A3%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 829] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D2%9B%D0%B0%D2%A3%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 6834] |- |541 |[[Білге қаған]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 404] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 832] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 3665] |- |542 |[[Қазақ әдебиеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 283] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 937] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 6707] |- |543 |[[Қазақстан Республикасының Үкіметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 383] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 1096] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 5968] |- |544 |[[Түрік руна жазбалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%80%D1%83%D0%BD%D0%B0_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 327] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%80%D1%83%D0%BD%D0%B0_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 859] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%80%D1%83%D0%BD%D0%B0_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3732] |- |545 |[[Аминқышқылдар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 318] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 789] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 5131] |- |546 |[[Асқазан аурулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 493] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1683] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 13877] |- |547 |[[Ертегі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96 306] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96 1295] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96 5275] |- |548 |[[Байлар-Жандар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 622] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1244] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 5813] |- |549 |[[Ақмола облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 457] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1387] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 8868] |- |550 |[[Руслан Бөлебай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 161] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 788] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 4523] |- |551 |[[Шымбұлақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B 131] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B 775] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B 6037] |- |552 |[[Қазақтың боғауыз сөздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 495] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1778] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 12032] |- |553 |[[Мәңгілік ел қақпасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%81%D1%8B 156] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%81%D1%8B 731] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%81%D1%8B 17310] |- |554 |[[Ноғай Ордасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 831] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 2161] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 2773] |- |555 |[[Еуропа мемлекеттерінің және тәуелді аймақтарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 344] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1033] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9227] |- |556 |[[Шыңғыс Төреқұлұлы Айтматов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 860] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 1582] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 16650] |- |557 |[[Сүйінбай Аронұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 449] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1081] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15746] |- |558 |[[Таз руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 439] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 1476] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 7410] |- |559 |[[Түркия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 430] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 1342] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 9641] |- |560 |[[Болыс болдым, мінеки...]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%BC%2C_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%B8... 632] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%BC%2C_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%B8... 774] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%BC%2C_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%B8... 2496] |- |561 |[[Ұлы Отан соғысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 459] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 1205] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 21216] |- |562 |[[Диуани лұғат ат-түрк]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%BB%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%B0%D1%82-%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA 845] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%BB%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%B0%D1%82-%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA 1158] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%BB%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%B0%D1%82-%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA 4547] |- |563 |[[Фернан Магеллан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD 432] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD 779] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD 3737] |- |564 |[[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 353] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 1705] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 4963] |- |565 |[[Лиро-эпостық жырлар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%B8%D1%80%D0%BE-%D1%8D%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 88] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B8%D1%80%D0%BE-%D1%8D%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 634] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%B8%D1%80%D0%BE-%D1%8D%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 3420] |- |566 |[[Көшпелiлер немесе дала өркениетi]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BBi%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%81%D0%B5_%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D3%A9%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82i 353] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BBi%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%81%D0%B5_%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D3%A9%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82i 774] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BBi%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%81%D0%B5_%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D3%A9%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82i 4394] |- |567 |[[Жалайыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 500] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 1425] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 10401] |- |568 |[[Тұсаукесер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 553] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 1398] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 14313] |- |569 |[[Қазақстан Республикасының Қарулы Күштеріндегі әскери атақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 476] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1123] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 6512] |- |570 |[[:Санат:Қазақстан әншілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 480] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1696] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 11848] |- |571 |[[Жетісу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83 414] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83 1022] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83 8051] |- |572 |[[Қарағанды]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 491] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 1574] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 7820] |- |573 |[[Есімдік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 482] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 1063] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 15532] |- |574 |[[Қан мен тер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 529] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 1130] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 11849] |- |575 |[[Алгоритм]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BC 223] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BC 737] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BC 5511] |- |576 |[[Мақала]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 544] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 956] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 7435] |- |577 |[[Қой]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9 160] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9 901] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9 5371] |- |578 |[[Кәмшат Жолдыбаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 504] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1324] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 5668] |- |579 |[[Қалқаман Айымғазыұлы Сарин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 508] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 954] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 6493] |- |580 |[[Республика күні (Қазақстан)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 1520] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 1892] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 26311] |- |581 |[[Қазақстан вице-президенті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%B5-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 271] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%B5-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 1143] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%B5-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 1143] |- |582 |[[Жұлдыз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 381] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 1319] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 7361] |- |583 |[[Қазақтың би-шешендері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B8-%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 355] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B8-%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 837] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B8-%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 4127] |- |584 |[[Сақиналар әміршісі (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D3%99%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 449] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D3%99%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 756] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D3%99%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1623] |- |585 |[[Қаңлы (тайпа)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 357] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 1230] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 7374] |- |586 |[[Қан топтары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 433] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1180] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 10269] |- |587 |[[Малайсары батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 445] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 769] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 2343] |- |588 |[[Кемел Ақышұлы Ақышев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D0%90%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D2%9B%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B2 256] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D0%90%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D2%9B%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B2 733] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D0%90%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D2%9B%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B2 5234] |- |589 |[[Ақтау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 363] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 1169] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 7683] |- |590 |[[Серікжан Сейітжанұлы Сейітжанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 162] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 910] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3552] |- |591 |[[Нұрлы Асылбекұлы Бектұрсынов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 41] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 723] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1057] |- |592 |[[Қазақстан тарихы (ғылым)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B_%28%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%29 192] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B_%28%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%29 750] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B_%28%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%29 3837] |- |593 |[[Моңғол шапқыншылығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 644] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 922] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 10765] |- |594 |[[Шылау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 522] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 939] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 14030] |- |595 |[[Орхон жазба ескерткіштері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%85%D0%BE%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 247] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%85%D0%BE%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 599] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%85%D0%BE%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1851] |- |596 |[[Сіргелі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 493] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 1699] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 10976] |- |597 |[[Баян Мақсатқызы Алагөзова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 407] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1089] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 9147] |- |598 |[[Шақшақ Жәнібек батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 462] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 806] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 2476] |- |599 |[[Жай сан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D0%B0%D0%BD 364] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D0%B0%D0%BD 880] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D0%B0%D0%BD 5188] |- |600 |[[Табиғат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82 310] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82 768] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82 10995] |- |601 |[[Жылқы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B 267] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B 902] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B 8580] |- |602 |[[Жайық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 392] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 1015] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 8510] |- |603 |[[Физика]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B0 222] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B0 800] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B0 4086] |- |604 |[[Уикипедия:Telegram]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 443] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 1248] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 5552] |- |605 |[[Ислам]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 559] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 1256] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 11611] |- |606 |[[Керей (тайпа)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 494] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 1503] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 9119] |- |607 |[[Әдібай Табылдиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 223] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 645] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 2682] |- |608 |[[Бозжыра шатқалы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D0%B7%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 279] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%B7%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 982] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D0%B7%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 4618] |- |609 |[[Шеркеш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 413] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 1554] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 9534] |- |610 |[[Халел Досмұхамедов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 422] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 971] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 7050] |- |611 |[[Географиялық карта]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0 469] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0 803] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0 3457] |- |612 |[[Атырау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 408] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 1105] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 6317] |- |613 |[[Қоғам]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%BC 344] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%BC 831] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%BC 4937] |- |614 |[[Қазақстанның автомобиль нөмірлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 394] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1982] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 10400] |- |615 |[[Маслоудың қажетсіну пирамидасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%BE%D1%83%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%83_%D0%BF%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 387] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%BE%D1%83%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%83_%D0%BF%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 761] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%BE%D1%83%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%83_%D0%BF%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 3516] |- |616 |[[Уикипедия:Видео сабақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 463] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1313] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 5795] |- |617 |[[:Санат:Қазақстан таулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 256] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 714] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 4547] |- |618 |[[Міржақып. Оян, Қазақ (фильм, 2023)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 440] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 1400] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 8563] |- |619 |[[Солтүстік Қазақстан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 458] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1277] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 7516] |- |620 |[[Меңіреу құр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%83_%D2%9B%D2%B1%D1%80 36] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%83_%D2%9B%D2%B1%D1%80 553] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%83_%D2%9B%D2%B1%D1%80 735] |- |621 |[[Латын тілі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 338] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 962] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 3943] |- |622 |[[Сан есім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 415] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 920] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 12980] |- |623 |[[Исатай-Махамбет көтерілісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 543] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 964] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 17228] |- |624 |[[Тырнақша]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0 318] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0 1006] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0 5751] |- |625 |[[Елена Андреевна Рыбакина]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B0_%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%A0%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D0%B0 180] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B0_%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%A0%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D0%B0 589] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B0_%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%A0%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D0%B0 1319] |- |626 |[[Есет Көтібарұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 490] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1836] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14228] |- |627 |[[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 326] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1346] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 7382] |- |628 |[[Аустралия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 422] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 1020] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 8048] |- |629 |[[Мекемтас Мырзахметұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 405] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 908] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4433] |- |630 |[[Алаш Орда]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 421] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 1052] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 13276] |- |631 |[[Біріккен сөздер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 252] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 729] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 5500] |- |632 |[[Домалақ ана]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 392] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 1659] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 7911] |- |633 |[[Етістік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 457] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 1017] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 13776] |- |634 |[[Бурабай ұлттық паркі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%96 307] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%96 738] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%96 4350] |- |635 |[[Ауызекі сөйлеу тілінің стилі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%B7%D0%B5%D0%BA%D1%96_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%96 441] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%B7%D0%B5%D0%BA%D1%96_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%96 758] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%B7%D0%B5%D0%BA%D1%96_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%96 4815] |- |636 |[[Батыс Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 354] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1166] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 10730] |- |637 |[[:Санат:Қазақстан суретшілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 205] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 665] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 5356] |- |638 |[[Шанышқылы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 460] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 1500] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 7696] |- |639 |[[Қазақ фольклортану ғылымы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%84%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D1%8B 264] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%84%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D1%8B 580] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%84%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D1%8B 2154] |- |640 |[[Ежелгі Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 148] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 651] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2997] |- |641 |[[Өт айдайтын дәрілер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 366] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 1444] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 8416] |- |642 |[[Алакөл (көл)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 238] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 1454] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 10499] |- |643 |[[Германия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 381] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 1064] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 8747] |- |644 |[[Сәбит Мұқанұлы Мұқанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 676] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1177] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 12001] |- |645 |[[Қараш-қараш оқиғасы (повесть)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88-%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 330] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88-%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 861] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88-%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 8080] |- |646 |[[Христофор Колумб]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%84%D0%BE%D1%80_%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D1%83%D0%BC%D0%B1 237] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%84%D0%BE%D1%80_%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D1%83%D0%BC%D0%B1 758] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%84%D0%BE%D1%80_%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D1%83%D0%BC%D0%B1 4682] |- |647 |[[Жалғау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 402] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 769] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 7154] |- |648 |[[Ахмет Қуанұлы Жұбанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 542] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1169] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15054] |- |649 |[[Алпамыс батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 312] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 1179] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 9085] |- |650 |[[Орфографиялық сөздік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%84%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 169] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%84%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 630] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%84%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 1435] |- |651 |[[1930—1933 жылдардағы Қазақстандағы ашаршылық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 389] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 1162] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 15684] |- |652 |[[Атырау облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 357] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1198] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 7502] |- |653 |[[Дастан Дәрібайұлы Оразбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 230] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1391] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 4852] |- |654 |[[Қостанай облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 296] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1116] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 6830] |- |655 |[[Тараз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 417] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 1139] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 8838] |- |656 |[[Жіктік жалғау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 376] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 1283] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 8354] |- |657 |[[Сиқым]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 419] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 1423] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 7652] |- |658 |[[Информатика]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%BD%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 212] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BD%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 789] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%BD%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 3507] |- |659 |[[Қапез Байғабылұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BF%D0%B5%D0%B7_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 311] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BF%D0%B5%D0%B7_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 777] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BF%D0%B5%D0%B7_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1993] |- |660 |[[Ит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%82 272] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%82 851] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%82 4291] |- |661 |[[Семей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 347] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 1069] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 6660] |- |662 |[[Әпке (драма)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 609] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 1023] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 17077] |- |663 |[[Тас дәуірінің хронологиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%85%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 199] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%85%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 642] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%85%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2337] |- |664 |[[Жоңғар хандығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 448] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 1059] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 7113] |- |665 |[[Ерлан Жақанұлы Қошанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 464] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1221] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4428] |- |666 |[[Жиембет жырау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 2684] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 3003] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 9472] |- |667 |[[Эпитет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82 617] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82 862] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82 7389] |- |668 |[[Ғылыми стиль]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 412] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 771] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 4819] |- |669 |[[Тарих]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85 217] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85 912] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85 3626] |- |670 |[[Нұрсұлтан Назарбаев отбасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 306] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 961] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 4660] |- |671 |[[Психологияның зерттеу әдістері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D3%99%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 261] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D3%99%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 626] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D3%99%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 3618] |- |672 |[[Әліби Тоқжанұлы Жангелдин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 416] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 1052] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 6974] |- |673 |[[Әлімхан Әбеуұлы Ермеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 433] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1028] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 9090] |- |674 |[[Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 669] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1636] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 11757] |- |675 |[[Қазақ тілі тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 130] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 648] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 4131] |- |676 |[[Салқам Жәңгір хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 772] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1345] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 13341] |- |677 |[[Қазақтың ұлттық ою-өрнегі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 490] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 968] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 14786] |- |678 |[[Химия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F 188] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F 831] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F 4875] |- |679 |[[Мұғалжар тауы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B 450] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B 863] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B 4562] |- |680 |[[Ақпан төңкерісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%96 557] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%96 725] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%96 6596] |- |681 |[[Сапарғали Ысқақұлы Бегалин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%AB%D1%81%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD 207] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%AB%D1%81%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD 592] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%AB%D1%81%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD 8047] |- |682 |[[Азия мемлекеттерінің және тәуелді аймақтарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 305] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 827] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4858] |- |683 |[[Дилемма]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BC%D0%B0 523] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BC%D0%B0 533] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BC%D0%B0 733] |- |684 |[[Жедел жады]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D0%B4%D1%8B 561] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D0%B4%D1%8B 766] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D0%B4%D1%8B 2060] |- |685 |[[Берел қорымы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BC%D1%8B 303] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BC%D1%8B 840] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BC%D1%8B 15093] |- |686 |[[Қазақстан темір жолы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 391] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 999] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 7531] |- |687 |[[Археология]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 148] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 585] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 2817] |- |688 |[[Қазақ жүздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 643] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1351] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 9945] |- |689 |[[Келінжан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD 389] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD 1359] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD 7622] |- |690 |[[Ми]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B8 504] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8 1046] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B8 9524] |- |691 |[[Батыс Рим империясының құлауы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A0%D0%B8%D0%BC_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B 109] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A0%D0%B8%D0%BC_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B 555] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A0%D0%B8%D0%BC_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B 1821] |- |692 |[[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 377] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 1197] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 6672] |- |693 |[[Сабырсыз, арсыз, еріншек...]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%B7%2C_%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%B7%2C_%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D0%B5%D0%BA... 382] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%B7%2C_%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%B7%2C_%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D0%B5%D0%BA... 574] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%B7%2C_%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%B7%2C_%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D0%B5%D0%BA... 1529] |- |694 |[[Қоректік тізбек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA 184] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA 608] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA 3467] |- |695 |[[Дина Кенжеқызы Нұрпейісова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 461] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1133] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 10604] |- |696 |[[Әлібек Сәкенұлы Қуантыров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 71] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 540] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 924] |- |697 |[[Дана Өмірбайқызы Нұржігітова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 353] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1113] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3702] |- |698 |[[Қазақ хандығының тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 428] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 1116] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 3158] |- |699 |[[Шапырашты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 384] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 1286] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 7727] |- |700 |[[Жезқазған]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 333] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 900] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 5490] |- |701 |[[Шешендік сөз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%81%D3%A9%D0%B7 347] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%81%D3%A9%D0%B7 2895] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%81%D3%A9%D0%B7 6672] |- |702 |[[Альберт Эйнштейн]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%82_%D0%AD%D0%B9%D0%BD%D1%88%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%BD 230] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%82_%D0%AD%D0%B9%D0%BD%D1%88%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%BD 701] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%82_%D0%AD%D0%B9%D0%BD%D1%88%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%BD 4201] |- |703 |[[Көңіл толқыны (күй)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 430] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 1110] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 6434] |- |704 |[[Қазақстан жеріндегі палеолит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 178] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 554] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 2630] |- |705 |[[Әдебиеттану]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 147] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 560] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 2210] |- |706 |[[Жұбаныш Жексенұлы Тоқсанбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 345] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1191] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 7509] |- |707 |[[Баскетбол]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 498] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 722] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 7618] |- |708 |[[Қазақстан Республикасының мемлекеттік шекарасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 306] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 849] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 6618] |- |709 |[[Қазақстан теңгесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 436] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 986] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 19524] |- |710 |[[Шортанбай Қанайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 470] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 778] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15326] |- |711 |[[BALA (Ninety One)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=BALA_%28Ninety_One%29 267] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=BALA_%28Ninety_One%29 1192] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=BALA_%28Ninety_One%29 4410] |- |712 |[[Мақал-мәтелдер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 361] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 1403] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 9332] |- |713 |[[Тынық мұхит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 437] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 899] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 8546] |- |714 |[[Жай сөйлем және оның түрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 338] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 683] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 8957] |- |715 |[[Сократ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82 297] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82 642] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82 2742] |- |716 |[[Прокариоттар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BE%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 245] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BE%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 634] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BE%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 2555] |- |717 |[[Қан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD 388] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD 765] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD 7382] |- |718 |[[Қазақстан халық кеңесінің мүшелері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 549] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 549] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 549] |- |719 |[[Дарын республикалық ғылыми-практикалық орталығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8-%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 482] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8-%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 784] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8-%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 3146] |- |720 |[[Қытай тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 356] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 742] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 6286] |- |721 |[[Бірінші Мемлекеттік Дума]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 302] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 664] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 10865] |- |722 |[[Көзімнің қарасы...]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 409] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 1296] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 11962] |- |723 |[[Нуклеин қышқылдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D1%83%D0%BA%D0%BB%D0%B5%D0%B8%D0%BD_%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 236] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D1%83%D0%BA%D0%BB%D0%B5%D0%B8%D0%BD_%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 609] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D1%83%D0%BA%D0%BB%D0%B5%D0%B8%D0%BD_%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 4166] |- |724 |[[Күн жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 495] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 813] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 7332] |- |725 |[[Матай (ру бірлестігі)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 424] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 1272] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 7347] |- |726 |[[Сыбайлас жемқорлық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%B6%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B 388] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%B6%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B 821] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%B6%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B 7454] |- |727 |[[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 298] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1711] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6558] |- |728 |[[Вирустар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%92%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 332] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 808] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%92%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 4621] |- |729 |[[Жүрек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA 404] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA 884] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA 8582] |- |730 |[[Әбунасыр Пернеханұлы Серіков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 178] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 733] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1897] |- |731 |[[Саясат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 292] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 708] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 4359] |- |732 |[[Мата атаулары мен түрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 362] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1867] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 8840] |- |733 |[[Нұрдәулет Игілікұлы Қилыбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%98%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B8%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9 417] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%98%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B8%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9 924] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%98%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B8%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9 3335] |- |734 |[[Органоидтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B8%D0%B4%D1%82%D0%B0%D1%80 262] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B8%D0%B4%D1%82%D0%B0%D1%80 666] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B8%D0%B4%D1%82%D0%B0%D1%80 2877] |- |735 |[[Ләйлә Сұлтанқызы Сеңгірбекова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D3%99%D0%B9%D0%BB%D3%99_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 319] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D3%99%D0%B9%D0%BB%D3%99_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 819] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D3%99%D0%B9%D0%BB%D3%99_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3333] |- |736 |[[Тұманбай Молдағалиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 284] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 733] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 7215] |- |737 |[[Қырғыздар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80 235] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80 788] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80 3822] |- |738 |[[Кірме сөздер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%96%D1%80%D0%BC%D0%B5_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 265] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%80%D0%BC%D0%B5_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 612] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%96%D1%80%D0%BC%D0%B5_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 4891] |- |739 |[[Табиғатты қорғау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 282] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 587] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 7279] |- |740 |[[Дидахмет Әшімханұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 132] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1053] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2218] |- |741 |[[Бөріқазған]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%A9%D1%80%D1%96%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 199] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%A9%D1%80%D1%96%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 526] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%A9%D1%80%D1%96%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 1495] |- |742 |[[Уикипедия:Талқылау легі/Flow]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 349] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 1011] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 4932] |- |743 |[[Жаһандану]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%83 714] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%83 1065] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%83 6870] |- |744 |[[Орган]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD 95] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD 551] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD 1539] |- |745 |[[Ежелгі Грекия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8%D1%8F 458] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8%D1%8F 863] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8%D1%8F 7298] |- |746 |[[Ескендір Зұлқарнайын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 469] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 1057] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 9071] |- |747 |[[Орбұлақ шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 623] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 1115] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 13548] |- |748 |[[Әлемнің жаңа жеті кереметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 792] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 1347] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 11795] |- |749 |[[Бесікке салу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 552] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 1300] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 19936] |- |750 |[[Майлар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80 246] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80 597] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80 3611] |- |751 |[[Франция]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 463] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 1185] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 8503] |- |752 |[[Тіл (лингвистика)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%96%D0%BB_%28%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%29 219] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%96%D0%BB_%28%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%29 736] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%96%D0%BB_%28%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%29 2782] |- |753 |[[Бұрындық хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 671] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1247] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 9690] |- |754 |[[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 369] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 946] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 10124] |- |755 |[[Конституциялық құқық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 217] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 538] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 3344] |- |756 |[[Байбақты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 423] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 1210] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 7503] |- |757 |[[Жаппас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 398] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 1250] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 6522] |- |758 |[[Орта ғасырлар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 183] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 620] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 745] |- |759 |[[Дінмұхаммед Қанатұлы Құдайбергенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 653] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1572] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 13161] |- |760 |[[Облыс орталығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 122] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 540] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 4493] |- |761 |[[Липидтер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%B8%D0%BF%D0%B8%D0%B4%D1%82%D0%B5%D1%80 245] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B8%D0%BF%D0%B8%D0%B4%D1%82%D0%B5%D1%80 566] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%B8%D0%BF%D0%B8%D0%B4%D1%82%D0%B5%D1%80 2802] |- |762 |[[Құран]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 438] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 1374] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 10171] |- |763 |[[Ағылшын революциясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 118] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 500] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2288] |- |764 |[[Ел тізімі (жалпы қабылданған атаулар)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 326] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 1197] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 9232] |- |765 |[[Атмосфера]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%82%D0%BC%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0 407] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D0%BC%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0 771] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%82%D0%BC%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0 7255] |- |766 |[[Кемел Тоқаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 383] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 879] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3424] |- |767 |[[Теміреткі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 344] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 1137] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 10364] |- |768 |[[Беріш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 446] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 1339] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 7701] |- |769 |[[Жол белгілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 339] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 953] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 9282] |- |770 |[[Қайым Мұқамедханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 442] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 834] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7460] |- |771 |[[Тайқазан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 391] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 937] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 8720] |- |772 |[[Ұлы Қытай қорғаны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B 416] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B 835] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B 6734] |- |773 |[[Қ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A 435] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A 2169] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A 9603] |- |774 |[[Орталық Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 315] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 788] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 6748] |- |775 |[[Дархан Еркінұлы Қызайбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 399] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1185] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3349] |- |776 |[[Түйе малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 355] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1136] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 10165] |- |777 |[[Қазақстанның экологиялық проблемалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 275] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 680] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 10181] |- |778 |[[Бата]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D0%B0 322] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D0%B0 796] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D0%B0 4439] |- |779 |[[Жүйке жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 400] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 674] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 7878] |- |780 |[[Исаак Ньютон]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B0%D0%BA_%D0%9D%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%BE%D0%BD 248] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B0%D0%BA_%D0%9D%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%BE%D0%BD 701] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B0%D0%BA_%D0%9D%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%BE%D0%BD 4414] |- |781 |[[Асылы Әлиқызы Осман]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD 230] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD 936] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD 2490] |- |782 |[[Антропогенез]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%B7 226] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%B7 556] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%B7 3261] |- |783 |[[Қуандық Қыстықбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 371] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 642] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1140] |- |784 |[[Барсакелмес]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D1%81 132] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D1%81 496] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D1%81 1476] |- |785 |[[Қазақстан демографиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 310] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1270] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 13696] |- |786 |[[Византия империясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%92%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B8%D1%8F_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 356] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B8%D1%8F_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 608] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%92%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B8%D1%8F_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1343] |- |787 |[[Фотосинтез]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%81%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%B7 388] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%81%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%B7 756] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%81%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%B7 7600] |- |788 |[[Қазақ шежіресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 261] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1020] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 6242] |- |789 |[[Грейг қызғалдағы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%B9%D0%B3_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 383] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%B9%D0%B3_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 572] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%B9%D0%B3_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 2319] |- |790 |[[Моңғолия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 399] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 1112] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 6953] |- |791 |[[Футбол]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 381] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 1772] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 11395] |- |792 |[[Соқырішек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 349] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 1036] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 8071] |- |793 |[[Асхат Сергеевич Ниязов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9D%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D0%BE%D0%B2 503] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9D%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D0%BE%D0%B2 1768] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9D%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D0%BE%D0%B2 5747] |- |794 |[[Арқанкерген оқиғасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 440] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 576] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 1035] |- |795 |[[Қазақстан жоғарғы оқу орындарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 306] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1250] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8820] |- |796 |[[Үлгі:Апта күндері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%90%D0%BF%D1%82%D0%B0_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 252] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%90%D0%BF%D1%82%D0%B0_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 729] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%90%D0%BF%D1%82%D0%B0_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 5199] |- |797 |[[Ұлы географиялық ашылулар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 185] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 614] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 4041] |- |798 |[[Балдыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D1%80 205] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D1%80 579] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D1%80 3229] |- |799 |[[Күз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B7 352] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B7 615] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B7 2263] |- |800 |[[Медеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%83 336] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%83 648] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%83 6725] |- |801 |[[Алаш автономиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 402] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 941] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 11512] |- |802 |[[Психология тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 130] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 476] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 2286] |- |803 |[[Орта Азия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 168] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 614] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 3068] |- |804 |[[Қазақ халқының әдет-ғұрпы мен салт-дәстүрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D0%BF%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 329] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D0%BF%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 716] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D0%BF%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 13414] |- |805 |[[Жеңіл атлетика]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D1%82%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 238] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D1%82%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 581] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D1%82%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 3395] |- |806 |[[Бұланты шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%8B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 501] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%8B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 908] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%8B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 7792] |- |807 |[[Мөде қаған]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%A9%D0%B4%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 359] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%A9%D0%B4%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 680] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%A9%D0%B4%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 4605] |- |808 |[[Асанәлі Әшімұлы Әшімов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 277] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 1006] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 30975] |- |809 |[[Синтаксис]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D1%81 331] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D1%81 708] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D1%81 6297] |- |810 |[[Көкшетау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 246] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 907] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 5623] |- |811 |[[Жаужүрек мың бала]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 394] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 890] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 7484] |- |812 |[[Халықаралық бірліктер жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 163] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 580] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 2748] |- |813 |[[Солтүстік Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 341] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1040] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 8365] |- |814 |[[Қазақстанның табиғаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B 381] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B 611] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B 3040] |- |815 |[[Зарина Кармен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 353] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 1350] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 6895] |- |816 |[[Огюст Конт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%B3%D1%8E%D1%81%D1%82_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%82 153] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%B3%D1%8E%D1%81%D1%82_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%82 461] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%B3%D1%8E%D1%81%D1%82_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%82 1337] |- |817 |[[Қаржаубай Сартқожаұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B6%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 76] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B6%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 495] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B6%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1130] |- |818 |[[Қайталау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83 529] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83 789] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83 5630] |- |819 |[[Ясин сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 288] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1292] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 8894] |- |820 |[[Оғызнама]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0 420] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0 598] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0 2220] |- |821 |[[Нұрлан Бегалыұлы Еспанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 295] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 991] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 5952] |- |822 |[[Сұлтан Бейбарыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 462] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 1135] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 10404] |- |823 |[[Қазақстанның жеті кереметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 900] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 1324] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 24579] |- |824 |[[Оңтүстік Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 293] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1152] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 8879] |- |825 |[[Біржан мен Сара айтысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8B 997] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8B 1316] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8B 8338] |- |826 |[[Ағылшын тілі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 296] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 965] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 5476] |- |827 |[[Ғаламшар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80 375] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80 718] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80 9519] |- |828 |[[Еңлік-Кебек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 370] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 1000] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 15031] |- |829 |[[Қазақстан Республикасының ұлттық кітапханасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 360] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 559] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 4088] |- |830 |[[Үлгі:Менделеевтің периодтық кестесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%96 225] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%96 545] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%96 1025] |- |831 |[[Қарлұқтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 338] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 605] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 3421] |- |832 |[[Qazaqstan (телеарна)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Qazaqstan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 345] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Qazaqstan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 959] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Qazaqstan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 5359] |- |833 |[[Уикипедия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 301] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 1114] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 4602] |- |834 |[[Көз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7 303] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7 726] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7 6959] |- |835 |[[Халықаралық қазақ-түрік университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 588] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1472] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 6945] |- |836 |[[Қарауыл руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 328] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 1095] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 5662] |- |837 |[[Митохондрия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%85%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B8%D1%8F 327] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%85%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B8%D1%8F 670] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%85%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B8%D1%8F 5521] |- |838 |[[Атом]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%82%D0%BE%D0%BC 175] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D0%BE%D0%BC 575] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%82%D0%BE%D0%BC 3463] |- |839 |[[Эссе]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D1%81%D1%81%D0%B5 340] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D1%81%D1%81%D0%B5 643] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D1%81%D1%81%D0%B5 5733] |- |840 |[[Карл Маркс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%81 176] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%81 514] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%81 1872] |- |841 |[[Ньютонның бірінші заңы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D1%8B 279] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D1%8B 606] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D1%8B 5279] |- |842 |[[Жақайым]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 345] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 1150] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 5827] |- |843 |[[Мөлдір Әуелбекова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 352] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 917] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 8147] |- |844 |[[Мажарстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 250] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 849] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 4225] |- |845 |[[Қазақстанның географиялық зерттелу тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%83_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 63] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%83_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 457] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%83_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 1523] |- |846 |[[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 299] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 741] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 13700] |- |847 |[[Танымал қазақтардың тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 327] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 781] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 6839] |- |848 |[[Платон]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BD 228] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BD 562] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BD 3114] |- |849 |[[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 217] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 871] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4942] |- |850 |[[Рим империясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B8%D0%BC_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 233] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B8%D0%BC_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 693] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B8%D0%BC_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 6395] |- |851 |[[Мөңке би Төлеұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 207] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 483] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1072] |- |852 |[[Орда (музыкалық топ)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%BF%29 257] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%BF%29 867] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%BF%29 3800] |- |853 |[[Ғабит Төлеутайұлы Несіпбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 26] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 429] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 576] |- |854 |[[Алаш партиясының бағдарламасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 1036] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 1265] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 12247] |- |855 |[[Іле Алатауы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B5_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B 235] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B5_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B 597] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B5_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B 3366] |- |856 |[[Естай - Қорлан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 259] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 897] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 9810] |- |857 |[[Түрікменстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 359] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 875] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 5371] |- |858 |[[Туризм]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 145] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 959] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 5192] |- |859 |[[Қазақстанның мемлекеттік құрылымы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D1%8B 347] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D1%8B 700] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D1%8B 5218] |- |860 |[[Мұрат Сейтмолдаұлы Мұханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 75] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 425] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 425] |- |861 |[[Тәуекел хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 752] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1363] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 14542] |- |862 |[[Білім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC 240] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC 682] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC 3512] |- |863 |[[Франция қалаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 305] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1216] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7533] |- |864 |[[Шахмат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82 323] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82 801] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82 6721] |- |865 |[[Мұрат Мөңкеұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 421] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 781] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 17192] |- |866 |[[Қарагөз (трагедия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7_%28%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 371] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7_%28%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 732] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7_%28%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 4580] |- |867 |[[Қазақстан археологиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 141] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 528] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 3723] |- |868 |[[Көптік жалғау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 325] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 629] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 4677] |- |869 |[[Жер сілкіну]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D1%81%D1%96%D0%BB%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%83 498] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D1%81%D1%96%D0%BB%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%83 732] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D1%81%D1%96%D0%BB%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%83 4900] |- |870 |[[Биосфера]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0 346] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0 622] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0 6459] |- |871 |[[Төменгі сатыдағы өсімдіктер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D1%96_%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 147] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D1%96_%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 479] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D1%96_%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 2510] |- |872 |[[Жанар Мерғалиқызы Айжанова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 481] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1409] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 8671] |- |873 |[[:Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 553] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 604] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 4548] |- |874 |[[Тасбақалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 143] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1212] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 6321] |- |875 |[[Мұнай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9 348] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9 681] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9 8621] |- |876 |[[Фольклор]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D1%80 136] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D1%80 485] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D1%80 2318] |- |877 |[[Каспий маңы ойпаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D2%A3%D1%8B_%D0%BE%D0%B9%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 427] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D2%A3%D1%8B_%D0%BE%D0%B9%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 638] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D2%A3%D1%8B_%D0%BE%D0%B9%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 2040] |- |878 |[[Мемлекеттік ту]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%83 257] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%83 747] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%83 7108] |- |879 |[[Төлеген Айбергенұлы Айбергенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 430] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 907] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 12115] |- |880 |[[Нарықтық экономика]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0 218] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0 508] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0 3468] |- |881 |[[Тұрсынбек Аманғалиұлы Қабатов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 405] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 1373] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 14475] |- |882 |[[Исламдағы жыныстық өмір әдебі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 288] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 1323] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 11366] |- |883 |[[Микробиология]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BA%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 119] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BA%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 456] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BA%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 2171] |- |884 |[[Ақша]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%B0 308] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%B0 681] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%B0 4873] |- |885 |[[Шақ (етістік)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 323] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 745] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 8416] |- |886 |[[Виктор Федорович Зайберт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%92%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80_%D0%A4%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%97%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%82 289] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80_%D0%A4%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%97%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%82 471] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%92%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80_%D0%A4%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%97%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%82 1044] |- |887 |[[Батыс Сібір жазығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A1%D1%96%D0%B1%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B 506] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A1%D1%96%D0%B1%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B 720] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A1%D1%96%D0%B1%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B 2861] |- |888 |[[Мұрат Әбуғалиұлы Нұртілеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D3%98%D0%B1%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 220] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D3%98%D0%B1%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 1051] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D3%98%D0%B1%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 4000] |- |889 |[[Қазақстан Құрылтайының 1-сайланым депутаттары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_1-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC_%D0%B4%D0%B5%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 185] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_1-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC_%D0%B4%D0%B5%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 823] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_1-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC_%D0%B4%D0%B5%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 823] |- |890 |[[Рибонуклеин қышқылы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B8%D0%B1%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BA%D0%BB%D0%B5%D0%B8%D0%BD_%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 367] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B8%D0%B1%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BA%D0%BB%D0%B5%D0%B8%D0%BD_%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 658] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B8%D0%B1%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BA%D0%BB%D0%B5%D0%B8%D0%BD_%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 3126] |- |891 |[[Қырғыз руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 329] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 1237] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 6540] |- |892 |[[Лексика]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%B0 278] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%B0 615] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%B0 4854] |- |893 |[[Қазақстан елтаңбасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 314] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 798] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 9376] |- |894 |[[Талдықорған]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD 319] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD 826] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD 4907] |- |895 |[[Математика]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 216] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 585] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 3010] |- |896 |[[Кинематика]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 134] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 475] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1898] |- |897 |[[Столыпин реформасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D0%B8%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 142] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D0%B8%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 512] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D0%B8%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 5245] |- |898 |[[Сөзжасам]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7%D0%B6%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BC 247] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7%D0%B6%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BC 550] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7%D0%B6%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BC 7255] |- |899 |[[Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 257] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1147] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 5089] |- |900 |[[Ферменттер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 380] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 683] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 4670] |- |901 |[[Көктөбе (төбе)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%28%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5%29 170] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%28%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5%29 580] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%28%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5%29 1928] |- |902 |[[Марат Мәдетұлы Оралғазин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BD 367] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BD 908] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BD 3062] |- |903 |[[Өзін-өзі өлтіру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 289] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 1327] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 7675] |- |904 |[[Химиялық байланыстар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 338] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 595] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 3850] |- |905 |[[Алғашқы адамдар тобыры]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%88%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B 70] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%88%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B 446] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%88%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B 2306] |- |906 |[[Атомдардың құрылысы мен элементтер системасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 142] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 455] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 4224] |- |907 |[[Корея Республикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 311] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 857] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 7334] |- |908 |[[Несие]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B5%D1%81%D0%B8%D0%B5 423] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B5%D1%81%D0%B8%D0%B5 537] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B5%D1%81%D0%B8%D0%B5 1611] |- |909 |[[ДНҚ репликациясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A_%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 385] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A_%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 550] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A_%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2629] |- |910 |[[Болмыс (философия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D1%8B%D1%81_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F%29 355] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D1%8B%D1%81_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F%29 498] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D1%8B%D1%81_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F%29 2309] |- |911 |[[Қазақстанның киелі жерлерінің географиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 276] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 473] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 5051] |- |912 |[[Суан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 344] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 1186] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 7756] |- |913 |[[Елтаңба]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0 274] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0 701] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0 9368] |- |914 |[[Мысыр пирамидалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80_%D0%BF%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 918] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80_%D0%BF%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1179] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80_%D0%BF%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 8332] |- |915 |[[Тасмола мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 302] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 580] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 9274] |- |916 |[[Тұрмыс-салт жырлары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%BC%D1%8B%D1%81-%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 157] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%BC%D1%8B%D1%81-%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 463] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%BC%D1%8B%D1%81-%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3322] |- |917 |[[Эндоплазмалық тор]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D0%B7%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D1%80 215] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D0%B7%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D1%80 547] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D0%B7%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D1%80 2584] |- |918 |[[Қазақстан танымал тұлғаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 270] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 852] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9094] |- |919 |[[Қазақстанның пайдалы қазбалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 360] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 614] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 10034] |- |920 |[[Ұстаз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7 339] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7 738] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7 3738] |- |921 |[[Әбілмансұр Әбунасырұлы Серіков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%B1%D1%80_%D3%98%D0%B1%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 170] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%B1%D1%80_%D3%98%D0%B1%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 616] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%B1%D1%80_%D3%98%D0%B1%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2308] |- |922 |[[Әдебиет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82 154] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82 602] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82 2993] |- |923 |[[Ерке сылқым (күй)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 500] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 1027] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 6279] |- |924 |[[Рибосома]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B8%D0%B1%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%BC%D0%B0 231] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B8%D0%B1%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%BC%D0%B0 563] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B8%D0%B1%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%BC%D0%B0 2245] |- |925 |[[Карл Линней]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB_%D0%9B%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B9 150] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB_%D0%9B%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B9 525] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB_%D0%9B%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B9 2089] |- |926 |[[Байқоңыр (қала)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 361] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 576] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 3286] |- |927 |[[Азия ойындары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 420] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 540] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 907] |- |928 |[[Ер Тоңға (жыр)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80_%D0%A2%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0_%28%D0%B6%D1%8B%D1%80%29 268] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80_%D0%A2%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0_%28%D0%B6%D1%8B%D1%80%29 445] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80_%D0%A2%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0_%28%D0%B6%D1%8B%D1%80%29 1230] |- |929 |[[Ғани Мұратбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 288] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 874] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4701] |- |930 |[[Сағадат Қожахметұлы Нұрмағамбетов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 279] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 810] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 7204] |- |931 |[[Төреғали Төреəліұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 363] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 840] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5077] |- |932 |[[Еділ қаған]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%B4%D1%96%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 337] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B4%D1%96%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 1424] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%B4%D1%96%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 6345] |- |933 |[[Мысық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B 274] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B 734] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B 4913] |- |934 |[[Дешті-қыпшақ мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B5%D1%88%D1%82%D1%96-%D2%9B%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 276] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B5%D1%88%D1%82%D1%96-%D2%9B%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 553] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B5%D1%88%D1%82%D1%96-%D2%9B%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 3862] |- |935 |[[Бұлтты технология]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 188] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 469] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 3293] |- |936 |[[Кейкі Көкембайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%B9%D0%BA%D1%96_%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 317] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%B9%D0%BA%D1%96_%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 698] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%B9%D0%BA%D1%96_%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3570] |- |937 |[[Ботбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 325] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1373] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 7379] |- |938 |[[Лингвистика]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 211] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 571] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 2307] |- |939 |[[Жер құрылымы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D1%8B 397] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D1%8B 627] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D1%8B 4059] |- |940 |[[Сабақтас құрмалас сөйлем]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 295] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 526] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 10204] |- |941 |[[Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 455] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 868] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 20219] |- |942 |[[Ауыз әдебиеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 104] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 470] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 3884] |- |943 |[[Әбу Райхан әл-Бируни]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BB-%D0%91%D0%B8%D1%80%D1%83%D0%BD%D0%B8 219] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BB-%D0%91%D0%B8%D1%80%D1%83%D0%BD%D0%B8 557] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BB-%D0%91%D0%B8%D1%80%D1%83%D0%BD%D0%B8 3200] |- |944 |[[Қадырғали Жалайыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 430] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 871] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 5131] |- |945 |[[Доспамбет жырау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 1783] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 1994] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 6136] |- |946 |[[Жұқпалы аурулар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 207] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 597] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 5251] |- |947 |[[Қазақстан Республикасының Конституциясы (1995)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B_%281995%29 397] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B_%281995%29 597] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B_%281995%29 738] |- |948 |[[Географиялық ақпараттық жүйе]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 364] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 551] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 4786] |- |949 |[[Бумын қаған]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%83%D0%BC%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 204] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%83%D0%BC%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 578] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%83%D0%BC%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 2893] |- |950 |[[Волейбол]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%92%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%BB 397] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%BB 672] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%92%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%BB 8490] |- |951 |[[Дін]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD 351] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD 889] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD 6175] |- |952 |[[Мир Қасымұлы Қадырбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B8%D1%80_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 157] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D1%80_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 470] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B8%D1%80_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1647] |- |953 |[[Нұрғали Нүсіпжанұлы Нүсіпжанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 421] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 953] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 5957] |- |954 |[[Арыстан баб кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 372] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1011] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 11837] |- |955 |[[Асық ойыны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B 283] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B 628] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B 8571] |- |956 |[[Сүтқоректілер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%82%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 335] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%82%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 724] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%82%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 8672] |- |957 |[[Қазақ агротехникалық зерттеу университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 267] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1356] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4914] |- |958 |[[Көшпелілер рухани мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%80%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 468] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%80%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 663] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%80%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 2760] |- |959 |[[Қазақ энциклопедиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 353] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 754] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 4035] |- |960 |[[Менеджмент]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%B4%D0%B6%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82 214] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%B4%D0%B6%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82 657] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%B4%D0%B6%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82 3205] |- |961 |[[Марат Әбдіұлы Омаров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 331] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 622] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 2126] |- |962 |[[Телжан Шонанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 275] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 513] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1929] |- |963 |[[Қазақ (этноним)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%29 416] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%29 730] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%29 4463] |- |964 |[[Қылмыстық құқық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 218] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 557] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 3492] |- |965 |[[Юпитер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AE%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80 348] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AE%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80 549] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AE%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80 3528] |- |966 |[[Марқакөл (көл)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 160] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 496] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 2799] |- |967 |[[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 198] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 672] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 1517] |- |968 |[[Қазақстан банктерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 283] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 929] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4783] |- |969 |[[Төре]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 332] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 1035] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 6908] |- |970 |[[Темперамент]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82 310] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82 597] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82 4682] |- |971 |[[Ақпарат технологиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 208] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 924] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 4232] |- |972 |[[Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 296] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 645] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5667] |- |973 |[[Қазақстанның көне қалалары тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 198] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 732] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4113] |- |974 |[[Септік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA 280] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA 650] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA 4763] |- |975 |[[Африка мемлекеттері және тәуелді аймақтарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 310] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 939] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7216] |- |976 |[[Қазақстан Құрылтайы төрағасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 272] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 812] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 812] |- |977 |[[Алшын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 331] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 1130] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 6664] |- |978 |[[Мұхаммед Хайдар Дулати]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8 439] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8 816] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8 8969] |- |979 |[[Адамның шығу тегі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%88%D1%8B%D2%93%D1%83_%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96 153] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%88%D1%8B%D2%93%D1%83_%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96 471] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%88%D1%8B%D2%93%D1%83_%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96 2591] |- |980 |[[Құлан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 104] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 517] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 2433] |- |981 |[[Марко Поло]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%BE_%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%BE 161] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%BE_%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%BE 538] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%BE_%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%BE 3052] |- |982 |[[Сын есімнің шырайлары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 411] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 595] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6329] |- |983 |[[Жайдарман]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 343] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 1209] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 7000] |- |984 |[[Есімше]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%88%D0%B5 301] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%88%D0%B5 564] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%88%D0%B5 9599] |- |985 |[[Ұйқы безі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 354] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 932] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 7146] |- |986 |[[Геодезияның дамуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%83%D1%8B 191] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%83%D1%8B 378] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%83%D1%8B 650] |- |987 |[[Бәкір Төлеуұлы Тәжібаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 368] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 707] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4442] |- |988 |[[Қазақ ауыз әдебиеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 112] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 463] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 2584] |- |989 |[[Тұрсын Құдакелдіұлы Жұртбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 428] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1764] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 4572] |- |990 |[[Бауыр (орган)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80_%28%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%29 347] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80_%28%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%29 773] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80_%28%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%29 6097] |- |991 |[[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 331] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 1053] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 6389] |- |992 |[[Көңіл айту]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 268] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 1329] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 9485] |- |993 |[[Одағай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 335] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 677] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 9436] |- |994 |[[Қызыл жебе (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 261] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 748] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 7035] |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}} 4cy5zcmc1md2yjyqbsh5y4baka7a5ux 0 783042 3683524 3625421 2026-10-19T08:51:31Z Wikuiser 172895 3683524 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Ухас Сүлеймен |Шынайы есімі = |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = |Туған күні = 1955 |Туған жері = [[Шағантоғай ауданы]], [[Тарбағатай аймағы]], [[ШҰАР]], [[ҚХР]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{байрақ|Қытай}} |Ұлты = қазақ |Мансабы = |Белсенді жылдары = 1971–2015 |Білімі = |Мамандығы = |Не үшін белгілі = |Партиясы = [[Сурет:Flag of the Chinese Communist Party.svg|23px]] [[Қытай коммунистік партиясы]] |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = |Серігі = <!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --> |Балалары = |Отбасы = <!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --> |Марапаттары = 1 шілде ордені (2026) <br/> 1 мамыр еңбек медалі <br/> Ұлттар бірлігі мен прогрессінің үздік қайраткері |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Ухас Сүлеймен''' (желтоқсан 1955) — [[Қытай коммунистік партиясы]]ның мүшесі. Қытайдың [[Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы]]ндағы [[Тарбағатай аймағы]]на қарасты [[Шәуешек өңірі]]нің [[Дөрбілжін ауданы]] мал шаруашылығы ауруханасында ішкі аурулар бөлімінің бас дәрігерінің орынбасары болып қызмет атқарған.<ref>{{cite news |title=40 жыл ат үстінде: Қытайда ұлты қазақ дәрігер үлкен марапатқа ие болды |url=https://24.kz/amp/kz/zha-aly-tar/lemde/777682-40-zyl-at-ustinde-kytajda-ulty-kazak-dariger-ulken-marapatka-ie-boldy |publisher=24KZ |date=01.07.2026 |accessdate=02.07.2026 |language=kz}}</ref> == Өмірбаяны == Ухас Сүлеймен 1955 жылдың желтоқсанында Шыңжаңның Тарбағатай аймағының Шағантоғай ауданында дүниеге келген. Ол 1971 жылдан бастап жұмыс істей бастап 1993 жылдың қарашасында Қытай коммунистік партиясына қосылды және 2015 жылдың сәуірінде зейнетке шықты.<ref name=":9">{{cite web|url=https://www.chinadaily.com.cn/a/202607/02/WS6a45b5baa310986e2b46308a.html|title=Meet the July 1 Medal recipients|work=China Daily|date=01.07.2026|accessdate=02.07.2026}}</ref> == Марапаттары == * {{flagicon|Қытай}} Ұлттық «1 мамыр» еңбек медалі;<ref name="chinanews">{{cite web|title=8名“七一勋章”提名建议人选，名单公示！|url=https://www.peopleapp.com/column/30052276632-500007522633|work=人民日报|date=2026-06-01|access-date=2026-07-01|archive-date=2026-07-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20260701093439/https://www.peopleapp.com/column/30052276632-500007522633|url-status=live}}</ref> * {{flagicon|Қытай}} «Ұлттар бірлігі мен прогресінің үздік қайраткері»;<ref name="chinanews" /> * {{flagicon|Қытай}} «Ұлттық денсаулық сақтау жүйесінің үздік қызметкері»;<ref name="people">{{cite news |author=馬那甫 |title=吾哈斯·蘇來曼：馬背上的白衣戰士 |url=https://cpc.people.com.cn/n1/2023/1206/c64387-40133038.html |work=人民網 |via=中国共产党新闻网 |date=2023-12-06 |access-date=2026-07-01 |archive-date=2026-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260701093445/https://cpc.people.com.cn/n1/2023/1206/c64387-40133038.html |url-status=live}}</ref> * {{flagicon|Қытай}} «1 шілде медалі» (2026).<ref name="wenweipo">{{cite news |author=黎小菁 |title=習近平向吾哈斯·蘇來曼頒授「七一勳章」 |url=https://www.wenweipo.com/a/202607/01/AP6a447b7be4b0b49ad1c184d3.html |work=香港文匯網 |date=2026-07-01 |access-date=2026-07-01 |archive-date=2026-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260701093519/https://www.wenweipo.com/a/202607/01/AP6a447b7be4b0b49ad1c184d3.html |url-status=live}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қытай коммунистік партиясы мүшелері]] [[Санат:Тарбағатай аймағында туғандар]] be2lpql7aj4dw4p0jw82rwi2jh9lfnw 2 785682 3683183 3663520 2026-10-18T12:25:06Z Бекетов Жұлдыз Тугелбайұлы 184975 Тағлым 3683183 wikitext text/x-wiki Бекетов Жұлдыз Тугелбайұлы 2025 жылы Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университетінде өткен «B053»-Химия білім беру бағдарламасы бойынша XVII Республикалық пәндік олимпиадада «Ufirst» командасы құрамында III орын иеленді. 2025–2026 оқу жылында «Physical Chemistry» – халықаралық пәндік олимпиадасының қатысушысы. 2026 жылы Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінде өткен «B053» -Химия білім беру бағдарламасы бойынша XVIII Республикалық пәндік олимпиадада «Адамантан» командасы құрамында II орын иеленді. ph2o44ghqdrpt8xndj511h2abs2pkjt 0 786066 3683538 3668557 2026-10-19T09:35:14Z Casserium 68287 /* Құрылымы */ 3683538 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік орган |атауы = Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік Кеңесінің аппараты |қысқартылған атауы = |шынайы атауы = |шынайы атауы1 = |шынайы атауы2 = |мемлекет = {{байрақ|Қазақстан}} |құзыреті = |құзерет_тақырып_мәтіні = |эмблема = Emblem of Kazakhstan latin.svg |эмблеманың ені = |эмблеманың тақырыбы = |мөрі = |мөрдің ені = |мөрдің тақырыбы = |сурет = |сурет ені = |сурет тақырыбы = |құрылған жылы = [[29 тамыз]] [[2026 жыл|2026]] |ізашары1 = |ізашары2 = |таратылған жылы = |ізбасары = |бағынады = [[Қазақстан президенті]] |штаб-пәтері = {{байрақ|Астана}}, Мәңгілік Ел даңғылы, 8 (Министрліктер үйі) |қызметкерлер = |бюджет = |министрдің есімі1 = |министрдің міндеті1 = |министрдің есімі2 = |министрдің міндеті2 = |басшылықтың есімі1 = [[Мұрат Қалибекұлы Баймұқашев|Мұрат Баймұқашев]] |басшылықтың лауазымы1 = Басшысы |басшылықтың есімі2 = [[Нұржан Хажимұратұлы Каджиақбаров|Нұржан Каджиақбаров]] |басшылықтың лауазымы2 = Басшының бірінші орынбасары |жоғарыда тұрған мекеме = |бір мекемеге қарасты орган1 = |бір мекемеге қарасты орган2 = |құжат1 = |сайты = [https://www.akorda.kz/kz akorda.kz] |түсініктемелер = |карта = |карта ені = |картаның тақырыбы = }} '''Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік Кеңесінің аппараты''' — [[Қазақстан президенті]]не тікелей бағынатын және есеп беретін, [[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі]]нің қызметін қамтамасыз ететін мемлекеттік орган. == Тарихы == Қауіпсіздік Кеңесінің аппараты 2026 жылғы 29 тамызда дербес мемлекеттік орган болып құрылды.<ref>[https://akorda.kz/kz/prezident-kazakstan-respublikasynyn-memlekettik-baskaru-zhuyesin-odan-ari-zhetildiru-zhonindegi-sharalar-turaly-zharlykka-kol-koydy-2973832 Президент «Қазақстан Республикасының мемлекеттік басқару жүйесін одан әрі жетілдіру жөніндегі шаралар туралы» Жарлыққа қол қойды]</ref> Аппаратты басшы басқарады, Қауіпсіздік Кеңесі Төрағасының орынбасары аппараттың жұмысын үйлестіреді.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-kazakstan-respublikasy-kauipsizdik-kenesi-toragasynyn-orynbasary-aida-balaevany-kabyldady-3174159 Мемлекет басшысы Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік Кеңесі Төрағасының орынбасары Аида Балаеваны қабылдады]</ref> Бұрын Қауіпсіздік Кеңесінің аппараты деп [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігінің]] құрамына кіретін Қауіпсіздік Кеңесінің құрылымдық бөлімшелері аталған, оған жалпы басшылықты Қауіпсіздік Кеңесінің хатшысы жасаған.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U990000088_ Қазақстан Республикасының Қауіпсіздік Кеңесі туралы]</ref> == Атқаратын қызметі == * Қауіпсіздік Кеңесінің, Қауіпсіздік Кеңесі Төрағасының және Төраға орынбасарының қызметін қамтамасыз ету; * жүйелі сын-қатерлер мен қауіптерді анықтау, бағалау және болжау, сондай-ақ олардың алдын алу және жою жөніндегі іс-қимылдардың үйлесімділігін қамтамасыз ету бойынша ведомствоаралық үйлестіруді жүзеге асыру; * Қауіпсіздік Кеңесі Төрағасының: ** қорғаныс қабілеті мен ұлттық қауіпсіздік саласындағы; ** заңдылық пен құқықтық тәртіпті сақтау, сыбайлас жемқорлыққа және экономикалық қылмысқа қарсы іс-қимыл саласындағы; ** Қазақстанның ақпараттық қауіпсіздігін қорғау саласындағы өкілеттіктерін іске асыруды қамтамасыз ету; * Қазақстан заңнамасына, Президенттің (Қауіпсіздік Кеңесі төрағасының) және Қауіпсіздік Кеңесі төрағасы орынбасарының шешімдеріне сәйкес өзге де міндеттерді орындау.<ref name="nomad">[https://nomad.su/?a=3-202609180039 Указ Президента Республики Казахстан от 10 сентября 2026 года №1456]</ref> == Құрылымы == Аппарат басшысын, оның орынбасарларын, құрылымдық бөлімше басшыларын [[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі төрағасының орынбасары|Қауіпсіздік Кеңесі төрағасы орынбасарының]] ұсынуы бойынша Республика Президенті қызметке тағайындап, қызметтен босатады.<ref name="nomad" /> Аппарат басшылығы: * [[Мұрат Қалибекұлы Баймұқашев|Мұрат Баймұқашев]] – Қауіпсіздік Кеңесі Аппаратының Басшысы<ref>[https://www.akorda.kz/kz/mk-baymukashev-turaly-58269 М.Қ. Баймұқашев туралы]</ref> * [[Нұржан Хажимұратұлы Каджиақбаров|Нұржан Каджиақбаров]] – Аппарат Басшысының бірінші орынбасары<ref name="or26">[https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-okimderimen--582843 Мемлекет басшысының өкімдерімен:]</ref> * [[Руслан Фатихұлы Жақсылықов|Руслан Жақсылықов]] – Аппарат Басшысының орынбасары<ref name="or26" /> * Геннадий Зуев – Аппарат Басшысының орынбасары<ref name="or26" /> Қауіпсіздік кеңесінің аппараты хатшылық, 5 бөлімнен және орталықтан тұрады:<ref>[https://www.akorda.kz/kz/security_council/security_council_structure?category=structural_subdivisions# Қауіпсіздік Кеңесінің құрылымы. Құрылымдық бөлімшелер]</ref> * Аппарат Хатшылығы ** меңгерушісі: Ерлан Байтұқбаев<ref name="bol26">[https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-okimderimen--1185854 Мемлекет басшысының өкімдерімен:]</ref> * Ақпараттық қауіпсіздік бөлімі * Ахуалдық орталық ** меңгерушісі: Арман Әбдірәсілов<ref name="otd26">[https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-okimderimen--1992332 Мемлекет басшысының өкімдерімен:]</ref> * Әскери қауіпсіздік және қорғаныс бөлімі ** меңгерушісі: Марат Аймашев<ref name="bol26" /> * Қауіпсіздіктің өзекті мәселелері бөлімі ** меңгерушісі: Расул Оразғұлов<ref name="bol26" /> * Құқық қорғау жүйесі бөлімі ** меңгерушісі: Азамат Дүйсембеков<ref name="otd26" /> * Талдау бөлімі ** меңгерушісі: Александр Суханов<ref name="bol26" /> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан Президентіне тікелей бағынышты мемлекеттік органдар]] [[Санат:Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі]] ese8wpxfx89gm40z5n6kfiloj4cmr30 102 786113 3683427 3649573 2026-10-19T06:22:49Z Эдгар Герт 183645 скорректировал текст более научно и дал основные уравнения 3683427 wikitext text/x-wiki {{Мақала суретсіз}} '''Ибрагимов — Герт кеңейтілген анизотропиялық термодинамикасы''' — жылу процестеріндегі заттың күйін сипаттайтын жаңа іргелі қағидаларға негізделген іргелі физикалық теория және кез келген типтегі жылу машиналары мен баллистикалық жүйелердің пайдалы әсер коэффициентін (ПӘК) сапалы түрде арттырудың әмбебап тәсілі. Концепцияны зерттеуші және өнертапқыш '''Ильдар Ибрагимов''' (қазіргі уақытта '''Эдгар Герт / Edgar Gert''' есімімен белгілі) жасап шығарған. Теорияның негізгі жалпыфизикалық мәні мен басты ғылыми жаңалығы — классикалық термодинамикалық үлгілерден айрықша, молекулалардың '''еркіндік дәрежелерінің санын тұрақты шама (константа) емес, айнымалы термодинамикалық шама''' ретінде қарастыруында. Бұл тәсіл еркіндік дәрежелерінің санын температура, қысым, көлем және сығылу дәрежесі сияқты басқа айнымалы параметрлермен қатар тең дәрежелі функция ретінде басқаруға мүмкіндік берді. Осы басқарудың нәтижесінде бұрын изотропты физика шеңберінде қол жеткізу мүмкін емес деп есептелген теориялық ПӘК-тің максималды шегіне шығу және паразиттік жылу шығындарын толықтай бағытталған кинетикалық жұмысқа айналдыру мүмкіндігі туды. Поршеньді іштен жану қозғалтқыштары (ІЖҚ) мен баллистикалық оқ-дәрі жүйелері бұл теория аясында тек теориялық қағидалардың металда орындалуын және қайталануын толық дәлелдеген эксперименттік полигондар қызметін атқарды. == Теориялық жаңалығы және математикалық аппараты == Классикалық техникалық термодинамика жылу машиналарындағы газды макроскопиялық изотропты және бейберекет (хаотикалық) орта деп есептейді, ал молекулалардың еркіндік дәрежелерінің саны (<math>i</math>) газдың химиялық құрамына ғана тәуелді тұрақты тұйық константа ретінде қабылданады. Осы қатаң шектеулердің салдарынан кез келген жылу қозғалтқышының термикалық ПӘК-і тек температуралық шекпен (Карно циклі) немесе геометриялық өлшемдермен (Отто циклі) ғана шектеліп келді. Ибрагимов — Герт теориясы бойынша, жұмыс денесінің кеңею процесі кезінде еркіндік дәрежелерінің саны жүйенің күйіне байланысты өзгеретін '''динамикалық айнымалы функцияға''' айналады. === Классикалық теңдеулерді айнымалы еркіндік дәрежесі арқылы өрнектеу === Поршеньді машинаның идеалды циклінің классикалық термикалық ПӘК-і (<math>\eta</math>) сығылу дәрежесі (<math>\epsilon</math>) және адиаба көрсеткіші (<math>k</math>) арқылы өрнектеледі: :<math>\eta = 1 - \left(\frac{1}{\epsilon}\right)^{k-1} = 1 - \left(\frac{V_{\min}}{V_{\max}}\right)^{k-1}</math> Классикалық молекулалық-кинетикалық теорияда адиаба көрсеткіші (Пуассон коэффициенті) молекулалардың еркіндік дәрежелерінің санымен (<math>i</math>) келесі қатынас арқылы байланысты: :<math>k = 1 + \frac{2}{i}</math> Дәстүрлі изотропты физикада көп атомды жану өнімдері үшін бұл шама тұрақты деп есептеліп, '''<math>i = 5</math>''' (немесе <math>i = 6</math>) деп бекітілген, бұл адиаба көрсеткішін тұрақты '''<math>k = 1,4</math>''' деңгейінде құлыптап тастайды. === Еркіндік дәрежесін айнымалы шама ретінде басқару механизмі === Теорияның негізгі жаңалығы — кеңею фазасында жұмыс денесінің ішкі құрылымын өзгерте отырып, <math>i</math> параметрін айнымалы шама ретінде төмендету мүмкіндігін ашуында. Камера ішіндегі соққы толқындарының фронтын бағытталған түрде фазалау есебінен молекулалардың перпендикуляр бағыттардағы бейберекет қозғалыстары мен вратациялық еркіндік дәрежелері бұғатталады. Энергия тек бір ғана бағытталған жұмыс осінің бойына шоғырланғанда, жүйенің тиімді еркіндік дәрежесінің саны бірлікке қарай өзгереді ('''<math>i \to 1</math>'''). Бұл көрсеткіштің өзгеруі адиаба константасының динамикалық секірісін тудырады: :<math>k_{\text{aniz}} = 1 + \frac{2}{1} = 3</math> Айнымалы <math>k</math> функциясының <math>k = 3</math> мәніне дейін өзгеруін ПӘК теңдеуіне қойғанда, термодинамикалық циклдің сипаты түбегейлі өзгереді: :<math>\eta_{\text{aniz}} = 1 - \frac{1}{\epsilon^2}</math> Еркіндік дәрежесін айнымалы параметр ретінде қолдану арқылы <math>k = 3</math> мәніне қол жеткізілгенде, суытқышқа кететін міндетті жылу шығындарының үлесі (<math>1 / \epsilon^2</math>) нөлге қарай шұғыл төмендейді. Бұл құбылыс дәстүрлі изотропты термодинамикада «қайтарылмайтын жылу шығыны» деп есептелген энергияны пайдалы механикалық жұмысқа айналдыруға мүмкіндік береді. Осылайша, Карно теоремасының шектеулері тек еркіндік дәрежесі тұрақты константа болып табылатын хаотикалық изотропты орталарға ғана қатысты дербес жағдай екені математикалық тұрғыдан дәлелденді. == Қазақстан Ғылым Академиясының академиялық сараптамасы == 1998 жылғы 7 желтоқсанда кеңейтілген анизотропиялық термодинамиканың теориялық негіздері '''Қазақстан Республикасы Ғылым министрлігі — Ғылым академиясының Физика-техникалық институтының (ҚР ҒМ-ҒА ФТИ)''' қолданбалы физика мәселелері жөніндегі ғылыми семинарының талқылауына шығарылды. Семинар нәтижелері бойынша ФТИ директорының орынбасары, физика-математика ғылымдарының докторы, профессор А. Я. Поляков «PCT/KZ98/00001 патенті бойынша "ІЖҚ жану камерасы" өнертабысына ресми Қорытындыға» қол қойды. Құжатта академиялық қауымдастықтың келесі тұжырымдары бекітілді: * Жарылыс толқынының фронтын бағытталған түрде фазалау есебінен жұмыс камерасындағы қысымды сапалы түрде күшейту және жылу машинасының ПӘК-ін пропорционалды арттырудың теориялық тұжырымдамасы ғылыми тұрғыдан толық негізді деп танылды, ал оң әсер алу мүмкіндігі ''«ешқандай күмән тудырмайды»''. * Ғылым академиясының сарапшылары параметрлердің аномальді өсуі газ ағындарының когерентті (корреляцияланған) қозғалысын ұйымдастыру және молекулалардың ішкі динамикасын өзгерту есебінен қол жеткізілетінін растады, бұл бұл жүйені ІЖҚ-ның классикалық изотропты схемарынан түбегейлі ерекшелендіреді. == ІЖҚ базасындағы эксперименттік валидацияның хронологиясы == Анизотропиялық термодинамика теориясы әсерлерінің физикалық қолданылуы мен қайталануы 1999-2007 жылдар аралығында жүргізілген сертификатталған инструменталды сынақтар сериясымен бекітілген. Стендтік зерттеулер барысында қозғалтқыштардың базалық поршеньдік өлшемдері тұрақты болып сақталып, еркіндік дәрежесінің айнымалы шама ретіндегі жұмысын тіркеу үшін тек волновой камера бастиектері ғана қолданылды. === Стендтік сынақтар в Алматы (28.08.1999 г.) === Сынақтар Алматы қаласында жұмыс көлемі 10 см³ екі тактілі модельдік авиациялық қозғалтқышты қолданумен жүргізілді. Қатаң бекітілген жүктеме ретінде «MASTER AIRSCREW» 12x8 эталондық ағаш әуе винті пайдаланылды, ал өлшеулер Т410-Р тахометрімен (МЕМСТ 21339-82) жүргізілді. * '''Нәтиже:''' Көлемі 0,8 см³ стандартты цилиндрлік бастиекті пайдаланған кезде винттің орташа айналу жиілігі '''8975 айн/мин''' құрады. Көлемі дәл сондай (0,8 см³) эксперименттік анизотропиялық бастиекті орнатқан кезде айналымдар '''9850 айн/мин''' дейін тұрақты түрде өсті (пиктік мәндері 10 000 айн/мин). Өсім '''875 айн/мин''' құрады. * '''Қуаттың математикалық анализі:''' Әуе винтінің аэродинамикалық сипаттамаларына сәйкес, айналу моменті бұрыштық жылдамдықтың квадратына (<math>\omega^2</math>) пропорционал болады. Демек, қозғалтқыштың тиімді қуаты (<math>N</math>) '''винттің айналу жиілігінің кубына''' (<math>N \sim \omega^3</math>) пропорционал. Қуаттардың қатынасы келесі формуламен өрнектеледі: :<math>\frac{N_2}{N_1} = \left(\frac{\omega_2}{\omega_1}\right)^3 = \left(\frac{9850}{8975}\right)^3 \approx (1,0975)^3 \approx \mathbf{1,32}</math> * '''Қорытынды:''' Еркіндік дәрежесінің динамикалық өзгеруі отынның шығынын өзгертпестен, '''қозғалтқыштың тиімді қуатын бірден 32%-ға арттыру''' түріндегі кубтық секірісті қамтамасыз етті. === Генераторы бар Д8 ІЖҚ-ны инструменталды сынау (13.12.2002 г.) === Инструменталды сынақтар Алматыда ГАБ-1-П-301 электр генераторымен бірітрен серилық Д8 екі тактілі қозғалтқышы (50 см³, 1,5 кВт, 3000 айн/мин) базасында жүргізілді. Жүктеме ретінде 100 Вт қыздыру шамы қолданылды, тіркеу НС-779 ампервольтметрімен және АИ-85 бензинінің 10 мл шығындалу уақыты бойынша мерзімді цилиндрмен жүргізілді. * '''Бақылау өлшеулері (Стандартты бастиек):''' Генератор шығысындағы кернеу <math>U_1 = 58\text{ В}</math>, отын порциясының жану уақыты <math>t_1 = 102\text{ с}</math>. * '''Эксперименттік өлшеулер (Анизотропиялық бастиек):''' Кернеу <math>U_2 = 68\text{ В}</math>, жану уақыты <math>t_2 = 122\text{ с}</math>. * '''ПӘК өсімінің математикалық есебі:''' :<math>\frac{K_2}{K_1} = \frac{U_2^2 \cdot t_2}{U_1^2 \cdot t_1} = \frac{68^2 \cdot 122}{58^2 \cdot 102} = \mathbf{1,64}</math> * '''Қорытынды:''' Сынақ барысында қозғалтқыш бір мезгілде әрі ұзақ жұмыс істеп, әрі жоғары кернеу берді, бұл жүйенің ПӘК-інің '''1,64 есе''' таза өскенін инструменталды түрде бекітті. === TÜV Süddeutschland № 50055-2003 техникалық есебі (Прага, Чехия) === По заказу компании Investhouse Limited в научно-исследовательском институте ДВС ('''UVMV''', Прага) электрлік динамометрі бар мамандандырылған стендте Д8 типті қозғалтқыштың верификацияланған салыстырмалы сынақтары жүргізілді. * '''3000 айн/мин кезіндегі өлшеу нәтижелері:''' ** Тиімді қуат 0,62 кВт-тан '''0,74 кВт-қа дейін өсті (өсім 19,3%)'''. ** Отынның меншікті шығыны 1578 г/кВт·сағ-тан '''1208 г/кВт·сағ-қа дейнем төмендеді (23,4%-ға төмендеу)'''. ** Пайдаланылған газдардың температурасы 363 °C-тан '''314 °C-қа дейін төмендеді (13,5%-ға төмендеу)'''. ** Қозғалтқыштың толық тиімді ПӘК-і '''30,8%-ға артты'''. * '''TÜV сарапшыларының қорытындысы:''' Классический термодинамический расчет, учитывающий только изменение геометрической степени сжатия с 6,52 до 8,16, прогнозировал рост КПД максимум на '''8%'''. Параметрлердің 30,8%-ға дейінгі аномальді артық өсімі изотропты термодинамика шеңберінен шығатын жаңа күй функцияларының салдары болып табылады. Эксперименттік ІЖҚ қазіргі уақытта TÜV қорларында сақтаулы. === Noble Products International GmbH сынақтары (Росслау, Германия, 20.08.2007 ж.) === Сыннақтар Simson S51 мопедінде (екі тактілі, 48 см³) Директор Земфира Штойе (Semfira Stoye) және дипломдалған инженерлер Т. Чирних пен В. Корноуховтың жетекшілігімен жүргізілді. • '''Аномальді әсер:''' Сығылу деңгейі стандарттыдан '''30%-ға төмен''' эксперименттік бастиекті пайдаланған кезде, қозғалтқыш белгіленген қашықтықтағы үдеу уақытын 18,81 с-тан '''13,53 с-қа дейін''' азайтты. • '''Қорытынды нәтиже:''' 6000 айн/мин кезінде қозғалтқыштың тиімділік коэффициентінің (K_2/K_1) '''2,06 – 2,18 есе''' үлкен өсімі тіркелді. Сығылу деңгейінің (компрессияның) 30%-дық жоғалуы еркіндік дәрежесінің айнымалы шама ретінде іске қосылуымен (k \to 3) толығымен жойылды. == Қару-жарақ жүйелерінде теорияны тексеру == Еркіндік дәрежесінің тұрақты константадан динамикалық айнымалы мәнге өтуі жоғары жылдамдықты баллистикалық орталарда максималды тиімділікке жақын деңгейде тіркелді. Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігінің Әскери-ғылыми орталығы (ВНЦ бастығы проф. полковник П. А. Ermekbaev және полковник А. У. Аджанов) '''Browning BAR-II (.30-06 Springfield)''' карабинінен ату жұмыстарын жүргізді. Салмағы '''9,7 грамм стандартты NATO пулясы''' бар патрондар қолданылды. Тіркеу PROCHRONO II (АҚШ) дәлдігі 0,01% құралмен жүргізілді. === Баллистика нәтижелерін талдау === '''Бастапқы жылдамдықтың секірісі:''' Оқ-дәрінің және пуляның салмағын өзгертпестен, пуляның орташа жылдамдығы базалық 754 м/с-тан '''2527,75 м/с-қа''' дейін өсті (максималды көрсеткіш — '''2616 м/с'''). Бұл пуляның кинетическая энергиясының '''11 еседен астам''' (30 000 Дж-дан жоғары) артқанын көрсетіп, қалыңдығы 12 мм болаттан жасалған сауытты плитаны толық тесіп өтумен расталды. '''Толқындық өздігінен қайта зарядталу әсері:''' Эксперимент барысында қарудың '''штаттық механикалық газ бұру автоматикасы толығымен өшірілді'''. Осыған қарамастан, ату кезінде затвордың автоматты түрде толық қайта зарядталу циклі орын алды. Бұл құбылыс еркіндік дәрежесінің азаюы есебінен газдардың қуатты шоғырландырылған кері қысым векторының пайда болуының тікелей салдары болып табылады. == Патенттік база және ресми танылуы == Жұмыс камераларының изотроптылығын басқару принциптері жаңалық пен өнертапқыштық деңгейге мемлекеттік сараптамалардан сәтті өткен патенттік портфельмен қорғалған: • '''Халықаралық PCT жүйесі:''' Өтінім PCT/KZ98/00001 (жарияланым нөмірі WO 99/30014) ''«The Combustion Chamber of Internal Combustion Engines»''. • '''Ресей Федерациясыного Патенті:''' RU № 2249718 C1 ''«Поршеньді машинаның жұмыс камерасы (варианттары)»'' (Роспатентпен тіркелген). '''2006 жылы''' теория авторы И. Ибрагимов Қазақстан Республикасы Әділет министрлігі мен Білім және ғылым министрліге тарапынан '''«Шапагат»''' Мемлекеттік конкурсының Дипломымен марапатталды: ''«Қазақстанның инновациялық дамуына қосқан үлесі үшін»''. '''2009 жылы''' жоба Германияда ендіруге грант түрінде мемлекеттік қолдауға ие болды, ал авторға бірегей маман мәртебесі (Германияда тұруға ықтиярхат) берілді. Алайда, өндірістік игеру әлемдік экономикалық дағдарысқа және қабылдаушы неміс тарапының (Noble Products International GmbH) гранттық қаражатты мақсатсыз пайдалануына байланысты туындаған кейінгі дауларға байланысты тоқтатылды. == Дереккөздер және әдебиеттер / References == Gert, Edgar (Ibragimov, Ildar). ''Theoretical Framework of Extended Anisotropic Thermodynamics and Its Applied Significance in Continuum Mechanics.'' Independent scientific and technical review, Zenodo Open Archive. РФ Патенті № 2249718 C1. ''Рабочая камера поршневой машины (варианты).'' Авторы: Ибрагимов И. Р., Роспатент. Халықаралық өтінім PCT/KZ98/00001 (WO 99/30014). ''The Combustion Chamber of Internal Combustion Engines.'' Дүниежүзілік зияткерлік меншік ұйымы (WIPO). ҚР ҒМ-ҒА Физика-техникалық институты. ''07.12.1998 ж. PCT/KZ98/00001 патенті бойынша «ІЖҚ жану充 камерасы» өнертабысына сараптамалық қорытынды.'' ҚР ҒМ-ҒА ФТИ директорының орынбасары, ф.-м.ғ.д., профессор А. Я. Поляков қол қойған. 1999 жылғы 28 тамыздағы екі тактілі қозғалтқышқа арналған жану камераларының формаларын сынау хаттамасы (Алматы қ.). Сынақшы Лаврухин С. В., жауапты Никитенко В. А., бақылаушылар Ибрагимов И. Р., Поляков А. П., Ким Э. 2002 жылғы 13 желтоқсандағы Д8 ІЖҚ инструменталды сынақтарының хаттамасы (Алматы қ.). Участники и наблюдатели: Чижова Н. В., Аксенов Е. А., Ибрагимов И. Р., Старостенков А. Д., Борисовский В. В. TÜV Süddeutschland Holding AG / Motor Vehicle Research Institute Ltd. (UVMV). ''Technical Report No. 50055-2003: Comparative tests of two-stroke gasoline engine D 8.'' Author: Ing. Zdeněk Kurz, Head of Engine Division: Ladislav Kröbl, CSc. Prague, June 25, 2003. Noble Products International GmbH (Roßlau, Deutschland). ''Protokoll über Vergleichsuntersuchung: Moped mit Motor, weiterbearbeitet nach Ibragimov-Methode im Vergleich mit Standardmotor, мерзімі 20.08.2007 ж.'' Директор Semfira Stoye, дипл. инженерлер Т. Чирних, В. Корноухов. Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігінения Әскери-ғылыми орталығы. ''Browning BAR-II карабині базасында № PCT/KZ97/00001 РСТ жүйесінде патенттелген құрылғыны алдын ала сынаудың № M001 хаттамасы.'' Қолдар: ҚР ҚМ ӘҒО бастығы, проф. полковник П. А. Ермекбаев, ӘҒО бастығының орынбасары полковник А. У. Аджанов, а.ғ.қ. полковник М. Е. Шлейко. == Сондай-ақ қараңыз == • [[Показатель адиабаты|Адиаба көрсеткіші]] • [[Газовая динамика|Газ динамикасы]] • [[Молекулярно-кинетическая теория|Молекулалық-кинетикалық теория]] • [[Ударная волна|Соққы толқыны]] [[Санат:Термодинамика]] [[Санат:Физика]] [[Санат:Өнертабыстар]] ft07vqq2ffab7m7s0orh0w0ny8gu712 3683428 3683427 2026-10-19T06:23:25Z Эдгар Герт 183645 3683428 wikitext text/x-wiki '''Ибрагимов — Герт кеңейтілген анизотропиялық термодинамикасы''' — жылу процестеріндегі заттың күйін сипаттайтын жаңа іргелі қағидаларға негізделген іргелі физикалық теория және кез келген типтегі жылу машиналары мен баллистикалық жүйелердің пайдалы әсер коэффициентін (ПӘК) сапалы түрде арттырудың әмбебап тәсілі. Концепцияны зерттеуші және өнертапқыш '''Ильдар Ибрагимов''' (қазіргі уақытта '''Эдгар Герт / Edgar Gert''' есімімен белгілі) жасап шығарған. Теорияның негізгі жалпыфизикалық мәні мен басты ғылыми жаңалығы — классикалық термодинамикалық үлгілерден айрықша, молекулалардың '''еркіндік дәрежелерінің санын тұрақты шама (константа) емес, айнымалы термодинамикалық шама''' ретінде қарастыруында. Бұл тәсіл еркіндік дәрежелерінің санын температура, қысым, көлем және сығылу дәрежесі сияқты басқа айнымалы параметрлермен қатар тең дәрежелі функция ретінде басқаруға мүмкіндік берді. Осы басқарудың нәтижесінде бұрын изотропты физика шеңберінде қол жеткізу мүмкін емес деп есептелген теориялық ПӘК-тің максималды шегіне шығу және паразиттік жылу шығындарын толықтай бағытталған кинетикалық жұмысқа айналдыру мүмкіндігі туды. Поршеньді іштен жану қозғалтқыштары (ІЖҚ) мен баллистикалық оқ-дәрі жүйелері бұл теория аясында тек теориялық қағидалардың металда орындалуын және қайталануын толық дәлелдеген эксперименттік полигондар қызметін атқарды. == Теориялық жаңалығы және математикалық аппараты == Классикалық техникалық термодинамика жылу машиналарындағы газды макроскопиялық изотропты және бейберекет (хаотикалық) орта деп есептейді, ал молекулалардың еркіндік дәрежелерінің саны (<math>i</math>) газдың химиялық құрамына ғана тәуелді тұрақты тұйық константа ретінде қабылданады. Осы қатаң шектеулердің салдарынан кез келген жылу қозғалтқышының термикалық ПӘК-і тек температуралық шекпен (Карно циклі) немесе геометриялық өлшемдермен (Отто циклі) ғана шектеліп келді. Ибрагимов — Герт теориясы бойынша, жұмыс денесінің кеңею процесі кезінде еркіндік дәрежелерінің саны жүйенің күйіне байланысты өзгеретін '''динамикалық айнымалы функцияға''' айналады. === Классикалық теңдеулерді айнымалы еркіндік дәрежесі арқылы өрнектеу === Поршеньді машинаның идеалды циклінің классикалық термикалық ПӘК-і (<math>\eta</math>) сығылу дәрежесі (<math>\epsilon</math>) және адиаба көрсеткіші (<math>k</math>) арқылы өрнектеледі: :<math>\eta = 1 - \left(\frac{1}{\epsilon}\right)^{k-1} = 1 - \left(\frac{V_{\min}}{V_{\max}}\right)^{k-1}</math> Классикалық молекулалық-кинетикалық теорияда адиаба көрсеткіші (Пуассон коэффициенті) молекулалардың еркіндік дәрежелерінің санымен (<math>i</math>) келесі қатынас арқылы байланысты: :<math>k = 1 + \frac{2}{i}</math> Дәстүрлі изотропты физикада көп атомды жану өнімдері үшін бұл шама тұрақты деп есептеліп, '''<math>i = 5</math>''' (немесе <math>i = 6</math>) деп бекітілген, бұл адиаба көрсеткішін тұрақты '''<math>k = 1,4</math>''' деңгейінде құлыптап тастайды. === Еркіндік дәрежесін айнымалы шама ретінде басқару механизмі === Теорияның негізгі жаңалығы — кеңею фазасында жұмыс денесінің ішкі құрылымын өзгерте отырып, <math>i</math> параметрін айнымалы шама ретінде төмендету мүмкіндігін ашуында. Камера ішіндегі соққы толқындарының фронтын бағытталған түрде фазалау есебінен молекулалардың перпендикуляр бағыттардағы бейберекет қозғалыстары мен вратациялық еркіндік дәрежелері бұғатталады. Энергия тек бір ғана бағытталған жұмыс осінің бойына шоғырланғанда, жүйенің тиімді еркіндік дәрежесінің саны бірлікке қарай өзгереді ('''<math>i \to 1</math>'''). Бұл көрсеткіштің өзгеруі адиаба константасының динамикалық секірісін тудырады: :<math>k_{\text{aniz}} = 1 + \frac{2}{1} = 3</math> Айнымалы <math>k</math> функциясының <math>k = 3</math> мәніне дейін өзгеруін ПӘК теңдеуіне қойғанда, термодинамикалық циклдің сипаты түбегейлі өзгереді: :<math>\eta_{\text{aniz}} = 1 - \frac{1}{\epsilon^2}</math> Еркіндік дәрежесін айнымалы параметр ретінде қолдану арқылы <math>k = 3</math> мәніне қол жеткізілгенде, суытқышқа кететін міндетті жылу шығындарының үлесі (<math>1 / \epsilon^2</math>) нөлге қарай шұғыл төмендейді. Бұл құбылыс дәстүрлі изотропты термодинамикада «қайтарылмайтын жылу шығыны» деп есептелген энергияны пайдалы механикалық жұмысқа айналдыруға мүмкіндік береді. Осылайша, Карно теоремасының шектеулері тек еркіндік дәрежесі тұрақты константа болып табылатын хаотикалық изотропты орталарға ғана қатысты дербес жағдай екені математикалық тұрғыдан дәлелденді. == Қазақстан Ғылым Академиясының академиялық сараптамасы == 1998 жылғы 7 желтоқсанда кеңейтілген анизотропиялық термодинамиканың теориялық негіздері '''Қазақстан Республикасы Ғылым министрлігі — Ғылым академиясының Физика-техникалық институтының (ҚР ҒМ-ҒА ФТИ)''' қолданбалы физика мәселелері жөніндегі ғылыми семинарының талқылауына шығарылды. Семинар нәтижелері бойынша ФТИ директорының орынбасары, физика-математика ғылымдарының докторы, профессор А. Я. Поляков «PCT/KZ98/00001 патенті бойынша "ІЖҚ жану камерасы" өнертабысына ресми Қорытындыға» қол қойды. Құжатта академиялық қауымдастықтың келесі тұжырымдары бекітілді: * Жарылыс толқынының фронтын бағытталған түрде фазалау есебінен жұмыс камерасындағы қысымды сапалы түрде күшейту және жылу машинасының ПӘК-ін пропорционалды арттырудың теориялық тұжырымдамасы ғылыми тұрғыдан толық негізді деп танылды, ал оң әсер алу мүмкіндігі ''«ешқандай күмән тудырмайды»''. * Ғылым академиясының сарапшылары параметрлердің аномальді өсуі газ ағындарының когерентті (корреляцияланған) қозғалысын ұйымдастыру және молекулалардың ішкі динамикасын өзгерту есебінен қол жеткізілетінін растады, бұл бұл жүйені ІЖҚ-ның классикалық изотропты схемарынан түбегейлі ерекшелендіреді. == ІЖҚ базасындағы эксперименттік валидацияның хронологиясы == Анизотропиялық термодинамика теориясы әсерлерінің физикалық қолданылуы мен қайталануы 1999-2007 жылдар аралығында жүргізілген сертификатталған инструменталды сынақтар сериясымен бекітілген. Стендтік зерттеулер барысында қозғалтқыштардың базалық поршеньдік өлшемдері тұрақты болып сақталып, еркіндік дәрежесінің айнымалы шама ретіндегі жұмысын тіркеу үшін тек волновой камера бастиектері ғана қолданылды. === Стендтік сынақтар в Алматы (28.08.1999 г.) === Сынақтар Алматы қаласында жұмыс көлемі 10 см³ екі тактілі модельдік авиациялық қозғалтқышты қолданумен жүргізілді. Қатаң бекітілген жүктеме ретінде «MASTER AIRSCREW» 12x8 эталондық ағаш әуе винті пайдаланылды, ал өлшеулер Т410-Р тахометрімен (МЕМСТ 21339-82) жүргізілді. * '''Нәтиже:''' Көлемі 0,8 см³ стандартты цилиндрлік бастиекті пайдаланған кезде винттің орташа айналу жиілігі '''8975 айн/мин''' құрады. Көлемі дәл сондай (0,8 см³) эксперименттік анизотропиялық бастиекті орнатқан кезде айналымдар '''9850 айн/мин''' дейін тұрақты түрде өсті (пиктік мәндері 10 000 айн/мин). Өсім '''875 айн/мин''' құрады. * '''Қуаттың математикалық анализі:''' Әуе винтінің аэродинамикалық сипаттамаларына сәйкес, айналу моменті бұрыштық жылдамдықтың квадратына (<math>\omega^2</math>) пропорционал болады. Демек, қозғалтқыштың тиімді қуаты (<math>N</math>) '''винттің айналу жиілігінің кубына''' (<math>N \sim \omega^3</math>) пропорционал. Қуаттардың қатынасы келесі формуламен өрнектеледі: :<math>\frac{N_2}{N_1} = \left(\frac{\omega_2}{\omega_1}\right)^3 = \left(\frac{9850}{8975}\right)^3 \approx (1,0975)^3 \approx \mathbf{1,32}</math> * '''Қорытынды:''' Еркіндік дәрежесінің динамикалық өзгеруі отынның шығынын өзгертпестен, '''қозғалтқыштың тиімді қуатын бірден 32%-ға арттыру''' түріндегі кубтық секірісті қамтамасыз етті. === Генераторы бар Д8 ІЖҚ-ны инструменталды сынау (13.12.2002 г.) === Инструменталды сынақтар Алматыда ГАБ-1-П-301 электр генераторымен бірітрен серилық Д8 екі тактілі қозғалтқышы (50 см³, 1,5 кВт, 3000 айн/мин) базасында жүргізілді. Жүктеме ретінде 100 Вт қыздыру шамы қолданылды, тіркеу НС-779 ампервольтметрімен және АИ-85 бензинінің 10 мл шығындалу уақыты бойынша мерзімді цилиндрмен жүргізілді. * '''Бақылау өлшеулері (Стандартты бастиек):''' Генератор шығысындағы кернеу <math>U_1 = 58\text{ В}</math>, отын порциясының жану уақыты <math>t_1 = 102\text{ с}</math>. * '''Эксперименттік өлшеулер (Анизотропиялық бастиек):''' Кернеу <math>U_2 = 68\text{ В}</math>, жану уақыты <math>t_2 = 122\text{ с}</math>. * '''ПӘК өсімінің математикалық есебі:''' :<math>\frac{K_2}{K_1} = \frac{U_2^2 \cdot t_2}{U_1^2 \cdot t_1} = \frac{68^2 \cdot 122}{58^2 \cdot 102} = \mathbf{1,64}</math> * '''Қорытынды:''' Сынақ барысында қозғалтқыш бір мезгілде әрі ұзақ жұмыс істеп, әрі жоғары кернеу берді, бұл жүйенің ПӘК-інің '''1,64 есе''' таза өскенін инструменталды түрде бекітті. === TÜV Süddeutschland № 50055-2003 техникалық есебі (Прага, Чехия) === По заказу компании Investhouse Limited в научно-исследовательском институте ДВС ('''UVMV''', Прага) электрлік динамометрі бар мамандандырылған стендте Д8 типті қозғалтқыштың верификацияланған салыстырмалы сынақтары жүргізілді. * '''3000 айн/мин кезіндегі өлшеу нәтижелері:''' ** Тиімді қуат 0,62 кВт-тан '''0,74 кВт-қа дейін өсті (өсім 19,3%)'''. ** Отынның меншікті шығыны 1578 г/кВт·сағ-тан '''1208 г/кВт·сағ-қа дейнем төмендеді (23,4%-ға төмендеу)'''. ** Пайдаланылған газдардың температурасы 363 °C-тан '''314 °C-қа дейін төмендеді (13,5%-ға төмендеу)'''. ** Қозғалтқыштың толық тиімді ПӘК-і '''30,8%-ға артты'''. * '''TÜV сарапшыларының қорытындысы:''' Классический термодинамический расчет, учитывающий только изменение геометрической степени сжатия с 6,52 до 8,16, прогнозировал рост КПД максимум на '''8%'''. Параметрлердің 30,8%-ға дейінгі аномальді артық өсімі изотропты термодинамика шеңберінен шығатын жаңа күй функцияларының салдары болып табылады. Эксперименттік ІЖҚ қазіргі уақытта TÜV қорларында сақтаулы. === Noble Products International GmbH сынақтары (Росслау, Германия, 20.08.2007 ж.) === Сыннақтар Simson S51 мопедінде (екі тактілі, 48 см³) Директор Земфира Штойе (Semfira Stoye) және дипломдалған инженерлер Т. Чирних пен В. Корноуховтың жетекшілігімен жүргізілді. • '''Аномальді әсер:''' Сығылу деңгейі стандарттыдан '''30%-ға төмен''' эксперименттік бастиекті пайдаланған кезде, қозғалтқыш белгіленген қашықтықтағы үдеу уақытын 18,81 с-тан '''13,53 с-қа дейін''' азайтты. • '''Қорытынды нәтиже:''' 6000 айн/мин кезінде қозғалтқыштың тиімділік коэффициентінің (K_2/K_1) '''2,06 – 2,18 есе''' үлкен өсімі тіркелді. Сығылу деңгейінің (компрессияның) 30%-дық жоғалуы еркіндік дәрежесінің айнымалы шама ретінде іске қосылуымен (k \to 3) толығымен жойылды. == Қару-жарақ жүйелерінде теорияны тексеру == Еркіндік дәрежесінің тұрақты константадан динамикалық айнымалы мәнге өтуі жоғары жылдамдықты баллистикалық орталарда максималды тиімділікке жақын деңгейде тіркелді. Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігінің Әскери-ғылыми орталығы (ВНЦ бастығы проф. полковник П. А. Ermekbaev және полковник А. У. Аджанов) '''Browning BAR-II (.30-06 Springfield)''' карабинінен ату жұмыстарын жүргізді. Салмағы '''9,7 грамм стандартты NATO пулясы''' бар патрондар қолданылды. Тіркеу PROCHRONO II (АҚШ) дәлдігі 0,01% құралмен жүргізілді. === Баллистика нәтижелерін талдау === '''Бастапқы жылдамдықтың секірісі:''' Оқ-дәрінің және пуляның салмағын өзгертпестен, пуляның орташа жылдамдығы базалық 754 м/с-тан '''2527,75 м/с-қа''' дейін өсті (максималды көрсеткіш — '''2616 м/с'''). Бұл пуляның кинетическая энергиясының '''11 еседен астам''' (30 000 Дж-дан жоғары) артқанын көрсетіп, қалыңдығы 12 мм болаттан жасалған сауытты плитаны толық тесіп өтумен расталды. '''Толқындық өздігінен қайта зарядталу әсері:''' Эксперимент барысында қарудың '''штаттық механикалық газ бұру автоматикасы толығымен өшірілді'''. Осыған қарамастан, ату кезінде затвордың автоматты түрде толық қайта зарядталу циклі орын алды. Бұл құбылыс еркіндік дәрежесінің азаюы есебінен газдардың қуатты шоғырландырылған кері қысым векторының пайда болуының тікелей салдары болып табылады. == Патенттік база және ресми танылуы == Жұмыс камераларының изотроптылығын басқару принциптері жаңалық пен өнертапқыштық деңгейге мемлекеттік сараптамалардан сәтті өткен патенттік портфельмен қорғалған: • '''Халықаралық PCT жүйесі:''' Өтінім PCT/KZ98/00001 (жарияланым нөмірі WO 99/30014) ''«The Combustion Chamber of Internal Combustion Engines»''. • '''Ресей Федерациясыного Патенті:''' RU № 2249718 C1 ''«Поршеньді машинаның жұмыс камерасы (варианттары)»'' (Роспатентпен тіркелген). '''2006 жылы''' теория авторы И. Ибрагимов Қазақстан Республикасы Әділет министрлігі мен Білім және ғылым министрліге тарапынан '''«Шапагат»''' Мемлекеттік конкурсының Дипломымен марапатталды: ''«Қазақстанның инновациялық дамуына қосқан үлесі үшін»''. '''2009 жылы''' жоба Германияда ендіруге грант түрінде мемлекеттік қолдауға ие болды, ал авторға бірегей маман мәртебесі (Германияда тұруға ықтиярхат) берілді. Алайда, өндірістік игеру әлемдік экономикалық дағдарысқа және қабылдаушы неміс тарапының (Noble Products International GmbH) гранттық қаражатты мақсатсыз пайдалануына байланысты туындаған кейінгі дауларға байланысты тоқтатылды. == Дереккөздер және әдебиеттер / References == Gert, Edgar (Ibragimov, Ildar). ''Theoretical Framework of Extended Anisotropic Thermodynamics and Its Applied Significance in Continuum Mechanics.'' Independent scientific and technical review, Zenodo Open Archive. РФ Патенті № 2249718 C1. ''Рабочая камера поршневой машины (варианты).'' Авторы: Ибрагимов И. Р., Роспатент. Халықаралық өтінім PCT/KZ98/00001 (WO 99/30014). ''The Combustion Chamber of Internal Combustion Engines.'' Дүниежүзілік зияткерлік меншік ұйымы (WIPO). ҚР ҒМ-ҒА Физика-техникалық институты. ''07.12.1998 ж. PCT/KZ98/00001 патенті бойынша «ІЖҚ жану充 камерасы» өнертабысына сараптамалық қорытынды.'' ҚР ҒМ-ҒА ФТИ директорының орынбасары, ф.-м.ғ.д., профессор А. Я. Поляков қол қойған. 1999 жылғы 28 тамыздағы екі тактілі қозғалтқышқа арналған жану камераларының формаларын сынау хаттамасы (Алматы қ.). Сынақшы Лаврухин С. В., жауапты Никитенко В. А., бақылаушылар Ибрагимов И. Р., Поляков А. П., Ким Э. 2002 жылғы 13 желтоқсандағы Д8 ІЖҚ инструменталды сынақтарының хаттамасы (Алматы қ.). Участники и наблюдатели: Чижова Н. В., Аксенов Е. А., Ибрагимов И. Р., Старостенков А. Д., Борисовский В. В. TÜV Süddeutschland Holding AG / Motor Vehicle Research Institute Ltd. (UVMV). ''Technical Report No. 50055-2003: Comparative tests of two-stroke gasoline engine D 8.'' Author: Ing. Zdeněk Kurz, Head of Engine Division: Ladislav Kröbl, CSc. Prague, June 25, 2003. Noble Products International GmbH (Roßlau, Deutschland). ''Protokoll über Vergleichsuntersuchung: Moped mit Motor, weiterbearbeitet nach Ibragimov-Methode im Vergleich mit Standardmotor, мерзімі 20.08.2007 ж.'' Директор Semfira Stoye, дипл. инженерлер Т. Чирних, В. Корноухов. Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігінения Әскери-ғылыми орталығы. ''Browning BAR-II карабині базасында № PCT/KZ97/00001 РСТ жүйесінде патенттелген құрылғыны алдын ала сынаудың № M001 хаттамасы.'' Қолдар: ҚР ҚМ ӘҒО бастығы, проф. полковник П. А. Ермекбаев, ӘҒО бастығының орынбасары полковник А. У. Аджанов, а.ғ.қ. полковник М. Е. Шлейко. == Сондай-ақ қараңыз == • [[Показатель адиабаты|Адиаба көрсеткіші]] • [[Газовая динамика|Газ динамикасы]] • [[Молекулярно-кинетическая теория|Молекулалық-кинетикалық теория]] • [[Ударная волна|Соққы толқыны]] [[Санат:Термодинамика]] [[Санат:Физика]] [[Санат:Өнертабыстар]] qqszsxlavip4679quawggkpibc77yht 0 786282 3683192 3683039 2026-10-18T13:13:10Z Aldogarov 95591 /* Марапаттары */ 3683192 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = елбасы | Қазақша есімі = Урсула фон дер Ляйен | Шынайы есімі = {{lang-de|Ursula Gertrud von der Leyen}} | Суреті = Ursula von der Leyen 2024.jpg | Атауы = Ресми портреті (2026) | Титулы = [[Еуропалық комиссияның төрағасы]] | Ту = European Commission.svg | Ту2 = Flag of Europe.svg | Басқара бастады = 1 желтоқсан 2019 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Ізашары = [[Жан-Клод Юнкер]] | Титулы_2 = Германияның қорғаныс министрі | Ту_2 = Flag of the Chancellor of Germany.svg | Ту2_2 = Flag of Germany.svg | Басқара бастады_2 = 2013 | Басқаруын аяқтады_2 = 2019 | Ізашары_2 = [[Томас де Мезьер]] | Ізбасары_2 = [[Аннегрет Крамп-Карренбауэр]] | Титулы_3 = Енбеқ және әлеуметтік сұрақтар министрі | Ту_3 = Flag of the Chancellor of Germany.svg | Ту2_3 = Flag of Germany.svg | Басқара бастады_3 = 2009 | Басқаруын аяқтады_3 = 2013 | Ізашары_3 = [[Франц Иосиф Юнг]] | Ізбасары_3 = [[Андреа Налес]] | Титулы_4 = Отбасы істері министрі | Ту_4 = Flag of the Chancellor of Germany.svg | Ту2_4 = Flag of Germany.svg | Басқара бастады_4 = 2005 | Басқаруын аяқтады_4 = 2009 | Ізашары_4 = [[Ренате Шмидт]] | Ізбасары_4 = [[Кристина Шрёдер]] | Титулы_5 = [[Бундестаг|Бундестагтың]] депутаты | Ту_5 = Deutscher Bundestag logo.svg | Ту2_5 = Flag of Germany.svg | Басқара бастады_5 = 2009 | Басқаруын аяқтады_5 = 2019 | Ізашары_5 = | Ізбасары_5 = | Титулы_6 = [[Төменгі Саксония]] жерінің әлеуметтік мәселелер, әйелдер, отбасы және денсаулық сақтау министрі | Ту_6 = Coat of arms of Lower Saxony.svg | Ту2_6 = Flag of Lower Saxony.svg | Басқара бастады_6 = 2003 | Басқаруын аяқтады_6 = 2005 | Ізашары_6 = [[Гитта Трауэрнихт]] | Ізбасары_6 = [[Мехтильда Росс-Луттманн]] | Туған күні = 8.10.1958 | Туған жері = {{туғанжері|Брюссель|Брюссельде}}, [[Бельгия]] | Азаматтығы = {{байрақ|Германия}} | Қызмет еткен жылдары = 2019 жылдан бері | Атағы = | Әскер түрі = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = [[Лютеранство]] | Әкесі = Эрнст Альбрехт | Анасы = Адель Альбрехт | Жұбайы = | Балалары = 7 баласы бар | Династия = | Партиясы = [[Христиан-демократиялық одақ]] | Білімі = {{Unbulleted list |[[Гёттинген университеті]] |[[Лондон экономика мектебі]] |[[Ганновер медициналық мектебі]] }} | Ғылыми дәрежесі = [[Медицина]] ғылымдарының докторы | Қолтаңбасы = Ursula von der Leyen signature.svg | Commons = | Марапаттары = {{1 дәрежелі Кінәз Дана Ярослав ордені}} | Сайты = https://commissioners.ec.europa.eu/ursula-von-der-leyen_en }} '''Урсула Гертруда фон дер Ляйен''' ({{lang-de|Ursula Gertrud von der Leyen}}; туған кездегі тегі — '''Альбрехт''' ({{lang-de|Albrecht}}), [[8 қазан]] [[1958 жыл|1958]], [[Брюссель]]) — [[германия|неміс]] және [[еуропалық одақ|еуропалық]] саясаткер. 2019 жылдан бастап [[Еуропалық комиссияның төрағасы]].<ref>{{Cite web|title=Ursula von der Leyen secures five more years in top EU job|url=https://www.bbc.com/news/articles/cw5yg6dp0gxo}}</ref> Урсула фон дер Ляйен [[Германия|Германияның]] қорғаныс министрі (2013-2019), [[Бундестаг|Бундестагтың]] депутаты (2009-2019), Енбеқ және әлеуметтік сұрақтар министрі (2009-2013), Отбасы істері министрі (2005-2009) қызметін атқарды.<ref>{{Cite web|title=Merkel Succession Beckons After Von der Leyen’s Defense Posting|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2014-01-22/merkel-succession-beckons-after-von-der-leyen-s-defense-posting }}</ref> 2022, 2023, 2024 және 2025 жылдары [[Forbes]] журналы оны әлемдегі ең ықпалды әйел деп атады.<ref>{{Cite web|title=Forbes назвал самых влиятельных женщин мира (2024)|url=https://forbes.kz/articles/forbes-nazval-samyh-vliyatelnyh-zhenshin-mira/amp}}</ref><ref>{{Cite web|title=The world's most powerful|url=https://www.forbes.com/lists/power-women/}}</ref> == Өмірбаяны == 1958 жылы 8 қазанда [[Брюссель]] қаласында туған. Әкесі – [[Эрнст Альбрехт]] (1930-2014) [[Төменгі Саксония|Төменгі Саксонияның]] Премьер-министрі (1976-1990) және [[Бундесрат|Бундесратның]] төраға (1985-1986) қызметін атқарған. Шешесі – [[Адель Альбрехт]].<ref>{{Cite web|title=Ursula von der Leyen|url=https://whoswho.de/bio/ursula-von-der-leyen.html}}</ref> Урсула фон дер Ляйен 1977 жылы [[Гёттинген университетті]] бітірген. 1978 жылы [[Лондон университеті|Лондон университеттінің]] экономика және саясаттану мектебінде білім алды. Кейін [[Ганновер жоғары медициналық мектебі|Ганновер жоғары медициналық мектебінде]] [[медицина]] мамандығын оқып, оны 1987 жылы тәмамдады. Еңбек жолын 1988 жылы Ганновер университеттінің клиникасының [[гинекология]] бөлімінде дәрігер-ассистент қызметіннен бастаған. 1998 жылы [[Ганновер жоғары медициналық мектебі|Ганновер жоғары медициналық мектебінде]] эпидемиология, әлеуметтік медицина және денсаулық сақтау жүйесін зерттеу кафедрасының оқытушысы. 2001 жылы [[Ганновер жоғары медициналық мектебі|Ганновер медицина мектебінің]] шешімен [[медицина]] магистрі дәрежесі берілген. 1990 жылы [[Христиан-демократиялық одаққа]] мүше болды. 2003 жылы [[Төменгі Саксония]] жерінің парламентіне сайланды; 2003–2005 жылдары [[Кристиан Вульфтің]] кабинетінде [[Төменгі Саксония]] жерінің әлеуметтік мәселелер, әйелдер, отбасы және денсаулық сақтау министрі қызметін атқарды. 2005 жылы [[Ангела Меркель]] үкіметінде отбасы істері жөніндегі министр болып тағайындалды. 2009–2013 жылдары — Германияның Еңбек және қоғамдық істер министрі. 2013 жылғы желтоқсанда Урсула фон дер Ляйен [[Ангела Меркель|Ангела Меркельдің]] үкіметінде Германияның алғашқы әйел Қорғаныс министрі болып тағайындалды. 2019 жылғы 1 желтоқсаннан бастап — [[Еуропалық комиссияның төрағасы]]. 2024 жылғы 27 маусымда [[Еуропалық кеңес]] Урсула фон дер Ляйенді [[Еуропалық комиссияның төрағасы|Еуропалық комиссияның төраға]] қызметіне екінші мерзімге ұсынды. 2024 жылғы 18 шілдеде [[Еуропалық парламент|Еуропарламент]] депутаттары жасырын дауыс беру арқылы оны тағы бес жылға осы қызметке қайта сайлады.<ref>{{Cite web|title=Parliament re-elects Ursula von der Leyen as Commission President|url=https://www.europarl.europa.eu/news/en/press-room/20240710IPR22812/parliament-re-elects-ursula-von-der-leyen-as-commission-president}}</ref> 2025 жылғы шілдеде фон дер Ляйен сыбайлас жемқорлық дауына байланысты қызметінен кетудің аз-ақ алдында қалды, алайда оған қатысты сенімсіздік вотумы [[Еуропалық парламент|Еуропарламент]] қабылдаған жоқ. == Саяси қөзғарыс == === Сыртқы саясат === 2016 жылы Урсула фон дер Ляйен [[Сауд Арабиясы|Сауд Арабиясына]] ресмі сапар кезінде хиджаб киюден бас тартып, дау туғызды. Ол: «Әйелдерді хиджабты киюге мәжбүрлейтіні мені ашуландырады», — деді.<ref>{{Cite web|title=German minister causes controversy after refusing to wear hijab on Saudi visit|url=https://www.jpost.com/middle-east/german-minister-causes-controversy-after-refusing-to-wear-hijab-on-saudi-visit-475391}}</ref> === [[Украина]] === 2022 жылы [[Ресей|Ресейдің]] [[Украина|Украинаға]] басып кіруі басталғаннан кейін Еуропалық комиссияның төрайымы Урсула фон дер Ляйен [[Украина]] [[Еуропалық одақ|Еуропалық одақтың]] мүшесі болуы тиіс екенін, украин халқы еуропалық отбасына жататынын және соғыстың аяқталуы қажет екенін мәлімдеді. 2022 жылғы 8 сәуірде [[Ресей|Ресейдің]] [[Украина|Украинаға]] басып кіруі кезінде фон дер Ляйен [[Владимир Зеленский|Владимир Зеленскийге]] қолдау көрсету мақсатында [[Киев|Киевке]] барды.<ref>{{Cite web|title=Україна має вступити до ЄС – президент Єврокомісії|url=https://www.slovoidilo.ua/2022/02/28/novyna/polityka/ukrayina-maye-vstupyty-yes-prezydent-yevrokomisiyi}}</ref> === Бір жынысты некелер === 2013 жылы Германияның Конституциялық соты бір жынысты жұптардың тең құқықтарын қолдап шешім шығарған кезде, фон дер Ляйен бала асырап алу мәселесінде тең құқықтарды қолдайтынын білдіріп, былай деп мәлімдеді: «Бір жынысты серіктестіктерде өсіп жатқан балалардың гетеросексуалды некеде немесе серіктестікте өсіп жатқан балалардан өзгеше дамитынын дәлелдейтін бірде-бір зерттеу маған белгілі емес».<ref>{{Cite web|title=Gay Adoption Debate Flusters Conservatives|url=https://www.spiegel.de/international/germany/gay-adoption-debate-flusters-german-conservatives-a-904875.html}}</ref> === Жаңа халықаралық тәртіп === 2026 жылғы наурызда фон дер Ляйен дәстүрлі «ережелерге негізделген» халықаралық тәртіптің аяқталғанын мәлімдеп, жаһандық тұрақсыздықтың күшеюіне жауап ретінде [[Еуропалық одақ|Еуропалық Одақтың]] мүдделерге көбірек бағдарланған және реалистік сыртқы саясатын жақтады. === Канада === 2026 жылғы қыркүйекте [[Канада]] премьер-министрі [[Марк Карни]] [[Канада|Канаданың]] [[Еуропалық Одақ|Еуропалық одаққа]] толық мүше болғысы келмейтінін, оның орнына [[Еуропалық Одақ|Еуропалық одақпен]] ерекше әрі тығыз серіктестік орнатуға ниетті екенін мәлімдеді. Ал Урсула фон дер Ляйен [[Канада|Канаданың]] болашақта [[Еуропалық Одақ|Еуропалық Одақтың]] қауымдастырылған мүшесі болуы мүмкін екенін айтты.<ref>{{Cite web|title=Trump says Canada becoming ‘associate member’ of EU could be a ‘hostile act’|url=https://edition.cnn.com/2026/09/15/americas/canada-mark-carney-eu-trump-hnk}}</ref> == Жеке өмірі == Жолдасы – [[Хайко фон дер Ляйен]] неміс дәрігері. Отбасында 7 бала бар: Дэвид Эхтер, Софи Шарлотта, Мария Доната, Виктория Урсула, Йоханна Гертруда, Эгмонт Ульрих, Грация Диотима. Урсула фон дер Ляйен [[ағылшын тілі|ағылшынша]], [[француз тілі|французша]] және [[неміс тілі|немісше]] еркін сөйле алады. == Марапаттары == === Шетелдік марапаттар === * {{байрақ|Литва}} ** [[File:LTU Order for Merits to Lithuania - Grand Cross BAR.svg|70px]] Литва алдындағы еңбегі үшін ордені. (2017) ** [[File:LTU Order of the Lithuanian Grand Duke Gediminas - Commander's Grand Cross BAR.png|70px]] Литва Ұлы кінәзі Гедиминас орденінің кресты. (2025) * {{байрақ|Мали}} ** [[File:Mali Ordre national du Mali Commandeur ribbon.svg|70px]] Мали ұлттық ордені (2026) * {{байрақ|Украина}} ** [[File:Order of Prince Yaroslav the Wise 1st 2nd and 3rd Class of Ukraine.png|70px]] Кінәз Дана Ярослав ордені (2022) ** [[File:UKR Order of Europe (2026) BAR.svg|70px]] Еуропа ордені (2022) == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:XXI ғасыр саясаткерлері]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары]] [[Санат:Әйел]] [[Санат:Германия саясаткерлері]] [[Санат:Әйел саясаткер]] q218ecid12hd0n3my5u98mxyhntfg9g 3683193 3683192 2026-10-18T13:15:02Z Aldogarov 95591 /* Шетелдік марапаттар */ 3683193 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = елбасы | Қазақша есімі = Урсула фон дер Ляйен | Шынайы есімі = {{lang-de|Ursula Gertrud von der Leyen}} | Суреті = Ursula von der Leyen 2024.jpg | Атауы = Ресми портреті (2026) | Титулы = [[Еуропалық комиссияның төрағасы]] | Ту = European Commission.svg | Ту2 = Flag of Europe.svg | Басқара бастады = 1 желтоқсан 2019 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Ізашары = [[Жан-Клод Юнкер]] | Титулы_2 = Германияның қорғаныс министрі | Ту_2 = Flag of the Chancellor of Germany.svg | Ту2_2 = Flag of Germany.svg | Басқара бастады_2 = 2013 | Басқаруын аяқтады_2 = 2019 | Ізашары_2 = [[Томас де Мезьер]] | Ізбасары_2 = [[Аннегрет Крамп-Карренбауэр]] | Титулы_3 = Енбеқ және әлеуметтік сұрақтар министрі | Ту_3 = Flag of the Chancellor of Germany.svg | Ту2_3 = Flag of Germany.svg | Басқара бастады_3 = 2009 | Басқаруын аяқтады_3 = 2013 | Ізашары_3 = [[Франц Иосиф Юнг]] | Ізбасары_3 = [[Андреа Налес]] | Титулы_4 = Отбасы істері министрі | Ту_4 = Flag of the Chancellor of Germany.svg | Ту2_4 = Flag of Germany.svg | Басқара бастады_4 = 2005 | Басқаруын аяқтады_4 = 2009 | Ізашары_4 = [[Ренате Шмидт]] | Ізбасары_4 = [[Кристина Шрёдер]] | Титулы_5 = [[Бундестаг|Бундестагтың]] депутаты | Ту_5 = Deutscher Bundestag logo.svg | Ту2_5 = Flag of Germany.svg | Басқара бастады_5 = 2009 | Басқаруын аяқтады_5 = 2019 | Ізашары_5 = | Ізбасары_5 = | Титулы_6 = [[Төменгі Саксония]] жерінің әлеуметтік мәселелер, әйелдер, отбасы және денсаулық сақтау министрі | Ту_6 = Coat of arms of Lower Saxony.svg | Ту2_6 = Flag of Lower Saxony.svg | Басқара бастады_6 = 2003 | Басқаруын аяқтады_6 = 2005 | Ізашары_6 = [[Гитта Трауэрнихт]] | Ізбасары_6 = [[Мехтильда Росс-Луттманн]] | Туған күні = 8.10.1958 | Туған жері = {{туғанжері|Брюссель|Брюссельде}}, [[Бельгия]] | Азаматтығы = {{байрақ|Германия}} | Қызмет еткен жылдары = 2019 жылдан бері | Атағы = | Әскер түрі = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = [[Лютеранство]] | Әкесі = Эрнст Альбрехт | Анасы = Адель Альбрехт | Жұбайы = | Балалары = 7 баласы бар | Династия = | Партиясы = [[Христиан-демократиялық одақ]] | Білімі = {{Unbulleted list |[[Гёттинген университеті]] |[[Лондон экономика мектебі]] |[[Ганновер медициналық мектебі]] }} | Ғылыми дәрежесі = [[Медицина]] ғылымдарының докторы | Қолтаңбасы = Ursula von der Leyen signature.svg | Commons = | Марапаттары = {{1 дәрежелі Кінәз Дана Ярослав ордені}} | Сайты = https://commissioners.ec.europa.eu/ursula-von-der-leyen_en }} '''Урсула Гертруда фон дер Ляйен''' ({{lang-de|Ursula Gertrud von der Leyen}}; туған кездегі тегі — '''Альбрехт''' ({{lang-de|Albrecht}}), [[8 қазан]] [[1958 жыл|1958]], [[Брюссель]]) — [[германия|неміс]] және [[еуропалық одақ|еуропалық]] саясаткер. 2019 жылдан бастап [[Еуропалық комиссияның төрағасы]].<ref>{{Cite web|title=Ursula von der Leyen secures five more years in top EU job|url=https://www.bbc.com/news/articles/cw5yg6dp0gxo}}</ref> Урсула фон дер Ляйен [[Германия|Германияның]] қорғаныс министрі (2013-2019), [[Бундестаг|Бундестагтың]] депутаты (2009-2019), Енбеқ және әлеуметтік сұрақтар министрі (2009-2013), Отбасы істері министрі (2005-2009) қызметін атқарды.<ref>{{Cite web|title=Merkel Succession Beckons After Von der Leyen’s Defense Posting|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2014-01-22/merkel-succession-beckons-after-von-der-leyen-s-defense-posting }}</ref> 2022, 2023, 2024 және 2025 жылдары [[Forbes]] журналы оны әлемдегі ең ықпалды әйел деп атады.<ref>{{Cite web|title=Forbes назвал самых влиятельных женщин мира (2024)|url=https://forbes.kz/articles/forbes-nazval-samyh-vliyatelnyh-zhenshin-mira/amp}}</ref><ref>{{Cite web|title=The world's most powerful|url=https://www.forbes.com/lists/power-women/}}</ref> == Өмірбаяны == 1958 жылы 8 қазанда [[Брюссель]] қаласында туған. Әкесі – [[Эрнст Альбрехт]] (1930-2014) [[Төменгі Саксония|Төменгі Саксонияның]] Премьер-министрі (1976-1990) және [[Бундесрат|Бундесратның]] төраға (1985-1986) қызметін атқарған. Шешесі – [[Адель Альбрехт]].<ref>{{Cite web|title=Ursula von der Leyen|url=https://whoswho.de/bio/ursula-von-der-leyen.html}}</ref> Урсула фон дер Ляйен 1977 жылы [[Гёттинген университетті]] бітірген. 1978 жылы [[Лондон университеті|Лондон университеттінің]] экономика және саясаттану мектебінде білім алды. Кейін [[Ганновер жоғары медициналық мектебі|Ганновер жоғары медициналық мектебінде]] [[медицина]] мамандығын оқып, оны 1987 жылы тәмамдады. Еңбек жолын 1988 жылы Ганновер университеттінің клиникасының [[гинекология]] бөлімінде дәрігер-ассистент қызметіннен бастаған. 1998 жылы [[Ганновер жоғары медициналық мектебі|Ганновер жоғары медициналық мектебінде]] эпидемиология, әлеуметтік медицина және денсаулық сақтау жүйесін зерттеу кафедрасының оқытушысы. 2001 жылы [[Ганновер жоғары медициналық мектебі|Ганновер медицина мектебінің]] шешімен [[медицина]] магистрі дәрежесі берілген. 1990 жылы [[Христиан-демократиялық одаққа]] мүше болды. 2003 жылы [[Төменгі Саксония]] жерінің парламентіне сайланды; 2003–2005 жылдары [[Кристиан Вульфтің]] кабинетінде [[Төменгі Саксония]] жерінің әлеуметтік мәселелер, әйелдер, отбасы және денсаулық сақтау министрі қызметін атқарды. 2005 жылы [[Ангела Меркель]] үкіметінде отбасы істері жөніндегі министр болып тағайындалды. 2009–2013 жылдары — Германияның Еңбек және қоғамдық істер министрі. 2013 жылғы желтоқсанда Урсула фон дер Ляйен [[Ангела Меркель|Ангела Меркельдің]] үкіметінде Германияның алғашқы әйел Қорғаныс министрі болып тағайындалды. 2019 жылғы 1 желтоқсаннан бастап — [[Еуропалық комиссияның төрағасы]]. 2024 жылғы 27 маусымда [[Еуропалық кеңес]] Урсула фон дер Ляйенді [[Еуропалық комиссияның төрағасы|Еуропалық комиссияның төраға]] қызметіне екінші мерзімге ұсынды. 2024 жылғы 18 шілдеде [[Еуропалық парламент|Еуропарламент]] депутаттары жасырын дауыс беру арқылы оны тағы бес жылға осы қызметке қайта сайлады.<ref>{{Cite web|title=Parliament re-elects Ursula von der Leyen as Commission President|url=https://www.europarl.europa.eu/news/en/press-room/20240710IPR22812/parliament-re-elects-ursula-von-der-leyen-as-commission-president}}</ref> 2025 жылғы шілдеде фон дер Ляйен сыбайлас жемқорлық дауына байланысты қызметінен кетудің аз-ақ алдында қалды, алайда оған қатысты сенімсіздік вотумы [[Еуропалық парламент|Еуропарламент]] қабылдаған жоқ. == Саяси қөзғарыс == === Сыртқы саясат === 2016 жылы Урсула фон дер Ляйен [[Сауд Арабиясы|Сауд Арабиясына]] ресмі сапар кезінде хиджаб киюден бас тартып, дау туғызды. Ол: «Әйелдерді хиджабты киюге мәжбүрлейтіні мені ашуландырады», — деді.<ref>{{Cite web|title=German minister causes controversy after refusing to wear hijab on Saudi visit|url=https://www.jpost.com/middle-east/german-minister-causes-controversy-after-refusing-to-wear-hijab-on-saudi-visit-475391}}</ref> === [[Украина]] === 2022 жылы [[Ресей|Ресейдің]] [[Украина|Украинаға]] басып кіруі басталғаннан кейін Еуропалық комиссияның төрайымы Урсула фон дер Ляйен [[Украина]] [[Еуропалық одақ|Еуропалық одақтың]] мүшесі болуы тиіс екенін, украин халқы еуропалық отбасына жататынын және соғыстың аяқталуы қажет екенін мәлімдеді. 2022 жылғы 8 сәуірде [[Ресей|Ресейдің]] [[Украина|Украинаға]] басып кіруі кезінде фон дер Ляйен [[Владимир Зеленский|Владимир Зеленскийге]] қолдау көрсету мақсатында [[Киев|Киевке]] барды.<ref>{{Cite web|title=Україна має вступити до ЄС – президент Єврокомісії|url=https://www.slovoidilo.ua/2022/02/28/novyna/polityka/ukrayina-maye-vstupyty-yes-prezydent-yevrokomisiyi}}</ref> === Бір жынысты некелер === 2013 жылы Германияның Конституциялық соты бір жынысты жұптардың тең құқықтарын қолдап шешім шығарған кезде, фон дер Ляйен бала асырап алу мәселесінде тең құқықтарды қолдайтынын білдіріп, былай деп мәлімдеді: «Бір жынысты серіктестіктерде өсіп жатқан балалардың гетеросексуалды некеде немесе серіктестікте өсіп жатқан балалардан өзгеше дамитынын дәлелдейтін бірде-бір зерттеу маған белгілі емес».<ref>{{Cite web|title=Gay Adoption Debate Flusters Conservatives|url=https://www.spiegel.de/international/germany/gay-adoption-debate-flusters-german-conservatives-a-904875.html}}</ref> === Жаңа халықаралық тәртіп === 2026 жылғы наурызда фон дер Ляйен дәстүрлі «ережелерге негізделген» халықаралық тәртіптің аяқталғанын мәлімдеп, жаһандық тұрақсыздықтың күшеюіне жауап ретінде [[Еуропалық одақ|Еуропалық Одақтың]] мүдделерге көбірек бағдарланған және реалистік сыртқы саясатын жақтады. === Канада === 2026 жылғы қыркүйекте [[Канада]] премьер-министрі [[Марк Карни]] [[Канада|Канаданың]] [[Еуропалық Одақ|Еуропалық одаққа]] толық мүше болғысы келмейтінін, оның орнына [[Еуропалық Одақ|Еуропалық одақпен]] ерекше әрі тығыз серіктестік орнатуға ниетті екенін мәлімдеді. Ал Урсула фон дер Ляйен [[Канада|Канаданың]] болашақта [[Еуропалық Одақ|Еуропалық Одақтың]] қауымдастырылған мүшесі болуы мүмкін екенін айтты.<ref>{{Cite web|title=Trump says Canada becoming ‘associate member’ of EU could be a ‘hostile act’|url=https://edition.cnn.com/2026/09/15/americas/canada-mark-carney-eu-trump-hnk}}</ref> == Жеке өмірі == Жолдасы – [[Хайко фон дер Ляйен]] неміс дәрігері. Отбасында 7 бала бар: Дэвид Эхтер, Софи Шарлотта, Мария Доната, Виктория Урсула, Йоханна Гертруда, Эгмонт Ульрих, Грация Диотима. Урсула фон дер Ляйен [[ағылшын тілі|ағылшынша]], [[француз тілі|французша]] және [[неміс тілі|немісше]] еркін сөйле алады. == Марапаттары == === Шетелдік марапаттар === * {{байрақ|Литва}} ** [[File:LTU Order for Merits to Lithuania - Grand Cross BAR.svg|70px]] Литва алдындағы еңбегі үшін ордені. (2017) ** [[File:LTU Order of the Lithuanian Grand Duke Gediminas - Commander's Grand Cross BAR.png|70px]] Литва Ұлы кінәзі Гедиминас орденінің кресты. (2025) * {{байрақ|Мали}} ** [[File:Mali Ordre national du Mali Commandeur ribbon.svg|70px]] Мали ұлттық ордені (2026) * {{байрақ|Украина}} ** [[File:Order of Prince Yaroslav the Wise 1st 2nd and 3rd Class of Ukraine.png|70px]] Кінәз Дана Ярослав ордені (2022) ** [[File:UKR Order of St. Panteleimon ribbon.svg|70px]] Әулие Пантелеймон орденінің медалі (2024) ** [[File:UKR Order of Europe (2026) BAR.svg|70px]] Еуропа ордені (2026) == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:XXI ғасыр саясаткерлері]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары]] [[Санат:Әйел]] [[Санат:Германия саясаткерлері]] [[Санат:Әйел саясаткер]] t4hepo48cabtx796c6gyg74i0mvfb6y 3683194 3683193 2026-10-18T13:18:15Z Aldogarov 95591 3683194 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = елбасы | Қазақша есімі = Урсула фон дер Ляйен | Шынайы есімі = {{lang-de|Ursula Gertrud von der Leyen}} | Суреті = Ursula von der Leyen 2024.jpg | Атауы = Ресми портреті (2026) | Титулы = [[Еуропалық комиссияның төрағасы]] | Ту = European Commission.svg | Ту2 = Flag of Europe.svg | Басқара бастады = 1 желтоқсан 2019 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Ізашары = [[Жан-Клод Юнкер]] | Титулы_2 = Германияның қорғаныс министрі | Ту_2 = Flag of the Chancellor of Germany.svg | Ту2_2 = Flag of Germany.svg | Басқара бастады_2 = 2013 | Басқаруын аяқтады_2 = 2019 | Ізашары_2 = [[Томас де Мезьер]] | Ізбасары_2 = [[Аннегрет Крамп-Карренбауэр]] | Титулы_3 = Енбеқ және әлеуметтік сұрақтар министрі | Ту_3 = Flag of the Chancellor of Germany.svg | Ту2_3 = Flag of Germany.svg | Басқара бастады_3 = 2009 | Басқаруын аяқтады_3 = 2013 | Ізашары_3 = [[Франц Иосиф Юнг]] | Ізбасары_3 = [[Андреа Налес]] | Титулы_4 = Отбасы істері министрі | Ту_4 = Flag of the Chancellor of Germany.svg | Ту2_4 = Flag of Germany.svg | Басқара бастады_4 = 2005 | Басқаруын аяқтады_4 = 2009 | Ізашары_4 = [[Ренате Шмидт]] | Ізбасары_4 = [[Кристина Шрёдер]] | Титулы_5 = [[Бундестаг|Бундестагтың]] депутаты | Ту_5 = Deutscher Bundestag logo.svg | Ту2_5 = Flag of Germany.svg | Басқара бастады_5 = 2009 | Басқаруын аяқтады_5 = 2019 | Ізашары_5 = | Ізбасары_5 = | Титулы_6 = [[Төменгі Саксония]] жерінің әлеуметтік мәселелер, әйелдер, отбасы және денсаулық сақтау министрі | Ту_6 = Coat of arms of Lower Saxony.svg | Ту2_6 = Flag of Lower Saxony.svg | Басқара бастады_6 = 2003 | Басқаруын аяқтады_6 = 2005 | Ізашары_6 = [[Гитта Трауэрнихт]] | Ізбасары_6 = [[Мехтильда Росс-Луттманн]] | Туған күні = 8.10.1958 | Туған жері = {{туғанжері|Брюссель|Брюссельде}}, [[Бельгия]] | Азаматтығы = {{байрақ|Германия}} | Қызмет еткен жылдары = 2019 жылдан бері | Атағы = | Әскер түрі = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = [[Лютеранство]] | Әкесі = Эрнст Альбрехт | Анасы = Адель Альбрехт | Жұбайы = | Балалары = 7 баласы бар | Династия = | Партиясы = [[Христиан-демократиялық одақ]] | Білімі = {{Unbulleted list |[[Гёттинген университеті]] |[[Лондон экономика мектебі]] |[[Ганновер медициналық мектебі]] }} | Ғылыми дәрежесі = [[Медицина]] ғылымдарының докторы | Қолтаңбасы = Ursula von der Leyen signature.svg | Commons = | Марапаттары = {{1 дәрежелі Кінәз Дана Ярослав ордені}} | Сайты = https://commissioners.ec.europa.eu/ursula-von-der-leyen_en }} '''Урсула Гертруда фон дер Ляйен''' ({{lang-de|Ursula Gertrud von der Leyen}}; туған кездегі тегі — '''Альбрехт''' ({{lang-de|Albrecht}}), [[8 қазан]] [[1958 жыл|1958]], [[Брюссель]]) — [[германия|неміс]] және [[еуропалық одақ|еуропалық]] саясаткер. 2019 жылдан бастап [[Еуропалық комиссияның төрағасы]].<ref>{{Cite web|title=Ursula von der Leyen secures five more years in top EU job|url=https://www.bbc.com/news/articles/cw5yg6dp0gxo}}</ref> Урсула фон дер Ляйен [[Германия|Германияның]] қорғаныс министрі (2013-2019), [[Бундестаг|Бундестагтың]] депутаты (2009-2019), Енбеқ және әлеуметтік сұрақтар министрі (2009-2013), Отбасы істері министрі (2005-2009) қызметін атқарды.<ref>{{Cite web|title=Merkel Succession Beckons After Von der Leyen’s Defense Posting|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2014-01-22/merkel-succession-beckons-after-von-der-leyen-s-defense-posting }}</ref> 2022, 2023, 2024 және 2025 жылдары [[Forbes]] журналы оны әлемдегі ең ықпалды әйел деп атады.<ref>{{Cite web|title=Forbes назвал самых влиятельных женщин мира (2024)|url=https://forbes.kz/articles/forbes-nazval-samyh-vliyatelnyh-zhenshin-mira/amp}}</ref><ref>{{Cite web|title=The world's most powerful|url=https://www.forbes.com/lists/power-women/}}</ref> == Өмірбаяны == 1958 жылы 8 қазанда [[Брюссель]] қаласында туған. Әкесі – [[Эрнст Альбрехт]] (1930-2014) [[Төменгі Саксония|Төменгі Саксонияның]] Премьер-министрі (1976-1990) және [[Бундесрат|Бундесратның]] төраға (1985-1986) қызметін атқарған. Шешесі – [[Адель Альбрехт]].<ref>{{Cite web|title=Ursula von der Leyen|url=https://whoswho.de/bio/ursula-von-der-leyen.html}}</ref> Урсула фон дер Ляйен 1977 жылы [[Гёттинген университетті]] бітірген. 1978 жылы [[Лондон университеті|Лондон университеттінің]] экономика және саясаттану мектебінде білім алды. Кейін [[Ганновер жоғары медициналық мектебі|Ганновер жоғары медициналық мектебінде]] [[медицина]] мамандығын оқып, оны 1987 жылы тәмамдады. Еңбек жолын 1988 жылы Ганновер университеттінің клиникасының [[гинекология]] бөлімінде дәрігер-ассистент қызметіннен бастаған. 1998 жылы [[Ганновер жоғары медициналық мектебі|Ганновер жоғары медициналық мектебінде]] эпидемиология, әлеуметтік медицина және денсаулық сақтау жүйесін зерттеу кафедрасының оқытушысы. 2001 жылы [[Ганновер жоғары медициналық мектебі|Ганновер медицина мектебінің]] шешімен [[медицина]] магистрі дәрежесі берілген. 1990 жылы [[Христиан-демократиялық одаққа]] мүше болды. 2003 жылы [[Төменгі Саксония]] жерінің парламентіне сайланды; 2003–2005 жылдары [[Кристиан Вульфтің]] кабинетінде [[Төменгі Саксония]] жерінің әлеуметтік мәселелер, әйелдер, отбасы және денсаулық сақтау министрі қызметін атқарды. 2005 жылы [[Ангела Меркель]] үкіметінде отбасы істері жөніндегі министр болып тағайындалды. 2009–2013 жылдары — Германияның Еңбек және қоғамдық істер министрі. 2013 жылғы желтоқсанда Урсула фон дер Ляйен [[Ангела Меркель|Ангела Меркельдің]] үкіметінде Германияның алғашқы әйел Қорғаныс министрі болып тағайындалды. 2019 жылғы 1 желтоқсаннан бастап — [[Еуропалық комиссияның төрағасы]]. 2024 жылғы 27 маусымда [[Еуропалық кеңес]] Урсула фон дер Ляйенді [[Еуропалық комиссияның төрағасы|Еуропалық комиссияның төраға]] қызметіне екінші мерзімге ұсынды. 2024 жылғы 18 шілдеде [[Еуропалық парламент|Еуропарламент]] депутаттары жасырын дауыс беру арқылы оны тағы бес жылға осы қызметке қайта сайлады.<ref>{{Cite web|title=Parliament re-elects Ursula von der Leyen as Commission President|url=https://www.europarl.europa.eu/news/en/press-room/20240710IPR22812/parliament-re-elects-ursula-von-der-leyen-as-commission-president}}</ref> 2025 жылғы шілдеде фон дер Ляйен сыбайлас жемқорлық дауына байланысты қызметінен кетудің аз-ақ алдында қалды, алайда оған қатысты сенімсіздік вотумы [[Еуропалық парламент|Еуропарламент]] қабылдаған жоқ. == Саяси қөзғарыс == === Сыртқы саясат === 2016 жылы Урсула фон дер Ляйен [[Сауд Арабиясы|Сауд Арабиясына]] ресмі сапар кезінде хиджаб киюден бас тартып, дау туғызды. Ол: «Әйелдерді хиджабты киюге мәжбүрлейтіні мені ашуландырады», — деді.<ref>{{Cite web|title=German minister causes controversy after refusing to wear hijab on Saudi visit|url=https://www.jpost.com/middle-east/german-minister-causes-controversy-after-refusing-to-wear-hijab-on-saudi-visit-475391}}</ref> === [[Украина]] === 2022 жылы [[Ресей|Ресейдің]] [[Украина|Украинаға]] басып кіруі басталғаннан кейін Еуропалық комиссияның төрайымы Урсула фон дер Ляйен [[Украина]] [[Еуропалық одақ|Еуропалық одақтың]] мүшесі болуы тиіс екенін, украин халқы еуропалық отбасына жататынын және соғыстың аяқталуы қажет екенін мәлімдеді. 2022 жылғы 8 сәуірде [[Ресей|Ресейдің]] [[Украина|Украинаға]] басып кіруі кезінде фон дер Ляйен [[Владимир Зеленский|Владимир Зеленскийге]] қолдау көрсету мақсатында [[Киев|Киевке]] барды.<ref>{{Cite web|title=Україна має вступити до ЄС – президент Єврокомісії|url=https://www.slovoidilo.ua/2022/02/28/novyna/polityka/ukrayina-maye-vstupyty-yes-prezydent-yevrokomisiyi}}</ref> === Бір жынысты некелер === 2013 жылы Германияның Конституциялық соты бір жынысты жұптардың тең құқықтарын қолдап шешім шығарған кезде, фон дер Ляйен бала асырап алу мәселесінде тең құқықтарды қолдайтынын білдіріп, былай деп мәлімдеді: «Бір жынысты серіктестіктерде өсіп жатқан балалардың гетеросексуалды некеде немесе серіктестікте өсіп жатқан балалардан өзгеше дамитынын дәлелдейтін бірде-бір зерттеу маған белгілі емес».<ref>{{Cite web|title=Gay Adoption Debate Flusters Conservatives|url=https://www.spiegel.de/international/germany/gay-adoption-debate-flusters-german-conservatives-a-904875.html}}</ref> === Жаңа халықаралық тәртіп === 2026 жылғы наурызда фон дер Ляйен дәстүрлі «ережелерге негізделген» халықаралық тәртіптің аяқталғанын мәлімдеп, жаһандық тұрақсыздықтың күшеюіне жауап ретінде [[Еуропалық одақ|Еуропалық Одақтың]] мүдделерге көбірек бағдарланған және реалистік сыртқы саясатын жақтады. === Канада === 2026 жылғы қыркүйекте [[Канада]] премьер-министрі [[Марк Карни]] [[Канада|Канаданың]] [[Еуропалық Одақ|Еуропалық одаққа]] толық мүше болғысы келмейтінін, оның орнына [[Еуропалық Одақ|Еуропалық одақпен]] ерекше әрі тығыз серіктестік орнатуға ниетті екенін мәлімдеді. Ал Урсула фон дер Ляйен [[Канада|Канаданың]] болашақта [[Еуропалық Одақ|Еуропалық Одақтың]] қауымдастырылған мүшесі болуы мүмкін екенін айтты.<ref>{{Cite web|title=Trump says Canada becoming ‘associate member’ of EU could be a ‘hostile act’|url=https://edition.cnn.com/2026/09/15/americas/canada-mark-carney-eu-trump-hnk}}</ref> == Жеке өмірі == Жолдасы – [[Хайко фон дер Ляйен]] неміс дәрігері. Отбасында 7 бала бар: Дэвид Эхтер, Софи Шарлотта, Мария Доната, Виктория Урсула, Йоханна Гертруда, Эгмонт Ульрих, Грация Диотима. Урсула фон дер Ляйен [[ағылшын тілі|ағылшынша]], [[француз тілі|французша]] және [[неміс тілі|немісше]] еркін сөйле алады. == Марапаттары == === Шетелдік марапаттар === * {{байрақ|Литва}} ** [[File:LTU Order for Merits to Lithuania - Grand Cross BAR.svg|70px]] Литва алдындағы еңбегі үшін ордені. (2017) ** [[File:LTU Order of the Lithuanian Grand Duke Gediminas - Commander's Grand Cross BAR.png|70px]] Литва Ұлы кінәзі Гедиминас орденінің кресты. (2025) * {{байрақ|Мали}} ** [[File:Mali Ordre national du Mali Commandeur ribbon.svg|70px]] Мали ұлттық ордені (2026) * {{байрақ|Украина}} ** [[File:Order of Prince Yaroslav the Wise 1st 2nd and 3rd Class of Ukraine.png|70px]] Кінәз Дана Ярослав ордені (2022) ** [[File:UKR Order of St. Panteleimon ribbon.svg|70px]] Әулие Пантелеймон орденінің медалі (2024) ** [[File:UKR Order of Europe (2026) BAR.svg|70px]] Еуропа ордені (2026)<ref>{{Cite web|title=European Commission President Ursula von der Leyen Becomes First Recipient of Ukraine's New Order of Europe|url=https://united24media.com/war-in-ukraine/european-commission-president-ursula-von-der-leyen-becomes-first-recipient-of-ukraines-new-order-of-europe-20804}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:XXI ғасыр саясаткерлері]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары]] [[Санат:Әйел]] [[Санат:Германия саясаткерлері]] [[Санат:Әйел саясаткер]] 92e6zhnjdp2kzbt2624s79xbinlvq62 3683195 3683194 2026-10-18T13:21:05Z Aldogarov 95591 /* Шетелдік марапаттар */ 3683195 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = елбасы | Қазақша есімі = Урсула фон дер Ляйен | Шынайы есімі = {{lang-de|Ursula Gertrud von der Leyen}} | Суреті = Ursula von der Leyen 2024.jpg | Атауы = Ресми портреті (2026) | Титулы = [[Еуропалық комиссияның төрағасы]] | Ту = European Commission.svg | Ту2 = Flag of Europe.svg | Басқара бастады = 1 желтоқсан 2019 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Ізашары = [[Жан-Клод Юнкер]] | Титулы_2 = Германияның қорғаныс министрі | Ту_2 = Flag of the Chancellor of Germany.svg | Ту2_2 = Flag of Germany.svg | Басқара бастады_2 = 2013 | Басқаруын аяқтады_2 = 2019 | Ізашары_2 = [[Томас де Мезьер]] | Ізбасары_2 = [[Аннегрет Крамп-Карренбауэр]] | Титулы_3 = Енбеқ және әлеуметтік сұрақтар министрі | Ту_3 = Flag of the Chancellor of Germany.svg | Ту2_3 = Flag of Germany.svg | Басқара бастады_3 = 2009 | Басқаруын аяқтады_3 = 2013 | Ізашары_3 = [[Франц Иосиф Юнг]] | Ізбасары_3 = [[Андреа Налес]] | Титулы_4 = Отбасы істері министрі | Ту_4 = Flag of the Chancellor of Germany.svg | Ту2_4 = Flag of Germany.svg | Басқара бастады_4 = 2005 | Басқаруын аяқтады_4 = 2009 | Ізашары_4 = [[Ренате Шмидт]] | Ізбасары_4 = [[Кристина Шрёдер]] | Титулы_5 = [[Бундестаг|Бундестагтың]] депутаты | Ту_5 = Deutscher Bundestag logo.svg | Ту2_5 = Flag of Germany.svg | Басқара бастады_5 = 2009 | Басқаруын аяқтады_5 = 2019 | Ізашары_5 = | Ізбасары_5 = | Титулы_6 = [[Төменгі Саксония]] жерінің әлеуметтік мәселелер, әйелдер, отбасы және денсаулық сақтау министрі | Ту_6 = Coat of arms of Lower Saxony.svg | Ту2_6 = Flag of Lower Saxony.svg | Басқара бастады_6 = 2003 | Басқаруын аяқтады_6 = 2005 | Ізашары_6 = [[Гитта Трауэрнихт]] | Ізбасары_6 = [[Мехтильда Росс-Луттманн]] | Туған күні = 8.10.1958 | Туған жері = {{туғанжері|Брюссель|Брюссельде}}, [[Бельгия]] | Азаматтығы = {{байрақ|Германия}} | Қызмет еткен жылдары = 2019 жылдан бері | Атағы = | Әскер түрі = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = [[Лютеранство]] | Әкесі = Эрнст Альбрехт | Анасы = Адель Альбрехт | Жұбайы = | Балалары = 7 баласы бар | Династия = | Партиясы = [[Христиан-демократиялық одақ]] | Білімі = {{Unbulleted list |[[Гёттинген университеті]] |[[Лондон экономика мектебі]] |[[Ганновер медициналық мектебі]] }} | Ғылыми дәрежесі = [[Медицина]] ғылымдарының докторы | Қолтаңбасы = Ursula von der Leyen signature.svg | Commons = | Марапаттары = {{1 дәрежелі Кінәз Дана Ярослав ордені}} | Сайты = https://commissioners.ec.europa.eu/ursula-von-der-leyen_en }} '''Урсула Гертруда фон дер Ляйен''' ({{lang-de|Ursula Gertrud von der Leyen}}; туған кездегі тегі — '''Альбрехт''' ({{lang-de|Albrecht}}), [[8 қазан]] [[1958 жыл|1958]], [[Брюссель]]) — [[германия|неміс]] және [[еуропалық одақ|еуропалық]] саясаткер. 2019 жылдан бастап [[Еуропалық комиссияның төрағасы]].<ref>{{Cite web|title=Ursula von der Leyen secures five more years in top EU job|url=https://www.bbc.com/news/articles/cw5yg6dp0gxo}}</ref> Урсула фон дер Ляйен [[Германия|Германияның]] қорғаныс министрі (2013-2019), [[Бундестаг|Бундестагтың]] депутаты (2009-2019), Енбеқ және әлеуметтік сұрақтар министрі (2009-2013), Отбасы істері министрі (2005-2009) қызметін атқарды.<ref>{{Cite web|title=Merkel Succession Beckons After Von der Leyen’s Defense Posting|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2014-01-22/merkel-succession-beckons-after-von-der-leyen-s-defense-posting }}</ref> 2022, 2023, 2024 және 2025 жылдары [[Forbes]] журналы оны әлемдегі ең ықпалды әйел деп атады.<ref>{{Cite web|title=Forbes назвал самых влиятельных женщин мира (2024)|url=https://forbes.kz/articles/forbes-nazval-samyh-vliyatelnyh-zhenshin-mira/amp}}</ref><ref>{{Cite web|title=The world's most powerful|url=https://www.forbes.com/lists/power-women/}}</ref> == Өмірбаяны == 1958 жылы 8 қазанда [[Брюссель]] қаласында туған. Әкесі – [[Эрнст Альбрехт]] (1930-2014) [[Төменгі Саксония|Төменгі Саксонияның]] Премьер-министрі (1976-1990) және [[Бундесрат|Бундесратның]] төраға (1985-1986) қызметін атқарған. Шешесі – [[Адель Альбрехт]].<ref>{{Cite web|title=Ursula von der Leyen|url=https://whoswho.de/bio/ursula-von-der-leyen.html}}</ref> Урсула фон дер Ляйен 1977 жылы [[Гёттинген университетті]] бітірген. 1978 жылы [[Лондон университеті|Лондон университеттінің]] экономика және саясаттану мектебінде білім алды. Кейін [[Ганновер жоғары медициналық мектебі|Ганновер жоғары медициналық мектебінде]] [[медицина]] мамандығын оқып, оны 1987 жылы тәмамдады. Еңбек жолын 1988 жылы Ганновер университеттінің клиникасының [[гинекология]] бөлімінде дәрігер-ассистент қызметіннен бастаған. 1998 жылы [[Ганновер жоғары медициналық мектебі|Ганновер жоғары медициналық мектебінде]] эпидемиология, әлеуметтік медицина және денсаулық сақтау жүйесін зерттеу кафедрасының оқытушысы. 2001 жылы [[Ганновер жоғары медициналық мектебі|Ганновер медицина мектебінің]] шешімен [[медицина]] магистрі дәрежесі берілген. 1990 жылы [[Христиан-демократиялық одаққа]] мүше болды. 2003 жылы [[Төменгі Саксония]] жерінің парламентіне сайланды; 2003–2005 жылдары [[Кристиан Вульфтің]] кабинетінде [[Төменгі Саксония]] жерінің әлеуметтік мәселелер, әйелдер, отбасы және денсаулық сақтау министрі қызметін атқарды. 2005 жылы [[Ангела Меркель]] үкіметінде отбасы істері жөніндегі министр болып тағайындалды. 2009–2013 жылдары — Германияның Еңбек және қоғамдық істер министрі. 2013 жылғы желтоқсанда Урсула фон дер Ляйен [[Ангела Меркель|Ангела Меркельдің]] үкіметінде Германияның алғашқы әйел Қорғаныс министрі болып тағайындалды. 2019 жылғы 1 желтоқсаннан бастап — [[Еуропалық комиссияның төрағасы]]. 2024 жылғы 27 маусымда [[Еуропалық кеңес]] Урсула фон дер Ляйенді [[Еуропалық комиссияның төрағасы|Еуропалық комиссияның төраға]] қызметіне екінші мерзімге ұсынды. 2024 жылғы 18 шілдеде [[Еуропалық парламент|Еуропарламент]] депутаттары жасырын дауыс беру арқылы оны тағы бес жылға осы қызметке қайта сайлады.<ref>{{Cite web|title=Parliament re-elects Ursula von der Leyen as Commission President|url=https://www.europarl.europa.eu/news/en/press-room/20240710IPR22812/parliament-re-elects-ursula-von-der-leyen-as-commission-president}}</ref> 2025 жылғы шілдеде фон дер Ляйен сыбайлас жемқорлық дауына байланысты қызметінен кетудің аз-ақ алдында қалды, алайда оған қатысты сенімсіздік вотумы [[Еуропалық парламент|Еуропарламент]] қабылдаған жоқ. == Саяси қөзғарыс == === Сыртқы саясат === 2016 жылы Урсула фон дер Ляйен [[Сауд Арабиясы|Сауд Арабиясына]] ресмі сапар кезінде хиджаб киюден бас тартып, дау туғызды. Ол: «Әйелдерді хиджабты киюге мәжбүрлейтіні мені ашуландырады», — деді.<ref>{{Cite web|title=German minister causes controversy after refusing to wear hijab on Saudi visit|url=https://www.jpost.com/middle-east/german-minister-causes-controversy-after-refusing-to-wear-hijab-on-saudi-visit-475391}}</ref> === [[Украина]] === 2022 жылы [[Ресей|Ресейдің]] [[Украина|Украинаға]] басып кіруі басталғаннан кейін Еуропалық комиссияның төрайымы Урсула фон дер Ляйен [[Украина]] [[Еуропалық одақ|Еуропалық одақтың]] мүшесі болуы тиіс екенін, украин халқы еуропалық отбасына жататынын және соғыстың аяқталуы қажет екенін мәлімдеді. 2022 жылғы 8 сәуірде [[Ресей|Ресейдің]] [[Украина|Украинаға]] басып кіруі кезінде фон дер Ляйен [[Владимир Зеленский|Владимир Зеленскийге]] қолдау көрсету мақсатында [[Киев|Киевке]] барды.<ref>{{Cite web|title=Україна має вступити до ЄС – президент Єврокомісії|url=https://www.slovoidilo.ua/2022/02/28/novyna/polityka/ukrayina-maye-vstupyty-yes-prezydent-yevrokomisiyi}}</ref> === Бір жынысты некелер === 2013 жылы Германияның Конституциялық соты бір жынысты жұптардың тең құқықтарын қолдап шешім шығарған кезде, фон дер Ляйен бала асырап алу мәселесінде тең құқықтарды қолдайтынын білдіріп, былай деп мәлімдеді: «Бір жынысты серіктестіктерде өсіп жатқан балалардың гетеросексуалды некеде немесе серіктестікте өсіп жатқан балалардан өзгеше дамитынын дәлелдейтін бірде-бір зерттеу маған белгілі емес».<ref>{{Cite web|title=Gay Adoption Debate Flusters Conservatives|url=https://www.spiegel.de/international/germany/gay-adoption-debate-flusters-german-conservatives-a-904875.html}}</ref> === Жаңа халықаралық тәртіп === 2026 жылғы наурызда фон дер Ляйен дәстүрлі «ережелерге негізделген» халықаралық тәртіптің аяқталғанын мәлімдеп, жаһандық тұрақсыздықтың күшеюіне жауап ретінде [[Еуропалық одақ|Еуропалық Одақтың]] мүдделерге көбірек бағдарланған және реалистік сыртқы саясатын жақтады. === Канада === 2026 жылғы қыркүйекте [[Канада]] премьер-министрі [[Марк Карни]] [[Канада|Канаданың]] [[Еуропалық Одақ|Еуропалық одаққа]] толық мүше болғысы келмейтінін, оның орнына [[Еуропалық Одақ|Еуропалық одақпен]] ерекше әрі тығыз серіктестік орнатуға ниетті екенін мәлімдеді. Ал Урсула фон дер Ляйен [[Канада|Канаданың]] болашақта [[Еуропалық Одақ|Еуропалық Одақтың]] қауымдастырылған мүшесі болуы мүмкін екенін айтты.<ref>{{Cite web|title=Trump says Canada becoming ‘associate member’ of EU could be a ‘hostile act’|url=https://edition.cnn.com/2026/09/15/americas/canada-mark-carney-eu-trump-hnk}}</ref> == Жеке өмірі == Жолдасы – [[Хайко фон дер Ляйен]] неміс дәрігері. Отбасында 7 бала бар: Дэвид Эхтер, Софи Шарлотта, Мария Доната, Виктория Урсула, Йоханна Гертруда, Эгмонт Ульрих, Грация Диотима. Урсула фон дер Ляйен [[ағылшын тілі|ағылшынша]], [[француз тілі|французша]] және [[неміс тілі|немісше]] еркін сөйле алады. == Марапаттары == === Шетелдік марапаттар === * {{байрақ|Литва}} ** [[File:LTU Order for Merits to Lithuania - Grand Cross BAR.svg|70px]] Литва алдындағы еңбегі үшін ордені. (2017) ** [[File:LTU Order of the Lithuanian Grand Duke Gediminas - Commander's Grand Cross BAR.png|70px]] Литва Ұлы кінәзі Гедиминас орденінің кресты. (2025) * {{байрақ|Мали}} ** [[File:Mali Ordre national du Mali Commandeur ribbon.svg|70px]] Мали ұлттық ордені (2026) * {{байрақ|Украина}} ** [[File:Order of Prince Yaroslav the Wise 1st 2nd and 3rd Class of Ukraine.png|70px]] Кінәз Дана Ярослав ордені (2022)<ref>{{Cite web|title=УКАЗ ПРЕЗИДЕНТА УКРАЇНИ №595/2022|url=https://www.president.gov.ua/documents/5952022-43765}}</ref> ** [[File:UKR Order of St. Panteleimon ribbon.svg|70px]] Әулие Пантелеймон орденінің медалі (2024) ** [[File:UKR Order of Europe (2026) BAR.svg|70px]] Еуропа ордені (2026)<ref>{{Cite web|title=European Commission President Ursula von der Leyen Becomes First Recipient of Ukraine's New Order of Europe|url=https://united24media.com/war-in-ukraine/european-commission-president-ursula-von-der-leyen-becomes-first-recipient-of-ukraines-new-order-of-europe-20804}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:XXI ғасыр саясаткерлері]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары]] [[Санат:Әйел]] [[Санат:Германия саясаткерлері]] [[Санат:Әйел саясаткер]] 3g0gkqhyvnkusk00he0l3excaya1eah 3683196 3683195 2026-10-18T13:23:33Z Aldogarov 95591 /* Шетелдік марапаттар */ 3683196 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = елбасы | Қазақша есімі = Урсула фон дер Ляйен | Шынайы есімі = {{lang-de|Ursula Gertrud von der Leyen}} | Суреті = Ursula von der Leyen 2024.jpg | Атауы = Ресми портреті (2026) | Титулы = [[Еуропалық комиссияның төрағасы]] | Ту = European Commission.svg | Ту2 = Flag of Europe.svg | Басқара бастады = 1 желтоқсан 2019 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Ізашары = [[Жан-Клод Юнкер]] | Титулы_2 = Германияның қорғаныс министрі | Ту_2 = Flag of the Chancellor of Germany.svg | Ту2_2 = Flag of Germany.svg | Басқара бастады_2 = 2013 | Басқаруын аяқтады_2 = 2019 | Ізашары_2 = [[Томас де Мезьер]] | Ізбасары_2 = [[Аннегрет Крамп-Карренбауэр]] | Титулы_3 = Енбеқ және әлеуметтік сұрақтар министрі | Ту_3 = Flag of the Chancellor of Germany.svg | Ту2_3 = Flag of Germany.svg | Басқара бастады_3 = 2009 | Басқаруын аяқтады_3 = 2013 | Ізашары_3 = [[Франц Иосиф Юнг]] | Ізбасары_3 = [[Андреа Налес]] | Титулы_4 = Отбасы істері министрі | Ту_4 = Flag of the Chancellor of Germany.svg | Ту2_4 = Flag of Germany.svg | Басқара бастады_4 = 2005 | Басқаруын аяқтады_4 = 2009 | Ізашары_4 = [[Ренате Шмидт]] | Ізбасары_4 = [[Кристина Шрёдер]] | Титулы_5 = [[Бундестаг|Бундестагтың]] депутаты | Ту_5 = Deutscher Bundestag logo.svg | Ту2_5 = Flag of Germany.svg | Басқара бастады_5 = 2009 | Басқаруын аяқтады_5 = 2019 | Ізашары_5 = | Ізбасары_5 = | Титулы_6 = [[Төменгі Саксония]] жерінің әлеуметтік мәселелер, әйелдер, отбасы және денсаулық сақтау министрі | Ту_6 = Coat of arms of Lower Saxony.svg | Ту2_6 = Flag of Lower Saxony.svg | Басқара бастады_6 = 2003 | Басқаруын аяқтады_6 = 2005 | Ізашары_6 = [[Гитта Трауэрнихт]] | Ізбасары_6 = [[Мехтильда Росс-Луттманн]] | Туған күні = 8.10.1958 | Туған жері = {{туғанжері|Брюссель|Брюссельде}}, [[Бельгия]] | Азаматтығы = {{байрақ|Германия}} | Қызмет еткен жылдары = 2019 жылдан бері | Атағы = | Әскер түрі = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = [[Лютеранство]] | Әкесі = Эрнст Альбрехт | Анасы = Адель Альбрехт | Жұбайы = | Балалары = 7 баласы бар | Династия = | Партиясы = [[Христиан-демократиялық одақ]] | Білімі = {{Unbulleted list |[[Гёттинген университеті]] |[[Лондон экономика мектебі]] |[[Ганновер медициналық мектебі]] }} | Ғылыми дәрежесі = [[Медицина]] ғылымдарының докторы | Қолтаңбасы = Ursula von der Leyen signature.svg | Commons = | Марапаттары = {{1 дәрежелі Кінәз Дана Ярослав ордені}} | Сайты = https://commissioners.ec.europa.eu/ursula-von-der-leyen_en }} '''Урсула Гертруда фон дер Ляйен''' ({{lang-de|Ursula Gertrud von der Leyen}}; туған кездегі тегі — '''Альбрехт''' ({{lang-de|Albrecht}}), [[8 қазан]] [[1958 жыл|1958]], [[Брюссель]]) — [[германия|неміс]] және [[еуропалық одақ|еуропалық]] саясаткер. 2019 жылдан бастап [[Еуропалық комиссияның төрағасы]].<ref>{{Cite web|title=Ursula von der Leyen secures five more years in top EU job|url=https://www.bbc.com/news/articles/cw5yg6dp0gxo}}</ref> Урсула фон дер Ляйен [[Германия|Германияның]] қорғаныс министрі (2013-2019), [[Бундестаг|Бундестагтың]] депутаты (2009-2019), Енбеқ және әлеуметтік сұрақтар министрі (2009-2013), Отбасы істері министрі (2005-2009) қызметін атқарды.<ref>{{Cite web|title=Merkel Succession Beckons After Von der Leyen’s Defense Posting|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2014-01-22/merkel-succession-beckons-after-von-der-leyen-s-defense-posting }}</ref> 2022, 2023, 2024 және 2025 жылдары [[Forbes]] журналы оны әлемдегі ең ықпалды әйел деп атады.<ref>{{Cite web|title=Forbes назвал самых влиятельных женщин мира (2024)|url=https://forbes.kz/articles/forbes-nazval-samyh-vliyatelnyh-zhenshin-mira/amp}}</ref><ref>{{Cite web|title=The world's most powerful|url=https://www.forbes.com/lists/power-women/}}</ref> == Өмірбаяны == 1958 жылы 8 қазанда [[Брюссель]] қаласында туған. Әкесі – [[Эрнст Альбрехт]] (1930-2014) [[Төменгі Саксония|Төменгі Саксонияның]] Премьер-министрі (1976-1990) және [[Бундесрат|Бундесратның]] төраға (1985-1986) қызметін атқарған. Шешесі – [[Адель Альбрехт]].<ref>{{Cite web|title=Ursula von der Leyen|url=https://whoswho.de/bio/ursula-von-der-leyen.html}}</ref> Урсула фон дер Ляйен 1977 жылы [[Гёттинген университетті]] бітірген. 1978 жылы [[Лондон университеті|Лондон университеттінің]] экономика және саясаттану мектебінде білім алды. Кейін [[Ганновер жоғары медициналық мектебі|Ганновер жоғары медициналық мектебінде]] [[медицина]] мамандығын оқып, оны 1987 жылы тәмамдады. Еңбек жолын 1988 жылы Ганновер университеттінің клиникасының [[гинекология]] бөлімінде дәрігер-ассистент қызметіннен бастаған. 1998 жылы [[Ганновер жоғары медициналық мектебі|Ганновер жоғары медициналық мектебінде]] эпидемиология, әлеуметтік медицина және денсаулық сақтау жүйесін зерттеу кафедрасының оқытушысы. 2001 жылы [[Ганновер жоғары медициналық мектебі|Ганновер медицина мектебінің]] шешімен [[медицина]] магистрі дәрежесі берілген. 1990 жылы [[Христиан-демократиялық одаққа]] мүше болды. 2003 жылы [[Төменгі Саксония]] жерінің парламентіне сайланды; 2003–2005 жылдары [[Кристиан Вульфтің]] кабинетінде [[Төменгі Саксония]] жерінің әлеуметтік мәселелер, әйелдер, отбасы және денсаулық сақтау министрі қызметін атқарды. 2005 жылы [[Ангела Меркель]] үкіметінде отбасы істері жөніндегі министр болып тағайындалды. 2009–2013 жылдары — Германияның Еңбек және қоғамдық істер министрі. 2013 жылғы желтоқсанда Урсула фон дер Ляйен [[Ангела Меркель|Ангела Меркельдің]] үкіметінде Германияның алғашқы әйел Қорғаныс министрі болып тағайындалды. 2019 жылғы 1 желтоқсаннан бастап — [[Еуропалық комиссияның төрағасы]]. 2024 жылғы 27 маусымда [[Еуропалық кеңес]] Урсула фон дер Ляйенді [[Еуропалық комиссияның төрағасы|Еуропалық комиссияның төраға]] қызметіне екінші мерзімге ұсынды. 2024 жылғы 18 шілдеде [[Еуропалық парламент|Еуропарламент]] депутаттары жасырын дауыс беру арқылы оны тағы бес жылға осы қызметке қайта сайлады.<ref>{{Cite web|title=Parliament re-elects Ursula von der Leyen as Commission President|url=https://www.europarl.europa.eu/news/en/press-room/20240710IPR22812/parliament-re-elects-ursula-von-der-leyen-as-commission-president}}</ref> 2025 жылғы шілдеде фон дер Ляйен сыбайлас жемқорлық дауына байланысты қызметінен кетудің аз-ақ алдында қалды, алайда оған қатысты сенімсіздік вотумы [[Еуропалық парламент|Еуропарламент]] қабылдаған жоқ. == Саяси қөзғарыс == === Сыртқы саясат === 2016 жылы Урсула фон дер Ляйен [[Сауд Арабиясы|Сауд Арабиясына]] ресмі сапар кезінде хиджаб киюден бас тартып, дау туғызды. Ол: «Әйелдерді хиджабты киюге мәжбүрлейтіні мені ашуландырады», — деді.<ref>{{Cite web|title=German minister causes controversy after refusing to wear hijab on Saudi visit|url=https://www.jpost.com/middle-east/german-minister-causes-controversy-after-refusing-to-wear-hijab-on-saudi-visit-475391}}</ref> === [[Украина]] === 2022 жылы [[Ресей|Ресейдің]] [[Украина|Украинаға]] басып кіруі басталғаннан кейін Еуропалық комиссияның төрайымы Урсула фон дер Ляйен [[Украина]] [[Еуропалық одақ|Еуропалық одақтың]] мүшесі болуы тиіс екенін, украин халқы еуропалық отбасына жататынын және соғыстың аяқталуы қажет екенін мәлімдеді. 2022 жылғы 8 сәуірде [[Ресей|Ресейдің]] [[Украина|Украинаға]] басып кіруі кезінде фон дер Ляйен [[Владимир Зеленский|Владимир Зеленскийге]] қолдау көрсету мақсатында [[Киев|Киевке]] барды.<ref>{{Cite web|title=Україна має вступити до ЄС – президент Єврокомісії|url=https://www.slovoidilo.ua/2022/02/28/novyna/polityka/ukrayina-maye-vstupyty-yes-prezydent-yevrokomisiyi}}</ref> === Бір жынысты некелер === 2013 жылы Германияның Конституциялық соты бір жынысты жұптардың тең құқықтарын қолдап шешім шығарған кезде, фон дер Ляйен бала асырап алу мәселесінде тең құқықтарды қолдайтынын білдіріп, былай деп мәлімдеді: «Бір жынысты серіктестіктерде өсіп жатқан балалардың гетеросексуалды некеде немесе серіктестікте өсіп жатқан балалардан өзгеше дамитынын дәлелдейтін бірде-бір зерттеу маған белгілі емес».<ref>{{Cite web|title=Gay Adoption Debate Flusters Conservatives|url=https://www.spiegel.de/international/germany/gay-adoption-debate-flusters-german-conservatives-a-904875.html}}</ref> === Жаңа халықаралық тәртіп === 2026 жылғы наурызда фон дер Ляйен дәстүрлі «ережелерге негізделген» халықаралық тәртіптің аяқталғанын мәлімдеп, жаһандық тұрақсыздықтың күшеюіне жауап ретінде [[Еуропалық одақ|Еуропалық Одақтың]] мүдделерге көбірек бағдарланған және реалистік сыртқы саясатын жақтады. === Канада === 2026 жылғы қыркүйекте [[Канада]] премьер-министрі [[Марк Карни]] [[Канада|Канаданың]] [[Еуропалық Одақ|Еуропалық одаққа]] толық мүше болғысы келмейтінін, оның орнына [[Еуропалық Одақ|Еуропалық одақпен]] ерекше әрі тығыз серіктестік орнатуға ниетті екенін мәлімдеді. Ал Урсула фон дер Ляйен [[Канада|Канаданың]] болашақта [[Еуропалық Одақ|Еуропалық Одақтың]] қауымдастырылған мүшесі болуы мүмкін екенін айтты.<ref>{{Cite web|title=Trump says Canada becoming ‘associate member’ of EU could be a ‘hostile act’|url=https://edition.cnn.com/2026/09/15/americas/canada-mark-carney-eu-trump-hnk}}</ref> == Жеке өмірі == Жолдасы – [[Хайко фон дер Ляйен]] неміс дәрігері. Отбасында 7 бала бар: Дэвид Эхтер, Софи Шарлотта, Мария Доната, Виктория Урсула, Йоханна Гертруда, Эгмонт Ульрих, Грация Диотима. Урсула фон дер Ляйен [[ағылшын тілі|ағылшынша]], [[француз тілі|французша]] және [[неміс тілі|немісше]] еркін сөйле алады. == Марапаттары == === Шетелдік марапаттар === * {{байрақ|Литва}} ** [[File:LTU Order for Merits to Lithuania - Grand Cross BAR.svg|70px]] Литва алдындағы еңбегі үшін ордені. (2017) ** [[File:LTU Order of the Lithuanian Grand Duke Gediminas - Commander's Grand Cross BAR.png|70px]] Литва Ұлы кінәзі Гедиминас орденінің кресты. (2025) * {{байрақ|Мали}} ** [[File:Mali Ordre national du Mali Commandeur ribbon.svg|70px]] Мали ұлттық ордені (2026) * {{байрақ|Украина}} ** [[File:Order of Prince Yaroslav the Wise 1st 2nd and 3rd Class of Ukraine.png|70px]] Кінәз Дана Ярослав ордені (2022)<ref>{{Cite web|title=УКАЗ ПРЕЗИДЕНТА УКРАЇНИ №595/2022|url=https://www.president.gov.ua/documents/5952022-43765}}</ref> ** [[File:UKR Order of St. Panteleimon ribbon.svg|70px]] Әулие Пантелеймон орденінің медалі (2024) ** [[File:UKR Order of Europe (2026) BAR.svg|70px]] Еуропа ордені (2026)<ref>{{Cite web|title=УКАЗ ПРЕЗИДЕНТА УКРАЇНИ №605/2026|url=https://www.president.gov.ua/documents/6052026-60353}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:XXI ғасыр саясаткерлері]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары]] [[Санат:Әйел]] [[Санат:Германия саясаткерлері]] [[Санат:Әйел саясаткер]] imogqdec54r55z65fzzysjggh1gfphz 3683197 3683196 2026-10-18T13:26:57Z Aldogarov 95591 /* Марапаттары */ 3683197 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = елбасы | Қазақша есімі = Урсула фон дер Ляйен | Шынайы есімі = {{lang-de|Ursula Gertrud von der Leyen}} | Суреті = Ursula von der Leyen 2024.jpg | Атауы = Ресми портреті (2026) | Титулы = [[Еуропалық комиссияның төрағасы]] | Ту = European Commission.svg | Ту2 = Flag of Europe.svg | Басқара бастады = 1 желтоқсан 2019 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Ізашары = [[Жан-Клод Юнкер]] | Титулы_2 = Германияның қорғаныс министрі | Ту_2 = Flag of the Chancellor of Germany.svg | Ту2_2 = Flag of Germany.svg | Басқара бастады_2 = 2013 | Басқаруын аяқтады_2 = 2019 | Ізашары_2 = [[Томас де Мезьер]] | Ізбасары_2 = [[Аннегрет Крамп-Карренбауэр]] | Титулы_3 = Енбеқ және әлеуметтік сұрақтар министрі | Ту_3 = Flag of the Chancellor of Germany.svg | Ту2_3 = Flag of Germany.svg | Басқара бастады_3 = 2009 | Басқаруын аяқтады_3 = 2013 | Ізашары_3 = [[Франц Иосиф Юнг]] | Ізбасары_3 = [[Андреа Налес]] | Титулы_4 = Отбасы істері министрі | Ту_4 = Flag of the Chancellor of Germany.svg | Ту2_4 = Flag of Germany.svg | Басқара бастады_4 = 2005 | Басқаруын аяқтады_4 = 2009 | Ізашары_4 = [[Ренате Шмидт]] | Ізбасары_4 = [[Кристина Шрёдер]] | Титулы_5 = [[Бундестаг|Бундестагтың]] депутаты | Ту_5 = Deutscher Bundestag logo.svg | Ту2_5 = Flag of Germany.svg | Басқара бастады_5 = 2009 | Басқаруын аяқтады_5 = 2019 | Ізашары_5 = | Ізбасары_5 = | Титулы_6 = [[Төменгі Саксония]] жерінің әлеуметтік мәселелер, әйелдер, отбасы және денсаулық сақтау министрі | Ту_6 = Coat of arms of Lower Saxony.svg | Ту2_6 = Flag of Lower Saxony.svg | Басқара бастады_6 = 2003 | Басқаруын аяқтады_6 = 2005 | Ізашары_6 = [[Гитта Трауэрнихт]] | Ізбасары_6 = [[Мехтильда Росс-Луттманн]] | Туған күні = 8.10.1958 | Туған жері = {{туғанжері|Брюссель|Брюссельде}}, [[Бельгия]] | Азаматтығы = {{байрақ|Германия}} | Қызмет еткен жылдары = 2019 жылдан бері | Атағы = | Әскер түрі = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = [[Лютеранство]] | Әкесі = Эрнст Альбрехт | Анасы = Адель Альбрехт | Жұбайы = | Балалары = 7 баласы бар | Династия = | Партиясы = [[Христиан-демократиялық одақ]] | Білімі = {{Unbulleted list |[[Гёттинген университеті]] |[[Лондон экономика мектебі]] |[[Ганновер медициналық мектебі]] }} | Ғылыми дәрежесі = [[Медицина]] ғылымдарының докторы | Қолтаңбасы = Ursula von der Leyen signature.svg | Commons = | Марапаттары = {{1 дәрежелі Кінәз Дана Ярослав ордені}} | Сайты = https://commissioners.ec.europa.eu/ursula-von-der-leyen_en }} '''Урсула Гертруда фон дер Ляйен''' ({{lang-de|Ursula Gertrud von der Leyen}}; туған кездегі тегі — '''Альбрехт''' ({{lang-de|Albrecht}}), [[8 қазан]] [[1958 жыл|1958]], [[Брюссель]]) — [[германия|неміс]] және [[еуропалық одақ|еуропалық]] саясаткер. 2019 жылдан бастап [[Еуропалық комиссияның төрағасы]].<ref>{{Cite web|title=Ursula von der Leyen secures five more years in top EU job|url=https://www.bbc.com/news/articles/cw5yg6dp0gxo}}</ref> Урсула фон дер Ляйен [[Германия|Германияның]] қорғаныс министрі (2013-2019), [[Бундестаг|Бундестагтың]] депутаты (2009-2019), Енбеқ және әлеуметтік сұрақтар министрі (2009-2013), Отбасы істері министрі (2005-2009) қызметін атқарды.<ref>{{Cite web|title=Merkel Succession Beckons After Von der Leyen’s Defense Posting|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2014-01-22/merkel-succession-beckons-after-von-der-leyen-s-defense-posting }}</ref> 2022, 2023, 2024 және 2025 жылдары [[Forbes]] журналы оны әлемдегі ең ықпалды әйел деп атады.<ref>{{Cite web|title=Forbes назвал самых влиятельных женщин мира (2024)|url=https://forbes.kz/articles/forbes-nazval-samyh-vliyatelnyh-zhenshin-mira/amp}}</ref><ref>{{Cite web|title=The world's most powerful|url=https://www.forbes.com/lists/power-women/}}</ref> == Өмірбаяны == 1958 жылы 8 қазанда [[Брюссель]] қаласында туған. Әкесі – [[Эрнст Альбрехт]] (1930-2014) [[Төменгі Саксония|Төменгі Саксонияның]] Премьер-министрі (1976-1990) және [[Бундесрат|Бундесратның]] төраға (1985-1986) қызметін атқарған. Шешесі – [[Адель Альбрехт]].<ref>{{Cite web|title=Ursula von der Leyen|url=https://whoswho.de/bio/ursula-von-der-leyen.html}}</ref> Урсула фон дер Ляйен 1977 жылы [[Гёттинген университетті]] бітірген. 1978 жылы [[Лондон университеті|Лондон университеттінің]] экономика және саясаттану мектебінде білім алды. Кейін [[Ганновер жоғары медициналық мектебі|Ганновер жоғары медициналық мектебінде]] [[медицина]] мамандығын оқып, оны 1987 жылы тәмамдады. Еңбек жолын 1988 жылы Ганновер университеттінің клиникасының [[гинекология]] бөлімінде дәрігер-ассистент қызметіннен бастаған. 1998 жылы [[Ганновер жоғары медициналық мектебі|Ганновер жоғары медициналық мектебінде]] эпидемиология, әлеуметтік медицина және денсаулық сақтау жүйесін зерттеу кафедрасының оқытушысы. 2001 жылы [[Ганновер жоғары медициналық мектебі|Ганновер медицина мектебінің]] шешімен [[медицина]] магистрі дәрежесі берілген. 1990 жылы [[Христиан-демократиялық одаққа]] мүше болды. 2003 жылы [[Төменгі Саксония]] жерінің парламентіне сайланды; 2003–2005 жылдары [[Кристиан Вульфтің]] кабинетінде [[Төменгі Саксония]] жерінің әлеуметтік мәселелер, әйелдер, отбасы және денсаулық сақтау министрі қызметін атқарды. 2005 жылы [[Ангела Меркель]] үкіметінде отбасы істері жөніндегі министр болып тағайындалды. 2009–2013 жылдары — Германияның Еңбек және қоғамдық істер министрі. 2013 жылғы желтоқсанда Урсула фон дер Ляйен [[Ангела Меркель|Ангела Меркельдің]] үкіметінде Германияның алғашқы әйел Қорғаныс министрі болып тағайындалды. 2019 жылғы 1 желтоқсаннан бастап — [[Еуропалық комиссияның төрағасы]]. 2024 жылғы 27 маусымда [[Еуропалық кеңес]] Урсула фон дер Ляйенді [[Еуропалық комиссияның төрағасы|Еуропалық комиссияның төраға]] қызметіне екінші мерзімге ұсынды. 2024 жылғы 18 шілдеде [[Еуропалық парламент|Еуропарламент]] депутаттары жасырын дауыс беру арқылы оны тағы бес жылға осы қызметке қайта сайлады.<ref>{{Cite web|title=Parliament re-elects Ursula von der Leyen as Commission President|url=https://www.europarl.europa.eu/news/en/press-room/20240710IPR22812/parliament-re-elects-ursula-von-der-leyen-as-commission-president}}</ref> 2025 жылғы шілдеде фон дер Ляйен сыбайлас жемқорлық дауына байланысты қызметінен кетудің аз-ақ алдында қалды, алайда оған қатысты сенімсіздік вотумы [[Еуропалық парламент|Еуропарламент]] қабылдаған жоқ. == Саяси қөзғарыс == === Сыртқы саясат === 2016 жылы Урсула фон дер Ляйен [[Сауд Арабиясы|Сауд Арабиясына]] ресмі сапар кезінде хиджаб киюден бас тартып, дау туғызды. Ол: «Әйелдерді хиджабты киюге мәжбүрлейтіні мені ашуландырады», — деді.<ref>{{Cite web|title=German minister causes controversy after refusing to wear hijab on Saudi visit|url=https://www.jpost.com/middle-east/german-minister-causes-controversy-after-refusing-to-wear-hijab-on-saudi-visit-475391}}</ref> === [[Украина]] === 2022 жылы [[Ресей|Ресейдің]] [[Украина|Украинаға]] басып кіруі басталғаннан кейін Еуропалық комиссияның төрайымы Урсула фон дер Ляйен [[Украина]] [[Еуропалық одақ|Еуропалық одақтың]] мүшесі болуы тиіс екенін, украин халқы еуропалық отбасына жататынын және соғыстың аяқталуы қажет екенін мәлімдеді. 2022 жылғы 8 сәуірде [[Ресей|Ресейдің]] [[Украина|Украинаға]] басып кіруі кезінде фон дер Ляйен [[Владимир Зеленский|Владимир Зеленскийге]] қолдау көрсету мақсатында [[Киев|Киевке]] барды.<ref>{{Cite web|title=Україна має вступити до ЄС – президент Єврокомісії|url=https://www.slovoidilo.ua/2022/02/28/novyna/polityka/ukrayina-maye-vstupyty-yes-prezydent-yevrokomisiyi}}</ref> === Бір жынысты некелер === 2013 жылы Германияның Конституциялық соты бір жынысты жұптардың тең құқықтарын қолдап шешім шығарған кезде, фон дер Ляйен бала асырап алу мәселесінде тең құқықтарды қолдайтынын білдіріп, былай деп мәлімдеді: «Бір жынысты серіктестіктерде өсіп жатқан балалардың гетеросексуалды некеде немесе серіктестікте өсіп жатқан балалардан өзгеше дамитынын дәлелдейтін бірде-бір зерттеу маған белгілі емес».<ref>{{Cite web|title=Gay Adoption Debate Flusters Conservatives|url=https://www.spiegel.de/international/germany/gay-adoption-debate-flusters-german-conservatives-a-904875.html}}</ref> === Жаңа халықаралық тәртіп === 2026 жылғы наурызда фон дер Ляйен дәстүрлі «ережелерге негізделген» халықаралық тәртіптің аяқталғанын мәлімдеп, жаһандық тұрақсыздықтың күшеюіне жауап ретінде [[Еуропалық одақ|Еуропалық Одақтың]] мүдделерге көбірек бағдарланған және реалистік сыртқы саясатын жақтады. === Канада === 2026 жылғы қыркүйекте [[Канада]] премьер-министрі [[Марк Карни]] [[Канада|Канаданың]] [[Еуропалық Одақ|Еуропалық одаққа]] толық мүше болғысы келмейтінін, оның орнына [[Еуропалық Одақ|Еуропалық одақпен]] ерекше әрі тығыз серіктестік орнатуға ниетті екенін мәлімдеді. Ал Урсула фон дер Ляйен [[Канада|Канаданың]] болашақта [[Еуропалық Одақ|Еуропалық Одақтың]] қауымдастырылған мүшесі болуы мүмкін екенін айтты.<ref>{{Cite web|title=Trump says Canada becoming ‘associate member’ of EU could be a ‘hostile act’|url=https://edition.cnn.com/2026/09/15/americas/canada-mark-carney-eu-trump-hnk}}</ref> == Жеке өмірі == Жолдасы – [[Хайко фон дер Ляйен]] неміс дәрігері. Отбасында 7 бала бар: Дэвид Эхтер, Софи Шарлотта, Мария Доната, Виктория Урсула, Йоханна Гертруда, Эгмонт Ульрих, Грация Диотима. Урсула фон дер Ляйен [[ағылшын тілі|ағылшынша]], [[француз тілі|французша]] және [[неміс тілі|немісше]] еркін сөйле алады. == Марапаттары == === Шетелдік марапаттар === * {{байрақ|Литва}} ** [[File:LTU Order for Merits to Lithuania - Grand Cross BAR.svg|70px]] Литва алдындағы еңбегі үшін ордені. (2017) ** [[File:LTU Order of the Lithuanian Grand Duke Gediminas - Commander's Grand Cross BAR.png|70px]] Литва Ұлы кінәзі Гедиминас орденінің кресты. (2025) * {{байрақ|Мали}} ** [[File:Mali Ordre national du Mali Commandeur ribbon.svg|70px]] Мали ұлттық ордені (2026) * {{байрақ|Украина}} ** [[File:Order of Prince Yaroslav the Wise 1st 2nd and 3rd Class of Ukraine.png|70px]] Кінәз Дана Ярослав ордені (2022)<ref>{{Cite web|title=УКАЗ ПРЕЗИДЕНТА УКРАЇНИ №595/2022|url=https://www.president.gov.ua/documents/5952022-43765}}</ref> ** [[File:UKR Order of Europe (2026) BAR.svg|70px]] Еуропа ордені (2026)<ref>{{Cite web|title=УКАЗ ПРЕЗИДЕНТА УКРАЇНИ №605/2026|url=https://www.president.gov.ua/documents/6052026-60353}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:XXI ғасыр саясаткерлері]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары]] [[Санат:Әйел]] [[Санат:Германия саясаткерлері]] [[Санат:Әйел саясаткер]] al5azfff2qc54irkzpyn37txsvibnpe 3683390 3683197 2026-10-19T04:34:16Z Aldogarov 95591 /* Шетелдік марапаттар */ 3683390 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = елбасы | Қазақша есімі = Урсула фон дер Ляйен | Шынайы есімі = {{lang-de|Ursula Gertrud von der Leyen}} | Суреті = Ursula von der Leyen 2024.jpg | Атауы = Ресми портреті (2026) | Титулы = [[Еуропалық комиссияның төрағасы]] | Ту = European Commission.svg | Ту2 = Flag of Europe.svg | Басқара бастады = 1 желтоқсан 2019 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Ізашары = [[Жан-Клод Юнкер]] | Титулы_2 = Германияның қорғаныс министрі | Ту_2 = Flag of the Chancellor of Germany.svg | Ту2_2 = Flag of Germany.svg | Басқара бастады_2 = 2013 | Басқаруын аяқтады_2 = 2019 | Ізашары_2 = [[Томас де Мезьер]] | Ізбасары_2 = [[Аннегрет Крамп-Карренбауэр]] | Титулы_3 = Енбеқ және әлеуметтік сұрақтар министрі | Ту_3 = Flag of the Chancellor of Germany.svg | Ту2_3 = Flag of Germany.svg | Басқара бастады_3 = 2009 | Басқаруын аяқтады_3 = 2013 | Ізашары_3 = [[Франц Иосиф Юнг]] | Ізбасары_3 = [[Андреа Налес]] | Титулы_4 = Отбасы істері министрі | Ту_4 = Flag of the Chancellor of Germany.svg | Ту2_4 = Flag of Germany.svg | Басқара бастады_4 = 2005 | Басқаруын аяқтады_4 = 2009 | Ізашары_4 = [[Ренате Шмидт]] | Ізбасары_4 = [[Кристина Шрёдер]] | Титулы_5 = [[Бундестаг|Бундестагтың]] депутаты | Ту_5 = Deutscher Bundestag logo.svg | Ту2_5 = Flag of Germany.svg | Басқара бастады_5 = 2009 | Басқаруын аяқтады_5 = 2019 | Ізашары_5 = | Ізбасары_5 = | Титулы_6 = [[Төменгі Саксония]] жерінің әлеуметтік мәселелер, әйелдер, отбасы және денсаулық сақтау министрі | Ту_6 = Coat of arms of Lower Saxony.svg | Ту2_6 = Flag of Lower Saxony.svg | Басқара бастады_6 = 2003 | Басқаруын аяқтады_6 = 2005 | Ізашары_6 = [[Гитта Трауэрнихт]] | Ізбасары_6 = [[Мехтильда Росс-Луттманн]] | Туған күні = 8.10.1958 | Туған жері = {{туғанжері|Брюссель|Брюссельде}}, [[Бельгия]] | Азаматтығы = {{байрақ|Германия}} | Қызмет еткен жылдары = 2019 жылдан бері | Атағы = | Әскер түрі = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = [[Лютеранство]] | Әкесі = Эрнст Альбрехт | Анасы = Адель Альбрехт | Жұбайы = | Балалары = 7 баласы бар | Династия = | Партиясы = [[Христиан-демократиялық одақ]] | Білімі = {{Unbulleted list |[[Гёттинген университеті]] |[[Лондон экономика мектебі]] |[[Ганновер медициналық мектебі]] }} | Ғылыми дәрежесі = [[Медицина]] ғылымдарының докторы | Қолтаңбасы = Ursula von der Leyen signature.svg | Commons = | Марапаттары = {{1 дәрежелі Кінәз Дана Ярослав ордені}} | Сайты = https://commissioners.ec.europa.eu/ursula-von-der-leyen_en }} '''Урсула Гертруда фон дер Ляйен''' ({{lang-de|Ursula Gertrud von der Leyen}}; туған кездегі тегі — '''Альбрехт''' ({{lang-de|Albrecht}}), [[8 қазан]] [[1958 жыл|1958]], [[Брюссель]]) — [[германия|неміс]] және [[еуропалық одақ|еуропалық]] саясаткер. 2019 жылдан бастап [[Еуропалық комиссияның төрағасы]].<ref>{{Cite web|title=Ursula von der Leyen secures five more years in top EU job|url=https://www.bbc.com/news/articles/cw5yg6dp0gxo}}</ref> Урсула фон дер Ляйен [[Германия|Германияның]] қорғаныс министрі (2013-2019), [[Бундестаг|Бундестагтың]] депутаты (2009-2019), Енбеқ және әлеуметтік сұрақтар министрі (2009-2013), Отбасы істері министрі (2005-2009) қызметін атқарды.<ref>{{Cite web|title=Merkel Succession Beckons After Von der Leyen’s Defense Posting|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2014-01-22/merkel-succession-beckons-after-von-der-leyen-s-defense-posting }}</ref> 2022, 2023, 2024 және 2025 жылдары [[Forbes]] журналы оны әлемдегі ең ықпалды әйел деп атады.<ref>{{Cite web|title=Forbes назвал самых влиятельных женщин мира (2024)|url=https://forbes.kz/articles/forbes-nazval-samyh-vliyatelnyh-zhenshin-mira/amp}}</ref><ref>{{Cite web|title=The world's most powerful|url=https://www.forbes.com/lists/power-women/}}</ref> == Өмірбаяны == 1958 жылы 8 қазанда [[Брюссель]] қаласында туған. Әкесі – [[Эрнст Альбрехт]] (1930-2014) [[Төменгі Саксония|Төменгі Саксонияның]] Премьер-министрі (1976-1990) және [[Бундесрат|Бундесратның]] төраға (1985-1986) қызметін атқарған. Шешесі – [[Адель Альбрехт]].<ref>{{Cite web|title=Ursula von der Leyen|url=https://whoswho.de/bio/ursula-von-der-leyen.html}}</ref> Урсула фон дер Ляйен 1977 жылы [[Гёттинген университетті]] бітірген. 1978 жылы [[Лондон университеті|Лондон университеттінің]] экономика және саясаттану мектебінде білім алды. Кейін [[Ганновер жоғары медициналық мектебі|Ганновер жоғары медициналық мектебінде]] [[медицина]] мамандығын оқып, оны 1987 жылы тәмамдады. Еңбек жолын 1988 жылы Ганновер университеттінің клиникасының [[гинекология]] бөлімінде дәрігер-ассистент қызметіннен бастаған. 1998 жылы [[Ганновер жоғары медициналық мектебі|Ганновер жоғары медициналық мектебінде]] эпидемиология, әлеуметтік медицина және денсаулық сақтау жүйесін зерттеу кафедрасының оқытушысы. 2001 жылы [[Ганновер жоғары медициналық мектебі|Ганновер медицина мектебінің]] шешімен [[медицина]] магистрі дәрежесі берілген. 1990 жылы [[Христиан-демократиялық одаққа]] мүше болды. 2003 жылы [[Төменгі Саксония]] жерінің парламентіне сайланды; 2003–2005 жылдары [[Кристиан Вульфтің]] кабинетінде [[Төменгі Саксония]] жерінің әлеуметтік мәселелер, әйелдер, отбасы және денсаулық сақтау министрі қызметін атқарды. 2005 жылы [[Ангела Меркель]] үкіметінде отбасы істері жөніндегі министр болып тағайындалды. 2009–2013 жылдары — Германияның Еңбек және қоғамдық істер министрі. 2013 жылғы желтоқсанда Урсула фон дер Ляйен [[Ангела Меркель|Ангела Меркельдің]] үкіметінде Германияның алғашқы әйел Қорғаныс министрі болып тағайындалды. 2019 жылғы 1 желтоқсаннан бастап — [[Еуропалық комиссияның төрағасы]]. 2024 жылғы 27 маусымда [[Еуропалық кеңес]] Урсула фон дер Ляйенді [[Еуропалық комиссияның төрағасы|Еуропалық комиссияның төраға]] қызметіне екінші мерзімге ұсынды. 2024 жылғы 18 шілдеде [[Еуропалық парламент|Еуропарламент]] депутаттары жасырын дауыс беру арқылы оны тағы бес жылға осы қызметке қайта сайлады.<ref>{{Cite web|title=Parliament re-elects Ursula von der Leyen as Commission President|url=https://www.europarl.europa.eu/news/en/press-room/20240710IPR22812/parliament-re-elects-ursula-von-der-leyen-as-commission-president}}</ref> 2025 жылғы шілдеде фон дер Ляйен сыбайлас жемқорлық дауына байланысты қызметінен кетудің аз-ақ алдында қалды, алайда оған қатысты сенімсіздік вотумы [[Еуропалық парламент|Еуропарламент]] қабылдаған жоқ. == Саяси қөзғарыс == === Сыртқы саясат === 2016 жылы Урсула фон дер Ляйен [[Сауд Арабиясы|Сауд Арабиясына]] ресмі сапар кезінде хиджаб киюден бас тартып, дау туғызды. Ол: «Әйелдерді хиджабты киюге мәжбүрлейтіні мені ашуландырады», — деді.<ref>{{Cite web|title=German minister causes controversy after refusing to wear hijab on Saudi visit|url=https://www.jpost.com/middle-east/german-minister-causes-controversy-after-refusing-to-wear-hijab-on-saudi-visit-475391}}</ref> === [[Украина]] === 2022 жылы [[Ресей|Ресейдің]] [[Украина|Украинаға]] басып кіруі басталғаннан кейін Еуропалық комиссияның төрайымы Урсула фон дер Ляйен [[Украина]] [[Еуропалық одақ|Еуропалық одақтың]] мүшесі болуы тиіс екенін, украин халқы еуропалық отбасына жататынын және соғыстың аяқталуы қажет екенін мәлімдеді. 2022 жылғы 8 сәуірде [[Ресей|Ресейдің]] [[Украина|Украинаға]] басып кіруі кезінде фон дер Ляйен [[Владимир Зеленский|Владимир Зеленскийге]] қолдау көрсету мақсатында [[Киев|Киевке]] барды.<ref>{{Cite web|title=Україна має вступити до ЄС – президент Єврокомісії|url=https://www.slovoidilo.ua/2022/02/28/novyna/polityka/ukrayina-maye-vstupyty-yes-prezydent-yevrokomisiyi}}</ref> === Бір жынысты некелер === 2013 жылы Германияның Конституциялық соты бір жынысты жұптардың тең құқықтарын қолдап шешім шығарған кезде, фон дер Ляйен бала асырап алу мәселесінде тең құқықтарды қолдайтынын білдіріп, былай деп мәлімдеді: «Бір жынысты серіктестіктерде өсіп жатқан балалардың гетеросексуалды некеде немесе серіктестікте өсіп жатқан балалардан өзгеше дамитынын дәлелдейтін бірде-бір зерттеу маған белгілі емес».<ref>{{Cite web|title=Gay Adoption Debate Flusters Conservatives|url=https://www.spiegel.de/international/germany/gay-adoption-debate-flusters-german-conservatives-a-904875.html}}</ref> === Жаңа халықаралық тәртіп === 2026 жылғы наурызда фон дер Ляйен дәстүрлі «ережелерге негізделген» халықаралық тәртіптің аяқталғанын мәлімдеп, жаһандық тұрақсыздықтың күшеюіне жауап ретінде [[Еуропалық одақ|Еуропалық Одақтың]] мүдделерге көбірек бағдарланған және реалистік сыртқы саясатын жақтады. === Канада === 2026 жылғы қыркүйекте [[Канада]] премьер-министрі [[Марк Карни]] [[Канада|Канаданың]] [[Еуропалық Одақ|Еуропалық одаққа]] толық мүше болғысы келмейтінін, оның орнына [[Еуропалық Одақ|Еуропалық одақпен]] ерекше әрі тығыз серіктестік орнатуға ниетті екенін мәлімдеді. Ал Урсула фон дер Ляйен [[Канада|Канаданың]] болашақта [[Еуропалық Одақ|Еуропалық Одақтың]] қауымдастырылған мүшесі болуы мүмкін екенін айтты.<ref>{{Cite web|title=Trump says Canada becoming ‘associate member’ of EU could be a ‘hostile act’|url=https://edition.cnn.com/2026/09/15/americas/canada-mark-carney-eu-trump-hnk}}</ref> == Жеке өмірі == Жолдасы – [[Хайко фон дер Ляйен]] неміс дәрігері. Отбасында 7 бала бар: Дэвид Эхтер, Софи Шарлотта, Мария Доната, Виктория Урсула, Йоханна Гертруда, Эгмонт Ульрих, Грация Диотима. Урсула фон дер Ляйен [[ағылшын тілі|ағылшынша]], [[француз тілі|французша]] және [[неміс тілі|немісше]] еркін сөйле алады. == Марапаттары == === Шетелдік марапаттар === * {{байрақ|Литва}} ** [[File:LTU Order for Merits to Lithuania - Grand Cross BAR.svg|70px]] Литва алдындағы еңбегі үшін ордені (2017) ** [[File:LTU Order of the Lithuanian Grand Duke Gediminas - Commander's Grand Cross BAR.png|70px]] Литва Ұлы кінәзі Гедиминас орденінің кресты (2025) * {{байрақ|Мали}} ** [[File:Mali Ordre national du Mali Commandeur ribbon.svg|70px]] Мали ұлттық ордені (2026) * {{байрақ|Украина}} ** [[File:Order of Prince Yaroslav the Wise 1st 2nd and 3rd Class of Ukraine.png|70px]] Кінәз Дана Ярослав ордені (2022)<ref>{{Cite web|title=УКАЗ ПРЕЗИДЕНТА УКРАЇНИ №595/2022|url=https://www.president.gov.ua/documents/5952022-43765}}</ref> ** [[File:UKR Order of Europe (2026) BAR.svg|70px]] Еуропа ордені (2026)<ref>{{Cite web|title=УКАЗ ПРЕЗИДЕНТА УКРАЇНИ №605/2026|url=https://www.president.gov.ua/documents/6052026-60353}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:XXI ғасыр саясаткерлері]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары]] [[Санат:Әйел]] [[Санат:Германия саясаткерлері]] [[Санат:Әйел саясаткер]] bvpktiudc634jkevbmzagvs8muoy5u4 0 787962 3683275 3678645 2026-10-18T16:44:28Z Aldogarov 95591 3683275 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = Еуропалық комиссияның төрағасы |шынайы атауы = |ел = Еуропа |эмблема = European Commission.svg |эмблема ені = 130px |эмблеманың аты = Еуропалық комиссияның төрағасы |қазіргі = [[Урсула фон дер Ляйен]] |тағайындалды = Еуропарламент тағайындайды |портреті = Official Portrait of Ursula von der Leyen.jpg |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |тағайындалған = 1 желтоқсаннан 2019 жылдан бастап |басшылық етеді = {{байрақ|Еуропа}} |басқару түрі = |резиденция = [[Берлемон]], [[Брюссель]] |ұсынылады = |өкілеттігінің мерзімі = 5 жыл |айлығы = € 413,035 (2024) |орынбасары = |пайда болды = 1 қантар 1958 |таратылды = |біріншісі = [[Вальтер Хальштейн]] |соңғысы = |сайты =[https://commission.europa.eu/about/organisation/president_en] }} '''Еуропалық комиссияның төрағасы''' — [[Еуропалық комиссия|Еуропалық комиссияның]] басшысы және еуропалық одақтың барлық атқарушы органдарды басқаратын, халықаралық қатынастарда [[Еуропалық одақ]] атынан өкілдік ететін тұлға.<ref>{{cite web | url=https://european-union.europa.eu/institutions-law-budget/institutions-and-bodies/search-all-eu-institutions-and-bodies/european-commission_en | title=European Commission}}</ref> 2019 жылғы шілдеде [[Еуропалық кеңес]] [[Урсула фон дер Ляйен]] кандидатурасын [[Жан-Клод Юнкер]]дің орнына ұсынды. 16 шілдеде ол Еуропалық комиссияның 13-төрағасы болып тағайындалды.<ref>{{cite web | url= https://www.bbc.com/news/world-europe-49010801| title=Von der Leyen elected EU Commission head after MEPs vote}}</ref> Фон дер Ляйен [[Еуропалық парламент]] Еуропалық комиссия мүшелерінің алқасын бекіткеннен кейін, 2019 жылғы 1 желтоқсанда қызметіне кірісті. Ол 2024 жылғы 18 шілдеде қайта сайланды.<ref>{{cite web | url= https://www.reuters.com/world/europe/eu-parliament-decide-second-term-commission-chief-von-der-leyen-2024-07-18/| title=ЕU Commission boss von der Leyen elected for second term}}</ref> == Тағайындау рәсімі == Еуропалық комиссияның төрағасын [[Еуропалық парламент|Еуропалық Парламент]] 5 жылға тағайындайды. Еуропалық комиссия төрағалығына кандидатураны [[Еуропалық кеңес|Еуропалық Кеңес]] ұсынады. Төраға комиссарлар арасынан бірнеше орынбасар тағайындайды. Төраға болмаған жағдайда, оның орынбасарларының бірі төрағаның міндеттерін уақытша атқарады. Еуропалық комиссияның құрамын [[Еуропалық парламент|Еуропалық Парламент]] бекітеді. Еуропалық комиссия құрамына [[Еуропалық одақ|Еуропалық Одаққа]] мүше әрбір мемлекеттен бір кандидаттан кіреді. [[Еуропалық парламент|Еуропалық Парламент]] бүкіл комиссияны отставкаға жібере алады, ал жекелеген комиссарларды Еуропалық комиссияның төрағасы қызметінен босатуды талап ете алады. == Өкілеттіктері == Еуропалық комиссия төрағасының өкілеттіктері: 1. Заңдар мен саяси бағдарламаларды әзірлейді.<br>2. Еуропарламент пен Еуропалық Одақтың Кеңесінің шешімдерін жүзеге асырады.<br>3. Отырыстарды шақырады және оларға төрағалық етеді.<br>4. Еуропалық комиссияның актілеріне қол қояды.<br>5. Халықаралық қатынастарда Еуропалық одақ атынан өкілдік етеді.<br>6. Еуропарламентке есеп береді.<br>7. Төрағаның орынбасарын тағайындайды == Тізім == {| class="wikitable" |- ! Номері ! Тұлға ! Мемлекет ! Басқарған мерзімі ! Партиясы |- | 1 | Вальтер Хальштейн | {{байрақ|Германия}} | 1958—1967 | Христианды-демократиялық партиясы |- | 2 | Жан Рей | {{байрақ|Бельгия}} | 1967—1970 | Бостандық және прогресс партиясы |- | 3 | Франко Мария Мальфатти | {{байрақ|Италия}} | 1970—1972 | Христианды-демократиялық партиясы |- | 4 | Сикко Мансхольт | {{байрақ|Нидерланд}} | 1972—1973 | Еңбек партиясы |- | 5 | Франсуа-Ксавье Ортоли | {{байрақ|Франция}} | 1973—1977 | Демократтар одағы |- | 6 | Рой Дженкинс | {{байрақ|Ұлыбритания}} | 1977—1981 | Лейбористік партиясы |- | 7 | Гастон Торн | {{байрақ|Люксембург}} | 1981—1985 | Демократиялық партиясы |- | 8 | Жак Делор | {{байрақ|Франция}} | 1985—1995 | Социалистік партиясы |- | 9 | Жак Сантер | {{байрақ|Люксембург}} | 1995—1999 | Христианды-әлеуметтік халық партиясы |- | 10 | Романо Проди | {{байрақ|Италия}} | 1999—2004 | Демократтар |- | 11 | Жозе Мануэл Баррозу | {{байрақ|Португалия}} | 2004—2014 | Социал-демократиялық партиясы |- | 12 | Жан-Клод Юнкер | {{байрақ|Люксембург}} | 2014—2019 | Христианды-әлеуметтік халық партиясы |- | 13 | [[Урсула фон дер Ляйен]] | {{байрақ|Германия}} | 2019 жылдан бастап | Христианды-демократиялық партиясы |- |} [[File:EC Presidents 2024.jpg|thumb|left|Еуропалық комиссияның төрағалары: [[Урсула фон дер Ляйен]], [[Жан-Клод Юнкер]], [[Жозе Мануэл Баррозу]], [[Романо Проди]], [[Жак Сантер]] ]] == Тағы қараңыз == * [[Урсула фон дер Ляйен]] * [[Еуропалық одақ]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Еуропа одағы]] iibiwbgvhurr78znvrc2a8p9y3ptalp 3683281 3683275 2026-10-18T16:55:11Z Aldogarov 95591 /* Тағайындау рәсімі */ 3683281 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = Еуропалық комиссияның төрағасы |шынайы атауы = |ел = Еуропа |эмблема = European Commission.svg |эмблема ені = 130px |эмблеманың аты = Еуропалық комиссияның төрағасы |қазіргі = [[Урсула фон дер Ляйен]] |тағайындалды = Еуропарламент тағайындайды |портреті = Official Portrait of Ursula von der Leyen.jpg |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |тағайындалған = 1 желтоқсаннан 2019 жылдан бастап |басшылық етеді = {{байрақ|Еуропа}} |басқару түрі = |резиденция = [[Берлемон]], [[Брюссель]] |ұсынылады = |өкілеттігінің мерзімі = 5 жыл |айлығы = € 413,035 (2024) |орынбасары = |пайда болды = 1 қантар 1958 |таратылды = |біріншісі = [[Вальтер Хальштейн]] |соңғысы = |сайты =[https://commission.europa.eu/about/organisation/president_en] }} '''Еуропалық комиссияның төрағасы''' — [[Еуропалық комиссия|Еуропалық комиссияның]] басшысы және еуропалық одақтың барлық атқарушы органдарды басқаратын, халықаралық қатынастарда [[Еуропалық одақ]] атынан өкілдік ететін тұлға.<ref>{{cite web | url=https://european-union.europa.eu/institutions-law-budget/institutions-and-bodies/search-all-eu-institutions-and-bodies/european-commission_en | title=European Commission}}</ref> 2019 жылғы шілдеде [[Еуропалық кеңес]] [[Урсула фон дер Ляйен]] кандидатурасын [[Жан-Клод Юнкер]]дің орнына ұсынды. 16 шілдеде ол Еуропалық комиссияның 13-төрағасы болып тағайындалды.<ref>{{cite web | url= https://www.bbc.com/news/world-europe-49010801| title=Von der Leyen elected EU Commission head after MEPs vote}}</ref> Фон дер Ляйен [[Еуропалық парламент]] Еуропалық комиссия мүшелерінің алқасын бекіткеннен кейін, 2019 жылғы 1 желтоқсанда қызметіне кірісті. Ол 2024 жылғы 18 шілдеде қайта сайланды.<ref>{{cite web | url= https://www.reuters.com/world/europe/eu-parliament-decide-second-term-commission-chief-von-der-leyen-2024-07-18/| title=ЕU Commission boss von der Leyen elected for second term}}</ref> == Тағайындау рәсімі == [[Еуропалық комиссия|Еуропалық комиссияның]] төрағасын [[Еуропалық парламент|Еуропалық Парламент]] 5 жылға тағайындайды. Еуропалық комиссия төрағалығына кандидатураны [[Еуропалық кеңес|Еуропалық Кеңес]] ұсынады. Төраға комиссарлар арасынан бірнеше орынбасар тағайындайды. Төраға болмаған жағдайда, оның орынбасарларының бірі төрағаның міндеттерін уақытша атқарады. Еуропалық комиссияның құрамын [[Еуропалық парламент|Еуропалық Парламент]] бекітеді. Еуропалық комиссия құрамына [[Еуропалық одақ|Еуропалық Одаққа]] мүше әрбір мемлекеттен бір кандидаттан кіреді. [[Еуропалық парламент|Еуропалық Парламент]] бүкіл комиссияны отставкаға жібере алады, ал жекелеген комиссарларды Еуропалық комиссияның төрағасы қызметінен босатуды талап ете алады. == Өкілеттіктері == Еуропалық комиссия төрағасының өкілеттіктері: 1. Заңдар мен саяси бағдарламаларды әзірлейді.<br>2. Еуропарламент пен Еуропалық Одақтың Кеңесінің шешімдерін жүзеге асырады.<br>3. Отырыстарды шақырады және оларға төрағалық етеді.<br>4. Еуропалық комиссияның актілеріне қол қояды.<br>5. Халықаралық қатынастарда Еуропалық одақ атынан өкілдік етеді.<br>6. Еуропарламентке есеп береді.<br>7. Төрағаның орынбасарын тағайындайды == Тізім == {| class="wikitable" |- ! Номері ! Тұлға ! Мемлекет ! Басқарған мерзімі ! Партиясы |- | 1 | Вальтер Хальштейн | {{байрақ|Германия}} | 1958—1967 | Христианды-демократиялық партиясы |- | 2 | Жан Рей | {{байрақ|Бельгия}} | 1967—1970 | Бостандық және прогресс партиясы |- | 3 | Франко Мария Мальфатти | {{байрақ|Италия}} | 1970—1972 | Христианды-демократиялық партиясы |- | 4 | Сикко Мансхольт | {{байрақ|Нидерланд}} | 1972—1973 | Еңбек партиясы |- | 5 | Франсуа-Ксавье Ортоли | {{байрақ|Франция}} | 1973—1977 | Демократтар одағы |- | 6 | Рой Дженкинс | {{байрақ|Ұлыбритания}} | 1977—1981 | Лейбористік партиясы |- | 7 | Гастон Торн | {{байрақ|Люксембург}} | 1981—1985 | Демократиялық партиясы |- | 8 | Жак Делор | {{байрақ|Франция}} | 1985—1995 | Социалистік партиясы |- | 9 | Жак Сантер | {{байрақ|Люксембург}} | 1995—1999 | Христианды-әлеуметтік халық партиясы |- | 10 | Романо Проди | {{байрақ|Италия}} | 1999—2004 | Демократтар |- | 11 | Жозе Мануэл Баррозу | {{байрақ|Португалия}} | 2004—2014 | Социал-демократиялық партиясы |- | 12 | Жан-Клод Юнкер | {{байрақ|Люксембург}} | 2014—2019 | Христианды-әлеуметтік халық партиясы |- | 13 | [[Урсула фон дер Ляйен]] | {{байрақ|Германия}} | 2019 жылдан бастап | Христианды-демократиялық партиясы |- |} [[File:EC Presidents 2024.jpg|thumb|left|Еуропалық комиссияның төрағалары: [[Урсула фон дер Ляйен]], [[Жан-Клод Юнкер]], [[Жозе Мануэл Баррозу]], [[Романо Проди]], [[Жак Сантер]] ]] == Тағы қараңыз == * [[Урсула фон дер Ляйен]] * [[Еуропалық одақ]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Еуропа одағы]] nl4ucc4g2gaagwu8fyk62ti4lu6g8ou 0 788165 3683178 3682951 2026-10-18T12:12:00Z MuratbekErkebulan 162992 /* Қолжетімді тіл интерфейстері */ 3683178 wikitext text/x-wiki '''AIMP''' — [[Windows]] және [[Android]], [[Linux]] жүйелеріне арналған тегін аудио ойнатқыш. Оны бастапқыда ресейлік программист ​​Артем Измайлов [[2006 жыл]]ы жасап шығарған. Ол әртүрлі аудио кодектерді қолдайды және аудио файлдарды түрлендіруге, сондай-ақ олардың метадеректерін өңдеуге арналған құралдарды қамтиды. Сондай-ақ, бағдарламаға пайдаланушылар жасаған сыртқы көрініс тақырыптарын мұқабалар және плагиндерді орнату мүмкіндігі қарастырылған. Шығарылғаннан кейін ол көпшіліктің оң бағасына ие болды. <ref name="aimp">{{cite web |url = https://everything.explained.today/AIMP/#Ref-9 |title = AIMP |website = |access-date = 2018 }}</ref> [[Сурет:Aimp5.png|thumb|right|200px|AIMP-тың логотипі.]] [[Сурет:AIMP3 Logo.png|thumb|left|140px|AIMP-тың 2012 жылдан 2016 жылға дейінгі логотипі]] [[Сурет:Aimp V4.51.png|thumb|right|200px|AIMP программасының қалыпты беті]] == Тарихы == AIMP-тің алғашқы нұсқасы [[2006 жыл]]дың [[8 тамыз]]ында жасалды және ол программаның аты AIMP деп аталды. AIMP деген толықтырылып айтылғанда Artem Izmaylov Media Player ({{lang-kk|Артем Измаиловтың медиа ойнатқышы}}) деген мағынаны білдірді. Бастапқыда AIMP бағдарламасы XMPlay және MO3 әзірлеушісі — Un4seen Developments компаниясы жасаған BASS аудио кітапханасына негізделген болатын, және оны программалағанда Delphi программасын қолданған.<ref>[https://aimp.ru/blogs/?p=133 AIMP проэкциясының блогы — Артем Измайлов 2011 жыл, 13 шілде]</ref> 3-нұсқада жаңа аудио қозғалтқыш пен ReplayGain функциясын толық қолдау мүмкіндігі қосылды, сондай-ақ музыкалық кітапхана интерфейсіндегі мөлдірлік эффектілері жаңартылды.<ref name="aimp">{{cite web |url = https://everything.explained.today/AIMP/#Ref-9 |title = AIMP |website = |access-date = 2018 }}</ref> [[2018 жыл]]ы AIMP-тің ресми форумындағы пікірінде Артем Измайлов бағдарламаға бейнефайлдарды ойнату мүмкіндігін қосу жоспарда жоқ екенін мәлімдеп, оның орнына VLC медиа ойнатқышын пайдалануды ұсынды.<ref name="aimp">{{cite web |url = https://everything.explained.today/AIMP/#Ref-9 |title = AIMP |website = |access-date = 2018 }}</ref> == Ерекшелігі == AIMP шамалы 30-дан астам аудио форматтарды ойнауға қауқарлы. Ресми сайтта AIMP-тың осы файл форматтарын еш қиындықсыз ойната алатыны жазылған: .CDA, .AAC, .AC3, .APE, .DTS, .FLAC, .IT, .MIDI, .MO3, .MOD, .M4A, .M4B, .MP1, .MP2, .MP3, .MPC, .MTM, .OFR, .OGG, .OPUS, .RMI, .S3M, .SPX, .TAK, .TTA, .UMX, .WAV, .WMA, .WV, .XM, .DSF, .DFF, MKA, AA3, AT3, OMA, .WebM, .MDZ, .ITZ, .S3Z, .XMZ, .AIFF, .MPEG-DASH ([[YouTube]]). <ref name="artem resmyi sait">{{cite web |url = https://aimp.ru/?do=features&os=desktop |title = Компютерге арналған AIMP — Программа туралы |website = |access-date = }}</ref> Көп ағынды кодтау, кодтаудың бірнеше режимі, бір қалта – бір шығыс файл (CUE жасау мүмкіндігімен), барлық дереккөздер – бір шығыс файл (CUE жасау мүмкіндігімен), .APE, .MP3, .FLAC, .OGG, .WAV, .WMA, .WMA Pro, .OPUS, .MusePack және .WavPack форматтарына кодтау, Audio CD дискілерінен аудио деректерді импорттауға мүмкіндік береді, ең жоғары амплитуда немесе Replay Gain бойынша қалыпқа келтіру, rонвертация аяқталғаннан кейін компьютерді өшіру мүмкіндігі және т.б көптеген ерекшеліктері бар.<ref name="artem resmyi sait">{{cite web |url = https://aimp.ru/?do=features&os=desktop |title = Компютерге арналған AIMP — Программа туралы |website = |access-date = }}</ref> AIMP-та мұқаба деп аталатын тип болды. Онда медиа ойнатқыштың көрінісін өзгертуге болады. [[2012 жыл]]дан [[2016 жыл]]ға дейін AIMP-тың қалыпты мұқабасы Pandemic деген мұқаба болды. [[Сурет:AIMP.jpg|thumb|right|240px|AIMP-тағы Pandemic мұқабасы]] [[Сурет:AIMP screenshot RU.png|thumb|right|200px|AIMP-та қазіргі уақыттағы қалыпты мұқаба — Bliss мұқабасы]] == AIMP-тың барлық нұсқалары == {| class="wikitable floatright" |+ AIMP-тың барлық нұсқалары және олардың [[Windows 2000]] жүйесінен [[Windows 11]] аралығындағы операциялық жүйелердің қолдайтыны немесе қолдамайтынын көрсететін кесте |- ! Нұсқа !! Құрылған уақыты !! [[Windows 2000]] || [[Windows XP]] || [[Windows Vista]] || [[Windows 7]] || [[Windows 8]] || Windows 8.1 || [[Windows 10]] || [[Windows 11]] |- | AIMP 1.5.2 Бета 4 || [[2006 жыл]], [[8 тамыз]]||style="background-color:green;"| Қолдайды ||style="background-color:green;"| Қолдайды ||style="background-color:yellow;"| Қолдайды, бірақ іске қоса алмайды ||style="background-color:yellow;"| Қолдайды, бірақ іске қоса алмайды ||style="background-color:yellow;"| Қолдайды, бірақ іске қоса алмайды ||style="background-color:yellow;"| Қолдайды, бірақ іске қоса алмайды ||style="background-color:yellow;"| Қолдайды, бірақ іске қоса алмайды ||style="background-color:yellow;"| Қолдайды, бірақ іске қоса алмайды |- | AIMP 1.77 || [[2007 жыл]], [[19 маусым]]||style="background-color:green;"| Қолдайды ||style="background-color:green;"| Қолдайды ||style="background-color:yellow;"| Қолдайды, бірақ іске қоса алмайды ||style="background-color:yellow;"| Қолдайды, бірақ іске қоса алмайды ||style="background-color:yellow;"| Қолдайды, бірақ іске қоса алмайды ||style="background-color:yellow;"| Қолдайды, бірақ іске қоса алмайды ||style="background-color:yellow;"| Қолдайды, бірақ іске қоса алмайды ||style="background-color:yellow;"| Қолдайды, бірақ іске қоса алмайды |- | AIMP 2.11.211 || [[2008 жыл]], [[15 наурыз]]|| style="background-color:red;"| Қолдамайды ||style="background-color:green;"| Қолдайды ||style="background-color:green;"| Қолдайды ||style="background-color:green;"| Қолдайды ||style="background-color:green;"| Қолдайды ||style="background-color:green;"| Қолдайды ||style="background-color:green;"| Қолдайды ||style="background-color:green;"| Қолдайды |- | AIMP 2.51.330 || [[2008 жыл]], [[30 желтоқсан]] ||style="background-color:red;"| Қолдамайды || style="background-color:green;"| Қолдайды || style="background-color:green;"| Қолдайды || style="background-color:green;"| Қолдайды || style="background-color:green;"| Қолдайды || style="background-color:green;"| Қолдайды || style="background-color:green;"| Қолдайды || style="background-color:green;"| Қолдайды |- | AIMP 2.61.583 || [[2010 жыл]], [[7 тамыз]] || style="background-color:red;"| Қолдамайды || style="background-color:green;"| Қолдайды || style="background-color:green;"| Қолдайды || style="background-color:green;"| Қолдайды || style="background-color:green;"| Қолдайды || style="background-color:green;"| Қолдайды || style="background-color:green;"| Қолдайды || style="background-color:green;"| Қолдайды |- | AIMP 3.00.985 || [[2012 жыл]], [[4 сәуір]] || style="background-color:red;"| Қолдамайды || style="background-color:green;"| Қолдайды || style="background-color:green;" | Қолдайды ||style="background-color:green;"| Қолдайды ||style="background-color:green;"| Қолдайды ||style="background-color:green;"| Қолдайды ||style="background-color:green;"| Қолдайды ||style="background-color:green;"| Қолдайды |- | AIMP 3.10.1074 || [[2012 жыл]], [[24 тамыз]] || style="background-color:red;"| Қолдамайды || style="background-color:green;"| Қолдайды || style="background-color:green;"| Қолдайды || style="background-color:green;"| Қолдайды || style="background-color:green;"| Қолдайды || style="background-color:green;"| Қолдайды || style="background-color:green;"| Қолдайды || style="background-color:green;"| Қолдайды |- | AIMP 3.20.1165 || [[2012 жыл]], [[21 желтоқсан]] || style="background-color:red;"| Қолдамайды || style="background-color:green;"| Қолдайды || style="background-color:green;"| Қолдайды || style="background-color:green;"| Қолдайды || style="background-color:green;"| Қолдайды || style="background-color:green;"| Қолдайды || style="background-color:green;"| Қолдайды || style="background-color:green;"| Қолдайды |- | AIMP 3.55.1355 || [[2014 жыл]], [[14 шілде]] || style="background-color:red;"| Қолдамайды || style="background-color:green;"| Қолдайды || style="background-color:green;"| Қолдайды || style="background-color:green;"| Қолдайды || style="background-color:green;"| Қолдайды || style="background-color:green;"| Қолдайды || style="background-color:green;"| Қолдайды || style="background-color:green;"| Қолдайды |- | AIMP 3.60.1503 || [[2015 жыл]], [[26 қыркүйек]] || style="background-color:red;"| Қолдамайды || style="background-color:green;"| Қолдайды || style="background-color:green;"| Қолдайды || style="background-color:green;"| Қолдайды || style="background-color:green;"| Қолдайды || style="background-color:green;"| Қолдайды || style="background-color:green;"| Қолдайды || style="background-color:green;"| Қолдайды |- | AIMP 4.02.1725 || [[2016 жыл]], [[17 маусым]] || style="background-color:red;"| Қолдамайды|| style="background-color:red;"| Қолдамайды || style="background-color:green;"| Қолдайды || style="background-color:green;"| Қолдайды || style="background-color:green;"| Қолдайды || style="background-color:green;"| Қолдайды || style="background-color:green;"| Қолдайды || style="background-color:green;"| Қолдайды |- | AIMP 4.11.1841 || [[2016 жыл]], [[9 қазан]] || style="background-color:red;"| Қолдамайды|| style="background-color:red;"| Қолдамайды || style="background-color:green;"| Қолдайды || style="background-color:green;"| Қолдайды || style="background-color:green;"| Қолдайды || style="background-color:green;"| Қолдайды || style="background-color:green;"| Қолдайды || style="background-color:green;"| Қолдайды |- | AIMP 4.12.1880 || [[2017 жыл]], [[6 қаңтар]] || style="background-color:red;"| Қолдамайды|| style="background-color:red;"| Қолдамайды || style="background-color:green;"| Қолдайды || style="background-color:green;"| Қолдайды || style="background-color:green;"| Қолдайды || style="background-color:green;"| Қолдайды || style="background-color:green;"| Қолдайды || style="background-color:green;"| Қолдайды |- | AIMP 4.13.1897 || [[2017 жыл]], [[25 маусым]] || style="background-color:red;"| Қолдамайды|| style="background-color:red;"| Қолдамайды || style="background-color:green;"| Қолдайды || style="background-color:green;"| Қолдайды || style="background-color:green;"| Қолдайды || style="background-color:green;"| Қолдайды || style="background-color:green;"| Қолдайды || style="background-color:green;"| Қолдайды |- | AIMP 4.50.2058 || [[2017 жыл]], [[27 желтоқсан]] || style="background-color:red;"| Қолдамайды|| style="background-color:red;"| Қолдамайды || style="background-color:green;"| Қолдайды || style="background-color:green;"| Қолдайды || style="background-color:green;"| Қолдайды || style="background-color:green;"| Қолдайды || style="background-color:green;"| Қолдайды || style="background-color:green;"| Қолдайды |- | AIMP 4.51.2084 || [[2018 жыл]], [[1 желтоқсан]] || style="background-color:red;"| Қолдамайды|| style="background-color:red;"| Қолдамайды || style="background-color:green;"| Қолдайды || style="background-color:green;"| Қолдайды || style="background-color:green;"| Қолдайды || style="background-color:green;"| Қолдайды || style="background-color:green;"| Қолдайды || style="background-color:green;"| Қолдайды |- | AIMP 4.60.2180 || [[2020 жыл]], [[25 наурыз]] || style="background-color:red;"| Қолдамайды|| style="background-color:red;"| Қолдамайды || style="background-color:green;"| Қолдайды || style="background-color:green;"| Қолдайды || style="background-color:green;"| Қолдайды || style="background-color:green;"| Қолдайды || style="background-color:green;"| Қолдайды || style="background-color:green;"| Қолдайды |- | AIMP 4.70.2254 || [[2021 жыл]], [[12 тамыз]] || style="background-color:red;"| Қолдамайды|| style="background-color:red;"| Қолдамайды || style="background-color:green;"| Қолдайды || style="background-color:green;"| Қолдайды || style="background-color:green;"| Қолдайды || style="background-color:green;"| Қолдайды || style="background-color:green;"| Қолдайды || style="background-color:green;"| Қолдайды |- | AIMP 5.00.2344 || [[2011 жыл]], [[9 қараша]] || style="background-color:red;"| Қолдамайды|| style="background-color:red;"| Қолдамайды || style="background-color:green;"| Қолдайды || style="background-color:green;"| Қолдайды || style="background-color:green;"| Қолдайды || style="background-color:green;"| Қолдайды || style="background-color:green;"| Қолдайды || style="background-color:green;"| Қолдайды |- | AIMP 5.01.2358 || [[2021 жыл]], [[28 желтоқсан]] || style="background-color:red;"| Қолдамайды|| style="background-color:red;"| Қолдамайды || style="background-color:green;"| Қолдайды || style="background-color:green;"| Қолдайды || style="background-color:green;"| Қолдайды || style="background-color:green;"| Қолдайды || style="background-color:green;"| Қолдайды || style="background-color:green;"| Қолдайды |- | AIMP 5.02.2370 || [[2022 жыл]], [[12 сәуір]] || style="background-color:red;"| Қолдамайды|| style="background-color:red;"| Қолдамайды || style="background-color:green;"| Қолдайды || style="background-color:green;"| Қолдайды || style="background-color:green;"| Қолдайды || style="background-color:green;"| Қолдайды || style="background-color:green;"| Қолдайды || style="background-color:green;"| Қолдайды |- | AIMP 5.03.2398 || [[2022 жыл]], [[25 тамыз]] || style="background-color:red;"| Қолдамайды|| style="background-color:red;"| Қолдамайды || style="background-color:green;"| Қолдайды || style="background-color:green;"| Қолдайды || style="background-color:green;"| Қолдайды || style="background-color:green;"| Қолдайды || style="background-color:green;"| Қолдайды || style="background-color:green;"| Қолдайды |- | AIMP 5.10.2418 || [[2022 жыл]], [[21 желтоқсан]] || style="background-color:red;"| Қолдамайды|| style="background-color:red;"| Қолдамайды || style="background-color:green;"| Қолдайды || style="background-color:green;"| Қолдайды || style="background-color:green;"| Қолдайды || style="background-color:green;"| Қолдайды || style="background-color:green;"| Қолдайды || style="background-color:green;"| Қолдайды |- | AIMP 5.11.2436 || [[2023 жыл]], [[2 қазан]] || style="background-color:red;"| Қолдамайды|| style="background-color:red;"| Қолдамайды || style="background-color:green;"| Қолдайды || style="background-color:green;"| Қолдайды || style="background-color:green;"| Қолдайды || style="background-color:green;"| Қолдайды || style="background-color:green;"| Қолдайды || style="background-color:green;"| Қолдайды |- | AIMP 5.30.2563 || [[2024 жыл]], [[1 тамыз]] || style="background-color:red;"| Қолдамайды|| style="background-color:red;"| Қолдамайды || style="background-color:green;"| Қолдайды || style="background-color:green;"| Қолдайды || style="background-color:green;"| Қолдайды || style="background-color:green;"| Қолдайды || style="background-color:green;"| Қолдайды || style="background-color:green;"| Қолдайды |- | AIMP 5.40.2727 || [[2026 жыл]], [[8 қыркүйек]] || style="background-color:red;"| Қолдамайды|| style="background-color:red;"| Қолдамайды || style="background-color:green;"| Қолдайды || style="background-color:green;"| Қолдайды || style="background-color:green;"| Қолдайды || style="background-color:green;"| Қолдайды || style="background-color:green;"| Қолдайды || style="background-color:green;"| Қолдайды |- | AIMP 6.00.3089 Бета 7 || [[2026 жыл]], [[6 қазан]] || style="background-color:red;"| Қолдамайды|| style="background-color:red;"| Қолдамайды || style="background-color:green;"| Қолдайды || style="background-color:green;"| Қолдайды || style="background-color:green;"| Қолдайды || style="background-color:green;"| Қолдайды || style="background-color:green;"| Қолдайды || style="background-color:green;"| Қолдайды |} == Қолжетімді тіл интерфейстері == AIMP-та 38 тіл интерфейсі бар. Олардың 2-еуі негізгі, қалған 36-і басқа тілдерге жатады. AIMP-тағы 36 тіл сол тілдерді сөйлейтін басқа адамдар қосқан. Ол тілдердің арасында [[қазақ тілі]]де бар. {| class="wikitable" |+ Негізгі тілдер ! № !! Тілдің аты !! Интерфейске қосқан адамдар |- | 1 || {{ту|Ресей}} [[Орыс тілі]] || Артем Измаилов |- | 2 || {{ту|Ұлыбритания}} [[Ағылшын тілі]] || Артем Измаилов |}<br> {| class="wikitable" |+ Басқа тілдер ! № !! Тілдің аты !! Интерфейске қосқан адамдар (кейбіреуінің аты көрсетілмейді) |- | 1 || {{ту|Қазақстан}} [[Қазақ тілі]] || Арслан, Арман Бейсенов |- | 2 || {{ту|Қытай}} [[Қытай тілі| Қытай тілі (қарапайымдалған)]] || jzy-chitong56, nabarl, xkonglong, evoi chan |- | 3 || {{ту|Украина}} [[Украин тілі]] || Игор Ремез |- | 4 || {{ту|Сауд Арабиясы}} [[Араб тілі]] || Лаачир |- | 5 || {{ту|Өзбекстан}} [[Өзбек тілі]] || O325A |- | 6 || {{ту|Түркия}} [[Түрік тілі]] || Сердар Шахин |- | 7 || {{ту|Түрікменстан}} [[Түрікмен тілі]] || Дәулет |- | 8 || {{ту|Татарстан}} [[Татар тілі]] || Ирек Қажиев |- | 9 || {{ту|Әзірбайжан}} [[Әзірбайжан тілі]] || Елчин Жафаров |- |10 || {{ту|Иран}} [[Парсы тілі]] || Хессам Мұхаммади |- | 11 || {{ту|Гонконг}} [[Қытай тілі|Қытай тілі (Гонконг-тық диалектте)]] || Жереми Чең |- | 12 || {{ту|Тайвань}} [[Қытай тілі|Қытай тілі (дәстүрлі)]] || Orippor |- | 13 || {{ту|Тайланд}} [[Тай тілі]] || tOm17 |- | 14 || {{ту|Вьетнам}} [[Вьетнам тілі]] || Хо Нхат Дуей |- | 15 || {{ту|Жапония}} [[Жапон тілі]] || Tilt |- | 16 || {{ту|Оңтүстік Корея}} [[Корей тілі]] || Белгісіз |- | 17 || {{ту|Армения}} [[Армян тілі]] || Хрант Оханьянь |- | 18 || {{ту|Индонезия}} Индонезиян тілі || Лиеба Натур Брилиан, Андреас Макер, Зед Крейгсмарин |- | 19 || {{ту|Беларусь}} [[Беларус тілі]] || Белгісіз |- | 20 || {{ту|Латвия}} [[Латыш тілі]] || Алдис Тутинс |- | 21 || {{ту|Румыния}} [[Румын тілі]] || Александру Богдан Мунтеану |- | 22 || {{ту|Мажарстан}} [[Мажар тілі]] || Пап Молнар Шолт |- | 22 || {{ту|Палестина}} [[Идиш тілі]] || Байели Сахало |- | 23 || {{ту|Грекия}} [[Грек тілі]] || Жон Лампропоулос |- | 24 || {{ту|Португалия}} [[Португал тілі]] || Лоуис Невес |- | 25 || {{ту|Болгария}} [[Болгар тілі]] || Костадин Цветков |- | 26 || {{ту|Сербия}} [[Серб тілі]] || Славко Мажски |- | 27 || {{ту|Финляндия}} [[Фин тілі]] || Теему Павола |- | 28 || {{ту|Словакия}} [[Словак тілі]] || martinco78 |- | 29 || {{ту|Польша}} [[Поляк тілі]] || speed89, xeo, skiff |- | 30 || {{ту|Литва}} [[Литва тілі]] || Аудриус Серапинас |- | 31 || {{ту|Хорватия}} [[Хорват тілі]] || Мирко Павиш |- | 32 || {{ту|Словения}} [[Словен тілі]] || r3QuI3m |- | 33 || {{ту|Нидерланд}} [[Голланд тілі]] || Петер Мулдер |- | 34 || {{ту|Франция}} [[Француз тілі]] || Белгісіз |- | 35 || {{ту|Италия}} [[Италиян тілі]] || Styb |- | 36 || {{ту|Испания}} [[Испан тілі]] || Лино Сотомайор |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Freeware]] fvumkgsurjmyl9qo7cdnijtygqgwtxb 0 788376 3683291 3678227 2026-10-18T17:33:17Z Marksscheider 183882 3683291 wikitext text/x-wiki {{Музыкалық жанр | Атауы = Альтернативті метал | Сурет = Henry Rollins 2.jpg | Бағыт = [[Метал (музыка)|Метал]] | Бастаулары = {{flatlist| * [[Хэви-метал]] * [[Альтернативті рок]] }} | Пайда болуы = 1980 жж. ортасы, [[АҚШ]] | Өркендеуі = | Ұқсас жанрлар = | Туыстас жанрлар = {{flatlist| * [[Neue Deutsche Härte]]<ref name="weltdergothics">{{cite book |last1= Schmidt |first1= Axel |last2= Neumann-Braun |first2= Klaus |title= Die Welt der Gothics: Spielräume düster konnotierter Transzendenz |trans-title=The World of the Gothics: Leeways of Darkly Connoted Transcendency |url= https://books.google.com/books?id=0ykjKReN-ygC |access-date= 2009-12-29 |edition= 2nd |year= 2008 |orig-year= First published 2004 |publisher= VS Verlag für Sozialwissenschaften / GWV Fachverlage GmbH |location= Wiesbaden |language= de |isbn= 978-3-531-15880-8 |pages= 269–270 }}</ref> }} | Туынды жанрлар = {{flatlist| * [[Индастриал-метал]] * [[Фанк-метал]] * [[Ню-метал]] * [[Рэп-метал]] * [[Софт-гранж]] (гранжгейз)<ref>{{cite web |last1=Stewart |first1=Ethan |title=Why Grungegaze Dominates 2026's Music Underground » PopMatters |url=https://www.popmatters.com/why-grungegaze-dominates-2026 |website=[[PopMatters]] |access-date=13 March 2026 |date=10 March 2026}}</ref> }} | Тағы_қараңыз = }} '''Альтернативті метал''' ('''альт-метал''' деп те аталады<ref name=aboutdotcom>{{cite web|last=Grierson|first=Tim|url=http://rock.about.com/od/rockmusic101/a/AlternativeMetal.htm|title=Alternative Metal - What Is Alternative Metal - Alt-Metal History|work=[[About.com]]|access-date=July 7, 2010|archive-date=May 28, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160528212742/http://rock.about.com/od/rockmusic101/a/AlternativeMetal.htm|url-status=dead}}</ref>) — хэви-металды [[альтернативті рок]]пен және металға тән емес басқа да музыкалық жанрлардың әсерімен ұштастыратын [[хэви-метал]] жанры.<ref name="allmusic alt metal"/><ref name="Will to mangle">{{cite web|url=http://www.allmusic.com/album/will-to-mangle-mw0000230390|title=Sourvein Will to Mangle|work=[[AllMusic]]|last=Henderson|first=Alex|access-date=November 19, 2012}}</ref> Альтернативті металл топтары көбінесе қатты түсірілген, орташа қарқынды гитаралық риффтерімен, қолжетімді әуезді вокал мен [[Скриминг|қатаң/айқайлап]] айтылатын вокалдың үйлесімімен, сондай-ақ басқа хэви-метал стиліндегі дәстүрлі емес дыбыстарымен сипатталады.<ref name="allmusic alt metal">{{cite web|url={{AllMusic|class=style|id=alternative-metal-ma0000012328|pure_url=yes}}|title=Alternative Metal|work=[[AllMusic]]|access-date=July 15, 2012}}</ref> Бұл термин 1980 жылдардан бері қолданылып келе жатқанымен,<ref>{{cite news|url=https://news.google.com/newspapers?id=QhhXAAAAIBAJ&pg=5766,270821&dq=alternative-metal+alice-in-chains&hl=en|title='Alice' will rattle some chains|first=Patricia|last=Crean|newspaper=Spokane Chronicle|access-date=2013-02-03}}</ref> 1990 жылдары кеңінен танымал болды.<ref>{{cite web|title=Jesters of Destiny|url=http://www.allmusic.com/artist/jesters-of-destiny-mn0000344125|work=Allmusic|access-date=February 1, 2013}}</ref> Альтернативті метал қозғалысының бір бөлігі деп саналатын басқа жанрларға [[рэп-метал]]<ref name="allmusic alt metal"/><ref name=rap-metal1>{{cite web|title=Rap-Metal|work=[[AllMusic]]|url=http://www.allmusic.com/style/rap-metal-ma0000002817|access-date=November 21, 2012|quote=Rap-Metal seeks to fuse the most aggressive elements of hardcore rap and heavy metal, and became an extremely popular variation of alternative metal during the late '90s...In spite of projects like 1993's much-hyped Judgment Night soundtrack -- which featured all-star teamings of artists from the rap and rock worlds -- crossover collaborations faded as the '90s wore on. At the same time, rap-metal began to draw influences from alternative metal -- specifically, bands like Helmet, White Zombie, and Tool, who relied on crushingly heavy sonic textures more than catchy songwriting or immediately memorable riffs. The thick sound and the lack of melodic emphasis fit rap-metal's concerns perfectly. With the exception of Rage Against the Machine's angry left-wing politics, most rap-metal bands during the mid- to late '90s blended an ultra-aggressive, testosterone-heavy theatricality with either juvenile humor or an introspective angst learned through alternative metal...}}</ref> пен [[фанк-метал]] кіреді, олардың екеуі де тағы бір көрнекті субжанр – [[ню-метал]]ға әсер етті. Ню-метал альтернативті металдың дыбысталуын кеңейтіп, оның вокалдық стильдері мен түсірілген риффтерін [[хип-хоп]], [[фанк]], [[трэш-метал]], [[хардкор-панк]] және [[индастриал-метал]] сияқты басқа жанрлардың элементтерімен біріктіреді. Альтернативті металл 1980 жылдары [[Faith No More]], [[Living Colour]], [[Soundgarden]] және [[Jane's Addiction]] сияқты топтармен басталды. Бұл жанр 1990 жылдары [[Helmet]], [[Tool]] және [[Alice in Chains]] сияқты топтардың танымалдылығы арқасында жетістікке жетті. 1990 жылдардың соңы мен 2000 жылдардың басында [[Korn]], [[Limp Bizkit]], [[P.O.D.]], [[Papa Roach]], [[Disturbed]], [[System of a Down]], [[Linkin Park]], [[Slipknot]], [[Deftones]] пен [[Staind]] топтарының көмегімен ню-метал [[мейнстрим]] деңгейіне қол жеткізді. 2000 жылдардың ортасынан кейін ню-металдың танымалдылығы төмендей бастады, ал көптеген ню-метал топтары басқа жанрларға ауысып кетті. ==Сипаттамасы== Альтернативті метал мен оның субжанрларының басты сипаттамаларының бірі — қатты түсірілген, орташа қарқынды «чуг» тәрізді гитаралық [[Рифф|рифф]]тер.<ref>{{cite web|url=http://www.allmusic.com/album/i-mw0000826905|title=I - Xerath - Songs, Reviews, Credits - AllMusic|website=AllMusic|access-date=January 9, 2017}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.allmusic.com/album/system-of-a-down-mw0000040168 |title=System of a Down - System of a Down |website=AllMusic}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.allmusic.com/album/blood-mw0000815869|title=Blood - O.S.I. - Songs, Reviews, Credits - AllMusic|website=AllMusic|access-date=January 7, 2017}}</ref> Дегенмен, [[фанк-метал]] топтары көбінесе 1980 жылдардың трэш-металының әсерімен қалыптасқан дәстүрлі рифф стилін қолданады.<ref name="primusbook">{{cite book|last1=Prato|first1=Greg|title=Primus, Over the Electric Grapevine: Insight into Primus and the World of Les Claypool|date=16 September 2014|publisher=Akashic Books|isbn=978-1-61775-322-0}}</ref> Басқа хэви-метал субжанрларынан айырмашылығы, альтернативті металға альтернативті рок әсер еткен таза және әуезді вокал тән.<ref name="aboutdotcom" /> Кейінгі топтар таза ән айту, [[гроулинг]] пен [[скриминг]] арасында алмасып тұратын вокалдық стильдерді жиі қолданды.<ref name="Will to mangle" /><ref>{{cite web|last=Thomas |first=Stephen |url=http://www.allmusic.com/album/deftones-mw0000227382 |title=Deftones - Deftones : Songs, Reviews, Credits, Awards |website=AllMusic |access-date=2013-02-14}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.allmusic.com/album/the-beginning-of-all-things-to-end-mw0000016113 |title=The Beginning of All Things to End - Mudvayne |website=AllMusic}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.allmusic.com/album/violence-mw0000619131 |title=Violence - Nothingface |website=AllMusic}}</ref> Мысал ретінде ню-метал қозғалысына қатысты [[Korn]] және [[Deftones]] сияқты альтернативті металл топтарын атауға болады, олардың вокалы «[[биполярлық бұзылыс|биполярлы]]» деп сипатталған.<ref>{{cite web|url=https://www.sputnikmusic.com/review/62962/Deftones-Around-the-Fur/|title=Deftones - Around the Fur (album review 2) - Sputnikmusic|website=www.sputnikmusic.com}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.xsnoize.com/album-review-korn-the-serenity-of-suffering/|title=Album Review: Korn - The Serenity of Suffering - After 3 years the illustrious Korn return with their 12th studio album The Serenity of Suffering. The band has always been well received and in spite of ch|date=November 1, 2016}}</ref> [[Los Angeles Times]] газетінің тілшісі Джонатан Голд 1990 жылы былай деп жазды: «Рок-музыканың баламалы канаты бар болғаны сияқты — [[The Replacements]] пен [[Dinosaur Jr.]] сияқты топтар — металдың да сондай баламасы бар. Альтернативті металл дегеніміз — бұл рок жанрындағы баламалы музыка. Бүгінгі таңда альтернативті металл басқа баламалы рокқа қарағанда 10 есе көп аудиторияны жинай алады. [[Jane's Addiction]] 70-жылдардың әсері бар күрделі, өнерлік металдың қарқынды түрін ойнайды; [[Soundgarden]] де солай. Шын мәнінде, [[Black Sabbath|Sabbath]] пен [[Led Zeppelin|Zeppelin]] топтарының өздерінің өнерлік ағымдары да альтернативті металл болып саналар еді».<ref name="goldman">{{cite web |url=https://pqasb.pqarchiver.com/latimes/access/60060917.html?dids=60060917:60060917&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&type=current&date=May+26%2C+1990&author=JONATHAN+GOLD&pub=Los+Angeles+Times+(pre-1997+Fulltext)&desc=Alternative+Metal+Bands+Follow+Zeppelin+Lead+Records%3A+New+releases+by+Mind+Over+Four%2C+Warrior+Soul%2C+Prong+and+Flotsam+and+Jetsam.&pqatl=google |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104101024/http://pqasb.pqarchiver.com/latimes/doc/281082511.html?FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&type=current&date=May%2026,%201990&author=JONATHAN%20GOLD&pub=Los+Angeles+Times+(pre-1997+Fulltext)&edition=&startpage=&desc=Alternative+Metal+Bands+Follow+Zeppelin+Lead+Records:%20New+releases+by+Mind+Over+Four,+Warrior+Soul,+Prong+and+Flotsam+and+Jetsam. |url-status=dead |archive-date=November 4, 2013 |title=Los Angeles Times: Archives - Alternative Metal Bands Follow Zeppelin Lead Records: New releases by Mind Over Four, Warrior Soul, Prong and Flotsam and Jetsam |publisher=Pqasb.pqarchiver.com |date=May 26, 1990 |access-date=2013-02-02 }}</ref> [[Houston Press]] бұл жанрды «[[Nirvana]] жеткілікті түрде ауыр емес, ал [[Metallica]] тым ауыр болып көрінетін тыңдармандар үшін бірлік компромисс» деп сипаттаған.<ref>{{cite web|url=http://blogs.houstonpress.com/rocks/2014/04/six_bands_you_didnt_know_were.php|title=Six Bands You Didn't Know Were Still Around|author=Corey Deiterman|work=Houston Press|date=April 9, 2014|access-date=April 19, 2014|archive-date=April 19, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140419033549/http://blogs.houstonpress.com/rocks/2014/04/six_bands_you_didnt_know_were.php|url-status=dead}}</ref> Альтернативті метал топтарының бірінші толқыны әртүрлі музыкалық ортадан шықты, атап айтқанда: [[хардкор-панк]] ([[Bad Brains]], [[Rollins Band]], [[Life of Agony]], [[Corrosion of Conformity]]), [[шугейз|шуз-рок]] / [[шург-рок|шур-рок]] ([[Helmet]], [[the Jesus Lizard]], [[Today Is the Day]]), [[Сиэтл]]дің [[гранж]] сахнасы ([[Alice in Chains]], [[Soundgarden]]), [[стоунер-рок]] ([[Clutch]], [[Kyuss]]), [[сладж-метал]] ([[Fudge Tunnel]], [[Melvins]]), [[готик-метал]] ([[Type O Negative]]), [[грув-метал]] ([[Pantera]], [[White Zombie]]) және [[индастриал-метал]] ([[Godflesh]], [[Nine Inch Nails]], [[Ministry]]).<ref name="allmusic alt metal" /><ref name="stoner">{{cite web|author=Stoner Metal |url=http://www.allmusic.com/style/stoner-metal-ma0000011961 |title=Stoner Metal : Significant Albums, Artists and Songs, Most Viewed |website=AllMusic |access-date=2013-01-28}}</ref><ref>{{cite magazine|last=Begrand |first=Adrien |url=http://www.popmatters.com/pm/review/clutch-robot |title=Clutch: Robot Hive / Exodus |magazine=PopMatters |access-date=2013-02-02}}</ref><ref>{{cite web|last=Rivadavia |first=Eduardo |url=http://www.allmusic.com/artist/monster-magnet-mn0000495455 |title=Monster Magnet - Music Biography, Credits and Discography |website=AllMusic |access-date=2013-01-28}}</ref><ref name="fudge">{{cite web|url=http://www.allmusic.com/artist/fudge-tunnel-mn0000662652|title=Fudge Tunnel - Music Biography, Credits and Discography|first=Eduardo|last=Rivadavia|work=AllMusic|access-date=November 2, 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.allmusic.com/artist/alice-in-chains-mn0000007920|title=Quicksand - Music Biography, Credits and Discography|first=Greg|last=Prato|work=AllMusic|access-date=November 18, 2012}}</ref><ref>{{cite web|author=Goth Metal |url=http://www.allmusic.com/style/goth-metal-ma0000011855 |title=Goth Metal : Significant Albums, Artists and Songs, Most Viewed |website=AllMusic |access-date=2013-02-14}}</ref> Бұл топтар ешқашан бөлек қозғалыс немесе бірыңғай сахна құрған жоқ; керісінше, оларды дәстүрлі металл элементтерін кіріктіруі және эксперименттерге ашықтығы біріктірді.<ref name="allmusic alt metal" /> Мысалы, [[Jane's Addiction]] [[арт-рок]]<ref name="goldman" /> пен [[прогрессивті рок]] элементтерін алса, [[Quicksand]] [[пост-хардкорды]] біріктірді, ал [[Living Colour]] өз әуеніне [[фанк]] қосты,<ref name="allmusic alt metal"/><ref>{{Cite web |date=February 4, 2013 |title=Night Life |url=https://www.newyorker.com/arts/events/nightlife/2013/02/04/130204goni_GOAT_nightlife |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140707230920/https://www.newyorker.com/arts/events/nightlife/2013/02/04/130204goni_GOAT_nightlife |archive-date=July 7, 2014 |website=The New Yorker}}</ref> сонымен қатар [[Primus]] прогрессивті рок,<ref name="allmusic alt metal"/> [[трэш-метал]]<ref>{{cite news|url=https://news.google.com/newspapers?id=mCEyAAAAIBAJ&pg=6991,2564797&dq=thrash-funk&hl=en|title=Roll Over Manilow: Thrash funk is here|first=Elisabeth|last=Dunham|newspaper=Lawrence Journal-World|access-date=2013-01-28}}</ref> және фанктың<ref name="New Rage">{{cite web|last=Gore|first=Joe|date=August 1991|url=http://www.ram.org/music/primus/articles/funky.html|title=New Rage: The Funky|work=Guitar Player via ram.org|access-date=April 11, 2012}}</ref> әсеріне ұшырады, ал [[Faith No More]] прогрессивті рок, [[R&B]], фанк пен [[хип-хопты]] араластырды.<ref>{{cite web|last=Erlewine|first=Stephen Thomas|url={{AllMusic|class=artist|id=faith-no-more-mn0000134729|pure_url=yes}}|title=((( Faith No More > Overview )))|work=AllMusic|access-date=July 15, 2012}}</ref> [[Fudge Tunnel]] тобының альтернативті металл стиліне сладж-метал мен шум-рок жанрларының екеуі де әсер етті.<ref name="fudge"/><ref>{{cite web|url=https://www.spin.com/2013/01/blame-nirvana-40-weirdest-post-nevermind-major-label-albums/130103-fudge-tunnel/ |title=Blame Nirvana: The 40 Weirdest Post-'Nevermind' Major-Label Albums &#124; SPIN &#124; Discover &#124; SPIN Lists |publisher=SPIN |date=January 8, 2013 |access-date=2013-02-26}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Альтернативті метал]] [[Санат:Альтернативті рок жанрлары]] 273qws2i7599z3xwaypz16lesj3bv2s 0 788514 3683543 3678986 2026-10-19T09:37:43Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 3683543 wikitext text/x-wiki {{Әкімшілік бірлік |Түс1 = {{түс|Беларусь}} |Қазақша атауы = Гродно облысы |Шынайы атауы = {{lang-be|Гродзенская вобласць}}<br>{{lang-ru|Гродненская область}} |Суреті = Большая Берестовица, Берестовицкий район, Гродненская область, Беларусь 30.jpg |Ту = Flag of Hrodna Voblasts.svg |Елтаңба = Coat of Arms of Hrodna Voblasts.svg |Елтаңбаның ені = |Тудың ені = |Елтаңбаның аты = |Тудың аты = |Әнұраны = |lat_dir= N|lat_deg= 53|lat_min= 45|lat_sec=00 |lon_dir= E|lon_deg= 25|lon_min= 20|lon_sec=00 |CoordScale = |Статусы = Облыс |Кіреді = 17 аудан мен облыстық маңызы бар 1 қала |Енеді = |Астанасы = [[Гродно]] |Астана түрі = Әкімшілік орталығы |Ірі қаласы = |Ірі қалалары = |Құрылды = 20 қыркүйек 1944 |Басшысы = Юрий Караев |Басшының түрі = Облыстық атқару комитетінің төрағасы |ЖІӨ = |ЖІӨ жылы = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны = |Тұрғыны = {{құлдырау}}976 218<ref name="census">{{cite web|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf |title=Численность населения на 1 января 2026 г. и среднегодовая численность населения за 2025 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов, посёлков городского типа |publisher=Беларусь Республикасының Мемлекеттік статистикалық комитеті |lang=ru}}</ref> |Санақ жылы = 2026 |Халық саны бойынша орны =6 |Тығыздығы = 38,84 |Тығыздығы бойынша орны =3 |Ұлттық құрамы = [[беларустар]], [[поляктар]], [[орыстар]], [[украиндар]], т.б. |Конфессионалдық құрамы = [[Католицизм|католиктер]], [[Православ шіркеуі|православтар]], т.б. |Жер аумағы =25 131,9 |Жер аумағы бойынша орны =6 |Максималды биіктігі = 323 |Орташа биіктігі = 114 |Минималды биіктігі = 80 |Карта = Hrodna Voblast in Belarus.svg |Карта ені = 330 |Аббревиатура = BY-HR |Автомобиль коды = 4 |сайты = {{URL|https://grodno-region.gov.by/}} |Сандық идентификаторы = {{Ленин ордені|түрі=аумақ}} |Идентификатор түрі = Марапаттары }} '''Гродно облысы''' ({{lang-be|Гродзенская вобласць}}; {{lang-ru|Гродненская область}}) — [[Беларусь]]тің батысындағы [[Беларусьтің әкімшілік бөлінісі|облысы]]. Әкімшілік орталығы және ең ірі қаласы — [[Гродно]]. 2026 жылғы санақ ақпаратынша Гродно облысында 976 218 адам тұрды.<ref name="census" /> Гродно облысы [[Литва]] мен [[Польша]]мен шектеседі. == Әкімшілік бөлінісі == {| class="wikitable" ! № || Орысша атауы<br/><small>(Беларусша атауы)</small> || Байрағы || Елтаңбасы || Ауданы,<br>км² || Халық саны,<br>адам (2024)<ref>[https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/solialnaya-sfera/naselenie-i-migratsiya/naselenie/statisticheskie-izdaniya/index_89355/ Численность населения на 1 января 2024 г. и среднегодовая численность населения за 2023 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов, поселков городского типа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240402055418/https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/solialnaya-sfera/naselenie-i-migratsiya/naselenie/statisticheskie-izdaniya/index_89355/ |date=2024-04-02 }}</ref> || Әкімшілік<br>орталығы |- ! colspan="7" |''Аудандар'' |- | 1 | [[Ошмяны ауданы|Ошмяны]]<br/><small>(Ашмянскі)</small> | [[Сурет:Flag of Ašmiany.svg|72px|border]] | [[Сурет:Coat of Arms of Ašmiany, Belarus.svg|37px]] | 1 215,92 | 29 133 | [[Ошмяны]] қаласы |- | 2 | [[Островец ауданы|Островец]]<br/><small>(Астравецкі)</small> | [[Сурет:Flag of Astraviec.svg|72px|border]] | [[Сурет:BIA Ostrowiec COA.svg|37px]] | 1 568,77 | 28 662 | [[Островец]] қаласы |- | 3 | [[Берестовица ауданы|Берестовица]]<br/><small>(Бераставіцкі)</small> | [[Сурет:Flag of Bierastavica Vialikaja, Biełaruś.png|72px|border]] | [[Сурет:BIA Brzostowica Wielka COA.jpg|37px]] | 743,58 | 14 445 | [[Үлкен Берестовица]] ауылы |- | 4 | [[Дятлово ауданы|Дятлово]]<br/><small>(Дзятлаўскі)</small> | [[Сурет:Flag of Dziatłava, Belarus.svg|72px|border]] | [[Сурет:Coat of Arms of Dziatłava, Belarus.svg|37px]] | 1 544,09 | 22 477 | [[Дятлово]] қаласы |- | 5 | [[Гродно ауданы|Гродно]]<br/><small>(Гродзенскі)</small> | [[Сурет:Сцяг Гродзенскага раёна.jpg|72px|border]] | [[Сурет:Герб Гродзенскага раёна.jpg|37px]] | 2 594,05 | 48 494 | [[Гродно]] қаласы |- | 6 | [[Ивье ауданы|Ивье]]<br/><small>(Іўеўскі)</small> | [[Сурет:Flag of Iŭje.svg|72px|border]] | [[Сурет:Coat of Arms of Iŭje.svg|37px]] | 1 841 | 19 524 | [[Ивье]] қаласы |- | 7 | [[Кореличи ауданы|Кореличи]]<br/><small>(Карэліцкі)</small> | [[Сурет:Flag of Kareličy.svg|72px|border]] | [[Сурет:Coat of Arms of Kareličy, Belarus.png|37px]] | 1 093,66 | 18 080 | [[Кореличи]] кенті |- | 8 | [[Лида ауданы|Лида]]<br/><small>(Лідскі)</small> | [[Сурет:Flag of Lida.svg|72px|border]] | [[Сурет:Coat of Arms of Lidy, Belarus.svg|37px]] | 1 566,74 | 132 869 | [[Лида]] қаласы |- | 9 | [[Мосты ауданы|Мосты]]<br/><small>(Мастоўскі)</small> | [[Сурет:BIA Mosty flag.svg|72px|border]] | [[Сурет:BIA Mosty COA.svg|37px]] | 1 342,04 | 25 210 | [[Мосты]] қаласы |- | 10 | [[Новогрудок ауданы|Новогрудок]]<br/><small>(Навагрудскі)</small> | [[Сурет:Flag of Navahradak.svg|72px|border]] | [[Сурет:Coat of Arms of Navahrudak, Belarus.svg|37px]] | 1 668,01 | 40 761 | [[Новогрудок]] қаласы |- | 11 | [[Щучин ауданы|Щучин]]<br/><small>(Шчучынскі)</small> | [[Сурет:Flag of Ščučyn.svg|72px|border]] | [[Сурет:Coat of Arms of Ščučyn, Belarus.svg|37px]] | 1 911,54 | 31 721 | [[Щучин]] қаласы |- | 12 | [[Слоним ауданы|Слоним]]<br/><small>(Слонімскі)</small> | [[Сурет:Flag of Słonim.svg|72px|border]] | [[Сурет:Coat of Arms of Słonim, Belarus.svg|37px]] | 1 470,63 | 60 845 | [[Слоним]] қаласы |- | 13 | [[Сморгонь ауданы|Сморгонь]]<br/><small>(Смаргонскі)</small> | [[Сурет:Flag of Smarhoń, Belarus.svg|72px|border]] | [[Сурет:Coat of Arms of Smarhoń, Belarus.svg|37px]] | 1 490,01 | 48 464 | [[Сморгонь]] қаласы |- | 14 | [[Свислочь ауданы|Свислочь]]<br/><small>(Свіслацкі)</small> | [[Сурет:Flag of Śvisłač.svg|72px|border]] | [[Сурет:BIA Świsłocz COA.svg|37px]] | 1 449,53 | 12 755 | [[Свислочь]] қаласы |- | 15 | [[Волковыск ауданы|Волковыск]]<br/><small>(Ваўкавыскі)</small> | [[Сурет:BIA Wołkowysk flag.svg|72px|border]] | [[Сурет:Coat of Arms of Vaŭkavysk, Belarus.svg|37px]] | 1 192,8 | 64 036 | [[Волковыск]] қаласы |- | 16 | [[Вороново ауданы|Вороново]]<br/><small>(Воранаўскі)</small> | [[Сурет:BIA Woronów flag.svg|72px|border]] | [[Сурет:BIA Woronów COA.svg|37px]] | 1 418,39 | 21 114 | [[Вороново (Гродно облысы)|Вороново]] кенті |- | 17 | [[Зельва ауданы|Зельва]]<br/><small>(Зэльвенскі)</small> | [[Сурет:Zelva flag.svg|72px|border]] | [[Сурет:Zelva coat.svg|37px]] | 869,69 | 12 851 | [[Зельва]] кенті |- ! colspan="7" |''Қалалары'' |- | 1 | [[Гродно]]<br/><small>(Гродна)</small> | [[Сурет:Flag of Hrodna.svg|72px|border]] | [[Сурет:Coat of arms of Hrodna.svg|37px]] | 141,98 | 361 115 | — |- |} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Гродно облысы| *]] [[Санат:Беларусь облыстары]] tt398613bahh05jynh047csbd1upyxr 0 788528 3683555 3683055 2026-10-19T10:09:09Z 1nter pares 146705 3683555 wikitext text/x-wiki {{Тарихи мемлекеттер |атауы = Он үш отар |өз атауы = Thirteen Colonies |статусы = [[Британдық Америка|Британ отарлары]] ([[Британ империясы]]) |әнұраны = [[Ұлыбритания әнұраны|God Save the King]]<br>[[File:God Save the King - Alan Turner.mp3]] |байрақ = Red ensign of Great Britain (1707–1800, square canton).svg |байрақ_сипаттамасы = [[Британдық Америка байрағы]] (1707–1775)<br>[[Біріккен отарлар байрағы]] (1775–1777) |елтаңбасы = |елтаңба_сипаттамасы = |символ = |карта = |size = |сипаттамасы = |p1 = Отарлауға дейінгі Солтүстік Америка |flag_p1 = |image_p1 = |p2 = Жаңа Нидерланд |flag_p2 = |image_p2 = |p3 = |flag_p3 = |image_p3 = |p4 = |flag_p4 = |image_p4 = |құрылуы = [[1607 жыл|1607]] |ыдырауы = [[1776 жыл|1776]] |s1 = Біріккен отарлар |flag_s1 = Flag of the United States (1776–1777).svg |image_s1 = |s2 = |flag_s2 = |image_s2 = |s3 = |flag_s3 = |image_s3 = |s4 = |flag_s4 = |image_s4 = |ұраны = |астана = |қалалары = |тілі = |валютасы = |қосымша_параметр = Дәуір |параметр_мазмұны = [[Американы британдық отарлау]] |аумағы = |халқы = 1980 (1625)<ref name="century_population_p9">[[#census1906|U.S. Census, 1906]], p. 9</ref><br>2 400 000 (1775)<ref name=century_population_p9/> |басқару_формасы = Әртүрлі [[Он үш отардағы отарлық басқару|отарлық]] [[Он үш отардағы отарлық хартиялар|басқару жүйелері]]<br> '''[[Жаңа Англия отарлары]]'''<br> * [[Нью-Гэмпшир провинциясы]] * [[Массачусетс-Бэй провинциясы]] * [[Род-Айленд және Провиденс плантациялары отары]] * [[Коннектикут отары]] ---- '''[[Орталық отарлар]]'''<br> * [[Нью-Йорк провинциясы]] * [[Нью-Джерси провинциясы]] * [[Пенсильвания провинциясы]] * [[Делавэр отары]] ---- '''[[Оңтүстік отарлар]]'''<br> * [[Мэриленд провинциясы]] * [[Виргиния отары]] * [[Солтүстік Каролина провинциясы]] * [[Оңтүстік Каролина провинциясы]] * [[Джорджия провинциясы]] |династиясы = |басқарушылар_титулы = Монарх |басқарушы1 = [[Яков I (Англия королі)|Яков I және VI]] (алғашқы) |басқарушы_жылы1 = 1607–1625 |басқарушылар_титулы2 = |басқарушы2 = [[III Георг]] (соңғы) |басқарушы_жылы2 = 1760–1776 |басқарушылар_титулы3 = |басқарушы3 = |басқарушы_жылы3 = |басқарушылар_титулы4 = |басқарушы4 = |басқарушы_жылы4 = |басқарушылар_титулы5 = |басқарушы5 = |басқарушы_жылы5 = |басқарушылар_титулы6 = |басқарушы6 = |басқарушы_жылы6 = |діні = |қосымша_параметр1 = Империя |параметр_мазмұны1 = Ұлыбритания |Кезең1 = [[Роанок отары]] |Уақыт1 = |Жыл1 = 1585 |Кезең2 = [[Виргиния отары]] |Уақыт2 = |Жыл2 = 1607 |Кезең3 = [[Жаңа Англияға арналған Плимут кеңесі|Жаңа Англия]] |Уақыт3 = |Жыл3 = 1620 |Кезең4 = [[Род-Айленд корольдік хартиясы]] |Уақыт4 = |Жыл4 = 1663 |Кезең5 = [[Жаңа Нидерланд]]тың [[Англия Патшалығы|Англияға]] берілуі |Уақыт5 = |Жыл5 = 1667 |Кезең6 = [[Утрехт бітімі]] |Уақыт6 = |Жыл6 = 1713 |Кезең7 = [[Джорджия провинциясы]] |Уақыт7 = |Жыл7 = 1732 |Кезең8 = [[Француздар мен үндістер соғысы]] |Уақыт8 = |Жыл8 = 1754–1763 |Кезең9 = [[Континенттік қауымдастық|Қауымдастық мақалалары]] |Уақыт9 = |Жыл9 = 1774 |Кезең10 = [[АҚШ тәуелсіздік декларациясы|Тәуелсіздік жарияланды]] |Уақыт10 = |Жыл10 = 1776 |Кезең11 = [[Париж келісімі (1783)|Париж келісімі]] |Уақыт11 = |Жыл11 = 1783 |қосымша_параметр2 = Екінші байрақ |параметр_мазмұны2 = [[File:Flag of the United States (1776–1777).svg|100px]]<br>Біріккен отарлар байрағы (1775–1777) |дейін = |д1 = |д2 = |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |кейін = |к1 = |к2 = |к3 = |к4 = |к5 = |к6 = |к7 = |ескерту = Қазіргі аумағы: [[АҚШ]] }} [[Сурет:Thirteencolonies politics cropped-en.jpg|thumb|[[Британ Америкасы]]ндағы Он үш отар: {{legend|#AF4523| (қою қызыл): [[Жаңа Англия отарлары]]}} {{legend|#E7774F| (қызыл-қоңыр): [[Орталық отарлар]]}} {{legend|#C8673C| (қоңыр): [[Оңтүстік отарлар]]}}]] '''Он үш отар''' — [[Солтүстік Америка]]ның [[АҚШ-тың шығыс жағалауы|Атлант мұхиты жағалауында]] орналасқан, [[Американы Ұлыбританияның отарлауы|Ұлыбританияға қарасты он үш отар]]. Олар [[АҚШ тәуелсіздігі үшін соғыс|АҚШ-тың тәуелсіздік соғысы]] (1775–1783) кезінде [[Британ тәжі]]нің билігінен бөлініп шығып, бірігу нәтижесінде [[Америка Құрама Штаттары]]н құрды. Он үш отар дәстүрлі түрде үш топқа бөлінді: [[Жаңа Англия отарлары]] ([[Нью-Гэмпшир провинциясы]], [[Массачусетс-Бэй провинциясы]], [[Род-Айленд және Провиденс плантациялары отары]] және [[Коннектикут отары]]); [[Орталық отарлар]] ([[Нью-Йорк провинциясы]], [[Нью-Джерси провинциясы]], [[Пенсильвания провинциясы]] және [[Делавэр отары]]); [[Оңтүстік отарлар]] ([[Мэриленд провинциясы]], [[Виргиния отары]], [[Солтүстік Каролина провинциясы]], [[Оңтүстік Каролина провинциясы]] және [[Джорджия провинциясы]]).<ref>{{Cite web |title=The 13 Colonies |url=https://www.history.com/topics/colonial-america/thirteen-colonies |access-date=May 11, 2020 |website=History.com |date=June 17, 2010 |language=en}}</ref> Бұл отарлар [[Британ Америкасы]]ның құрамына кірді. Оның аумағына сондай-ақ [[Флоридалар]], [[Кариб теңізі аймағы]] және қазіргі [[Канада]] жерлері де енді.<ref name="Tomich 2020">{{cite book |author-last=Fradera |author-first=Josep M. |year=2020 |chapter=1780–1880: A Century of Imperial Transformation |chapter-url=https://books.google.com/books?id=BO_cDwAAQBAJ&pg=PA1 |editor-last=Tomich |editor-first=Dale W. |title=Atlantic Transformations: Empire, Politics, and Slavery during the Nineteenth Century |location=[[Albany, New York]] |publisher=[[SUNY Press]] |series=SUNY Series: Fernand Braudel Center Studies in Historical Social Science |pages=1–19 |isbn=9781438477848 |lccn=2019049099}}</ref> Он үш отардың әрқайсысы Британ тәжінің билігінде жеке басқарылғанымен, олардың саяси құрылымы, конституциялық тәртібі мен құқықтық жүйелері ұқсас болды. Барлық отарларда ағылшын тілінде сөйлейтін [[АҚШ-тағы протестантизм|протестанттар]] басымдыққа ие болды. Алғашқы отар — Виргиния 1607 жылы [[Джеймстаун (Виргиния)|Джеймстаун]]да құрылды. Мэриленд, Пенсильвания және Жаңа Англия отарларының құрылуына олардың негізін қалаушылардың діни сенімдерін ұстану мәселесіне ерекше мән беруі едәуір ықпал етті. Қалған отарлар сауда мен экономикалық қызметті кеңейту мақсатында құрылды. Орталық отарлар бұрынғы нидерландтық [[Жаңа Нидерланд]] отарының аумағында құрылды. 1625–1775 жылдар аралығында отарлардағы халық саны 2 мыңнан 2,4 миллион адамға дейін өсті. Бұл үдеріс аймақтағы [[АҚШ-тың байырғы халықтары|байырғы халықтардың]] өз жерлерінен ығыстырылуымен қатар жүрді. Отарлар тұрғындарының арасында [[Отарлық кезеңдегі АҚШ-тағы құлдық|құлдық жүйесіне]] тәуелді адамдар да болды. Құлдық барлық отарларда заңды еді. XVIII ғасырда Ұлыбритания үкіметі [[меркантилизм]] саясатын жүргізіп, отарларды Ұлыбританияның экономикалық мүдделеріне сай басқарды. Он үш отар белгілі бір дәрежеде [[Он үш отардағы отарлық басқару|өзін-өзі басқару құқығына]] ие болды және оларда жергілікті сайлаулар белсенді түрде өткізілді.{{efn|Отарлардың ешқайсысында [[Сайлау құқығы|жалпыға бірдей сайлау құқығы]] болған жоқ. Дауыс беру құқығы меншігінің мөлшері немесе төлеген салығының көлемі бойынша айқындалатын белгілі бір дәулетке ие еркін ер азаматтармен ғана шектелді. Жұмысшы тап өкілдері, әйелдер, құлдықтағы адамдар және Американың байырғы халықтары (үндістер) сайлау құқығынан айырылды.<ref>{{Cite web |last=Mintz Steven |title=Winning the Vote: A History of Voting Rights – Gilder Lehrman Institute of American History |url=https://www.gilderlehrman.org/history-resources/essays/winning-vote-history-voting-rights |access-date=November 12, 2023 |website=www.gilderlehrman.org}}</ref> Сонымен қатар Ұлыбританиядағы сияқты, отарларда да мемлекеттік басқаруға қатысу үшін әртүрлі [[діни талап]]тар қойылды.<ref>{{Cite journal |last=Wood |first=James E. |date=1987 |title='No Religious Test Shall Ever Be Required': Reflections on the Bicentennial of the U.S. Constitution |url=https://www.jstor.org/stable/23916451 |journal=Journal of Church and State |volume=29 |issue=2 |pages=199–203 |doi=10.1093/jcs/29.2.199 |jstor=23916451 |issn=0021-969X}}</ref>}} Отарлар Лондонның оларды бақылауды күшейту жөніндегі талаптарына қарсылық көрсетті. Франция мен оның үндіс одақтастарына қарсы жүргізілген [[Француз-үнді соғысы]] (1754–1763) Ұлыбритания мен Он үш отар арасындағы шиеленістің күшеюіне әкелді. 1750 жылдары отарлар Ұлыбританиямен тікелей қарым-қатынас жасаудың орнына өзара ынтымақтаса бастады. [[Алғашқы америкалық баспагерлер мен баспашылар|Отарлық баспагерлер мен газеттердің]] көмегімен отарлар арасындағы бірлескен іс-шаралар мен ортақ мәселелер туралы ақпарат кеңінен таралды. Бұл отар тұрғындарының «[[Ағылшындардың құқықтары|ағылшындар ретіндегі құқықтарын]]<nowiki/>», әсіресе «[[өкілдіксіз салық салуға болмайды]]<nowiki/>» қағидасын қорғау жөніндегі талаптардың көтерілуіне ықпал етті. XVIII ғасырдың соңында Ұлыбритания үкіметімен салық салу және құқықтар мәселелері төңірегінде туындаған қайшылықтар [[Америкалық революция]]ға ұласты. Оның барысында Он үш отар алғаш рет бірігіп, [[Континенттік конгресс]]ті құрды және [[Континенттік армия]]ны жасақтады. 1776 жылы олар өз тәуелсіздігін жариялады. Отарлар [[АҚШ-тың тәуелсіздік соғысы]]н [[АҚШ тәуелсіздік соғысындағы Франция|Франция корольдігінің]] көмегімен, сондай-ақ әлдеқайда аз дәрежеде [[Нидерланд Республикасы]] мен [[АҚШ тәуелсіздік соғысындағы Испания|Испания корольдігінің]] қолдауымен жүргізді.<ref>{{Cite book |last1=Middleton |first1=Richard |title=Colonial America: A History to 1763 |last2=Lombard |first2=Anne |date=2011 |publisher=Wiley-Blackwell |isbn=978-1-4051-9004-6 |edition=4th |location=Chichester, England |oclc=682892448}}</ref> == Британ отарлары == 1606 жылы [[VI Яков және I Яков|Англия королі I Яков]] Америкада тұрақты қоныстар құру мақсатында [[Плимут компаниясы]] мен [[Лондон компаниясы]]на корольдік жарғылар берді. 1607 жылы Лондон компаниясы құрлықтағы алғашқы тұрақты ағылшын отары — [[Виргиния отары]]н құрды. Плимут компаниясы [[Кеннебек (өзен)|Кеннебек өзенінің]] бойында [[Попем отары]]ның негізін қалады, алайда оның ғұмыры қысқа болды. [[Жаңа Англия жөніндегі Плимут кеңесі]] бірнеше отарлау жобасына қолдау көрсетті. Соның нәтижесінде 1620 жылы қазіргі кезде [[Пилигримдер (Плимут отары)|пилигримдер]] деген атпен белгілі ағылшын пуритан-сепаратистері қоныстанған [[Плимут отары]] құрылды.{{Sfn|Richter|2011|pages=152–153}} Нидерландтар, шведтер мен француздар да ағылшындармен шамамен бір мезгілде Америкада табысты отарлар құрды, бірақ кейін олардың барлығы ағылшын тәжінің билігіне өтті. 1732 жылы [[Джорджия провинциясы]]ның құрылуымен Он үш отардың қалыптасуы аяқталды. Алайда «Он үш отар» термині тек [[Америкалық революция]] кезеңінде кеңінен қолданыла бастады.{{Efn|«Он үш» саны 1720 жылдың өзінде-ақ аталған.<ref>{{Cite book |last=Boyer |first=Abel |url=https://books.google.com/books?id=M31YAAAAcAAJ&pg=PA376 |title=The Political State of Great Britain |year=1720 |volume=19 |publication-place=London |page=376 |quote=so in this Country we have Thirteen Colonies at least severally govern'd by their respective Commanders in Chief, according to their peculiar Laws and Constitutions |author-link=Abel Boyer}}</ref> Ол кезде Каролина бір отар ретінде есептеліп, Джорджия тізімге енгізілмеген. Оның орнына Жаңа Шотландия мен [[Ньюфаундленд отары|Ньюфаундленд]] британ отарлары ретінде саналған.<ref>Also see {{Cite book |last=Roebuck |first=John |url=https://books.google.com/books?id=lqdbAAAAQAAJ&pg=PA21 |title=An Enquiry, Whether the Guilt of the Present Civil War in America, Ought to be Imputed to Great Britain Or America |date=1779 |volume=48 |publication-place=London |page=21 |quote=though the colonies be thus absolutely subject to the parliament of England, the individuals of which the colony consist, may enjoy security, and freedom; there is not a single inhabitant, of the thirteen colonies, now in arms, but who may be conscious of the truth of this assertion". ''The critical review, or annals of literature'' |author-link=John Roebuck}} and "during the last war, no part of his majesty's dominions contained a greater proportion of faithful subjects than the Thirteen Colonies." (p. 136)</ref>}} 1660 жылдан бастап барлық отарлар Лондоннан [[Оңтүстік департамент (Ұлыбритания)|Оңтүстік департамент]] деп аталатын мемлекеттік ведомство және [[Сауда және плантациялар жөніндегі лордтар|Сауда және плантациялар жөніндегі кеңес]] деп аталатын Құпия кеңес комитеті арқылы басқарылды. 1768 жылы Америка істерін басқару үшін [[Отарлар министрлігі|арнайы мемлекеттік ведомство]] құрылды. Алайда 1782 жылы бұл ведомство таратылып, оның міндеттері [[Ұлыбританияның Ішкі істер министрлігі|Ішкі істер министрлігіне]] берілді.<ref>{{Cite encyclopedia |last=Foulds |first=Nancy Brown |title=Colonial Office |url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/colonial-office |access-date=July 7, 2018 |encyclopedia=The Canadian Encyclopedia |language=en}}</ref> === Жаңа Англия отарлары === {{Толық мақала|Жаңа Англия отарлары}} [[Сурет:Roanoke map 1584.JPG|thumb|Ағылшын отарлық губернаторы, зерттеуші, суретші және картограф [[Джон Уайт (отаршы және суретші)|Джон Уайт]] 1584 жылы жасаған [[АҚШ-тың шығыс жағалауы|шығыс жағалаудың]] [[Чесапик шығанағы]]нан [[Лукаут мүйісі (Солтүстік Каролина)|Лукаут мүйісіне]] дейінгі бөлігінің картасы. 1607 жылы осы аймақта [[Джеймстаун (Виргиния)|Джеймстаун]] — [[Американы Ұлыбританияның отарлауы|ағылшындардың Америкадағы]] алғашқы тұрақты қонысы құрылды.]] # [[Массачусетс-Бэй провинциясы]] 1691 жылы [[Массачусетс жарғысы|жарғы]] бойынша [[корольдік отар]] мәртебесін алды. #* [[Попем отары]] 1607 жылы құрылып, 1608 жылы тастап кетілді. #* [[Плимут отары]] 1620 жылы құрылып, 1691 жылы Массачусетс шығанағы отарымен біріктірілді. #* [[Мэн провинциясы]]на 1622 жылы [[Жаңа Англия жөніндегі кеңес]] патент берді. 1639 жылы [[I Карл (Англия королі)|I Карл]] патентті қайта рәсімдеді. 1658 жылға қарай провинция Массачусетс шығанағы отарының құрамына енгізілді. #* [[Массачусетс шығанағы отары]] 1628 жылы құрылып, 1691 жылы Плимут отарымен біріктірілді. # [[Нью-Гэмпшир провинциясы]] 1629 жылы құрылып, 1641 жылы Массачусетс шығанағы отарымен біріктірілді. 1679 жылы корольдік отар мәртебесін алды. # [[Коннектикут отары]] 1636 жылы құрылып, 1662 жылы [[Коннектикут конституциясының тарихы|жарғы]] бойынша корольдік отар мәртебесін алды. #* [[Сейбрук отары]] 1635 жылы құрылып, 1644 жылы Коннектикут отарымен біріктірілді. #* [[Нью-Хейвен отары]] 1638 жылы құрылып, 1664 жылы Коннектикут отарымен біріктірілді. # [[Род-Айленд және Провиденс плантациялары отары]] 1663 жылы [[Род-Айлендтің корольдік жарғысы|жарғы]] бойынша корольдік отар мәртебесін алды. #* Провиденс плантацияларын 1636 жылы [[Роджер Уильямс]] құрды. #* [[Портсмут (Род-Айленд)|Портсмут]] қаласын 1638 жылы [[Джон Кларк (баптист дін қызметкері)|Джон Кларк]], [[Уильям Коддингтон]] және басқалар құрды. #* [[Ньюпорт (Род-Айленд)|Ньюпорт]] 1639 жылы Портсмут қоныстанушылары арасындағы келіспеушілік пен олардың бөлінуінен кейін құрылды. #* [[Уорик (Род-Айленд)|Уорик]] қаласын 1642 жылы [[Сэмюэл Гортон]] құрды. #* 1663 жылы осы төрт қоныс бірігіп, біртұтас корольдік отарға айналды. 1643 жылы Плимут, Массачусетс шығанағы, Коннектикут және Нью-Хейвен отарлары [[Жаңа Англия конфедерациясы]]н құрды. Кейін Жаңа Англиядағы барлық отарлар [[Жаңа Англия доминионы]]ның (1686–1689) құрамына енгізілді. === Орталық отарлар === {{Толық мақала|Орталық отарлар}} <ol start="5"> <li>[[Делавэр отары]] (1776 жылға дейін ''Делавэр бойындағы төменгі округтер'' деп аталған) 1664 жылы жеке меншік иесі басқаратын отар ретінде құрылды.</li> <li>[[Нью-Йорк провинциясы]] 1664 жылы жеке меншік иесі басқаратын отар ретінде құрылып, 1686 жылы корольдік отар мәртебесін алды. [[Жаңа Англия доминионы]]ның (1686–1689) құрамына кірді.</li> <li>[[Нью-Джерси провинциясы]] 1664 жылы жеке меншік иесі басқаратын отар ретінде құрылып, 1702 жылы корольдік отар мәртебесін алды. <ul> <li>[[Шығыс Джерси]] 1674 жылы құрылды. 1702 жылы Батыс Джерсимен бірігіп, Нью-Джерси провинциясын қайта құрды. Жаңа Англия доминионының құрамына кірді.</li> <li>[[Батыс Джерси]] 1674 жылы құрылды. 1702 жылы Шығыс Джерсимен бірігіп, Нью-Джерси провинциясын қайта құрды. Жаңа Англия доминионының құрамына кірді.</li> </ul> </li> <li>[[Пенсильвания провинциясы]] 1681 жылы жеке меншік иесі басқаратын отар ретінде құрылды.</li> </ol> === Оңтүстік отарлар === {{Толық мақала|Оңтүстік отарлар}} <ol start="9"> <li>[[Виргиния отары]] 1607 жылы жеке меншік иесі басқаратын отар ретінде құрылып, 1624 жылы корольдік отар мәртебесін алды.</li> <li>[[Мэриленд провинциясы]] 1632 жылы жеке меншік иесі басқаратын отар ретінде құрылды.</li> <li>[[Солтүстік Каролина провинциясы]] 1712 жылға дейін Каролина провинциясының (төменде қараңыз) құрамында болды. 1729 жылы корольдік отар мәртебесін алды.</li> <li>[[Оңтүстік Каролина провинциясы]] 1712 жылға дейін Каролина провинциясының (төменде қараңыз) құрамында болды. 1729 жылы корольдік отар мәртебесін алды.</li> <li>[[Джорджия провинциясы]] 1732 жылы жеке меншік иесі басқаратын отар ретінде құрылып, 1752 жылы корольдік отарға айналды.</li> </ol> [[Каролина провинциясы]]на алғашқы жарғы 1629 жылы берілді, ал алғашқы қоныстар 1651 жылдан кейін пайда болды. 1660 жылы [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] бұл жарғының [[Жарамсыздық (құқық)|күшін жойып]], 1663 жылы жаңа жарғы берді. Соның нәтижесінде Каролина жеке меншік иесі басқаратын отарға айналды. 1712 жылы Каролина провинциясы Солтүстік және Оңтүстік болып екі жеке меншік отарға бөлінді. 1729 жылы олардың екеуі де корольдік отар мәртебесін алды. Бұған дейін жағалауда [[Роанок отары]] құрылған болатын. Оның негізі 1585 жылы қаланып, 1587 жылы қайта қоныстандырылды. Алайда 1590 жылы отардың қаңырап бос қалғаны анықталды. == XVII ғасыр == [[Сурет:Wpdms king james grants.png|right|thumb|1606 жылы [[VI Яков және I Яков|I Яков]] корольдің Лондон және Плимут компанияларына бөліп берген жерлері. Екі компанияға да берілген аумақ (сары түспен көрсетілген) олардың бір-бірінен 100 мильден (шамамен 161 км) жақын қашықтықта қоныс құрмауы шартымен бөлінді. Картада алғашқы қоныстардың орналасқан жерлері көрсетілген: Джеймстаун (J), Квебек (Q), Попем (Po), Порт-Ройял (R) және Сент-Огастин (SA).]] === Оңтүстік отарлар === Алғашқы британ отары — [[Джеймстаун (Виргиния)|Джеймстаун]] 1607 жылғы 14 мамырда [[Чесапик шығанағы]]ның маңында құрылды. Бұл коммерциялық жобаны алтын іздеуді мақсат еткен акционерлік қоғам — [[Лондон Виргиния компаниясы]] қаржыландырып, ұйымдастырды. Отардың алғашқы жылдары өте ауыр өтті: аурулар мен аштықтан адам өлімі жоғары болды, жергілікті үндістермен соғыстар жүрді, ал алтын қоры мардымсыз болып шықты. Соған қарамастан, отар темекіні сатуға арналған ауылшаруашылық дақылы ретінде өсіруге көшудің арқасында сақталып қана қоймай, өркендей бастады.{{Sfn|Taylor|2002}}<ref name="heinemann">{{Cite book |last1=Heinemann |first1=Ronald L. |url=https://books.google.com/books?id=GQGFjKy_5OsC |title=Old Dominion, New Commonwealth: A History of Virginia, 1607–2007 |last2=Kolp |first2=John G. |last3=Parent |first3=Anthony S. Jr. |last4=Shade |first4=William G. |date=2008 |publisher=University of Virginia Press |isbn=978-0-8139-3048-0 |location=Charlottesville, Virginia |oclc=825768138 |access-date=May 3, 2022}}</ref> 1632 жылы [[I Чарльз (Англия королі)|Англия королі I Карл]] [[Мэриленд провинциясы]]н құруға арналған жарғыны [[Сесил Калверт, II барон Балтимор|Сесил Калвертке, II барон Балтиморға]] берді. Калверттің әкесі ағылшын отарларына католиктердің қоныс аударуын қолдаған ықпалды католик шенеунігі болған. Жарғыда дінге қатысты ешқандай нұсқаулар көрсетілмеді.<ref name="sparky">{{Cite book |last=Sparks |first=Jared |url=https://archive.org/details/bub_gb_RBsNAAAAIAAJ |title=The Library of American Biography: George Calvert, the first Lord Baltimore |publisher=Charles C. Little and James Brown |year=1846 |publication-place=Boston |pages=[https://archive.org/details/bub_gb_RBsNAAAAIAAJ/page/n30 16]– |quote=Leonard Calvert.}}</ref> [[Каролина провинциясы]] Виргинияның оңтүстігінде ағылшын қонысын құрудың екінші әрекеті болды. Алғашқы әрекет [[Роанок отары|Роанокта]] сәтсіз аяқталған еді. Каролинаны отарлау жеке кәсіпкерлік бастама болды. Оны 1663 жылы Каролина аумағына [[корольдік жарғы]] алған, отардың меншік иелері болған ағылшын [[лорд-меншік иелері|лордтарының]] тобы қаржыландырды. Олар оңтүстіктегі жаңа отар Джеймстаун сияқты табыс әкеледі деп үміттенді. Алайда Каролинаға қоныстану тек 1670 жылы басталды. Сол кездің өзінде алғашқы әрекет сәтсіз аяқталды, өйткені бұл аймаққа қоныс аударуға ынталандыратын жағдайлар болмады. Ақырында лордтар қалған капиталдарын біріктіріп, сэр [[Джон Коллетон]] басқарған қоныстандыру экспедициясын қаржыландырды. Экспедиция [[Чарлстон (Оңтүстік Каролина)|Чарлстон]] маңынан құнарлы әрі қорғануға қолайлы жер тапты. Бұл қоныс бастапқыда [[II Карл (Англия королі)|II Карлдың]] құрметіне Чарлз-Таун деп аталды.<ref>{{Cite book |last=Weir |first=Robert M. |title=Colonial South Carolina: A History |date=1983}}</ref> === Орталық отарлар === [[Сурет:Nieuw Nederland.png|thumb|Жаңа Нидерланд картасы. XVII ғасырда нидерландтар иелік етуге үміткер болған, кейін ағылшын отарларына айналған аумақтар қызыл және сары түстермен көрсетілген. АҚШ-тың қазіргі штаттары сұр түспен белгіленген. Нью-Йорк, Нью-Джерси, Пенсильвания және Делавэр атты төрт британ отары орталық отарлар деп аталады.]] 1609 жылдан бастап нидерланд саудагерлері аң терісі саудасындағы өз мүдделерін қорғау мақсатында [[Гудзон өзені]], [[Делавэр өзені]] және [[Коннектикут өзені]] бойында аң терісін саудалайтын бекеттер құра бастады. [[Нидерландтың Батыс Үнді компаниясы]] Гудзон өзенінің бойында тұрақты қоныстар құрып, [[Жаңа Нидерланд]] деп аталатын нидерланд отарының негізін қалады.<ref>Firth Haring Fabend, ''New Netherland in a nutshell: a concise history of the Dutch colony in North America.'' (2012)</ref> 1626 жылы [[Питер Минуит]] [[Манхэттен]] аралын [[Делаварлар|ленапе]] үндістерінен сатып алып, [[Жаңа Амстердам]] сауда бекетінің негізін қалады. Жаңа Нидерландқа нидерландтардың салыстырмалы түрде аз бөлігі қоныстанғанымен, отар аймақтағы аң терісі саудасында үстемдікке ие болды. Ол сондай-ақ ағылшын отарларымен ауқымды сауда жүргізудің негізгі орталығына айналды. Жаңа Англия мен Виргинияда өндірілген көптеген тауарлар нидерланд кемелерімен Еуропаға тасымалданды. Нидерландтар қарқынды дамып келе жатқан [[Атлант мұхитындағы құл саудасы]]на да қатысып, құлдыққа түскен африкалықтардың бір бөлігін Солтүстік Америкадағы ағылшын отарларына жеткізді. Алайда олардың әлдеқайда көп бөлігі [[Барбадос]] пен Бразилияға жөнелтілді. Батыс Үнді компаниясы коммерциялық табысқа жеткен Жаңа Нидерланд отарын одан әрі дамытуды көздеді. Дегенмен бұл отар ағылшын отарларындағыдай көп қоныстанушыны тарта алмады. Оған қоныс аударғандардың арасында ағылшындар, немістер, [[валлондар]] мен [[сефардтар]] көп болды.<ref>Jaap Jacobs, ''The Colony of New Netherland: A Dutch Settlement in Seventeenth-Century America'' (2nd ed. Cornell U.P. 2009).</ref> 1638 жылы Швеция [[Делавэр аңғары]]нда [[Жаңа Швеция]] отарын құрды. Бұл жобаны Нидерландтың Батыс Үнді компаниясының бұрынғы қызметкерлері, соның ішінде Питер Минуит басқарды. Жаңа Швеция оңтүстіктегі ағылшын отарларымен кең ауқымды сауда байланыстарын орнатып, Виргинияда өндірілген темекінің едәуір бөлігін сыртқа шығарды. 1655 жылы Швеция [[Екінші Солтүстік соғыс]]қа қатысып жатқан кезде отарды нидерландтар жаулап алды.<ref>C.A. Weslager, ''New Sweden on the Delaware 1638–1655'' (1988)</ref> 1650 жылдардан бастап ағылшындар мен нидерландтар арасында [[Ағылшын-нидерланд соғыстары|бірқатар соғыстар]] басталып, ағылшындар Жаңа Нидерландты жаулап алуға ұмтылды. 1664 жылы [[Ричард Николлс]] қорғанысы әлсіз Жаңа Амстердамды басып алды, ал оның қол астындағы әскерлер көп ұзамай Жаңа Нидерландтың қалған аумағын да жаулап алды. 1667 жылғы [[Бреда келісімі (1667)|Бреда келісімі]] [[Екінші ағылшын-нидерланд соғысы]]н аяқтап, аймақтың Англия билігіне өткенін растады. [[Үшінші ағылшын-нидерланд соғысы]] кезінде нидерландтар Жаңа Нидерландтың кейбір бөліктерін қысқа мерзімге қайтарып алды. Алайда 1674 жылғы [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]] бойынша олар бұл аумаққа деген талаптарынан бас тартты. Осылайша, Америкадағы нидерланд отарлық билігі аяқталды.<ref>Henry L. "Schoolcraft, The Capture of New Amsterdam." ''The English Historical Review'' 22#88 (1907): 674–693. [https://www.jstor.org/stable/550138 online]</ref> Британдықтар Жаңа Амстердам отарының атауын «Йорк қаласы» немесе «Нью-Йорк» деп өзгертті. Отарда көптеген нидерландтар қалып, Манхэттен мен Олбани арасындағы ауылдық аймақтарда басымдыққа ие болды. Сонымен қатар Жаңа Англиядан қоныс аударушылар мен Германиядан келген иммигранттар да келе бастады. Нью-Йорк қаласы көптеген тілде сөйлейтін халықты, соның ішінде қара нәсілді құлдардың едәуір бөлігін өзіне тартты.<ref>{{Cite book |last=Kammen |first=Michael G. |title=Colonial New York: A History |date=1974}}</ref> 1674 жылы бұрын Нью-Йоркке қараған жерлерде жеке меншік иелері басқаратын [[Шығыс Джерси]] және [[Батыс Джерси]] отарлары құрылды.<ref>{{Cite book |last=Pomfret |first=John E. |title=Colonial New Jersey: A History |date=1973}}</ref> Пенсильвания 1681 жылы квакер [[Уильям Пенн]]нің жеке меншігіндегі отар ретінде құрылды. Отар халқының негізгі топтарын Филадельфияда қоныстанған квакерлер, батыс шекаралық аймақтардағы шотланд-ирландтар және олардың арасындағы аумақтарда орналасқан көптеген неміс қоныстарының тұрғындары құрады.<ref>{{Cite book |last=Illick |first=Joseph E. |title=Colonial Pennsylvania: a history |date=1976}}</ref> Отарлардың орталық бөлігіндегі орналасуы, қолайлы айлағы және шамамен 30 мың тұрғынының арқасында Филадельфия отарлардағы ең ірі қалаға айналды.<ref>{{Cite book |last=Weigley |first=Russell Frank |url=https://archive.org/details/philadelphia300y00weig |title=Philadelphia: A 300 Year History |year=1982 |publisher=W.W. Norton & Company |isbn=0393016102 |url-access=registration}}</ref> === Жаңа Англия === [[Пилигримдер (Плимут отары)|Пилигримдер]] [[пуритандар]]дың шағын сепаратистік тобы болды. Олар өздері бұзылған деп есептеген Англия шіркеуінен толықтай алшақтау қажет деп санады. Бастапқыда олар Нидерландқа қоныс аударды, бірақ ақырында 1620 жылы ''[[Мейфлауэр]]'' кемесімен Америкаға аттанды. Жаңа жерге келгеннен кейін олар [[Мейфлауэр келісімі]]н жасап, өздерін біртұтас қауымдастық ретінде біріктіруге міндеттеме алды. Осылайша шағын [[Плимут отары]] құрылды. Олардың басты жетекшісі [[Уильям Брэдфорд (губернатор)|Уильям Брэдфорд]] болды. Отар құрылғаннан кейін оған қосылу үшін Англиядан басқа қоныстанушылар да келе бастады.<ref>{{Cite book |last=Philbrick |first=Nathaniel |title=Mayflower: A Story of Courage, Community, and War Paperback |date=2007}}</ref> 1629 жылы қоныс аударған пуритандардың жаңа тобы 400 қоныстанушының қатысуымен [[Массачусетс шығанағы отары]]н құрды. Олар Жаңа Дүниеде діни көзқарастары жағынан таза жаңа шіркеу құру арқылы [[Англия шіркеуі]]н реформалауды көздеді. 1640 жылға қарай [[Жаңа Англияға пуритандардың қоныс аударуы (1620–1640)|20 мың пуритан қоныс аударды]]. Олардың көпшілігі келгеннен кейін көп ұзамай қайтыс болды, ал қалғандары қолайлы климат пен жеткілікті азық-түлік қорына ие болды. Плимут пен Массачусетс шығанағы отарлары Жаңа Англияда басқа да пуритан отарларының, соның ішінде [[Нью-Хейвен отары|Нью-Хейвен]], [[Сейбрук отары|Сейбрук]] және [[Коннектикут отары|Коннектикут]] отарларының құрылуына негіз болды. XVII ғасырда Нью-Хейвен мен Сейбрук отарлары Коннектикуттың құрамына енгізілді.<ref>{{Cite book |last=Bremer |first=Francis J. |url=https://books.google.com/books?id=WKly1zeyTncC |title=The Puritan Experiment: New England Society from Bradford to Edwards|date=1995 |publisher=University Press of New England |isbn=978-1-61168-086-7 |edition=Rev. |location=Hanover, New Hampshire |oclc=44954462 |access-date=May 3, 2022}}</ref> 1636 жылы [[Роджер Уильямс]] [[наррагансет халқы|наррагансет]] көсемі [[Каноникус]] берген жерде Провиденс плантацияларын құрды. Уильямс діни төзімділікті, [[шіркеу мен мемлекеттің бөлінуі]]н және Англия шіркеуінен толықтай бөлінуді жақтаған пуритан болды. Теологиялық келіспеушіліктерге байланысты ол Массачусетс шығанағы отарынан қуылды. Кейін ол азаматтық мәселелерде көпшіліктің шешіміне бағынуды, ал діни мәселелерде ар-ождан бостандығын қамтамасыз ететін теңдік қағидаларына негізделген конституция бойынша жаңа қоныс құрды.<ref name="Barbara Taylor">{{Cite web |last=Taylor |first=Barbara |date=December 1998 |title=Salmon and Steelhead Runs and Related Events of the Sandy River Basin&nbsp;– A Historical Perspective |url=http://www.portlandgeneral.com/community_environment/initiatives/protecting_fish/sandy_river/docs/sandy_river_history_full.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150427184240/https://www.portlandgeneral.com/community_environment/initiatives/protecting_fish/sandy_river/docs/sandy_river_history_full.pdf |archive-date=April 27, 2015 |access-date=December 18, 2010 |publisher=Portland General Electric }}</ref><ref>{{Cite book |last=Labaree |first=Benjamin Woods |title=Colonial Massachusetts: a history |date=1979}}</ref> 1637 жылы [[Энн Хатчинсон]] бастаған екінші топ [[Аквиднек аралы|Род-Айленд аралында]], қазіргі Аквиднек аралында, тағы бір қоныстың негізін қалады. [[Сэмюэл Гортон]] мен оның серіктестері Провиденс плантацияларының маңында Шавомет деп аталатын қоныс құрды. Алайда Массачусетс шығанағы отары бұл жерді басып алып, өз билігіне бағындыруға әрекет жасады. Сондықтан Гортон корольден жарғы алу үшін Лондонға аттанды. [[Роберт Рич, II Уорик графы]] оған жарғы алуға көмектесті. Осыдан кейін Гортон қоныстың атауын Уорик деп өзгертті. 1663 жылы Роджер Уильямс корольден төрт қонысты біртұтас [[Род-Айленд және Провиденс плантациялары отары]]на біріктірген корольдік жарғы алды. Басқа отаршылар солтүстікке қарай қоныс аударып, шытырман оқиға іздеушілермен және пайда табуды көздеген қоныстанушылармен араласа отырып, [[Нью-Гэмпшир провинциясы|Нью-Гэмпшир]] мен [[Мэн провинциясы|Мэн]]де діни құрамы анағұрлым алуан түрлі отарлар құрды. 1640 және 1650 жылдары Массачусетс кең аумақтарға жер иелігі жөнінде талаптар қойып, осы шағын қоныстарды өз құрамына қосты. Алайда 1679 жылы Нью-Гэмпширге жеке жарғы берілді. Мэн 1820 жылы жеке штат мәртебесін алғанға дейін Массачусетстің құрамында қалды. 1685 жылы [[II Яков (Англия королі)|II Яков]] король отарлардың заң шығарушы жиналыстарын таратып, Жаңа Англия отарларын [[Жаңа Англия доминионы]]на біріктірді. Аймақ губернатор [[Эдмунд Андрос]]тың билігіне берілді. 1688 жылы доминион құрамына Нью-Йорк, Батыс Джерси және Шығыс Джерси отарлары да қосылды. 1689 жылы [[Даңқты революция]] нәтижесінде II Яков тақтан тайдырылғаннан кейін Андрос биліктен шеттетіліп, доминион таратылды. Бұрынғы отарлар қайта қалпына келтірілді.<ref name="HallLederKammen2012">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=Ei_qCQAAQBAJ&pg=PR3 |title=The Glorious Revolution in America: Documents on the Colonial Crisis of 1689 |date=2012 |publisher=UNC Press Books |isbn=978-0-8078-3866-2 |editor-last=Michael G. Hall |pages=3–4, 39 |editor-last2=Lawrence H. Leder |editor-last3=Michael Kammen}}</ref> Гай Миллердің пікірінше, 1689 жылғы көтеріліс «Англия үкіметі мен Массачусетс пуритандарының шығанақтағы отарды кім басқаруы тиіс деген мәселе төңірегіндегі 60 жылға созылған күресінің шарықтау шегі» болды.<ref>{{Cite journal |last=Miller |first=Guy Howard |year=1968 |title=Rebellion in Zion: The Overthrow of the Dominion of New England |journal=The Historian |volume=30 |issue=3 |pages=439–459 |doi=10.1111/j.1540-6563.1968.tb00328.x |jstor=24441216}}</ref> == XVIII ғасыр == 1702 жылы Шығыс және Батыс Джерси біріктіріліп, [[Нью-Джерси провинциясы]] құрылды. [[Сурет:A_view_of_Fort_George_with_the_city_of_New_York,_from_the_SW.jpg|thumb|[[Форт-Амстердам|Форт-Джордж]] және Нью-Йорк қаласы, шамамен 1731 жыл]] Каролина отарының солтүстік және оңтүстік бөліктері 1691 жылға дейін бір-бірінен іс жүзінде тәуелсіз басқарылды. Сол жылы [[Филип Ладвелл]] бүкіл провинцияның губернаторы болып тағайындалды. Осы кезден бастап 1708 жылға дейін солтүстік және оңтүстік қоныстар біртұтас үкіметтің билігінде болды. Алайда осы кезеңде отардың бастапқы меншік иелерінің ұрпақтары оның даму бағытына қатысты өзара тартысқа түскендіктен, провинцияның екі бөлігі Солтүстік Каролина және Оңтүстік Каролина деп жиі атала бастады.{{Sfn|Richter|2011|page=319–322}} Ақырында Чарлз-Таун қоныстанушылары өз губернаторын биліктен шеттетіп, дербес үкімет сайлады. Бұл [[Солтүстік Каролина провинциясы]] мен [[Оңтүстік Каролина провинциясы]]нда жеке басқару жүйелерінің қалыптасуына негіз болды. 1729 жылы король Каролинаның отарлық жарғысының күшін ресми түрде жойып, Солтүстік және Оңтүстік Каролинаны корольдік отарлар ретінде қайта құрды.{{Sfn|Richter|2011|page=323–324}} 1730 жылдары парламент мүшесі [[Джеймс Оглторп]] Каролинаның оңтүстігіндегі аумаққа Англияның «лайықты кедейлерін» қоныстандыруды ұсынды. Бұл борышкерлерге арналған адамға лық толы түрмелерге балама болуға тиіс еді. 1732 жылғы 9 маусымда Оглторп пен басқа да ағылшын қайырымдылық жасаушылары Джорджия отарының қамқоршылары ретінде корольдік жарғы алды.<ref>{{Cite web |title= Colonial Charters, Grants and Related Documents |url=https://avalon.law.yale.edu/subject_menus/statech.asp |website=Avalon Project }}</ref> Оглторп пен оның серіктестері құлдыққа тыйым салынған және тек ең лайықты қоныстанушылар қабылданатын утопиялық отар құруды көздеді. Алайда 1750 жылға қарай отар халқының саны әлі де аз болды. 1752 жылы отардың меншік иелері өз жарғысынан бас тартты, нәтижесінде Джорджия корольдік отарға айналды.{{Sfn|Richter|2011|page=358–359}} XVIII ғасырда Он үш отардың халқы айтарлықтай өсті. Тарихшы [[Алан Тейлор (тарихшы)|Алан Тейлордың]] мәліметінше, 1750 жылы отарлардағы халық саны 1,5 миллион адамға жетіп, [[Британдық Солтүстік Америка]] халқының бестен төрт бөлігін құрады.{{Sfn|Taylor|2016|page=20}} Отар тұрғындарының 90%-дан астамы егіншілікпен айналысқанымен, кейбір порт қалалары да өркендеді. 1760 жылы Филадельфия, Нью-Йорк және [[Бостон]] қалаларының әрқайсысында 16 мыңнан астам адам тұрды. Алайда Еуропа өлшемдері бойынша бұл шағын көрсеткіш еді.{{Sfn|Taylor|2016|page=23}} 1770 жылға қарай Он үш отардың экономикалық өндіріс көлемі бүкіл Британ империясының [[жалпы ішкі өнім]]інің 40%-ын құрады.{{Sfn|Taylor|2016|page=25}} XVIII ғасыр бойы отар тұрғындары Атлант мұхиты жағалауынан шалғай жатқан аумақтарға қоныстана бастады. Пенсильвания, Виргиния, Коннектикут және Мэриленд отарлары [[Огайо өзені]]нің аңғарындағы жерлерге иелік етуге талап қойды. Британ билігі жерге иелік ету құқығы заңды түрде сатып алуға негізделуі тиіс деп талап еткендіктен, отарлар үндіс тайпаларынан жер сатып алу үшін өзара бәсекеге түсті.{{Sfn|Richter|2011|page=373–374}} Виргиния әсіресе батысқа қарай аумағын кеңейтуге ұмтылды. Виргинияның ықпалды әулеттерінің көпшілігі [[Огайо өлкесі]]не қоныстануды ынталандыру мақсатында [[Огайо компаниясы]]на инвестиция салды.{{Sfn|Richter|2011|page=376–377}} === Әлемдік сауда және иммиграция === {{Толық мақала|Меркантилизм}} Британдық Америка отарлары Ұлыбританияның жаһандық сауда желісінің бір бөлігіне айналды. 1700–1754 жылдар аралығында Америкадан Ұлыбританияға экспортталатын тауарлардың құны үш есеге өсті. Отар тұрғындарының басқа еуропалық державалармен сауда жасау мүмкіндіктері шектелгенімен, олар британдық басқа отарлардан, әсіресе Кариб теңізі аймағынан, тиімді сауда серіктестерін тапты. Отар тұрғындары азық-түлік, ағаш, темекі және басқа да ресурстарды Азиядан әкелінетін шайға, Вест-Индия кофесі мен қантына және өзге де тауарларға айырбастады. Атлант мұхиты жағалауынан шалғай орналасқан аймақтардағы америкалық үндістер Атлант мұхиты аймағының нарығына құндыз терісі мен бұғы терісін жеткізді. Америка табиғи ресурстарға бай болғандықтан, бұл оған елеулі артықшылық берді. Сонымен қатар мұнда кеме жасау өнеркәсібі қарқынды дамып, көптеген америкалық саудагерлер трансатлантикалық саудаға қатысты.<ref>Jacob M. Price, "The Transatlantic Economy" in Jack P. Greene and J. R. Pole, eds. ''Colonial British America'' (Johns Hopkins University Press, 1983) pp 18–42.</ref> Еуропада экономикалық жағдайдың жақсаруы және діни қуғын-сүргіннің бәсеңдеуі отарларға жұмыс күшін тартуды қиындатты. Соның салдарынан көптеген отарлар, әсіресе оңтүстіктегілері, құл еңбегіне барған сайын тәуелді бола бастады. 1680–1750 жылдар аралығында Америкадағы құлдықтағы адамдардың саны күрт өсті. Бұған адамдарды мәжбүрлі түрде әкелу мен құлдықтағы халықтың табиғи өсімі қатар ықпал етті. Оңтүстікте құл еңбегі ауқымды плантациялық шаруашылықтардың негізін құраса, солтүстікте құлдар әртүрлі кәсіптерде еңбек етті. Кейбір жерлерде құлдар көтеріліс жасауға әрекеттенді. Олардың қатарында [[Стоно көтерілісі]] мен [[1741 жылғы Нью-Йорк қастандығы]] болды, алайда бұл көтерілістер басып-жаншылды.<ref>Richard S. Dunn, "Servants and slaves: The recruitment and employment of labor." in Jack P., Greene and J. R. Pole, eds. ''Colonial British America'' (1983) pp. 157–194.</ref> Отарлар Еуропаның басқа елдерінен де қоныс аударушыларды тартқанымен, 1700 жылдан кейін қоныстанушылардың басым бөлігін Англиядан келгендер құрады. Еуропаның басқа аймақтарынан келген иммигранттар барлық отарларға қоныстанды, алайда олардың ең көп бөлігін Орталық отарлар қабылдады. Сондықтан бұл отарлар өзге отарларға қарағанда этникалық құрамы жағынан алуан түрлі болып қала берді.{{Sfn|Taylor|2016|pages=18–19}} Ирландиядан да көптеген қоныстанушылар келді.{{Sfn|Richter|2011|page=360}} Олардың арасында католиктер мен көптеген протестанттар, әсіресе [[Олстер|Ольстердегі]] «[[Ескі және жаңа нұр|Жаңа нұр]]<nowiki/>» бағытын ұстанған [[пресвитериандық|пресвитериандар]] болды.{{Sfn|Richter|2011|page=361}} Протестант немістер де көптеп қоныс аударды, әсіресе Пенсильванияға.{{Sfn|Richter|2011|page=362}} 1740 жылдары Он үш отарда [[Бірінші ұлы ояну]] деп аталатын діни жаңғыру қозғалысы өріс алды.{{Sfn|Middlekauff|2005|pages=46–49}} === Француз-үнді соғысы === [[Сурет:NorthAmerica1762-83.png|thumb|[[Француз-үнді соғысы]]нан кейінгі аумақтық өзгерістер. 1763 жылға дейін Ұлыбританияның иелігінде болған жерлер қызыл түспен, ал 1763 жылы Ұлыбритания иемденген аумақтар қызғылт түспен көрсетілген]] 1738 жылы [[Роберт Дженкинс (теңізші)|Роберт Дженкинс]] есімді уэльстік теңізшіге қатысты оқиға Ұлыбритания мен Испания арасындағы [[Дженкинстің құлағы үшін соғыс]]тың басталуына түрткі болды. Солтүстік Американың жүздеген тұрғыны адмирал [[Эдуард Вернон]]ның Оңтүстік Америкадағы испан қаласы [[Картахена (Колумбия)|Картахена-де-Индиасқа]] жасаған [[Картахена-де-Индиас шайқасы|шабуылына]] ерікті түрде қатысты.{{Sfn|Richter|2011|page=345}} Испанияға қарсы соғыс [[Аустрия мұрагерлігі үшін соғыс]] деп аталатын ауқымды қақтығыстың бір бөлігіне айналды, алайда отар тұрғындарының көпшілігі оны [[Король Георг соғысы]] деп атады.{{Sfn|Richter|2011|pages=379–380}} 1745 жылы британ және отарлық әскерлер [[Луисбург қоршауы (1745)|Луисбург]] қаласын басып алды. Соғыс 1748 жылғы [[Ахен бітімі (1748)|Ахен бітімімен]] аяқталды. Алайда Ұлыбритания [[Ченнаи|Мадрас]] пен басқа аумақтардың орнына Луисбургті Францияға қайтарған кезде көптеген отар тұрғындары наразылық білдірді.{{Sfn|Richter|2011|pages=380–381}} Соғыстан кейін Ұлыбритания да, Франция да Огайо өзенінің аңғарындағы иеліктерін кеңейтуге ұмтылды.{{Sfn|Richter|2011|pages=383–385}} [[Француз-үнді соғысы]] (1754–1763) Еуропадағы [[Жеті жылдық соғыс]] деп аталатын ауқымды қақтығыстың Америка құрлығындағы жалғасы болды. Бұған дейін Солтүстік Америкадағы отарлық соғыстар Еуропада басталып, кейін отарларға таралатын. Ал Француз-үнді соғысының ерекшелігі — оның Солтүстік Америкада басталып, кейін Еуропаға таралуы. Соғыстың негізгі себептерінің бірі Ұлы көлдер аймағы мен Огайо аңғарында Ұлыбритания мен Франция арасындағы бәсекелестіктің күшеюі болды.<ref name="Anderson">{{Cite book |last=Anderson |first=Fred |title=The War That Made America: A Short History of the French and Indian War |date=2006}}</ref> [[Питт Уильям (Үлкен)|Үлкен Уильям Питт]] Францияға қарсы соғыста жеңіске жету үшін Солтүстік Америкаға елеулі әскери күштер мен ресурстар бөлу қажет деп шешкеннен кейін Француз-үнді соғысы британдық Солтүстік Америка отарларының тұрғындары үшін жаңа мәнге ие болды. Құрлық алғаш рет [[Халықаралық қақтығыстар|дүниежүзілік соғыс]] деп атауға болатын қақтығыстың негізгі майдандарының біріне айналды. Соғыс барысында британдық әскери және азаматтық шенеуніктердің отар тұрғындарының өміріне араласуы күшейгендіктен, америкалық отаршылар өздерінің Британ империясының билігіне бағынышты екенін барған сайын айқын сезіне бастады. Соғыс америкалықтардың біртұтастық сезімін басқа да жолдармен күшейтті. Бұрын өз отарынан ешқашан шықпауы мүмкін ер адамдар соғыс салдарынан бүкіл құрлықты аралап, шыққан тегі мен әлеуметтік ортасы мүлде бөлек болғанымен, өздері сияқты америкалықтармен бірге шайқасты. Соғыс барысында британ офицерлері америкалықтарды, әсіресе [[Джордж Вашингтон]]ды әскери іске үйретті. Бұл тәжірибе кейін Америкалық революция кезінде америкалықтардың мүддесіне қызмет етті. Сонымен қатар бүкіл құрлықты қамтыған әскери іс-қимылдарды жүзеге асыру үшін отарлардың заң шығарушы жиналыстары мен лауазымды тұлғалары өзара тығыз ынтымақтастық орнатуға мәжбүр болды.<ref name="Anderson" /> Алайда британдық әскери басшылық пен отар тұрғындарының қарым-қатынасы әрдайым оң сипатта болған жоқ. Бұл кейін британ әскерлеріне деген сенімсіздік пен наразылықтың қалыптасуына негіз қалады. 1754 жылғы [[Олбани конгресі]]нде Пенсильвания отарының тұрғыны [[Бенджамин Франклин]] қорғаныс пен басқа да мәселелерді үйлестіру үшін Он үш отардың біртұтас үкіметін құруды көздейтін [[Олбани жоспары]]н ұсынды. Алайда отарлардың көпшілігінің басшылары бұл жоспарды қабылдамады.{{Sfn|Richter|2011|pages=390–391}} [[Париж бітімі (1763)|1763 жылғы Париж бітіміне]] сәйкес, Франция Солтүстік Америкадағы ұлан-ғайыр отарлық иеліктерінің шығыс бөлігін Ұлыбританияға ресми түрде берді. Ал бұдан бір жыл бұрын Франция Миссисипи өзенінің батысындағы [[Луизиана (Жаңа Франция)|Луизиана]] аумағын Испанияға жасырын түрде берген болатын. Соғысқа дейін Ұлыбританияның иелігінде Американың он үш отары, қазіргі [[Жаңа Шотландия]]ның басым бөлігі және [[Гудзон шығанағы]]ның су жинау алабының көп бөлігі болды. Соғыстан кейін Ұлыбритания Миссисипи өзенінің шығысындағы барлық француз иеліктерін, соның ішінде Квебек, Ұлы көлдер аймағы мен Огайо өзенінің аңғарын иемденді. Сонымен қатар Ұлыбритания [[Испан Флоридасы]]н алып, оның аумағында [[Шығыс Флорида]] және [[Батыс Флорида]] отарларын құрды. Он үш отарға төнген негізгі сыртқы қауіптің жойылуы отар тұрғындарының метрополия тарапынан қорғанысқа деген қажеттілігін де едәуір азайтты. Британдықтар мен отар тұрғындары ортақ жауды бірлесіп жеңді. Отар тұрғындарының метрополияға адалдығы бұрынғыдан да күшейе түсті. Алайда олардың арасында алауыздық белгілері пайда бола бастады. [[Ұлыбритания премьер-министрі]] Үлкен Уильям Питт соғысты отарлардан жасақталған әскерлер мен Ұлыбританияның өзінде жиналған салық қаражатын пайдалану арқылы жүргізуге шешім қабылдаған еді. Бұл соғыс жағдайында тиімді стратегия болды, алайда соғыс аяқталғаннан кейін екі тарап та негізгі ауыртпалықты өздері көтердік деп есептеді. Еуропадағы ең ауыр салық жүктемесін көтерген британ ақсүйектері отар тұрғындарының король қазынасына аз мөлшерде салық төлейтінін ашу-ызамен атап көрсетті. Ал отар тұрғындары өз ұлдарының өз мүдделерінен гөрі Еуропаның мүдделеріне көбірек қызмет еткен соғыста шайқасып, қаза тапқанын алға тартты. Бұл келіспеушілік көп ұзамай Америкалық революцияға алып келген оқиғалар тізбегінің бір буынына айналды.<ref name="Anderson" /> === Наразылықтың күшеюі === [[Сурет:British colonies 1763-76 shepherd1923.PNG|thumb|[[АҚШ тәуелсіздігі үшін соғыс|АҚШ-тың тәуелсіздік соғысы]] қарсаңындағы Он үш отар (қызыл түспен) және оларға іргелес отарлық аумақтар көрсетілген карта (1763–1775)]] Француз-үнді соғысынан кейін Ұлыбританияның мойнында орасан зор қарыз қалды. Сондықтан британ басшылары Он үш отарға салынатын салықтарды арттырып, олардың үстінен бақылауды күшейтуге шешім қабылдады.{{Sfn|Taylor|2016|pages=51–53}} 1764 жылғы [[Қант туралы заң]]нан бастап бірнеше жаңа салық енгізілді. Кейін [[1764 жылғы Валюта туралы заң]], [[1765 жылғы Гербтік алым туралы заң]] және [[1767 жылғы Тауншенд заңдары]] қабылданды.{{Sfn|Taylor|2016|pages=94–96, 107}} Әсіресе [[Алғашқы америкалық баспагерлер мен баспашылар|отарлық газеттер мен баспагерлер]] газеттер мен ресми құжаттарға салық салуды көздеген Гербтік алым туралы заңға үзілді-кесілді қарсы шықты. Олар отар тұрғындары арасында мұндай салықтарға және отарлардың өкілдігінсіз салық салу қағидасына қарсы бағытталған материалдарды таратуда шешуші рөл атқарды.<ref>[[#morgan195|Morgan, 1953]], pp. 187–188</ref> [[1763 жылғы корольдік жарлық]] [[Аппалач таулары]]ның батысындағы аумақтарға қоныстануды шектеді, өйткені бұл жерлер [[Үндістер резерваты (1763)|үндістерге арналған резерват]] болып белгіленген еді.<ref>{{Cite book |last=Calloway |first=Colin G. |title=The Scratch of a Pen: 1763 and the Transformation of North America |date=2006 |pages=92–98}}</ref> Алайда қоныстанушылардың кейбір топтары жарлықты елемей, батысқа қарай көшіп, жаңа шаруашылықтар құруын жалғастырды.<ref>{{Cite book |last1=Rorabaugh |first1=W. J. |url=https://books.google.com/books?id=FhPAwAEACAAJ |title=America's promise : a concise history of the United States |last2=Critchlow |first2=Donald T. |last3=Baker |first3=Paula C. |date=2004 |publisher=Rowman & Littlefield |isbn=0-7425-1189-8 |location=Lanham, Maryland |page=92 |oclc=52714651}}W. J. Rorabaugh, Donald T. Critchlow, Paula C. Baker (2004). "''[https://books.google.com/books?id=VL_6X5zWOokC&pg=PA92 America's promise: a concise history of the United States]''". Rowman & Littlefield. p. 92. {{ISBN|0-7425-1189-8}}</ref> Кейін жарлыққа өзгерістер енгізіліп, ол қоныстануға кедергі болудан қалды. Дегенмен жарлықтың отар тұрғындарымен алдын ала кеңеспей жариялануы олардың наразылығын тудырды.<ref>{{Cite journal |last=Holton |first=Woody |year=1994 |title=The Ohio Indians and the coming of the American Revolution in Virginia |journal=Journal of Southern History |volume=60 |issue=3 |pages=453–478 |doi=10.2307/2210989 |jstor=2210989}}</ref> === Америкалық революция === [[Сурет:Benjamin Franklin - Join or Die.jpg|thumb|alt=''[[Бірік немесе өл]]'' — [[Бенджамин Франклин]]нің 1754 жылы салған карикатурасы. Арада бірнеше онжылдық өткен соң ол бұрынғы отарларды британ билігіне қарсы бірігуге шақыру үшін пайдаланылды|[[Бенджамин Франклин]]нің ''[[Бірік немесе өл]]'' атты карикатурасы кейін бұрынғы отарларды британ билігіне қарсы бірігуге шақыру үшін қайта пайдаланылды.]] Британ парламенті отарлардың заң шығарушы жиналыстарын айналып өтіп, оларға тікелей кедендік баждар мен акциздік салықтар салды. 1765 жылғы [[Гербтік алым туралы заң]]ға қарсы жаппай наразылықтар кезінде америкалықтар «[[Өкілдіксіз салық салуға жол жоқ]]<nowiki/>» қағидасын табанды түрде талап ете бастады.<ref>{{Cite book |last=Pole |first=J. R. |url=https://www.questia.com/read/89805613 |archive-url=https://archive.today/20130607111905/http://www.questia.com/read/89805613 |url-status=dead |archive-date=June 7, 2013 |title=Political Representation in England and the Origins of the American Republic |date=1966 |publisher=Macmillan |location=London; Melbourne |via=[[Questia]] |url-access=subscription |page=31 }}</ref> Олар отарлардың Британ парламентінде өкілдері болмағандықтан, өздеріне салық салу ағылшындар ретіндегі құқықтарын бұзады деп мәлімдеді. Парламент отар тұрғындарының наразылықтарын қабылдамай, жаңа салықтар енгізу арқылы өз билігін жүргізуге құқылы екенін көрсетті. 1773 жылы [[Шай туралы заң]]ның қабылдануы отар тұрғындарының наразылығын күшейтті. Бұл заң бәсекелестердің мүмкіндіктерін шектеу мақсатында [[Британ Ост-Үнді компаниясы|Ост-Үнді компаниясы]] сататын шайға салынатын салықтарды төмендетті. Премьер-министр Норттың үкіметі осы арқылы отар тұрғындарын Ұлыбританияның салық саясатын мойындауға көндіретін үлгі қалыптастыруға үміттенді. Алайда шай салығына байланысты шиеленіс одан әрі өршіді. Барлық отарлардағы америкалықтар шайға бойкот жариялады, ал 1773 жылғы [[Бостон шай көтерілісі]] кезінде [[Азаттық ұлдары]] ұйымының мүшелері Бостон айлағындағы суға мыңдаған фунт шай тастады. 1774 жылы парламент [[Төзгісіз заңдар]] деп аталған заңдарды қабылдағаннан кейін шиеленіс одан әрі күшейді. Бұл заңдар Массачусетс отарының өзін-өзі басқару құқығын едәуір шектеді. Сонымен қатар олар британ әскери қолбасшыларына америкалық бейбіт тұрғындардың келісіміне қарамастан, олардың үйлерін сарбаздарды орналастыру үшін пайдалануға құқық берді. Заңдар әскерилерге немесе король шенеуніктеріне қатысты істерді отарларда сотта қарау құқығын да жойып, мұндай істердің Америкада емес, Англияда қаралуын міндеттеді. Парламент сондай-ақ [[Томас Гейдж]]ді Массачусетс губернаторы және Солтүстік Америкадағы британ әскерлерінің қолбасшысы етіп тағайындады.{{Sfn|Taylor|2016|page=112–114}} 1774 жылға қарай отар тұрғындары әлі де Британ империясының құрамында қалуға үміттенді, алайда Он үш отардың барлығында британ билігіне наразылық кеңінен таралған еді.{{Sfn|Taylor|2016|pages=137–121}} Отар тұрғындары 1774 жылғы қыркүйекте [[Филадельфия]]да шақырылған [[Бірінші құрлықтық конгресс]]ке делегаттар сайлады. Төзгісіз заңдар қабылданғаннан кейін делегаттар отарлар тек корольге ғана адал болуға міндетті екенін мәлімдеді. Олар король тағайындаған губернаторларды оның өкілдері ретінде мойындауға дайын болды, бірақ парламенттің отарларға қатысты заңдар қабылдау құқығын бұдан былай мойындағысы келмеді. Делегаттардың көпшілігі Бостондағы британ күштеріне шабуыл жасауға қарсы шықты. Оның орнына Құрлықтық конгресс [[Құрлықтық қауымдастық]] деп аталған бойкотты ұйымдастыру туралы келісімге келді. Бойкот нәтижелі болып, Ұлыбританиядан әкелінетін тауарлардың құны күрт төмендеді.{{Sfn|Taylor|2016|pages=123–127}} Он үш отардың тұрғындары британ билігіне қарсы шыққан [[Патриоттар (Америкалық революция)|патриоттар]] мен оны қолдаған [[Лоялистер (Америкалық революция)|лоялистер]] болып барған сайын айқын екіге бөліне бастады.{{Sfn|Taylor|2016|pages=137–138}} == АҚШ-тың тәуелсіздік соғысы == {{Толық мақала|АҚШ тәуелсіздігі үшін соғыс}} [[Сурет:Stand your ground - Don Troiani - 1985 (cropped).jpg|thumb|1775 жылғы сәуірдегі [[Лексингтон мен Конкорд шайқастары]] кезіндегі [[минитмендер]]]] Бұған жауап ретінде отарларда сайланған өкілдерден тұратын [[Провинциялық конгресс]]тер деп аталатын органдар құрылды. Сонымен қатар отар тұрғындары Ұлыбританиядан әкелінетін тауарларға бойкот жариялай бастады.<ref>{{Cite book |last=Breen |first=T.H. |title=American Insurgents, American Patriots: The Revolution of the People |date=2010 |pages=81–82}}</ref> 1774 жылдың соңында 12 отар [[Филадельфия]]да өткен [[Бірінші құрлықтық конгресс]]ке өз өкілдерін жіберді. Кейін [[Екінші құрлықтық конгресс]]ке қалған Джорджия отары да делегаттарын жіберді. Массачусетс губернаторы [[Томас Гейдж]] отар тұрғындарымен қарулы қақтығыс басталуынан қауіптеніп, Ұлыбританиядан қосымша әскер жіберуді сұрады. Алайда британ үкіметі Он үш отарда ондаған мың сарбазды орналастыруға кететін шығынды көтеруге дайын болмады. Оның орнына Гейджге патриоттардың қару-жарақ қоймаларын басып алу бұйырылды. Ол [[Конкорд (Массачусетс)|Конкорд]] қаласындағы қару-жарақ қоймасына әскер жіберді, бірақ патриоттар бұл жоспардан хабардар болып, олардың жолын бөгеді. 1775 жылғы сәуірдегі [[Лексингтон мен Конкорд шайқастары]] кезінде патриоттар британ әскерлерінің шабуылына тойтарыс беріп, кейін [[Бостон қоршауы|Бостонды қоршауға алды]].{{Sfn|Taylor|2016|pages=132–133}} 1775 жылдың көктеміне қарай король билігінің барлық шенеуніктері отарлардан қуылды, ал [[Құрлықтық конгресс]] Он үш отардың делегаттары қатысқан жиын өткізді. Конгресс британдықтарға қарсы соғысу үшін әскер жасақтап, оның қолбасшысы етіп [[Джордж Вашингтон]]ды тағайындады, келісімдер жасасты, тәуелсіздік жариялады және отарларға өз конституцияларын қабылдап, штаттарға айналуды ұсынды.{{Sfn|Middlekauff|2005}} Кейін бұл штаттар 1777 жылғы [[Конфедерация баптары]]нда атап көрсетілді.{{Efn|Штаттар: Нью-Гэмпшир; Массачусетс шығанағы; Род-Айленд және Провиденс плантациялары; Коннектикут; Нью-Йорк; Нью-Джерси; Пенсильвания; Делавэр; Мэриленд; Виргиния; Солтүстік Каролина; Оңтүстік Каролина; Джорджия.}} 1775 жылғы мамырда революцияның орталығына айналған Филадельфияда жиналған [[Екінші құрлықтық конгресс]] британдықтарға қарсы Тәуелсіздік соғысына сарбаздар жинауды, өз ақшасын басып шығаруды бастады және [[Джордж Вашингтон]]ды патриоттардың әскери жасақтарының қолбасшысы етіп тағайындады. Жаңа Англиядан келген жасақтар [[Бостон қоршауы]]н бастап, нәтижесінде [[АҚШ-тың тәуелсіздік соғысы кезіндегі британ армиясы|британ әскерлерін]] [[Бостон]]нан шегінуге мәжбүр етті. Кейін патриоттардың әскери жасақтары Вашингтонның қолбасшылығындағы [[Құрлықтық армия]] болып ресми түрде біріктірілді. === Тәуелсіздік декларациясы === {{Толық мақала|АҚШ тәуелсіздік декларациясы}} [[Сурет:Declaration of Independence (1819), by John Trumbull.jpg|thumb|[[Бестік комитет]] Тәуелсіздік декларациясының жобасын Филадельфиядағы [[Екінші құрлықтық конгресс]]ке ұсынуда.]] Екінші құрлықтық конгресс [[Джон Адамс]], [[Бенджамин Франклин]], [[Томас Джефферсон]], [[Роберт Ливингстон (1746–1813)|Роберт Р. Ливингстон]] және [[Роджер Шерман]]нан құралған [[Бестік комитет]]ке [[АҚШ-тың тәуелсіздік декларациясы|Тәуелсіздік декларациясының]] мәтінін әзірлеуді тапсырды. Комитет өз кезегінде құжаттың алғашқы жобасын жазуды Джефферсонға жүктеді. Джефферсон 1776 жылғы 11–28 маусым аралығында декларация мәтінінің негізгі бөлігін ешкімнің қатысуынсыз жазды. Ол бұл жұмысты Филадельфиядағы [[Маркет-стрит (Филадельфия)|Маркет-стрит]] көшесінің 700-үйінде орналасқан, өзі жалға алып тұрған үш қабатты ғимараттың екінші қабатында атқарды. Қазір бұл ғимарат Декларация үйі деп аталады және [[Тәуелсіздік залы]]нан жаяу баруға болатын қашықтықта орналасқан.<ref>[https://www.nps.gov/inde/planyourvisit/declarationhouse.htm "Visit the Declaration House"], [[National Park Service]] official website</ref> Конгрестің жұмыс кестесі тығыз болғанын ескерсек, Джефферсонның осы 17 күн ішінде жазуға бөлетін уақыты шектеулі болған шығар. Сондықтан ол декларацияның алғашқы жобасын қысқа мерзімде жазып шыққан болуы ықтимал. 1776 жылғы 4 шілдеде Екінші құрлықтық конгресс Тәуелсіздік декларациясын бірауыздан қабылдап, оны король [[III Георг]]ке жолданған наразылық хат ретінде жариялады. Негізінен Францияның көмегіне сүйенген америкалықтар [[АҚШ тәуелсіздігі үшін соғыс|АҚШ-тың тәуелсіздік соғысы]]нда британдықтарды жеңді. Шешуші жеңіске 1781 жылғы [[Йорктаун қоршауы (1781)|Йорктаун қоршауы]] кезінде қол жеткізілді. [[Париж келісімі (1783)|1783 жылғы Париж бітімі]] бойынша Ұлыбритания Америка Құрама Штаттарының тәуелсіздігін ресми түрде мойындады.<ref name="EiVQB">[[#mays2019|Mays 2019]], p. 8</ref><ref name="9w1sv">[[#wallaceray2015|Wallace 2015]], "American Revolution"</ref> == Он үш отардың халқы == {| class="wikitable" style="text-align:center; float:right; clear:right; margin-left:8px; margin-right:0" |+ Он үш британ отарының халқы{{Efn|Халық санына қатысты мәліметтер тарихшылардың бағалауына негізделген. Оларға отарлардың билігіне бағынбаған үндіс тайпалары кірмейді. Алайда отарлық биліктің қол астында өмір сүрген үндістер, сондай-ақ құлдар мен келісімшарт бойынша жұмыс істеген жалдамалы қызметшілер есепке алынған.<ref>{{cite book|chapter=Chapter Z: Colonial and Pre-Federal Statistics (Series Z 1-19: Estimated Population of American Colonies: 1610 to 1780)|last=Sutherland|first=Stella H.|title=Bicentennial Edition: Historical Statistics of the United States, Colonial Times to 1970, Part 2|chapter-url=https://www2.census.gov/library/publications/1975/compendia/hist_stats_colonial-1970/hist_stats_colonial-1970p2-chZ.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www2.census.gov/library/publications/1975/compendia/hist_stats_colonial-1970/hist_stats_colonial-1970p2-chZ.pdf |archive-date=October 9, 2022 |url-status=live|page=1168|date=1975|publisher=[[U.S. Census Bureau]]|location=Washington, D.C.}}</ref>}} |- bgcolor="#CCCCCC" ! Жыл ! Болжамды<br />халық саны |- | 1610 || 350 |- | 1620 || 2,302 |- | 1630 || 4,246 |- | 1640 || 25,734 |- | 1650 || 49,368 |- | 1660 || 75,058 |- | 1670 || 111,935 |- | 1680 || 151,507 |- | 1690 || 210,372 |- | 1700 || 250,588 |- | 1710 || 331,711 |- | 1720 || 466,185 |- | 1730 || 629,445 |- | 1740 || 905,563 |- | 1750 || 1,170,760 |- | 1760 || 1,593,625 |- | 1770 || 2,148,076 |- |} XVII ғасырда отарлардағы халық саны ширек миллион адамға дейін өссе, Америкалық революция қарсаңында шамамен 2,5 миллион адамға жетті. Бұл есептерге отарлық билікке бағынбаған үндіс тайпалары кірмейді. Халықтың денсаулық жағдайының жақсы болуы отарлардағы халық санының өсуіне маңызды ықпал етті: «Жастар арасындағы өлім-жітімнің төмен болуы халықтың едәуір бөлігінің ұрпақ өрбіту жасына жетуіне мүмкіндік берді. Отарлардағы халық санының неліктен соншалықты тез өскенін түсіндіруге осы жағдайдың өзі-ақ көмектеседі».<ref>{{Cite book |last=Perkins |first=Edwin J. |url=https://archive.org/details/economyofcolonia0000perk_j4y7 |title=The Economy of Colonial America |year=1988 |isbn=9780231063395 |page=[https://archive.org/details/economyofcolonia0000perk_j4y7/page/7 7] |publisher=Columbia University Press |url-access=registration}}</ref> Халық санының өсуіне денсаулық жағдайынан бөлек, [[Пуритандардың Жаңа Англияға қоныс аударуы (1620–1640)|Ұлы қоныс аудару]] сияқты басқа да көптеген факторлар әсер етті.{{Dubious|дереккөздер бұл тұжырымдарды растамайды|date=August 2019}} 1776 жылға қарай ақ нәсілді халықтың шамамен 85%-ының ата-тегі [[Британ аралдары]]нан (ағылшындар, шотланд-ирландтар, шотландтар және уэльстіктер), 9%-ының ата-тегі [[Неміс текті америкалықтар|немістерден]], 4%-ының ата-тегі [[Нидерланд текті америкалықтар|нидерландтардан]], ал қалған 2%-ының ата-тегі француз гугеноттары мен басқа да азшылық топтардан шыққан. Халықтың 90%-дан астамы егіншілікпен айналысты. Сонымен қатар бірнеше шағын порт қаласы отарлық экономиканы Британ империясының кең ауқымды шаруашылық жүйесімен байланыстырып тұрды. XVIII ғасырдың аяғы мен XIX ғасырдың басында отарлардағы халық саны негізінен туу көрсеткішінің жоғары және өлім-жітім деңгейінің салыстырмалы түрде төмен болуының арқасында жылдам өсуін жалғастырды. 1774–1830 жылдар аралығында [[Америка Құрама Штаттарына иммиграция тарихы|иммиграцияның]] халық санының өсуіне қосқан үлесі мардымсыз болды.<ref>{{Cite journal |last=Smith |first=Daniel Scott |year=1972 |title=The Demographic History of Colonial New England |journal=The Journal of Economic History |volume=32 |issue=1 |pages=165–183 |doi=10.1017/S0022050700075458 |jstor=2117183 |pmid=11632252|s2cid=27931796 }}</ref> АҚШ-тың тарихи халық санағы дерекқорының (USHCDB) мәліметтері бойынша, 1700, 1755 және 1775 жылдары Британ Америкасы отарлары халқының этникалық құрамы төмендегідей болған: {|class="sort wikitable sortable" style="font-size: 90%" |- !colspan=6| 1700, 1755 және 1775 жылдардағы Британ Америкасы отарлары халқының этникалық құрамы<ref name="Boyer et al. p. 99">{{Cite book |last1=Boyer |first1=Paul S. |title=The Enduring Vision: A History of the American People |last2=Clark |first2=Clifford E. |last3=Halttunen |first3=Karen |last4=Kett |first4=Joseph F. |last5=Salisbury |first5=Neal |last6=Sitkoff |first6=Harvard |last7=Woloch |first7=Nancy |year=2013 |isbn=978-1133944522 |edition=8th |page=99|publisher=Cengage Learning }}</ref><ref>{{Cite web |title=Scots to Colonial North Carolina Before 1775 |url=http://www.dalhousielodge.org/Thesis/scotstonc.htm |access-date=March 17, 2015 |website=Dalhousielodge.org |archive-date=February 19, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120219045151/http://www.dalhousielodge.org/Thesis/scotstonc.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=U.S. Federal Census: United States Federal Census : US Federal Census |url=https://www.1930census.com/united_states_federal_census.php |access-date=March 17, 2015 |website=1930census.com}}</ref> |- ! style="background:#efefef" |1700 ! style="background:#efefef" |Үлесі ! style="background:#efefef" |1755 ! style="background:#efefef" |Үлесі ! style="background:#efefef" |1775 ! style="background:#efefef" |Үлесі |- | [[Ағылшын текті америкалықтар|Ағылшындар]] мен [[Уэльс текті америкалықтар|уэльстіктер]] | 80.0% | Ағылшындар мен уэльстіктер | 52.0% | Ағылшындар | 48.7% |- | [[Афроамерикалықтар|Африкалықтар]] | 11.0% | Африкалықтар | 20.0% | Африкалықтар | 20.0% |- | [[Нидерланд текті америкалықтар|Нидерландтар]] | 4.0% | [[Неміс текті америкалықтар|Немістер]] | 7.0% | Шотланд-ирландтар | 7.8% |- | [[Шотланд текті америкалықтар|Шотландтар]] | 3.0% | [[Шотланд-ирланд текті америкалықтар|Шотланд-ирландтар]] | 7.0% | Немістер | 6.9% |- | Басқа еуропалықтар | 2.0% | [[Ирланд текті америкалықтар|Ирландтар]] | 5.0% | Шотландтар | 6.6% |- | colspan="2" rowspan="4" | | Шотландтар | 4.0% | Нидерландтар | 2.7% |- | Нидерландтар | 3.0% | [[Француз текті америкалықтар|Француздар]] | 1.4% |- | Басқа еуропалықтар | 2.0% | [[Швед текті америкалықтар|Шведтер]] | 0.6% |- | colspan="2" | | Басқалар | 5.3% |-class="sortbottom" bgcolor="lightgrey" ! Отарлар ! 100% ! Отарлар | 100% ! Он үш отар | 100% |- |} === Құлдық === {{Толық мақала|Отарлық кезеңдегі АҚШ-тағы құлдық}} [[Құлдық#Мүліктік құлдық|Адамды жеке меншік мүлік ретінде құлдықта ұстау]] Он үш отардың барлығында заңды болды және кеңінен қолданылды.<ref name="Rodriguez2007">[[#jrodriguez2007|Rodriguez, 2007]], p. 88</ref> Көптеген жерлерде құлдар үй қызметшілері немесе ауыл шаруашылығы жұмысшылары ретінде еңбек етті. Құл еңбегі Виргиния мен Мэрилендтегі экспортқа бағытталған темекі плантациялары, сондай-ақ Оңтүстік Каролинадағы күріш пен индиго өсіретін плантациялар үшін маңызды экономикалық рөл атқарды.<ref>{{Cite book |last=Wood |first=Betty |title=Slavery in Colonial America, 1619–1776 |date=2013}}</ref> Шамамен 160 жыл ішінде Он үш отарға 287 мыңға жуық құл әкелінді. Бұл [[Атлант мұхитындағы құл саудасы]] арқылы Африкадан Америка құрлықтарына жеткізілген, болжамды саны 12 миллион адамды құраған құлдардың шамамен 2%-ына тең болды. Олардың басым көпшілігі Кариб теңізі аймағындағы қант өндіретін отарлар мен Бразилияға жөнелтілді. Бұл жерлерде құлдардың өмір сүру ұзақтығы қысқа болғандықтан, олардың қатары үнемі жаңа құлдармен толықтырылып отырды. XVIII ғасырдың ортасына қарай Америка отарларында өмір сүру ұзақтығы әлдеқайда жоғары болды.<ref>{{Cite book |last=Finkelman |first=Paul |url=https://books.google.com/books?id=cCMbE4KKlX4C&pg=RA1-PA156 |title=Encyclopedia of African American History, 1619–1895 |year=2006 |isbn=9780195167771 |pages=2:156|publisher=Oxford University Press, US }}</ref> {|class="wikitable" |+ Отарлық Америкаға әкелінген құлдардың саны<ref>{{Cite book |title=Dictionary of Afro-American Slavery |date=1988 |isbn=9780275957995 |editor-last=Miller |editor-first=John David |page=678 |publisher=Bloomsbury Academic |editor-last2=Smith |editor-first2=Randall M.}}</ref> |- ! 1620–1700 ! 1701–1760 ! 1761–1770 ! 1771–1780 ! Барлығы |- | 21,000 | 189,000 | 63,000 | 15,000 | '''288,000''' |} Туу көрсеткішінің өте жоғары және өлім-жітім деңгейінің төмен болуы нәтижесінде құлдықтағы адамдардың саны жылдам өсіп, [[АҚШ-тағы 1860 жылғы халық санағы|1860 жылғы халық санағы]] кезінде төрт миллионға жуықтады. 1770–1860 жылдар аралығында Солтүстік Америкадағы құлдықтағы халықтың табиғи өсім қарқыны Еуропаның кез келген еліндегі халық өсімінен едәуір жоғары болды және Англиядағы көрсеткіштен екі есеге жуық асып түсті. Тарихшы Уильям М. Вицек құлдарды жеке меншік мүлік ретінде иеленудің құқықтық мәртебесін былай түсіндірген:<ref>William M. Wiecek, "The Statutory Law of Slavery and Race in the Thirteen Mainland Colonies of British America." ''The William and Mary Quarterly'' 34#2 pp. 258–280 [260–264], {{doi|10.2307/1925316}}</ref> <blockquote>Революция қарсаңында құрлықтағы отарлардың әрқайсысында құлдықты реттейтін заңнаманың кем дегенде бастапқы негіздері қалыптасқан еді... Ал олардың тоғызында америкалық құлдықтың төрт негізгі құқықтық сипатын айқындайтын біршама егжей-тегжейлі құлдық кодекстері болды. Біріншіден, заңдар құлдықты өмір бойына созылатын мәртебе ретінде анықтап, оны белгілі бір жылдармен шектелетін жалшылықтан және еркіндіктің өзге де шектелген түрлерінен ажыратты. Екіншіден, құлдық мәртебесі анасы арқылы ұрпаққа берілетін болып белгіленді. Осылайша Америка отарлары адамның құқықтық мәртебесі әкесінің мәртебесіне қарай анықталатын жалпы құқық қағидасын өзгертті... Америкалық құлдықтың заңмен бекітілген үшінші негізгі сипаты нәсілдік тиістілікке негізделуі болды... Құлдықтың отарлық заң шығарушылар үшін төртінші әрі ең күрделі мәселесі құлдың меншік нысаны ретіндегі нақты құқықтық мәртебесі еді... Оңтүстік отарлардың құқықтық жүйелері... құлды «жылжымалы жеке мүлік» ретінде заң жүзінде анықтауды қабылдады.</blockquote> === Әйелдер === Отарларда әйелдер жалпы халықтың аз бөлігін құрады. Олардың тұрмыс-тіршілігі тұрған жері мен әлеуметтік мәртебесіне қарай әртүрлі болды.<ref>{{Cite web |title=Remembering the Ladies |url=https://www.battlefields.org/learn/articles/remembering-ladies |access-date=2026-06-26 |website=American Battlefield Trust |language=en}}</ref> Революцияға дейін барлық отарларды қамтыған бірыңғай халық санағы жүргізілмегендіктен, ерлер мен әйелдердің нақты арақатынасы белгісіз. Дегенмен кейбір отарларда жеке халық санақтары өткізілді.<ref>{{Cite journal |last=Moller |first=Herbert |date=1945 |title=Sex Composition and Correlated Culture Patterns of Colonial America |url=https://www.jstor.org/stable/1923515 |journal=The William and Mary Quarterly |volume=2 |issue=2 |pages=114–153 |doi=10.2307/1923515 |issn=0043-5597|url-access=subscription }}</ref> Некеге тұрмаған әйелдер бойдақ ерлермен бірдей құқықтарға ие болды. Олар мүлік иеленуге, келісімшарттар жасасуға, сотқа талап арыз беруге немесе сотта жауапкер болуға, сондай-ақ өсиет қалдыруға құқылы еді. Жесірлер мен өмір бойы тұрмыс құрмаған әйелдер де осы құқықтарды пайдалана алды. Алайда жалпы құқық жүйесі бойынша әйел тұрмысқа шыққаннан кейін заңдық шешімдер қабылдау үшін күйеуінің рұқсатын алуға міндетті болды.<ref>{{Cite journal |last=Gundersen |first=Joan R. |last2=Gampel |first2=Gwen Victor |date=1982 |title=Married Women's Legal Status in Eighteenth-Century New York and Virginia |url=https://www.jstor.org/stable/1923419 |journal=The William and Mary Quarterly |volume=39 |issue=1 |pages=114–134 |doi=10.2307/1923419 |issn=0043-5597|url-access=subscription }}</ref> Әйелдер мемлекеттік лауазымдарды атқара алмағанымен, Оңтүстік Каролина, Делавэр және Пенсильванияны қоспағанда, кейбір штаттарда олардың заң жүзінде дауыс беру құқығы болды. Алайда бұл құқық іс жүзінде сирек пайдаланылды. Әйелдердің саяси өмірге қатысуының тағы бір жолы саяси ұйымдардың қызметіне араласу болды.<ref>{{Cite journal |last=De Pauw |first=Linda Grant |date=1977 |title=Women and the Law: The Colonial Period |url=https://www.jstor.org/stable/27879045 |journal=Human Rights |volume=6 |issue=2 |pages=107–113 |issn=0046-8185}}</ref> === Аурулар === {{Толық мақала|Отарлық Америкадағы аурулар}} Алғашқы қоныс аударушылар арасында таралған аурулар олардың өміріне елеулі қауіп төндірді. Кейбір аурулар бұрын белгісіз болғандықтан, оларды емдеу әдістері тиімсіз еді. [[Безгек]] көптеген жаңадан келген қоныстанушылардың, әсіресе Оңтүстік отарлардағылардың өліміне себеп болды. Каролинаға жаңадан келген еңбекке қабілетті жас ер адамдардың арасында англикан шіркеуі миссионерлерінің төрттен бірінен астамы қоныс аударғаннан кейінгі алғашқы бес жыл ішінде қайтыс болды.<ref>Bradford J. Wood, "'A Constant Attendance on God's {{Not a typo|Alter}}': Death, Disease, and the Anglican Church in Colonial South Carolina, 1706-1750," ''South Carolina Historical Magazine'' (1999) 100#3 pp. 204-220 [https://www.jstor.org/stable/27570385 in JSTOR]</ref> Нәрестелер мен жас балалар арасындағы өлім-жітім де жоғары болды. Бұған әсіресе [[дифтерия]], [[шешек]], [[сары қызба]] және безгек себеп болды. Науқастардың көпшілігі жергілікті емшілерге жүгініп, халықтық емдеу әдістерін қолданды. Басқалары діни қызметкер әрі дәрігер болған адамдардың, шаштараз-хирургтердің, [[дәріханашы]]лардың, кіндік шешелер мен дін қызметкерлерінің көмегіне сүйенді. Ал кейбіреулері Ұлыбританияда білім алған немесе отарларда тәжірибелі дәрігерлердің шәкірті болып машықтанған дәрігерлерге қаралды. Кең таралған емдеу тәсілдерінің бірі [[Қан алу (медицина)|қан алу]] болды. Алайда медицина қызметкерлерінің микробтар мен [[инфекция]]лар туралы білімі жеткіліксіз болғандықтан, бұл әдіс қарапайым әрі жетілмеген күйде қалды. Мемлекет тарапынан бақылау мен медициналық көмекті реттеу шаралары мардымсыз болды, сондай-ақ қоғамдық денсаулық сақтау мәселелеріне жеткілікті көңіл бөлінбеді. XVIII ғасырда отарлық дәрігерлер Англия мен Шотландиядағы үлгілерге сүйене отырып, қалаларда заманауи медицина әдістерін енгізе бастады. Сонымен қатар вакцинация, патология, анатомия және фармакология салаларында белгілі бір жетістіктерге қол жеткізді.<ref>Richard H. Shryock, "Eighteenth Century Medicine in America," ''Proceedings of the American Antiquarian Society'' (Oct 1949) 59#2 pp 275-292. [https://www.americanantiquarian.org/proceedings/44807198.pdf online]</ref><ref>Richard L. Blanco, ''Physician of the American Revolution: Jonathan Potts'' (Routledge, 2020). </ref><ref>Daniel J. Boorstin, ''The Americans: The Colonial Experience'' (1958) pp. 209–239, 401–405. [https://archive.org/details/americanscolonia0000unse online]</ref> == Дін == Патрисия Бономидің айтуынша, «алғашқы америкалықтар қай аймақта тұрса да, рухани жұтаң ортада емес, дін олардың дүниетанымының маңызды бөлігі болған қоғамда өмір сүрді».<ref>Patricia U. Bonomi, ''Under the cope of heaven: Religion, society, and politics in colonial America'' (Oxford UP, 2003) p. xx.</ref> Он үш отарда [[протестантизм]] басым діни бағыт болды. Мэрилендте католиктердің шағын қауымдары, сондай-ақ [[еврейлер]] мен [[деистер]] болды; көптеген отар тұрғындары ешбір дінді ұстанбады. Оңтүстік отарлардың басым бөлігінде [[Англия шіркеуі]] ресми шіркеу мәртебесіне ие болды. [[Пуритандық қозғалыс]] [[Конгрегационалдық шіркеу|конгрегационалдық]] және [[Унитарлық универсалистік қауымдастық|унитарлық]] бағыттарға бөлінді. Массачусетс пен Коннектикутта бұл діни бағыттар XIX ғасырға дейін ресми мәртебесін сақтады.<ref>{{Cite book |last=Foster |first=Stephen |title=The Long Argument: English Puritanism and the Shaping of New England Culture, 1570–1700 |date=1991 |publisher=UNC Press Books |isbn=9780807845837}}</ref> Іс жүзінде бұл салық түсімдерінің бір бөлігі шіркеу шығындарына бөлінетінін білдірді. Оңтүстіктегі [[Англикандық|англикан]] приходтары жергілікті шіркеу кеңестерінің бақылауында болды және жолдарды жөндеу мен кедейлерге көмек көрсету сияқты қоғамдық міндеттерді атқарды. 1700 жылдан кейін шіркеу кеңестері дін қызметкерлеріне бұрынғыдай үстемдік етпейтін болды.<ref>Joan Rezner, Gundersen, "The Myth of the Independent Virginia Vestry." ''Anglican and Episcopal History'' 44.2 (1975): 133+.</ref><ref>James Bell, ''The Imperial Origins of the King's Church in Early America 1607–1783'' (Springer, 2004).</ref> Британ, неміс, нидерланд және басқа да иммигранттар әртүрлі протестанттық бағыттарды ала келгендіктен, отарлардың діни құрамы алуан түрлі болды. [[Реформаттық дәстүр]] [[Пресвитериандық|пресвитериандық]], [[Конгрегационализм|конгрегационалдық]] және [[Құрлықтық реформаттық шіркеулер|құрлықтық реформаттық]] бағыттардың негізін қалады. Француз [[гугеноттар]]ы өздерінің реформаттық қауымдарын құрды. [[Нидерланд реформаттық шіркеуі]] Нью-Йорк пен Нью-Джерсидегі [[Нидерланд текті америкалықтар|нидерландтар]] арасында ықпалды болды, ал [[Лютерандық|лютерандық]] [[Неміс текті америкалықтар|неміс иммигранттары]] арасында кең таралды. Немістер [[Анабаптизм|анабаптизмнің]] әртүрлі бағыттарын, әсіресе [[Меннониттер|меннониттік]] бағытты да алып келді. [[Реформаттық баптистер|Реформаттық баптист]] уағыздаушы [[Роджер Уильямс]] [[Провиденс плантациялары]]ның негізін қалады. Кейін бұл қоныс [[Род-Айленд және Провиденс плантациялары отары]]ның құрамына енді. Еврейлер негізінен бірнеше порт қаласында шоғырланды. Балтимор әулеті [[Мэриленд]]тің негізін қалап, Англиядан өзге католиктерді де қоныстандырды.<ref>{{Cite journal |last=Rita |first=M. |date=March 1940 |title=Catholicism in Colonial Maryland |journal=Records of the American Catholic Historical Society of Philadelphia |volume=51 |issue=1 |pages=65–83 |jstor=44209361}}</ref> 1775 жылы католиктер халықтың шамамен 1,6%-ын немесе 40 мың адамды құрады. 1701–1775 жылдар аралығында отарларға қоныс аударған 200–250 мың ирландтың 20 мыңға жетпейтіні католик болды. Олардың көпшілігі діни алалау мен кемсітушілік салдарынан өз сенімін жасырды немесе дін ұстанудан бас тартты. 1770–1775 жылдары отарларға келген 45 мыңға жуық ақ нәсілді иммигранттың (7 мың ағылшын, 15 мың шотланд, 13 200 шотланд-ирланд және 5 200 неміс) 3 900-і ирланд католиктері болды.<ref>{{Cite book |last=Butler |first=Jon |title=Becoming America, The Revolution before 1776 |date=2000 |isbn=0-674-00091-9 |page=35|publisher=Harvard University Press }}</ref> Католиктердің көпшілігі ағылшын рекузанттары, немістер, ирландтар немесе қара нәсілділер еді. Олардың жартысы Мэрилендте тұрды, ал Нью-Йорк пен Пенсильванияда да католик қауымдары көп болды. Пресвитериандар негізінен Шотландия мен Ольстерден келген, отарлардың ішкі аудандары мен шекаралық өңірлеріне қоныстануды жөн көрген иммигранттар болды.<ref>{{Cite book |last=Le Beau |first=Bryan F. |title=Jonathan Dickinson and the Formative Years of American Presbyterianism |date=1997 |publisher=University Press of Kentucky |isbn=9780813120263}}</ref> [[Квакерлер]] Пенсильванияда берік орнығып, көптеген жылдар бойы губернаторлық билік пен заң шығарушы органды бақылауында ұстады.<ref>{{Cite book |last=Nash |first=Gary B. |title=Quakers and Politics: Pennsylvania, 1681–1726 |date=1968 |publisher=Princeton University Press |isbn=9780691045887}}</ref> Род-Айлендте де квакерлер көп болды. 1740 жылдардағы [[Бірінші ұлы ояну]] кезінде [[Баптистер]] мен [[Методизм|методистер]] қауымдары жылдам өсті.<ref>{{Cite book |last1=Kidd |first1=Thomas S. |title=Baptists in America: A History |last2=Hankins |first2=Barry |date=2015 |isbn=9780199977536 |chapter=Chapter 1|publisher=Oxford University Press }}</ref> Көптеген діни бағыттар жергілікті үндістер арасында миссионерлік қызмет жүргізуге қолдау көрсетті.<ref>{{Cite book |last=Stevens |first=Laura M. |title=The Poor Indians: British Missionaries, Native Americans, and Colonial Sensibility |date=2004 |publisher=University of Pennsylvania Press |isbn=978-0-8122-0308-0 |location=Philadelphia |oclc=759158222}}</ref> == Білім беру == {{Толық мақала|Он үш отардағы білім беру}} [[Сурет:Colonial Colleges map.svg|thumb|Америкалық революция қарсаңындағы Он үш отардағы жоғары оқу орындарының картасы.]] Солтүстік отарларда жас жігіттердің жоғары білім алу мүмкіндігі болды, ал студенттердің көпшілігі протестанттық дін қызметкері болуға ұмтылды.{{Citation needed|date=May 2021}} Отарлық кезеңде тоғыз жоғары оқу орнына ресми жарғы берілді. [[Отарлық колледждер]] деген жалпы атаумен белгілі бұл оқу орындары: [[Гарвард колледжі|Жаңа колледж (Гарвард)]], [[Уильям және Мэри колледжі]], [[Йель университеті|Йель колледжі (Йель)]], [[Принстон университеті|Нью-Джерси колледжі (Принстон)]], [[Колумбия университеті|Король колледжі (Колумбия)]], [[Пенсильвания университеті|Филадельфия колледжі (Пенсильвания университеті)]], [[Браун университеті|Род-Айленд колледжі (Браун)]], [[Ратгерс колледжі|Королева колледжі (Ратгерс)]] және [[Дартмут колледжі]]. Уильям және Мэри колледжі мен Королева колледжі кейін мемлекеттік жоғары оқу орындарына айналды, ал қалған жеті оқу орны жекеменшік [[Айви Лигасы]]на кіретін сегіз университеттің жетеуін құрайды. Уильям және Мэри колледжін қоспағанда, бұл оқу орындарының барлығы Жаңа Англия мен Орталық отарларда орналасқан еді. Оңтүстік отарларда Еуропада кең таралған түсінікке сәйкес, балаларға білім беру отбасының міндеті деп есептелді. Ауқатты отбасылар Ұлыбританиядан жеке мұғалімдер мен тәрбиешілер жалдады немесе балаларын Англияға оқуға жіберді. XVIII ғасырда отарлардағы университет студенттері де жеке мұғалім ретінде сабақ бере бастады.<ref>{{Cite book |last1=Urban |first1=Wayne J. |title=American Education: A History |last2=Wagoner |first2=Jennings L. Jr |date=2008 |publisher=[[Taylor & Francis]] |isbn=9781135267971 |edition=4th |pages=24–25}}</ref> Жаңа Англиядағы қалалардың көпшілігі ұл балаларға арналған қоғамдық мектептерді қаржыландырды, алайда басқа аймақтарда мұндай мектептер сирек кездесті. Қыздар үйде немесе жергілікті шағын жекеменшік мектептерде білім алды және олардың колледжге түсу мүмкіндігі болмады. Дәрігер немесе заңгер болуға ұмтылғандар әдетте тәжірибелі мамандардың шәкірті болып, кәсіп үйренді. Дегенмен кейбір жас жігіттер Шотландиядағы медициналық оқу орындарына түсті.{{Sfn|Urban|Wagoner|2008|page=11–54}} == Басқару жүйесі == {{Толық мақала|Он үш отардағы отарлық басқару}} 1776 жылы отарлық басқарудың үш түрі болды: провинциялық ([[корольдік отар]]), [[Жеке меншік отар|жеке меншік]] және [[Жарғылық отар|жарғылық]]. Бұл басқару жүйелерінің барлығы британ монархына бағынышты болды, ал отарлардың [[Ұлыбритания парламенті]]нде өкілдері болған жоқ. XVII ғасырдың аяғынан бастап барлық британ отарларының әкімшіліктерін Лондонда орналасқан [[Сауда кеңесі]] қадағалады. Провинциялық отар корольдің қалауымен берілген өкілеттіктер негізінде басқарылды. Губернатор мен оның кеңесін король тағайындады. Губернаторға жалпы атқарушы билік өкілеттіктері берілді және жергілікті сайланбалы жиналысты шақыру құқығы болды. Губернатор кеңесі оған кеңес берумен қатар, заң шығарушы жиналыс жұмыс істеген кезде жоғарғы палата қызметін атқарды. Заң шығарушы жиналыстар провинциядағы меншікті жер иелері мен плантаторлар сайлаған өкілдерден құралды. Губернатордың абсолютті вето қою, сондай-ақ заң шығарушы жиналыстың сессиясын [[Парламент сессиясы|кейінге қалдыру]] немесе оны тарату құқығы болды. Жиналыстың міндеті Ұлыбритания заңдарына қайшы келмейтін жергілікті заңдар мен қаулыларды қабылдау еді. Алайда іс жүзінде бұл талап әрдайым сақтала бермеді, өйткені көптеген провинциялық жиналыстар өз өкілеттіктерін кеңейтіп, губернатор мен король билігін шектеуге ұмтылды. Қабылданған заңдарды Ұлыбританияның Құпия кеңесі немесе Сауда кеңесі тексере алды және олардың заңдарға вето қою құқығы болды. Нью-Гэмпшир, Нью-Йорк, Виргиния, Солтүстік Каролина, Оңтүстік Каролина және Джорджия корольдік отарлар болды. Массачусетс XVII ғасырдың аяғында корольдік отарға айналды. Жеке меншік отарлар корольдік отарларға ұқсас басқарылды, бірақ олардың губернаторларын король емес, отардың лорд-меншік иелері тағайындады. Мұндай отарлар 1660 жылғы [[Англиядағы монархияның қалпына келтірілуі]]нен кейін құрылды және әдетте азаматтық әрі діни бостандықтары кеңірек болды. Пенсильвания (оның құрамына Делавэр де кірді), Нью-Джерси және Мэриленд жеке меншік отарлар болды.<ref>{{Cite book |last=Doyle |first=John Andrew |url=https://books.google.com/books?id=4wYOAAAAIAAJ |title=English Colonies in America |date=1907 |volume=IV. The Middle Colonies}}</ref> Жарғылық басқару жүйелері [[Патенттік грамота|патенттік грамоталар]] негізінде құрылған саяси корпорациялар болды. Бұл құжаттар құқық берілген тұлғаларға жерлерді бақылау және заң шығарушы билікті жүзеге асыру өкілеттіктерін берді. Жарғылар негізгі конституция қызметін атқарып, билікті заң шығарушы, атқарушы және сот тармақтарына бөлді және олардың өкілеттіктерін тиісті лауазымды тұлғаларға жүктеді. Массачусетс, Провиденс плантациясы, Род-Айленд, Уорик және Коннектикут жарғылық отарлар болды. Массачусетстің жарғысы 1684 жылы күшін жойып, оның орнына 1691 жылы жаңа провинциялық жарғы қабылданды.<ref>{{Cite book |last=Kellogg |first=Louise Phelps |url=https://archive.org/details/americancolonia00kellgoog |title=The American colonial charter |date=1904|publisher=Govt. print. off. }}</ref> [[Провиденс плантациялары]] [[Аквиднек аралы|Род-Айленд]] пен [[Уорик (Род-Айленд)|Уорик]] қоныстарымен бірігіп, [[Род-Айленд және Провиденс плантациялары отары]]н құрды. Бұл отар да 1636 жылы жарғылық отарға айналды. === Ұлыбританияның рөлі === 1680 жылдан кейін Лондондағы империялық үкімет халқының саны мен байлығы қарқынды өсіп келе жатқан отарлардың істеріне барған сайын көбірек көңіл бөле бастады. 1680 жылы тек Виргиния ғана корольдік отар болса, 1720 жылға қарай отарлардың жартысы король тағайындаған губернаторлардың билігіне өтті. Бұл губернаторлар Лондондағы үкіметпен тығыз байланысы бар тағайындалған лауазымды тұлғалар еді. 1880 жылдарға дейінгі тарихшылар америкалық ұлтшылдыққа баса назар аударды. Алайда одан кейінгі тарихи зерттеулерге [[Херберт Л. Осгуд]], [[Джордж Луис Бир]], [[Чарльз Маклин Эндрюс]] және [[Лоуренс Х. Гипсон]] бастаған «империялық мектеп» елеулі ықпал етті. Бұл көзқарас 1940 жылдарға дейін отарлық кезең тарихнамасында үстемдік етті. Оның өкілдері Лондонның барлық отарларға көңіл бөлуінің маңызын атап көрсетіп, оны жиі оң бағалады. Бұл көзқарас бойынша, 1770 жылдарға дейін қандай да бір отардың көтеріліске шығуы немесе тәуелсіздікке ұмтылуы мүмкін деген қауіп болмаған.<ref>{{Cite journal |last=Savelle |first=Max |year=1949 |title=The Imperial School of American Colonial Historians |url=https://scholarworks.iu.edu/journals/index.php/imh/article/view/7801/9315 |journal=Indiana Magazine of History |volume=45 |issue=2 |pages=123–134 |jstor=27787750}}</ref> === Саяси мәдениет === Қоныстанушылар Америка отарларына демократиялық жүйе құру мақсатымен келген жоқ. Алайда олар қысқа уақыт ішінде сайлау құқығына ие халықтың кең тобын қалыптастырды. Еуропадағыдай, Он үш отарда билігі мұрагерлікпен берілетін ақсүйектер болған жоқ. Англия мен Нью-Йорк штатының солтүстігіндегі нидерланд қоныстарындағыдай, барлық ауыл шаруашылығы жерлерін иеленіп, оларды жалға алушыларға беретін ауқатты жер иеленуші шонжарлар да болмады. Оның орнына жергілікті басқару жүйесі қалыптасып, билікті әділ сайлауда сайланған ер адамдар жүзеге асырды. Отарларда сайлауға қатысу мүмкіндігі Ұлыбританияға немесе сол кезеңдегі кез келген басқа елге қарағанда халықтың әлдеқайда кең тобына берілді. Кез келген мүлік иесі заң шығарушы органның төменгі палатасының мүшелерін сайлауға құқылы болды. Губернаторлар Лондонда тағайындалғанымен, Коннектикут пен Род-Айлендте оларды отар тұрғындары сайлады.<ref name="Robert">{{Cite book |last=Dinkin |first=Robert J. |url=https://books.google.com/books?id=H3uGAAAAMAAJ |title=Voting in Provincial America: A Study of Elections in the Thirteen Colonies, 1689–1776 |date=1977 |publisher=Greenwood Press |isbn=0-8371-9543-8 |location=Westport, CN |page=45 |oclc=3186037}}</ref> Әйелдер, балалар, келісімшарт бойынша жұмыс істейтін қызметшілер мен құлдар отбасы басшысының мүдделеріне бағынышты саналып, дауыс беру немесе саяси мәселелер бойынша өз пікірін білдіру құқығына ие болмады. Үндістер мен еркіндік алған қара нәсілділер саяси жүйеден шеттетіліп, әдетте дауыс бере алмады. Сайлаушылардың қоғамда белгілі бір «мүддесі» болуы талап етілді. Оңтүстік Каролинаның заң шығарушы жиналысы 1716 жылы атап өткендей, «провинцияда белгілі бір мүддесі бар адамдар ғана Қауымдар жиналысы палатасының мүшелерін сайлау құқығына ие болуы қажет әрі орынды».<ref>{{Cite book |title=The Statutes at Large of South Carolina: Acts, 1685–1716 |date=1837 |editor-last=Cooper |editor-first=Thomas |page=688 |editor-last2=McCord |editor-first2=David James}}</ref> Мұндай «мүдденің» бар екенін анықтайтын негізгі құқықтық өлшем жылжымайтын мүлікке иелік ету болды. Ұлыбританияда әрбір 20 ер адамның 19-ы саяси тұрғыдан өз жер иелеріне тәуелді еді. Лондон отарларда да осы талаптың сақталуын талап етіп, губернаторларға жерді жеке меншігінде иеленбейтін ер адамдарды сайлауға қатыстырмауды тапсырды. Алайда көптеген аймақтарда құнарлы ауыл шаруашылығы жерлері арзан әрі кеңінен таралған болатын. Соның нәтижесінде ер адамдардың 50–80%-ы дауыс беру құқығына ие болды.<ref>{{Cite book |last=Keyssar |first=Alexander |url=https://www.nypl.org/sites/default/files/keyssar_-_part_1.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20221009000000/https://www.nypl.org/sites/default/files/keyssar_-_part_1.pdf|archive-date=October 9, 2022 |url-status=live |title=The Right to Vote |date=2000 |publisher=Basic Books |isbn=0-465-02968-X |location= York |pages=5–8 |access-date=May 3, 2022}} [https://archive.org/details/righttovote00alex Alt URL]</ref> Тарихшы Дональд Радклиффтің айтуынша:<blockquote>Дауыс беру құқығы ел тәуелсіздік алғанға дейін-ақ, кем дегенде кәмелетке толған ақ нәсілді ер адамдар арасында, ерекше кең таралған еді... Сайлау құқығының ауқымы аймақтарға қарай айтарлықтай ерекшеленді. Әсіресе жер арзан болған жаңадан қоныстанған қауымдарда барлық ақ нәсілді ер адамдардың 70–80%-ы дауыс беру құқығына ие болғаны анық. Алайда кейбір жерлерде... бұл көрсеткіш әлдеқайда төмен болып, 40–50%-ға жуықтады... Жалпы алғанда, сайлау құқығы Англияға қарағанда әлдеқайда кең таралған болатын. Дегенмен революция жақындаған сайын жерге меншік құқығы бар адамдардың үлесі азайып, дауыс беруге құқылы кәмелетке толған ақ нәсілді ер адамдардың үлесі 60%-дан төмендеген болуы ықтимал.<ref>Donald Ratcliffe, "The right to vote and the rise of democracy, 1787—1828." ''Journal of the Early Republic'' 33.2 (2013): 219–254, quoting pp 219–220; [http://jer.pennpress.org/media/26167/sampleArt22.pdf online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230602005114/https://jer.pennpress.org/media/26167/sampleArt22.pdf |date=June 2, 2023 }}</ref></blockquote> Отарлардың саяси мәдениетінде беделді адамдарға құрмет көрсетуге ерекше мән берілді. Сондықтан сайлауға көбіне жергілікті ықпалды тұлғалар түсіп, солар сайланатын. Алайда кейде олар өзара бәсекеге түсіп, дауыс жинау үшін қарапайым халықтың қолдауына жүгінуге мәжбүр болды. Саяси партиялар болған жоқ, ал заң шығарушы органға сайлануға ұмтылғандар туыстары, достары мен көршілерінен уақытша одақтар құрды. Сайлау күні ауылдық жерлердегі ер адамдардың барлығы округ орталығына немесе қала орталығына жиналып, көңіл көтерді, саяси мәселелерді талқылады, беделді адамдармен қол алысты, ескі достарымен кездесті және үміткерлердің сөздерін тыңдады. Мұның бәрі ішімдік ішумен, тамақтанумен, қонақ етумен және құмар ойындармен қатар жүрді. Сайлаушылар өз таңдауын сайлау хатшысына дауыстап айтып білдірді, ал жақтастары оны қошеметпен немесе наразылық айқайымен қарсы алды. Виргинияда сайлауға түскен [[Джордж Вашингтон]] өз жақтастарын қонақ етуге 39 фунт стерлинг жұмсады. Үміткерлер «плантаторларды бумбоға» (ром қосылған алкогольді сусынға) тойдыру қажет екенін жақсы білді. Сайлау барлық ер адамдар бір күнге тең саналатын, ал дәстүрлі шектеулер уақытша әлсірейтін мерекелік думанға айналды.<ref>{{Cite book |last=Tully |first=Alan |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9780470998496 |title=A Companion to Colonial America |date=2003 |publisher=Blackwell |isbn=0-631-21011-3 |editor-last=Vickers |editor-first=Daniel |location=Malden, MA |page=300 |chapter=Colonial Politics |doi=10.1002/9780470998496.ch12 |oclc=50072292 |access-date=May 3, 2022}}</ref> Дауыс беру ерікті болды және әдетте сайлау құқығына ие ер адамдардың жартысына жуығы сайлау күні дауыс беруге қатысты. Этникалық және діни топтарға негізделген саяси топтар бұрыннан қалыптасқан Пенсильвания мен Нью-Йоркте сайлаушылардың белсенділігі әдетте жоғары болды, өйткені бұл топтар өз жақтастарын сайлауға белсендірек жұмылдырды. Нью-Йорк пен Род-Айлендте отар деңгейінде жылдар бойы сақталған екі қарсылас саяси топтан тұратын жүйелер қалыптасты, алайда олардың ықпалы жергілікті істерге таралмады. Бұл топтар бірнеше көшбасшының жеке беделі мен сан алуан туыстық байланыстарға негізделді, ал саяси бағдарламалар мен идеология олардың қалыптасуында елеулі рөл атқармады. Басқа жерлерде саяси жағдай үнемі өзгеріп отырды және ұзақ уақыт сақталған топтарға немесе маңызды мәселелер жөніндегі елеулі келіспеушіліктерге емес, жеке тұлғалар арасындағы қатынастарға тәуелді болды.<ref name="Robert" /> 1774 жылға дейін отарлар бір-бірінен тәуелсіз болды. Шын мәнінде, олардың барлығы бастапқыда жеке әрі өзіндік ерекшеліктері бар қоныстар немесе плантациялар ретінде құрылған еді. Сонымен қатар [[Бенджамин Франклин]]нің басшылығымен өткен 1754 жылғы [[Олбани конгресі]] арқылы отарлар одағын құру әрекеттері сәтсіз аяқталды. Он үш отардың барлығында [[Ағылшындардың құқықтары]]на негізделген өзін-өзі басқару мен сайлау жүйелері берік қалыптасқан еді. Отар тұрғындары бұл жүйелерді империялық биліктің араласуынан қорғауға бел буды.{{Sfn|Greene|Pole|2003|page=665}} === Экономикалық саясат === Сол кезеңде Британ империясының экономикасы [[Меркантилизм|меркантилистік жүйеге]] негізделді. Бұл жүйе бойынша барлық сауда империяның өз ішінде шоғырланып, басқа империялармен сауда жасауға тыйым салынды. Оның мақсаты Ұлыбританияны, британ көпестерін және үкіметін байыту болды. Лондонда бұл саясаттың отар тұрғындары үшін тиімді-тиімсіз екеніне мән берілмеді, ал америкалықтардың меркантилистік саясатқа наразылығы барған сайын күшейе түсті.<ref>{{Cite book |last=Savelle |first=Max |url=https://books.google.com/books?id=hIgl_HNozQsC&pg=PA204 |title=Seeds of Liberty: The Genesis of the American Mind |date=2005 |publisher=Kessinger Publishing Legacy Reprint |isbn=9781419107078 |location=Whitefish, Montana |pages=204–211 |oclc=309336967 |orig-date=1948}}</ref> Меркантилизм саяси қуат пен жеке байлықты арттыру үшін үкімет пен көпестердің басқа империяларды шеттете отырып, өзара серіктестік орнатуын білдірді. Үкімет экспортты барынша ұлғайтып, елге келетін импортты азайту мақсатында сауда кедергілерін, түрлі ережелер мен отандық өнеркәсіпке берілетін субсидияларды пайдаланып, өз көпестерін қорғады және шетелдік бәсекелестердің нарыққа енуіне тосқауыл қойды. Үкімет контрабандамен күресуге мәжбүр болды, өйткені XVIII ғасырда ол америкалықтардың француздармен, испандармен немесе нидерландтармен сауда жасауға қойылған шектеулерді айналып өтудің кең таралған тәсіліне айналды.<ref>{{Cite book |last=Trevelyan |first=George Otto |url=https://archive.org/details/americanrevolut14trevgoog/page/n13 |title=The American Revolution |date=1899 |volume=1 |page=128 |quote=smuggling american revolution}}</ref> Меркантилизмнің негізгі тәсілі саудада оң сальдо қалыптастырып, алтын мен күмістің Лондонға ағылуын қамтамасыз ету болды. Үкімет баждар мен салықтар арқылы табыстың өз үлесін алды, ал қалған бөлігі британ көпестеріне тиесілі болды. Үкімет өз кірісінің едәуір бөлігін қуатты [[Корольдік әскери-теңіз флотының тарихы#Жауынгерлік күштің кеңеюі, 1642–1689|Корольдік әскери-теңіз флотына]] жұмсады. Бұл флот британ отарларын қорғап қана қоймай, басқа империялардың отарларына қауіп төндіріп, кейде оларды басып алып отырды. Мәселен, 1664 жылы британ әскери-теңіз флоты [[Жаңа Амстердам]]ды (Нью-Йорк) басып алды. Отарлар британ өнеркәсібі үшін тәуелді өткізу нарықтарына айналды, ал негізгі мақсат метрополияны байыту болды.<ref>{{Cite book |last=Nester |first=William R. |title=The Great Frontier War: Britain, France, and the Imperial Struggle for North America, 1607–1755 |date=2000 |publisher=Praeger |page=54}}</ref> Отарларда өндірілген шикізат пен басқа да тауарлар британ кемелерімен метрополияға жеткізіліп, Ұлыбритания оларды Еуропаға сатып, экспорттық саудадан пайда тапты. Дайын өнімдер Ұлыбританияда өндіріліп, отарларда сатылды немесе Ұлыбритания оларды басқа елдерден әкеліп, отарларда бөлшек сауда арқылы өткізіп, метрополияға табыс түсірді. Жаңа Дүниедегі басқа отарлық империялар сияқты, Британ империясында да тауар өндірісі құл еңбегіне тәуелді болды. 1720 жылдардағы Ұлыбританияда атап өтілгендей, «байлығымыздың осыншалықты мол өсуі негізінен біздің отарларымыздағы негрлердің еңбегінің арқасында жүзеге асты».<ref>{{Cite book |last=Gillis |first=John R. |title=The development of European society, 1770–1870 |publisher=University Press of America |year=1983 |isbn=0-8191-2898-8 |location=Washington, D.C. |page=14 |oclc=8928527}}</ref> Ұлыбритания [[Навигациялық актілер]] арқылы америкалықтардың Франция, Испания және Нидерланд империяларымен сауда жасауына тосқауыл қоюға тырысып, меркантилистік саясат жүргізді. Алайда америкалықтар бұл шектеулерді мүмкіндігінше айналып өтуге ұмтылды. Корольдік шенеуніктер контрабандаға қарсы әрекет ретінде қолданылу аясы шектелмеген тінту ордерлерін ([[Көмек көрсету ордерлері]]) пайдаланды. 1761 жылы бостондық заңгер [[Джеймс Отис (кіші)|Джеймс Отис]] мұндай ордерлер отар тұрғындарының [[Ұлыбритания конституциясы|конституциялық құқықтарын]] бұзады деп мәлімдеді. Ол сотта жеңілгенімен, кейін Джон Адамс: «Тәуелсіздік перзенті дәл сол жерде, сол сәтте дүниеге келді», — деп жазды.<ref name="Stephens2006">{{Cite book |last=Stephens |title=Unreasonable Searches and Seizures |date=2006 |page=306}}</ref> Алайда отар тұрғындары Ұлыбританияның өздерінің сыртқы саудасын реттеуіне қарсы емес екенін, тек отарлардың ішкі істеріне ықпал ететін заңдарға ғана қарсылық білдіретінін ерекше атап көрсетуге тырысты. ==== Көлік қатынасы ==== Отарларда жол желісі болғанымен, жүк пен жолаушы тасымалы негізінен су жолдары арқылы жүзеге асырылды. Су көлігінің кеңінен пайдаланылуы нәтижесінде, әсіресе Жаңа Англияда кеме жасау өнеркәсібі едәуір дамыды. Өзендер де көлік қатынасы үшін пайдаланылды.<ref name=":0">{{Cite book |last=United States National Park Service |url=https://npshistory.com/publications/nhl/theme-studies/travel-communication.pdf |title=The National Survey of Historic Sites and Buildings: Theme XVIII - Travel and Communication |year=1963 |chapter=Travel and Communication in the Colonial Era (1600-1783)}}</ref> Жолдардың көпшілігі Атлант мұхиты жағалауы бойында орналасып, қалаларды өзара байланыстырды. Кейбір отарлар өздерінің жол желілерін салды. 1764 жылға қарай Филадельфия мен Нью-Йорк арасында ат арбамен жолаушы тасымалдайтын тұрақты бағыт жұмыс істеді, ал 1773 жылға қарай мұндай қатынас желісі Провиденс пен Бостонға дейін кеңейді.<ref name=":0" /> == Басқа британ отарлары == {{Толық мақала|Британ Америкасы}} [[Сурет:British Colonies in North America c1750 v2.png|thumb|right|Солтүстік Америкадағы кейбір британ отарлары, шамамен 1750 жыл:<ol><li>[[Ньюфаундленд (арал)|Ньюфаундленд]]</li><li>Жаңа Шотландия</li><li>Он үш отар</li><li>Бермуд аралдары</li><li>[[Багам аралдары]]</li><li>[[Британ Гондурасы]]</li><li>[[Ямайка]]</li><li>[[Британдық Левард аралдары]] және [[Барбадос]]</li></ol>]] «Он үш отар» деген атаумен белгілі болған отарлар тобынан бөлек,<ref>[https://books.google.com/ngrams/graph?content=Thirteen+colonies&year_start=1700&year_end=1800&corpus=26&smoothing=3&direct_url=t1%3B%2CThirteen%20colonies%3B%2Cc0#t1%3B%2CThirteen%20colonies%3B%2Cc0 Recorded usage of the term, 1700-1800] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221206054454/https://books.google.com/ngrams/graph?content=Thirteen+colonies&year_start=1700&year_end=1800&corpus=26&smoothing=3&direct_url=t1%3B%2CThirteen%20colonies%3B%2Cc0#t1%3B%2CThirteen%20colonies%3B%2Cc0 |date=December 6, 2022 }}.</ref> XVIII ғасырдың аяғында Ұлыбританияның [[Британ Америкасы|Жаңа Дүниеде]] Он үш отарды қоршап жатқан тағы он шақты отарлық иелігі болды. [[Британдық Вест-Индия]], [[Ньюфаундленд отары|Ньюфаундленд]], [[Квебек провинциясы (1763–1791)|Квебек провинциясы]], [[Жаңа Шотландия]], [[Принц Эдуард аралы]], [[Бермуд аралдары]], сондай-ақ [[Шығыс Флорида|Шығыс]] және [[Батыс Флорида]] бүкіл соғыс бойы Британ тәжіне адал болып қалды (алайда соғыс аяқталар тұста Испания Флориданы қайта иемденіп, 1821 жылы оны Америка Құрама Штаттарына сатты). Басқа отарлардың кейбірі [[Патриоттар (Америкалық революция)|патриоттардың]] күресін белгілі бір дәрежеде қолдағанымен, олардың географиялық оқшаулығы мен британ әскери-теңіз флотының үстемдігі соғысқа пәрменді түрде қатысуына мүмкіндік бермеді.{{Sfn|Greene|Pole|2003}} Британ тәжі бұл аумақтардың бірнешеуін жақында ғана иемденген еді. Сондықтан Он үш отар тап болған көптеген мәселелер оларға, әсіресе Квебек пен Флоридаға, қатысты болмады.<ref>{{Cite book |last=Gipson |first=Lawrence |url=https://books.google.com/books?id=xbwCngEACAAJ |title=The British Empire Before the American Revolution |date=1936|publisher=Caxton Printers }}</ref> == Тарихнама == [[Бірінші Британ империясы]] Ұлыбританиядан көптеген қоныс аударушыларды тартқан Он үш отардың төңірегінде қалыптасты. 1900–1930 жылдар аралығында «империялық мектеп» өкілдері империяның артықшылықтарын оң бағалап, оның экономикалық бірігудегі жетістіктеріне ерекше назар аударды.{{Sfn|Middlekauff|1966|page=23–45}} Империялық мектептің өкілдері арасында [[Херберт Л. Осгуд]], [[Джордж Луис Бир]], [[Чарльз Маклин Эндрюс]] және [[Лоуренс Х. Гипсон]] сияқты тарихшылар болды.<ref>{{Cite journal |last=Shade |first=William G. |date=1969 |title=Lawrence Henry Gipson's Empire: The Critics |url=https://journals.psu.edu/index.php/phj/article/download/23352/23121 |journal=[[Pennsylvania History]] |pages=49–69 |access-date=January 13, 2016 |archive-date=March 28, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190328045055/https://journals.psu.edu/index.php/phj/article/download/23352/23121 |url-status=dead }}</ref> 1783 жылы Ұлыбританияның жеңіліске ұшырауы елдің отарлық саясатын түбегейлі қайта қарауға әкелді. Соның нәтижесінде, Ұлыбритания Канада мен Вест-Индиядағы кейбір аралдарды әлі де бақылауында ұстағанына қарамастан, тарихшылар Бірінші Британ империясының аяқталуы деп атайтын кезең басталды.<ref>{{Cite book |last=Simms |first=Brendan |title=Three victories and a defeat: the rise and fall of the first British Empire |date=2008}}</ref> [[Эшли Джексон (тарихшы)|Эшли Джексон]] былай деп жазады: <blockquote> Бірінші Британ империясы Америка отарларынан айырылу нәтижесінде негізінен күйреді. Одан кейін «шығысқа бетбұрыс» жасалып, Оңтүстік Азиядағы сауда және аумақтық экспансияға негізделген [[Екінші Британ империясы]] құрылды.<ref>{{Cite book |last=Jackson |first=Ashley |url=https://books.google.com/books?id=uPb_dJyR5C4C&pg=PA72 |title=The British Empire: A Very Short Introduction |year=2013 |isbn=9780199605415 |page=72 |publisher=OUP Oxford |author-link=Ashley Jackson (historian)}}</ref> </blockquote> Тарихнамалық зерттеулердің едәуір бөлігі америкалықтардың 1770 жылдары неліктен көтеріліске шыққанына және тәуелсіздікке қалай қол жеткізгеніне арналған. 1960 жылдардан бастап тарихнамадағы негізгі бағыт америкалық ұлттық сананың, ұлтшылдықтың және отарларда қалыптасқан [[АҚШ-тағы республикашылдық|республикалық құндылықтар жүйесінің]] дамуына баса назар аударып, оларды британ басшыларының ақсүйектік көзқарастарына қарсы қойды.<ref>{{Cite journal |last=Tyrrell |first=Ian |year=1999 |title=Making Nations/Making States: American Historians in the Context of Empire |journal=The Journal of American History |volume=86 |issue=3 |pages=1015–1044 |doi=10.2307/2568604 |jstor=2568604}}</ref> Соңғы онжылдықтарда тарихшылар Америкалық революцияны талдау үшін негізінен үш тәсілдің бірін қолданды:<ref>{{Cite book |last=Winks |title=Historiography |volume=5 |issue=95}}</ref> * [[Атлантикалық тарих]] тәсілі Солтүстік Америкадағы оқиғаларды [[Француз революциясы]] мен [[Гаити революциясы]]н қоса алғанда, кеңірек тарихи тұрғыдан қарастырады. Бұл тәсіл Америкалық революция мен Британ империясының тарихнамаларын өзара байланыстыра зерттеуге ұмтылады.<ref>{{Cite journal |last=Cogliano |first=Francis D. |year=2010 |title=Revisiting the American Revolution |journal=History Compass |volume=8 |issue=8 |pages=951–963 |doi=10.1111/j.1478-0542.2010.00705.x}}</ref><ref>{{Cite book |title=Empire and Nation: The American Revolution in the Atlantic World |date=2005 |editor-last=Gould |editor-first=Eliga H. |editor-last2=Onuf |editor-first2=Peter S.}}</ref> * [[Жаңа әлеуметтік тарих]] тәсілі отарлар арасындағы алауыздықты күшейткен мәселелерді анықтау үшін қауымдардың әлеуметтік құрылымын зерттейді. * Идеологиялық тәсіл Он үш отардағы республикашылдыққа баса назар аударады.<ref>Compare: {{Cite book |last1=David Kennedy |url=https://books.google.com/books?id=MJ6aBAAAQBAJ&pg=PA156 |title=American Pageant |last2=Lizabeth Cohen |publisher=Cengage Learning |year=2015 |isbn=9781305537422 |page=156 |quote=[...] the neoprogressives [...] have argued that the varying material circumstances of American participants led them to hold distinctive versions of republicanism, giving the Revolution a less unified and more complex ideological underpinning than the idealistic historians had previously suggested.}}</ref> Республикашылдық идеялары бойынша Құрама Штаттарда монархия, ақсүйектер табы немесе мемлекеттік шіркеу болмауға тиіс еді. Алайда бұл идеялар америкалық заңгерлер мен құқықтанушылар түсінетін, қолдайтын және күнделікті тәжірибесінде қолданатын британдық [[жалпы құқық]] жүйесінің сақталуына мүмкіндік берді. Тарихшылар қалыптасып келе жатқан америкалық заңгерлер қауымының құқықтық әдет-ғұрыптарды іріктеп қайта қарау және соттарға кеңірек таңдау мүмкіндігін беру арқылы британдық жалпы құқық жүйесін республикалық қағидаларға қалай бейімдегенін зерттеді.<ref>{{Cite book |last=Pearson |first=Ellen Holmes |title=Revising Custom, Embracing Choice: Early American Legal Scholars and the Republicanization of the Common Law |date=2005 |work=Empire and Nation: The American Revolution in the Atlantic World |editor-last=Gould |pages=93–113 |editor-last2=Onuf}}</ref><ref>{{Cite book |last=Chroust |first=Anton-Hermann |title=Rise of the Legal Profession in America |date=1965 |volume=2 |author-link=Anton-Hermann Chroust}}</ref> == Тағы қараңыз == * [[АҚШ тәуелсіздігі үшін соғыс]] == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{13 отар}} [[Санат:Он үш отар]] [[Санат:Британ империясында 1732 жылы құрылғандар]] [[Санат:Британ империясында 1776 жылы таратылғандар]] [[Санат:Солтүстік Америкадағы отарлық қоныстар]] [[Санат:АҚШ-тың британдық отарлық кезеңі]] [[Санат:Американы ағылшындардың отарлауы]] [[Санат:Америкадағы бұрынғы британ отарлары мен протектораттары]] [[Санат:Солтүстік Америкадағы бұрынғы отарлар]] [[Санат:АҚШ-тың бұрынғы аймақтары мен аумақтары]] [[Санат:Солтүстік Америкадағы бұрынғы аумақтық құрылымдар]] [[Санат:1776 жылы таратылған мемлекеттер мен аумақтар]] 9ol6at014igc2d4xv14uqjoupm4a81i 102 788541 3683594 3679789 2026-10-19T11:33:44Z Shymcityunilib 186609 /* Тарихы */ 3683594 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''А. Пушкин атындағы қалалық әмбебап кітапханасы''' — [[Шымкент]] қаласындағы көпшілік кітапхана. Толық атауы — «Шымкент қаласының Мәдениет, Тілдерді дамыту және Архивтер басқармасының А. Пушкин атындағы қалалық әмбебап ғылыми кітапханасы» коммуналдық мемлекеттік мекемесі. Қысқартылған атауы — А. Пушкин ат. ҚӘК. {| class="infobox" style="width: 22em; font-size: 90%; text-align: left;" |- ! colspan="2" style="background-color: #eee; text-align: center;" | А. Пушкин атындағы қалалық әмбебап кітапханасы |- | colspan="2" style="text-align: center;" | [[Сурет:Logo A.PUSHKIN.png|220px]]<br/>''Кітапхана логотипі'' |- ! Орналасқан жері | Қазақстан, Шымкент қаласы, Қазыбек би көшесі, 13 «А» |- ! Ашылған уақыты | 1886 жыл |- ! Директоры | Жанысбекова Гүлмира Қалыбайқызы |- ! Сайты | [https://shymcityunilib.kz shymcityunilib.kz] |} == Тарихы == Кітапхана 1886 жылы Шымкент уезі полициясының бастығы, кітап жанашыры Николай Самойловтың бастамасымен ашылды. Ол қала тарихындағы алғашқы ақылы қоғамдық кітапхана болды. Бастапқыда бұрынғы Александровская көшесіндегі, №4 үйде (қазіргі Майлықожа көшесі) екі бөлмелі шағын үйде орналасты. 1891 жылы кітапхана қазіргі филармония орнында болған Әулие Сергий Радонежский шіркеуінің бір бөлмесіне көшірілді. 1899 жылы орыс ақыны [[Александр Сергеевич Пушкин]]нің туғанына 100 жыл толуына орай, Чимкент уезі бастығының орынбасары, өлкетанушы Нил Сергеевич Лыкошиннің ұсынысымен қалалық кітапханаға оның есімі берілді. 1919 жылы 14 сәуірде халық комиссарлары кеңесінің бұйрығымен республикадағы барлық қоғамдық, қалалық және жеке кітапханалар [[Түркістан]] кеңестік республикасының меншігі болып жарияланып, халық ағарту комиссариатының қарамағына берілді. 1920 жылдары мәдени-ағарту жұмыстары «Қызыл отау», клубтар мен оқу бұрыштары арқылы жүргізілді. 1922 жылы 29 қазанда халық ағарту округтік кеңесі Чимкент уезіндегі шағын кітапханаларды бір орталық кітапханаға біріктіру туралы шешім қабылдады. 1926 жылы кітапхана қазіргі «Кеңбаба» саябағының ішінде тұрған Никольский шіркеуінің бір бөлмесіне көшірілді. 1941–1945 жылдары [[Ұлы Отан соғысы]] кезінде кітапхана қазіргі Қазыбек би көшесіндегі №8 мектептің орнында тұрған ғимаратқа көшіріліп, облыстық және қалалық интеллигенцияның бас қосатын орталығына айналды. 1945 жылы КСРО үкіметінің қаулысымен Қазақ КСР Министрлер кеңесі жанында мәдени-ағарту мекемелері ісі жөніндегі комитет құрылды. 1950 жылдары кітапхана кітаптарды насихаттау бойынша белсенді жұмыс жүргізді. 1951 жылдан бастап аудандық кітапханашыларға әдістемелік көмек көрсетіле бастады. 1954 жылы кітапхана жанынан бір жылдық оқу курсы ұйымдастырылды. 1955 жылы кітапхана Пушкин көшесі, №9 мекенжайдағы (қазіргі І. Есенберлин көшесі) партиялық ағарту үйіне орналасты. 1960–1963 жылдары Қазақстандағы кітапхана ісі жүйесі қайта құрылды. 1964 жылы Совет көшесіндегі (қазіргі Қазыбек би көшесі) Сергий Радонежский шіркеуінің артқы жағындағы атқора бұзылып, орнына кітапханаға арналған екі бөлмелі үй салынды. 1965 жылы қалалық Пушкин кітапханасы облыстық кітапхана болып қайта аталды. 1967 жылы өлкелік «Казахстаника» каталогы іске қосылды. 1970 жылы әдебиеттік, пәндік, кеңестік және шетелдік жүйелік каталогтар, мемлекеттік стандарттау картотекаларымен жұмыс жолға қойылды. 1975–1978 жылдары облыста мемлекеттік бұқаралық кітапханалар орталықтандырылды. 1976 жылы қордың көптігіне байланысты кітапхана екі ғимаратқа бөлінді. Бір бөлігі Тәуке хан даңғылы, 2 мекенжайына, екіншісі Ғ. Ілияев пен Б. Момышұлы көшелерінің қиылысындағы ғимаратқа көшірілді. 1980 жылдан бастап кітапхана жұмысын «КСРО-дағы кітапхана туралы Ережеге» сәйкес ұйымдастырды. 1986 жылы атауы А. Пушкин атындағы облыстық әмбебап ғылыми кітапхана болып өзгерді. 1986 жылғы 5 ақпандағы №26 бұйрыққа сәйкес Мәдениет басқармасының облыстық әмбебап ғылыми кітапханасы деп аталды. 1987 жылы «Кітапханалық-библиографиялық жіктеу» (КБЖ) енгізілді. 1990–1993 жылдары кітапхана саласы тоқырауға ұшырады. 1994 жылы кітапхананың бір бөлігі Қазыбек би көшесіндегі орталық саябақ ішінде болған «Мир» кинотеатрының ғимаратына көшіріліп, онда кітап сақтау бөлімі мен оқу залы орналасты. 1995–2005 жылдары өлкетану тақырыбындағы жұмыстар қолға алынды. 1998 жылы кітапхана қызметкерлері Қазақстан Республикасы кітапхана қызметкерлері ассоциациясының құрамына енді. 2000 жылы кітапханаға РАБИС электрондық каталогы орнатылып, электронды библиографиялық мақалалар, жинақтар мен монографиялар картотекасы жүргізіле бастады. 2001 жылы облыс әкімінің шешімімен үш жерге бөлінген бөлімдердің барлығы Тәуке хан даңғылы, 2А мекенжайындағы бір ғимаратқа көшірілді. == Ғимараты == Қазіргі уақытта кітапхана Қазыбек би көшесі, 13 «А» мекенжайында, бұрынғы өлкетану мұражайының ғимаратында орналасқан. == Қоры және қызметі == Кітапхана қорында кітаптар, газеттер, журналдар, ноталық басылымдар, музыка және бейнелеу өнері туралы шығармалар, салалық әдебиеттер, қазақ, орыс және басқа тілдердегі көркем әдебиеттер бар. Кітапхана барлық оқырман санаттарына арналған көпшілік кітапхана болып табылады. Оқырман болу үшін мемлекеттік үлгідегі жеке куәлік қажет. Негізгі қызметтер 2026 жылдың 1 шілдесінен бастап тегін, 24/7 режимінде көрсетіледі.<ref name="24-7-tv">{{Cite web |url=https://www.instagram.com/reel/DeOBr-CBbTw/ |title=Шымкентте тәулік бойы жұмыс істейтін кітапхана бар |publisher=Qazaqstan Ұлттық телеарнасы |date=2026-10-08 |accessdate=2026-10-15}}</ref> Кітапхана қабырғасында байқаулар, турнирлер, кездесулер, кітап көрмелері, тұсаукесерлер өткізіліп тұрады. == Республикалық және халықаралық жобаларға қатысуы == 2025 жылы 17–18 қыркүйекте Шымкент қаласы әкімдігінің және Мәдениет, тілдерді дамыту және архивтер басқармасының қолдауымен, Қазақстан Республикасы Ұлттық кітапханасының ұйымдастыруымен кітапханада «Қазақстандық Кітапханалық Одақ» кеңесінің көшпелі жұмыс отырысы өтті. Отырысқа Шымкент қаласы әкімінің орынбасары, ҚР Ұлттық кітапханасының директоры, республика бойынша облыстық, қалалық, аудандық кітапхана басшылары және зиялы қауым өкілдері қатысты. == Жетістіктері == * 2022 жылы кітапханада көркемсурет галереясы залы ашылды. * 2023 жылы «СӨЗ» халықаралық әдеби фестивалі аясында «Әдебиет әлемді біріктіреді» атты поэзия-проза байқауы басталды.<ref>{{Cite web |url=https://shymkentaqparat.kz/new/adebiet-arqyly-alemdi-zaqyndastyrgan-baiqau |title=Әдебиет арқылы әлемді жақындастырған байқау |author=Бажақай Гүлжауһар Темірханқызы |website=SHYMKENTAQPARAT.KZ |date=2026-04-07 |access-date=2026-10-15 |language=kk}}</ref> * 2023 жылы MEGA-RABIS бағдарламасы орнатылып, қор электрондық каталогқа енгізіле бастады. * 2024 жылы қала әкімі кітапхананың қызмет сапасына оң баға беріп, электрондық жүйені жетілдіруді тапсырды. * 2026 жылы 10 сәуірде «Қазақстандағы Франкофония көктемі» мәдени фестивалі және «Париждегі Нотр-Дам соборын қайта жаңғырту» фотокөрмесі өтті. * 2026 жылы 15 сәуірде [[Әлихан Бөкейхан]]ның 160 жылдығына арналған «Ұлт көсемінің мұрасы – ұрпаққа өнеге» атты өңірлік жыр мүшәйрасы өтті. == Дереккөздер == {{reflist}} [[Санат:Шымкент кітапханалары]] [[Санат:Қазақстан кітапханалары]] [[Санат:1886 жылы құрылғандар]] r9sylfy8ence62ub4b4kbdh0ocuhqxv 3683595 3683594 2026-10-19T11:34:31Z Shymcityunilib 186609 /* Тарихы */ 3683595 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''А. Пушкин атындағы қалалық әмбебап кітапханасы''' — [[Шымкент]] қаласындағы көпшілік кітапхана. Толық атауы — «Шымкент қаласының Мәдениет, Тілдерді дамыту және Архивтер басқармасының А. Пушкин атындағы қалалық әмбебап ғылыми кітапханасы» коммуналдық мемлекеттік мекемесі. Қысқартылған атауы — А. Пушкин ат. ҚӘК. {| class="infobox" style="width: 22em; font-size: 90%; text-align: left;" |- ! colspan="2" style="background-color: #eee; text-align: center;" | А. Пушкин атындағы қалалық әмбебап кітапханасы |- | colspan="2" style="text-align: center;" | [[Сурет:Logo A.PUSHKIN.png|220px]]<br/>''Кітапхана логотипі'' |- ! Орналасқан жері | Қазақстан, Шымкент қаласы, Қазыбек би көшесі, 13 «А» |- ! Ашылған уақыты | 1886 жыл |- ! Директоры | Жанысбекова Гүлмира Қалыбайқызы |- ! Сайты | [https://shymcityunilib.kz shymcityunilib.kz] |} == Тарихы == Кітапхана 1886 жылы Шымкент уезі полициясының бастығы, кітап жанашыры Николай Самойловтың бастамасымен ашылды. Ол қала тарихындағы алғашқы ақылы қоғамдық кітапхана болды. Бастапқыда бұрынғы Александровская көшесіндегі, №4 үйде (қазіргі Майлықожа көшесі) екі бөлмелі шағын үйде орналасты. 1891 жылы кітапхана қазіргі филармония орнында болған Әулие Сергий Радонежский шіркеуінің бір бөлмесіне көшірілді. 1899 жылы орыс ақыны [[Александр Сергеевич Пушкин]]нің туғанына 100 жыл толуына орай, Чимкент уезі бастығының орынбасары, өлкетанушы Нил Сергеевич Лыкошиннің ұсынысымен қалалық кітапханаға оның есімі берілді. 1919 жылы 14 сәуірде халық комиссарлары кеңесінің бұйрығымен республикадағы барлық қоғамдық, қалалық және жеке кітапханалар Түркістан кеңестік республикасының меншігі болып жарияланып, халық ағарту комиссариатының қарамағына берілді. 1920 жылдары мәдени-ағарту жұмыстары «Қызыл отау», клубтар мен оқу бұрыштары арқылы жүргізілді. 1922 жылы 29 қазанда халық ағарту округтік кеңесі Чимкент уезіндегі шағын кітапханаларды бір орталық кітапханаға біріктіру туралы шешім қабылдады. 1926 жылы кітапхана қазіргі «Кеңбаба» саябағының ішінде тұрған Никольский шіркеуінің бір бөлмесіне көшірілді. 1941–1945 жылдары [[Ұлы Отан соғысы]] кезінде кітапхана қазіргі Қазыбек би көшесіндегі №8 мектептің орнында тұрған ғимаратқа көшіріліп, облыстық және қалалық интеллигенцияның бас қосатын орталығына айналды. 1945 жылы КСРО үкіметінің қаулысымен Қазақ КСР Министрлер кеңесі жанында мәдени-ағарту мекемелері ісі жөніндегі комитет құрылды. 1950 жылдары кітапхана кітаптарды насихаттау бойынша белсенді жұмыс жүргізді. 1951 жылдан бастап аудандық кітапханашыларға әдістемелік көмек көрсетіле бастады. 1954 жылы кітапхана жанынан бір жылдық оқу курсы ұйымдастырылды. 1955 жылы кітапхана Пушкин көшесі, №9 мекенжайдағы (қазіргі І. Есенберлин көшесі) партиялық ағарту үйіне орналасты. 1960–1963 жылдары Қазақстандағы кітапхана ісі жүйесі қайта құрылды. 1964 жылы Совет көшесіндегі (қазіргі Қазыбек би көшесі) Сергий Радонежский шіркеуінің артқы жағындағы атқора бұзылып, орнына кітапханаға арналған екі бөлмелі үй салынды. 1965 жылы қалалық Пушкин кітапханасы облыстық кітапхана болып қайта аталды. 1967 жылы өлкелік «Казахстаника» каталогы іске қосылды. 1970 жылы әдебиеттік, пәндік, кеңестік және шетелдік жүйелік каталогтар, мемлекеттік стандарттау картотекаларымен жұмыс жолға қойылды. 1975–1978 жылдары облыста мемлекеттік бұқаралық кітапханалар орталықтандырылды. 1976 жылы қордың көптігіне байланысты кітапхана екі ғимаратқа бөлінді. Бір бөлігі Тәуке хан даңғылы, 2 мекенжайына, екіншісі Ғ. Ілияев пен Б. Момышұлы көшелерінің қиылысындағы ғимаратқа көшірілді. 1980 жылдан бастап кітапхана жұмысын «КСРО-дағы кітапхана туралы Ережеге» сәйкес ұйымдастырды. 1986 жылы атауы А. Пушкин атындағы облыстық әмбебап ғылыми кітапхана болып өзгерді. 1986 жылғы 5 ақпандағы №26 бұйрыққа сәйкес Мәдениет басқармасының облыстық әмбебап ғылыми кітапханасы деп аталды. 1987 жылы «Кітапханалық-библиографиялық жіктеу» (КБЖ) енгізілді. 1990–1993 жылдары кітапхана саласы тоқырауға ұшырады. 1994 жылы кітапхананың бір бөлігі Қазыбек би көшесіндегі орталық саябақ ішінде болған «Мир» кинотеатрының ғимаратына көшіріліп, онда кітап сақтау бөлімі мен оқу залы орналасты. 1995–2005 жылдары өлкетану тақырыбындағы жұмыстар қолға алынды. 1998 жылы кітапхана қызметкерлері Қазақстан Республикасы кітапхана қызметкерлері ассоциациясының құрамына енді. 2000 жылы кітапханаға РАБИС электрондық каталогы орнатылып, электронды библиографиялық мақалалар, жинақтар мен монографиялар картотекасы жүргізіле бастады. 2001 жылы облыс әкімінің шешімімен үш жерге бөлінген бөлімдердің барлығы Тәуке хан даңғылы, 2А мекенжайындағы бір ғимаратқа көшірілді. == Ғимараты == Қазіргі уақытта кітапхана Қазыбек би көшесі, 13 «А» мекенжайында, бұрынғы өлкетану мұражайының ғимаратында орналасқан. == Қоры және қызметі == Кітапхана қорында кітаптар, газеттер, журналдар, ноталық басылымдар, музыка және бейнелеу өнері туралы шығармалар, салалық әдебиеттер, қазақ, орыс және басқа тілдердегі көркем әдебиеттер бар. Кітапхана барлық оқырман санаттарына арналған көпшілік кітапхана болып табылады. Оқырман болу үшін мемлекеттік үлгідегі жеке куәлік қажет. Негізгі қызметтер 2026 жылдың 1 шілдесінен бастап тегін, 24/7 режимінде көрсетіледі.<ref name="24-7-tv">{{Cite web |url=https://www.instagram.com/reel/DeOBr-CBbTw/ |title=Шымкентте тәулік бойы жұмыс істейтін кітапхана бар |publisher=Qazaqstan Ұлттық телеарнасы |date=2026-10-08 |accessdate=2026-10-15}}</ref> Кітапхана қабырғасында байқаулар, турнирлер, кездесулер, кітап көрмелері, тұсаукесерлер өткізіліп тұрады. == Республикалық және халықаралық жобаларға қатысуы == 2025 жылы 17–18 қыркүйекте Шымкент қаласы әкімдігінің және Мәдениет, тілдерді дамыту және архивтер басқармасының қолдауымен, Қазақстан Республикасы Ұлттық кітапханасының ұйымдастыруымен кітапханада «Қазақстандық Кітапханалық Одақ» кеңесінің көшпелі жұмыс отырысы өтті. Отырысқа Шымкент қаласы әкімінің орынбасары, ҚР Ұлттық кітапханасының директоры, республика бойынша облыстық, қалалық, аудандық кітапхана басшылары және зиялы қауым өкілдері қатысты. == Жетістіктері == * 2022 жылы кітапханада көркемсурет галереясы залы ашылды. * 2023 жылы «СӨЗ» халықаралық әдеби фестивалі аясында «Әдебиет әлемді біріктіреді» атты поэзия-проза байқауы басталды.<ref>{{Cite web |url=https://shymkentaqparat.kz/new/adebiet-arqyly-alemdi-zaqyndastyrgan-baiqau |title=Әдебиет арқылы әлемді жақындастырған байқау |author=Бажақай Гүлжауһар Темірханқызы |website=SHYMKENTAQPARAT.KZ |date=2026-04-07 |access-date=2026-10-15 |language=kk}}</ref> * 2023 жылы MEGA-RABIS бағдарламасы орнатылып, қор электрондық каталогқа енгізіле бастады. * 2024 жылы қала әкімі кітапхананың қызмет сапасына оң баға беріп, электрондық жүйені жетілдіруді тапсырды. * 2026 жылы 10 сәуірде «Қазақстандағы Франкофония көктемі» мәдени фестивалі және «Париждегі Нотр-Дам соборын қайта жаңғырту» фотокөрмесі өтті. * 2026 жылы 15 сәуірде [[Әлихан Бөкейхан]]ның 160 жылдығына арналған «Ұлт көсемінің мұрасы – ұрпаққа өнеге» атты өңірлік жыр мүшәйрасы өтті. == Дереккөздер == {{reflist}} [[Санат:Шымкент кітапханалары]] [[Санат:Қазақстан кітапханалары]] [[Санат:1886 жылы құрылғандар]] f56iesky6h9avu2rg3mr6843h8by46a 3683598 3683595 2026-10-19T11:41:55Z Shymcityunilib 186609 /* Тарихы */ 3683598 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''А. Пушкин атындағы қалалық әмбебап кітапханасы''' — [[Шымкент]] қаласындағы көпшілік кітапхана. Толық атауы — «Шымкент қаласының Мәдениет, Тілдерді дамыту және Архивтер басқармасының А. Пушкин атындағы қалалық әмбебап ғылыми кітапханасы» коммуналдық мемлекеттік мекемесі. Қысқартылған атауы — А. Пушкин ат. ҚӘК. {| class="infobox" style="width: 22em; font-size: 90%; text-align: left;" |- ! colspan="2" style="background-color: #eee; text-align: center;" | А. Пушкин атындағы қалалық әмбебап кітапханасы |- | colspan="2" style="text-align: center;" | [[Сурет:Logo A.PUSHKIN.png|220px]]<br/>''Кітапхана логотипі'' |- ! Орналасқан жері | Қазақстан, Шымкент қаласы, Қазыбек би көшесі, 13 «А» |- ! Ашылған уақыты | 1886 жыл |- ! Директоры | Жанысбекова Гүлмира Қалыбайқызы |- ! Сайты | [https://shymcityunilib.kz shymcityunilib.kz] |} == Тарихы == Кітапхана 1886 жылы Шымкент уезі полициясының бастығы, кітап жанашыры Николай Самойловтың бастамасымен ашылды. Ол қала тарихындағы алғашқы ақылы қоғамдық кітапхана болды. Бастапқыда бұрынғы Александровская көшесіндегі, №4 үйде (қазіргі Майлықожа көшесі) екі бөлмелі шағын үйде орналасты. 1891 жылы кітапхана қазіргі филармония орнында болған Әулие Сергий Радонежский шіркеуінің бір бөлмесіне көшірілді. 1899 жылы орыс ақыны [[Александр Сергеевич Пушкин]]нің туғанына 100 жыл толуына орай, Чимкент уезі бастығының орынбасары, өлкетанушы Нил Сергеевич Лыкошиннің ұсынысымен қалалық кітапханаға оның есімі берілді. 1919 жылы 14 сәуірде халық комиссарлары кеңесінің бұйрығымен республикадағы барлық қоғамдық, қалалық және жеке кітапханалар Түркістан кеңестік республикасының меншігі болып жарияланып, халық ағарту комиссариатының қарамағына берілді. 1920 жылдары мәдени-ағарту жұмыстары «Қызыл отау», клубтар мен оқу бұрыштары арқылы жүргізілді. 1922 жылы 29 қазанда халық ағарту округтік кеңесі Чимкент уезіндегі шағын кітапханаларды бір орталық кітапханаға біріктіру туралы шешім қабылдады. 1926 жылы кітапхана қазіргі «Кеңбаба» саябағының ішінде тұрған Никольский шіркеуінің бір бөлмесіне көшірілді. 1941–1945 жылдары [[Ұлы Отан соғысы]] кезінде кітапхана қазіргі Қазыбек би көшесіндегі №8 мектептің орнында тұрған ғимаратқа көшіріліп, облыстық және қалалық интеллигенцияның бас қосатын орталығына айналды. 1945 жылы КСРО үкіметінің қаулысымен Қазақ КСР Министрлер кеңесі жанында мәдени-ағарту мекемелері ісі жөніндегі комитет құрылды. 1950 жылдары кітапхана кітаптарды насихаттау бойынша белсенді жұмыс жүргізді. 1951 жылдан бастап аудандық кітапханашыларға әдістемелік көмек көрсетіле бастады. 1954 жылы кітапхана жанынан бір жылдық оқу курсы ұйымдастырылды. 1955 жылы кітапхана Пушкин көшесі, №9 мекенжайдағы (қазіргі І. Есенберлин көшесі) партиялық ағарту үйіне орналасты. 1960–1963 жылдары Қазақстандағы кітапхана ісі жүйесі қайта құрылды. 1964 жылы Совет көшесіндегі (қазіргі Қазыбек би көшесі) Сергий Радонежский шіркеуінің артқы жағындағы атқора бұзылып, орнына кітапханаға арналған екі бөлмелі үй салынды. 1965 жылы қалалық Пушкин кітапханасы облыстық кітапхана болып қайта аталды. 1967 жылы өлкелік «Казахстаника» каталогы іске қосылды. 1970 жылы әдебиеттік, пәндік, кеңестік және шетелдік жүйелік каталогтар, мемлекеттік стандарттау картотекаларымен жұмыс жолға қойылды. 1975–1978 жылдары облыста мемлекеттік бұқаралық кітапханалар орталықтандырылды. 1976 жылы қордың көптігіне байланысты кітапхана екі ғимаратқа бөлінді. Бір бөлігі [[Тәуке хан]] даңғылы, 2 мекенжайына, екіншісі [[Ғани Ілияев]] пен [[Бауыржан Момышұлы]] көшелерінің қиылысындағы ғимаратқа көшірілді. 1980 жылдан бастап кітапхана жұмысын «КСРО-дағы кітапхана туралы Ережеге» сәйкес ұйымдастырды. 1986 жылы атауы А. Пушкин атындағы облыстық әмбебап ғылыми кітапхана болып өзгерді. 1986 жылғы 5 ақпандағы №26 бұйрыққа сәйкес Мәдениет басқармасының облыстық әмбебап ғылыми кітапханасы деп аталды. 1987 жылы «Кітапханалық-библиографиялық жіктеу» (КБЖ) енгізілді. 1990–1993 жылдары кітапхана саласы тоқырауға ұшырады. 1994 жылы кітапхананың бір бөлігі Қазыбек би көшесіндегі орталық саябақ ішінде болған «Мир» кинотеатрының ғимаратына көшіріліп, онда кітап сақтау бөлімі мен оқу залы орналасты. 1995–2005 жылдары өлкетану тақырыбындағы жұмыстар қолға алынды. 1998 жылы кітапхана қызметкерлері Қазақстан Республикасы кітапхана қызметкерлері ассоциациясының құрамына енді. 2000 жылы кітапханаға РАБИС электрондық каталогы орнатылып, электронды библиографиялық мақалалар, жинақтар мен монографиялар картотекасы жүргізіле бастады. 2001 жылы облыс әкімінің шешімімен үш жерге бөлінген бөлімдердің барлығы Тәуке хан даңғылы, 2А мекенжайындағы бір ғимаратқа көшірілді. == Ғимараты == Қазіргі уақытта кітапхана Қазыбек би көшесі, 13 «А» мекенжайында, бұрынғы өлкетану мұражайының ғимаратында орналасқан. == Қоры және қызметі == Кітапхана қорында кітаптар, газеттер, журналдар, ноталық басылымдар, музыка және бейнелеу өнері туралы шығармалар, салалық әдебиеттер, қазақ, орыс және басқа тілдердегі көркем әдебиеттер бар. Кітапхана барлық оқырман санаттарына арналған көпшілік кітапхана болып табылады. Оқырман болу үшін мемлекеттік үлгідегі жеке куәлік қажет. Негізгі қызметтер 2026 жылдың 1 шілдесінен бастап тегін, 24/7 режимінде көрсетіледі.<ref name="24-7-tv">{{Cite web |url=https://www.instagram.com/reel/DeOBr-CBbTw/ |title=Шымкентте тәулік бойы жұмыс істейтін кітапхана бар |publisher=Qazaqstan Ұлттық телеарнасы |date=2026-10-08 |accessdate=2026-10-15}}</ref> Кітапхана қабырғасында байқаулар, турнирлер, кездесулер, кітап көрмелері, тұсаукесерлер өткізіліп тұрады. == Республикалық және халықаралық жобаларға қатысуы == 2025 жылы 17–18 қыркүйекте Шымкент қаласы әкімдігінің және Мәдениет, тілдерді дамыту және архивтер басқармасының қолдауымен, Қазақстан Республикасы Ұлттық кітапханасының ұйымдастыруымен кітапханада «Қазақстандық Кітапханалық Одақ» кеңесінің көшпелі жұмыс отырысы өтті. Отырысқа Шымкент қаласы әкімінің орынбасары, ҚР Ұлттық кітапханасының директоры, республика бойынша облыстық, қалалық, аудандық кітапхана басшылары және зиялы қауым өкілдері қатысты. == Жетістіктері == * 2022 жылы кітапханада көркемсурет галереясы залы ашылды. * 2023 жылы «СӨЗ» халықаралық әдеби фестивалі аясында «Әдебиет әлемді біріктіреді» атты поэзия-проза байқауы басталды.<ref>{{Cite web |url=https://shymkentaqparat.kz/new/adebiet-arqyly-alemdi-zaqyndastyrgan-baiqau |title=Әдебиет арқылы әлемді жақындастырған байқау |author=Бажақай Гүлжауһар Темірханқызы |website=SHYMKENTAQPARAT.KZ |date=2026-04-07 |access-date=2026-10-15 |language=kk}}</ref> * 2023 жылы MEGA-RABIS бағдарламасы орнатылып, қор электрондық каталогқа енгізіле бастады. * 2024 жылы қала әкімі кітапхананың қызмет сапасына оң баға беріп, электрондық жүйені жетілдіруді тапсырды. * 2026 жылы 10 сәуірде «Қазақстандағы Франкофония көктемі» мәдени фестивалі және «Париждегі Нотр-Дам соборын қайта жаңғырту» фотокөрмесі өтті. * 2026 жылы 15 сәуірде [[Әлихан Бөкейхан]]ның 160 жылдығына арналған «Ұлт көсемінің мұрасы – ұрпаққа өнеге» атты өңірлік жыр мүшәйрасы өтті. == Дереккөздер == {{reflist}} [[Санат:Шымкент кітапханалары]] [[Санат:Қазақстан кітапханалары]] [[Санат:1886 жылы құрылғандар]] 2ea6vuwh1etcy2p45bpvzir5nkrfc5c 3683601 3683598 2026-10-19T11:43:32Z Shymcityunilib 186609 /* Тарихы */ 3683601 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''А. Пушкин атындағы қалалық әмбебап кітапханасы''' — [[Шымкент]] қаласындағы көпшілік кітапхана. Толық атауы — «Шымкент қаласының Мәдениет, Тілдерді дамыту және Архивтер басқармасының А. Пушкин атындағы қалалық әмбебап ғылыми кітапханасы» коммуналдық мемлекеттік мекемесі. Қысқартылған атауы — А. Пушкин ат. ҚӘК. {| class="infobox" style="width: 22em; font-size: 90%; text-align: left;" |- ! colspan="2" style="background-color: #eee; text-align: center;" | А. Пушкин атындағы қалалық әмбебап кітапханасы |- | colspan="2" style="text-align: center;" | [[Сурет:Logo A.PUSHKIN.png|220px]]<br/>''Кітапхана логотипі'' |- ! Орналасқан жері | Қазақстан, Шымкент қаласы, Қазыбек би көшесі, 13 «А» |- ! Ашылған уақыты | 1886 жыл |- ! Директоры | Жанысбекова Гүлмира Қалыбайқызы |- ! Сайты | [https://shymcityunilib.kz shymcityunilib.kz] |} == Тарихы == Кітапхана 1886 жылы Шымкент уезі полициясының бастығы, кітап жанашыры Николай Самойловтың бастамасымен ашылды. Ол қала тарихындағы алғашқы ақылы қоғамдық кітапхана болды. Бастапқыда бұрынғы Александровская көшесіндегі, №4 үйде (қазіргі Майлықожа көшесі) екі бөлмелі шағын үйде орналасты. 1891 жылы кітапхана қазіргі филармония орнында болған Әулие Сергий Радонежский шіркеуінің бір бөлмесіне көшірілді. 1899 жылы орыс ақыны [[Александр Сергеевич Пушкин]]нің туғанына 100 жыл толуына орай, Чимкент уезі бастығының орынбасары, өлкетанушы Нил Сергеевич Лыкошиннің ұсынысымен қалалық кітапханаға оның есімі берілді. 1919 жылы 14 сәуірде халық комиссарлары кеңесінің бұйрығымен республикадағы барлық қоғамдық, қалалық және жеке кітапханалар Түркістан кеңестік республикасының меншігі болып жарияланып, халық ағарту комиссариатының қарамағына берілді. 1920 жылдары мәдени-ағарту жұмыстары «Қызыл отау», клубтар мен оқу бұрыштары арқылы жүргізілді. 1922 жылы 29 қазанда халық ағарту округтік кеңесі Чимкент уезіндегі шағын кітапханаларды бір орталық кітапханаға біріктіру туралы шешім қабылдады. 1926 жылы кітапхана қазіргі «Кеңбаба» саябағының ішінде тұрған Никольский шіркеуінің бір бөлмесіне көшірілді. 1941–1945 жылдары [[Ұлы Отан соғысы]] кезінде кітапхана қазіргі Қазыбек би көшесіндегі №8 мектептің орнында тұрған ғимаратқа көшіріліп, облыстық және қалалық интеллигенцияның бас қосатын орталығына айналды. 1945 жылы КСРО үкіметінің қаулысымен Қазақ КСР Министрлер кеңесі жанында мәдени-ағарту мекемелері ісі жөніндегі комитет құрылды. 1950 жылдары кітапхана кітаптарды насихаттау бойынша белсенді жұмыс жүргізді. 1951 жылдан бастап аудандық кітапханашыларға әдістемелік көмек көрсетіле бастады. 1954 жылы кітапхана жанынан бір жылдық оқу курсы ұйымдастырылды. 1955 жылы кітапхана Пушкин көшесі, №9 мекенжайдағы (қазіргі І. Есенберлин көшесі) партиялық ағарту үйіне орналасты. 1960–1963 жылдары Қазақстандағы кітапхана ісі жүйесі қайта құрылды. 1964 жылы Совет көшесіндегі (қазіргі [[Қазыбек би]] көшесі) Сергий Радонежский шіркеуінің артқы жағындағы атқора бұзылып, орнына кітапханаға арналған екі бөлмелі үй салынды. 1965 жылы қалалық Пушкин кітапханасы облыстық кітапхана болып қайта аталды. 1967 жылы өлкелік «Казахстаника» каталогы іске қосылды. 1970 жылы әдебиеттік, пәндік, кеңестік және шетелдік жүйелік каталогтар, мемлекеттік стандарттау картотекаларымен жұмыс жолға қойылды. 1975–1978 жылдары облыста мемлекеттік бұқаралық кітапханалар орталықтандырылды. 1976 жылы қордың көптігіне байланысты кітапхана екі ғимаратқа бөлінді. Бір бөлігі [[Тәуке хан]] даңғылы, 2 мекенжайына, екіншісі [[Ғани Ілияев]] пен [[Бауыржан Момышұлы]] көшелерінің қиылысындағы ғимаратқа көшірілді. 1980 жылдан бастап кітапхана жұмысын «КСРО-дағы кітапхана туралы Ережеге» сәйкес ұйымдастырды. 1986 жылы атауы А. Пушкин атындағы облыстық әмбебап ғылыми кітапхана болып өзгерді. 1986 жылғы 5 ақпандағы №26 бұйрыққа сәйкес Мәдениет басқармасының облыстық әмбебап ғылыми кітапханасы деп аталды. 1987 жылы «Кітапханалық-библиографиялық жіктеу» (КБЖ) енгізілді. 1990–1993 жылдары кітапхана саласы тоқырауға ұшырады. 1994 жылы кітапхананың бір бөлігі Қазыбек би көшесіндегі орталық саябақ ішінде болған «Мир» кинотеатрының ғимаратына көшіріліп, онда кітап сақтау бөлімі мен оқу залы орналасты. 1995–2005 жылдары өлкетану тақырыбындағы жұмыстар қолға алынды. 1998 жылы кітапхана қызметкерлері Қазақстан Республикасы кітапхана қызметкерлері ассоциациясының құрамына енді. 2000 жылы кітапханаға РАБИС электрондық каталогы орнатылып, электронды библиографиялық мақалалар, жинақтар мен монографиялар картотекасы жүргізіле бастады. 2001 жылы облыс әкімінің шешімімен үш жерге бөлінген бөлімдердің барлығы Тәуке хан даңғылы, 2А мекенжайындағы бір ғимаратқа көшірілді. == Ғимараты == Қазіргі уақытта кітапхана Қазыбек би көшесі, 13 «А» мекенжайында, бұрынғы өлкетану мұражайының ғимаратында орналасқан. == Қоры және қызметі == Кітапхана қорында кітаптар, газеттер, журналдар, ноталық басылымдар, музыка және бейнелеу өнері туралы шығармалар, салалық әдебиеттер, қазақ, орыс және басқа тілдердегі көркем әдебиеттер бар. Кітапхана барлық оқырман санаттарына арналған көпшілік кітапхана болып табылады. Оқырман болу үшін мемлекеттік үлгідегі жеке куәлік қажет. Негізгі қызметтер 2026 жылдың 1 шілдесінен бастап тегін, 24/7 режимінде көрсетіледі.<ref name="24-7-tv">{{Cite web |url=https://www.instagram.com/reel/DeOBr-CBbTw/ |title=Шымкентте тәулік бойы жұмыс істейтін кітапхана бар |publisher=Qazaqstan Ұлттық телеарнасы |date=2026-10-08 |accessdate=2026-10-15}}</ref> Кітапхана қабырғасында байқаулар, турнирлер, кездесулер, кітап көрмелері, тұсаукесерлер өткізіліп тұрады. == Республикалық және халықаралық жобаларға қатысуы == 2025 жылы 17–18 қыркүйекте Шымкент қаласы әкімдігінің және Мәдениет, тілдерді дамыту және архивтер басқармасының қолдауымен, Қазақстан Республикасы Ұлттық кітапханасының ұйымдастыруымен кітапханада «Қазақстандық Кітапханалық Одақ» кеңесінің көшпелі жұмыс отырысы өтті. Отырысқа Шымкент қаласы әкімінің орынбасары, ҚР Ұлттық кітапханасының директоры, республика бойынша облыстық, қалалық, аудандық кітапхана басшылары және зиялы қауым өкілдері қатысты. == Жетістіктері == * 2022 жылы кітапханада көркемсурет галереясы залы ашылды. * 2023 жылы «СӨЗ» халықаралық әдеби фестивалі аясында «Әдебиет әлемді біріктіреді» атты поэзия-проза байқауы басталды.<ref>{{Cite web |url=https://shymkentaqparat.kz/new/adebiet-arqyly-alemdi-zaqyndastyrgan-baiqau |title=Әдебиет арқылы әлемді жақындастырған байқау |author=Бажақай Гүлжауһар Темірханқызы |website=SHYMKENTAQPARAT.KZ |date=2026-04-07 |access-date=2026-10-15 |language=kk}}</ref> * 2023 жылы MEGA-RABIS бағдарламасы орнатылып, қор электрондық каталогқа енгізіле бастады. * 2024 жылы қала әкімі кітапхананың қызмет сапасына оң баға беріп, электрондық жүйені жетілдіруді тапсырды. * 2026 жылы 10 сәуірде «Қазақстандағы Франкофония көктемі» мәдени фестивалі және «Париждегі Нотр-Дам соборын қайта жаңғырту» фотокөрмесі өтті. * 2026 жылы 15 сәуірде [[Әлихан Бөкейхан]]ның 160 жылдығына арналған «Ұлт көсемінің мұрасы – ұрпаққа өнеге» атты өңірлік жыр мүшәйрасы өтті. == Дереккөздер == {{reflist}} [[Санат:Шымкент кітапханалары]] [[Санат:Қазақстан кітапханалары]] [[Санат:1886 жылы құрылғандар]] nvjrknv7ju9w2o29ylnjqzrbq612noc 3683602 3683601 2026-10-19T11:45:54Z Shymcityunilib 186609 /* Тарихы */ 3683602 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''А. Пушкин атындағы қалалық әмбебап кітапханасы''' — [[Шымкент]] қаласындағы көпшілік кітапхана. Толық атауы — «Шымкент қаласының Мәдениет, Тілдерді дамыту және Архивтер басқармасының А. Пушкин атындағы қалалық әмбебап ғылыми кітапханасы» коммуналдық мемлекеттік мекемесі. Қысқартылған атауы — А. Пушкин ат. ҚӘК. {| class="infobox" style="width: 22em; font-size: 90%; text-align: left;" |- ! colspan="2" style="background-color: #eee; text-align: center;" | А. Пушкин атындағы қалалық әмбебап кітапханасы |- | colspan="2" style="text-align: center;" | [[Сурет:Logo A.PUSHKIN.png|220px]]<br/>''Кітапхана логотипі'' |- ! Орналасқан жері | Қазақстан, Шымкент қаласы, Қазыбек би көшесі, 13 «А» |- ! Ашылған уақыты | 1886 жыл |- ! Директоры | Жанысбекова Гүлмира Қалыбайқызы |- ! Сайты | [https://shymcityunilib.kz shymcityunilib.kz] |} == Тарихы == Кітапхана 1886 жылы Шымкент уезі полициясының бастығы, кітап жанашыры Николай Самойловтың бастамасымен ашылды. Ол қала тарихындағы алғашқы ақылы қоғамдық кітапхана болды. Бастапқыда бұрынғы Александровская көшесіндегі, №4 үйде (қазіргі Майлықожа көшесі) екі бөлмелі шағын үйде орналасты. 1891 жылы кітапхана қазіргі филармония орнында болған Әулие Сергий Радонежский шіркеуінің бір бөлмесіне көшірілді. 1899 жылы орыс ақыны [[Александр Сергеевич Пушкин]]нің туғанына 100 жыл толуына орай, Чимкент уезі бастығының орынбасары, өлкетанушы Нил Сергеевич Лыкошиннің ұсынысымен қалалық кітапханаға оның есімі берілді. 1919 жылы 14 сәуірде халық комиссарлары кеңесінің бұйрығымен республикадағы барлық қоғамдық, қалалық және жеке кітапханалар Түркістан кеңестік республикасының меншігі болып жарияланып, халық ағарту комиссариатының қарамағына берілді. 1920 жылдары мәдени-ағарту жұмыстары «Қызыл отау», клубтар мен оқу бұрыштары арқылы жүргізілді. 1922 жылы 29 қазанда халық ағарту округтік кеңесі Чимкент уезіндегі шағын кітапханаларды бір орталық кітапханаға біріктіру туралы шешім қабылдады. 1926 жылы кітапхана қазіргі «Кеңбаба» саябағының ішінде тұрған Никольский шіркеуінің бір бөлмесіне көшірілді. 1941–1945 жылдары [[Ұлы Отан соғысы]] кезінде кітапхана қазіргі Қазыбек би көшесіндегі №8 мектептің орнында тұрған ғимаратқа көшіріліп, облыстық және қалалық интеллигенцияның бас қосатын орталығына айналды. 1945 жылы КСРО үкіметінің қаулысымен Қазақ КСР Министрлер кеңесі жанында мәдени-ағарту мекемелері ісі жөніндегі комитет құрылды. 1950 жылдары кітапхана кітаптарды насихаттау бойынша белсенді жұмыс жүргізді. 1951 жылдан бастап аудандық кітапханашыларға әдістемелік көмек көрсетіле бастады. 1954 жылы кітапхана жанынан бір жылдық оқу курсы ұйымдастырылды. 1955 жылы кітапхана Пушкин көшесі, №9 мекенжайдағы (қазіргі [[Ілияс Есенберлин]] көшесі) партиялық ағарту үйіне орналасты. 1960–1963 жылдары Қазақстандағы кітапхана ісі жүйесі қайта құрылды. 1964 жылы Совет көшесіндегі (қазіргі [[Қазыбек би]] көшесі) Сергий Радонежский шіркеуінің артқы жағындағы атқора бұзылып, орнына кітапханаға арналған екі бөлмелі үй салынды. 1965 жылы қалалық Пушкин кітапханасы облыстық кітапхана болып қайта аталды. 1967 жылы өлкелік «Казахстаника» каталогы іске қосылды. 1970 жылы әдебиеттік, пәндік, кеңестік және шетелдік жүйелік каталогтар, мемлекеттік стандарттау картотекаларымен жұмыс жолға қойылды. 1975–1978 жылдары облыста мемлекеттік бұқаралық кітапханалар орталықтандырылды. 1976 жылы қордың көптігіне байланысты кітапхана екі ғимаратқа бөлінді. Бір бөлігі [[Тәуке хан]] даңғылы, 2 мекенжайына, екіншісі [[Ғани Ілияев]] пен [[Бауыржан Момышұлы]] көшелерінің қиылысындағы ғимаратқа көшірілді. 1980 жылдан бастап кітапхана жұмысын «КСРО-дағы кітапхана туралы Ережеге» сәйкес ұйымдастырды. 1986 жылы атауы А. Пушкин атындағы облыстық әмбебап ғылыми кітапхана болып өзгерді. 1986 жылғы 5 ақпандағы №26 бұйрыққа сәйкес Мәдениет басқармасының облыстық әмбебап ғылыми кітапханасы деп аталды. 1987 жылы «Кітапханалық-библиографиялық жіктеу» (КБЖ) енгізілді. 1990–1993 жылдары кітапхана саласы тоқырауға ұшырады. 1994 жылы кітапхананың бір бөлігі Қазыбек би көшесіндегі орталық саябақ ішінде болған «Мир» кинотеатрының ғимаратына көшіріліп, онда кітап сақтау бөлімі мен оқу залы орналасты. 1995–2005 жылдары өлкетану тақырыбындағы жұмыстар қолға алынды. 1998 жылы кітапхана қызметкерлері Қазақстан Республикасы кітапхана қызметкерлері ассоциациясының құрамына енді. 2000 жылы кітапханаға РАБИС электрондық каталогы орнатылып, электронды библиографиялық мақалалар, жинақтар мен монографиялар картотекасы жүргізіле бастады. 2001 жылы облыс әкімінің шешімімен үш жерге бөлінген бөлімдердің барлығы Тәуке хан даңғылы, 2А мекенжайындағы бір ғимаратқа көшірілді. == Ғимараты == Қазіргі уақытта кітапхана Қазыбек би көшесі, 13 «А» мекенжайында, бұрынғы өлкетану мұражайының ғимаратында орналасқан. == Қоры және қызметі == Кітапхана қорында кітаптар, газеттер, журналдар, ноталық басылымдар, музыка және бейнелеу өнері туралы шығармалар, салалық әдебиеттер, қазақ, орыс және басқа тілдердегі көркем әдебиеттер бар. Кітапхана барлық оқырман санаттарына арналған көпшілік кітапхана болып табылады. Оқырман болу үшін мемлекеттік үлгідегі жеке куәлік қажет. Негізгі қызметтер 2026 жылдың 1 шілдесінен бастап тегін, 24/7 режимінде көрсетіледі.<ref name="24-7-tv">{{Cite web |url=https://www.instagram.com/reel/DeOBr-CBbTw/ |title=Шымкентте тәулік бойы жұмыс істейтін кітапхана бар |publisher=Qazaqstan Ұлттық телеарнасы |date=2026-10-08 |accessdate=2026-10-15}}</ref> Кітапхана қабырғасында байқаулар, турнирлер, кездесулер, кітап көрмелері, тұсаукесерлер өткізіліп тұрады. == Республикалық және халықаралық жобаларға қатысуы == 2025 жылы 17–18 қыркүйекте Шымкент қаласы әкімдігінің және Мәдениет, тілдерді дамыту және архивтер басқармасының қолдауымен, Қазақстан Республикасы Ұлттық кітапханасының ұйымдастыруымен кітапханада «Қазақстандық Кітапханалық Одақ» кеңесінің көшпелі жұмыс отырысы өтті. Отырысқа Шымкент қаласы әкімінің орынбасары, ҚР Ұлттық кітапханасының директоры, республика бойынша облыстық, қалалық, аудандық кітапхана басшылары және зиялы қауым өкілдері қатысты. == Жетістіктері == * 2022 жылы кітапханада көркемсурет галереясы залы ашылды. * 2023 жылы «СӨЗ» халықаралық әдеби фестивалі аясында «Әдебиет әлемді біріктіреді» атты поэзия-проза байқауы басталды.<ref>{{Cite web |url=https://shymkentaqparat.kz/new/adebiet-arqyly-alemdi-zaqyndastyrgan-baiqau |title=Әдебиет арқылы әлемді жақындастырған байқау |author=Бажақай Гүлжауһар Темірханқызы |website=SHYMKENTAQPARAT.KZ |date=2026-04-07 |access-date=2026-10-15 |language=kk}}</ref> * 2023 жылы MEGA-RABIS бағдарламасы орнатылып, қор электрондық каталогқа енгізіле бастады. * 2024 жылы қала әкімі кітапхананың қызмет сапасына оң баға беріп, электрондық жүйені жетілдіруді тапсырды. * 2026 жылы 10 сәуірде «Қазақстандағы Франкофония көктемі» мәдени фестивалі және «Париждегі Нотр-Дам соборын қайта жаңғырту» фотокөрмесі өтті. * 2026 жылы 15 сәуірде [[Әлихан Бөкейхан]]ның 160 жылдығына арналған «Ұлт көсемінің мұрасы – ұрпаққа өнеге» атты өңірлік жыр мүшәйрасы өтті. == Дереккөздер == {{reflist}} [[Санат:Шымкент кітапханалары]] [[Санат:Қазақстан кітапханалары]] [[Санат:1886 жылы құрылғандар]] i5iphvkvvgogaupmicf0ex5jlrkls0l 3683604 3683602 2026-10-19T11:48:19Z Shymcityunilib 186609 /* Тарихы */ 3683604 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''А. Пушкин атындағы қалалық әмбебап кітапханасы''' — [[Шымкент]] қаласындағы көпшілік кітапхана. Толық атауы — «Шымкент қаласының Мәдениет, Тілдерді дамыту және Архивтер басқармасының А. Пушкин атындағы қалалық әмбебап ғылыми кітапханасы» коммуналдық мемлекеттік мекемесі. Қысқартылған атауы — А. Пушкин ат. ҚӘК. {| class="infobox" style="width: 22em; font-size: 90%; text-align: left;" |- ! colspan="2" style="background-color: #eee; text-align: center;" | А. Пушкин атындағы қалалық әмбебап кітапханасы |- | colspan="2" style="text-align: center;" | [[Сурет:Logo A.PUSHKIN.png|220px]]<br/>''Кітапхана логотипі'' |- ! Орналасқан жері | Қазақстан, Шымкент қаласы, Қазыбек би көшесі, 13 «А» |- ! Ашылған уақыты | 1886 жыл |- ! Директоры | Жанысбекова Гүлмира Қалыбайқызы |- ! Сайты | [https://shymcityunilib.kz shymcityunilib.kz] |} == Тарихы == Кітапхана 1886 жылы Шымкент уезі полициясының бастығы, кітап жанашыры Николай Самойловтың бастамасымен ашылды. Ол қала тарихындағы алғашқы ақылы қоғамдық кітапхана болды. Бастапқыда бұрынғы Александровская көшесіндегі, №4 үйде (қазіргі Майлықожа көшесі) екі бөлмелі шағын үйде орналасты. 1891 жылы кітапхана қазіргі филармония орнында болған Әулие Сергий Радонежский шіркеуінің бір бөлмесіне көшірілді. 1899 жылы орыс ақыны [[Александр Сергеевич Пушкин]]нің туғанына 100 жыл толуына орай, Чимкент уезі бастығының орынбасары, өлкетанушы Нил Сергеевич Лыкошиннің ұсынысымен қалалық кітапханаға оның есімі берілді. 1919 жылы 14 сәуірде халық комиссарлары кеңесінің бұйрығымен республикадағы барлық қоғамдық, қалалық және жеке кітапханалар Түркістан кеңестік республикасының меншігі болып жарияланып, халық ағарту комиссариатының қарамағына берілді. 1920 жылдары мәдени-ағарту жұмыстары «Қызыл отау», клубтар мен оқу бұрыштары арқылы жүргізілді. 1922 жылы 29 қазанда халық ағарту округтік кеңесі Чимкент уезіндегі шағын кітапханаларды бір орталық кітапханаға біріктіру туралы шешім қабылдады. 1926 жылы кітапхана қазіргі «Кеңбаба» саябағының ішінде тұрған Никольский шіркеуінің бір бөлмесіне көшірілді. 1941–1945 жылдары [[Ұлы Отан соғысы]] кезінде кітапхана қазіргі Қазыбек би көшесіндегі №8 мектептің орнында тұрған ғимаратқа көшіріліп, облыстық және қалалық интеллигенцияның бас қосатын орталығына айналды. 1945 жылы КСРО үкіметінің қаулысымен Қазақ КСР Министрлер кеңесі жанында мәдени-ағарту мекемелері ісі жөніндегі комитет құрылды. 1950 жылдары кітапхана кітаптарды насихаттау бойынша белсенді жұмыс жүргізді. 1951 жылдан бастап аудандық кітапханашыларға әдістемелік көмек көрсетіле бастады. 1954 жылы кітапхана жанынан бір жылдық оқу курсы ұйымдастырылды. 1955 жылы кітапхана Пушкин көшесі, №9 мекенжайдағы (қазіргі [[Ілияс Есенберлин]] көшесі) партиялық ағарту үйіне орналасты. 1960–1963 жылдары Қазақстандағы кітапхана ісі жүйесі қайта құрылды. 1964 жылы Совет көшесіндегі (қазіргі [[Қазыбек би]] көшесі) Сергий Радонежский шіркеуінің артқы жағындағы атқора бұзылып, орнына кітапханаға арналған екі бөлмелі үй салынды. 1965 жылы қалалық Пушкин кітапханасы облыстық кітапхана болып қайта аталды. 1967 жылы өлкелік «Казахстаника» каталогы іске қосылды. 1970 жылы әдебиеттік, пәндік, кеңестік және шетелдік жүйелік каталогтар, мемлекеттік стандарттау картотекаларымен жұмыс жолға қойылды. 1975–1978 жылдары облыста мемлекеттік бұқаралық кітапханалар орталықтандырылды. 1976 жылы қордың көптігіне байланысты кітапхана екі ғимаратқа бөлінді. Бір бөлігі [[Тәуке хан]] даңғылы, 2 мекенжайына, екіншісі [[Ғани Ілияев]] пен [[Бауыржан Момышұлы]] көшелерінің қиылысындағы ғимаратқа көшірілді. 1980 жылдан бастап кітапхана жұмысын «КСРО-дағы кітапхана туралы Ережеге» сәйкес ұйымдастырды. 1986 жылы атауы А. Пушкин атындағы облыстық әмбебап ғылыми кітапхана болып өзгерді. 1986 жылғы 5 ақпандағы №26 бұйрыққа сәйкес Мәдениет басқармасының облыстық әмбебап ғылыми кітапханасы деп аталды. 1987 жылы «Кітапханалық-библиографиялық жіктеу» (КБЖ) енгізілді. 1990–1993 жылдары кітапхана саласы тоқырауға ұшырады. 1994 жылы кітапхананың бір бөлігі Қазыбек би көшесіндегі орталық саябақ ішінде болған «Мир» кинотеатрының ғимаратына көшіріліп, онда кітап сақтау бөлімі мен оқу залы орналасты. 1995–2005 жылдары өлкетану тақырыбындағы жұмыстар қолға алынды. 1998 жылы кітапхана қызметкерлері [[Қазақстан Республикасы]] кітапхана қызметкерлері ассоциациясының құрамына енді. 2000 жылы кітапханаға РАБИС электрондық каталогы орнатылып, электронды библиографиялық мақалалар, жинақтар мен монографиялар картотекасы жүргізіле бастады. 2001 жылы облыс әкімінің шешімімен үш жерге бөлінген бөлімдердің барлығы Тәуке хан даңғылы, 2А мекенжайындағы бір ғимаратқа көшірілді. == Ғимараты == Қазіргі уақытта кітапхана Қазыбек би көшесі, 13 «А» мекенжайында, бұрынғы өлкетану мұражайының ғимаратында орналасқан. == Қоры және қызметі == Кітапхана қорында кітаптар, газеттер, журналдар, ноталық басылымдар, музыка және бейнелеу өнері туралы шығармалар, салалық әдебиеттер, қазақ, орыс және басқа тілдердегі көркем әдебиеттер бар. Кітапхана барлық оқырман санаттарына арналған көпшілік кітапхана болып табылады. Оқырман болу үшін мемлекеттік үлгідегі жеке куәлік қажет. Негізгі қызметтер 2026 жылдың 1 шілдесінен бастап тегін, 24/7 режимінде көрсетіледі.<ref name="24-7-tv">{{Cite web |url=https://www.instagram.com/reel/DeOBr-CBbTw/ |title=Шымкентте тәулік бойы жұмыс істейтін кітапхана бар |publisher=Qazaqstan Ұлттық телеарнасы |date=2026-10-08 |accessdate=2026-10-15}}</ref> Кітапхана қабырғасында байқаулар, турнирлер, кездесулер, кітап көрмелері, тұсаукесерлер өткізіліп тұрады. == Республикалық және халықаралық жобаларға қатысуы == 2025 жылы 17–18 қыркүйекте Шымкент қаласы әкімдігінің және Мәдениет, тілдерді дамыту және архивтер басқармасының қолдауымен, Қазақстан Республикасы Ұлттық кітапханасының ұйымдастыруымен кітапханада «Қазақстандық Кітапханалық Одақ» кеңесінің көшпелі жұмыс отырысы өтті. Отырысқа Шымкент қаласы әкімінің орынбасары, ҚР Ұлттық кітапханасының директоры, республика бойынша облыстық, қалалық, аудандық кітапхана басшылары және зиялы қауым өкілдері қатысты. == Жетістіктері == * 2022 жылы кітапханада көркемсурет галереясы залы ашылды. * 2023 жылы «СӨЗ» халықаралық әдеби фестивалі аясында «Әдебиет әлемді біріктіреді» атты поэзия-проза байқауы басталды.<ref>{{Cite web |url=https://shymkentaqparat.kz/new/adebiet-arqyly-alemdi-zaqyndastyrgan-baiqau |title=Әдебиет арқылы әлемді жақындастырған байқау |author=Бажақай Гүлжауһар Темірханқызы |website=SHYMKENTAQPARAT.KZ |date=2026-04-07 |access-date=2026-10-15 |language=kk}}</ref> * 2023 жылы MEGA-RABIS бағдарламасы орнатылып, қор электрондық каталогқа енгізіле бастады. * 2024 жылы қала әкімі кітапхананың қызмет сапасына оң баға беріп, электрондық жүйені жетілдіруді тапсырды. * 2026 жылы 10 сәуірде «Қазақстандағы Франкофония көктемі» мәдени фестивалі және «Париждегі Нотр-Дам соборын қайта жаңғырту» фотокөрмесі өтті. * 2026 жылы 15 сәуірде [[Әлихан Бөкейхан]]ның 160 жылдығына арналған «Ұлт көсемінің мұрасы – ұрпаққа өнеге» атты өңірлік жыр мүшәйрасы өтті. == Дереккөздер == {{reflist}} [[Санат:Шымкент кітапханалары]] [[Санат:Қазақстан кітапханалары]] [[Санат:1886 жылы құрылғандар]] 1edgti8912lg8rn2ssoaix4awqxmt11 0 788694 3683285 3682658 2026-10-18T17:15:14Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3683285 wikitext text/x-wiki {{Конференция | Атауы = РСДЖП-ның I съезі | Атауы1 = Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының I съезі | Атауы2 = | Сурет = 1st Congress of the RSDLP.jpg | Ені = 300 | Сурет сипаттамасы = РСДЖП-ның I съезі | Дата = 1898 жылдың 13–15 наурызы | Орын = [[Минск]], [[Ресей империясы]] | Қатысушылар = | Сұрақтар = | Нәтиже = Манифест қабылданды | Сайт = | Дейін = | Кейін = РСДЖП-ның II съезі | Ортаққор = 1st Congress of the Russian Social Democratic Labour Party }} '''[[Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясы|Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының]] I съезі''' 1898 жылдың 1 (13) наурызынан 3 (15) наурызына дейін [[Минск]] қаласында жасырын түрде өтті. Съезге тоғыз делегат қатысты. Съезді шақырудың бастамашысы [[Петр Бернгардович Струве|П. Б. Струве]] болды. Съезде партияның бағдарламасы да, жарғысы да әзірленбеді. Бірнеше аптадан кейін съезге қатысушылардың біреуінен басқасының барлығы тұтқындалды. В. И. Лениннің пікірінше, бұл съезде іс жүзінде әрекет ететін партия құрылмаған еді. Тарихшы Владлен Логинов бұл кезеңді былай сипаттаған: «Бұл әлі де үйірмешілдік кезеңі болатын. Бірінші съезге бір-біріне ықыласы бар бір топ жігіт жиналып, Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясын құруды ұйғарды»<ref>{{Cite web |url=https://scepsis.net/library/id_3948.html |title=Владлен Логинов: «Вокруг Ленина сейчас мало сволочей»… // Владлен Логинов, Сергей Соловьёв, Марианна Арманд<!-- Заголовок добавлен ботом --> |archive-date=2025-06-15 |access-date=2025-03-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250615030631/https://scepsis.net/library/id_3948.html |url-status=live }}</ref> == Cъез шақырылымы == [[Сурет:1-й съезд РСДРП 1898.png|thumb|left|250px|Cъез қатысушылары]] [[Сурет:Belarus 3935 - Where it all started.. (4187993453).jpg|thumb|left|250px|[[РСДЖП I съезінің мұражай-үйі]]]] Алғаш рет әр жерде жеке-жеке әрекет етіп жүрген социал-демократиялық үйірмелердің съезін өткізу идеясы 1896 жылы Петербург социал-демократтары арасында көтерілді. Осы бастамамен «Төртінші парақ тобы» [[Вильнюс|Вильно]], [[Киев]] және Мәскеу ұйымдарымен келіссөздер жүргізіп, болашақ партияның игілігіне өз баспаханасын пайдалануға беруді де ұсынды. Алайда [[Санкт-Петербург|Петербургте]], [[Мәскеу|Мәскеуде]] және Орталық Ресейдің басқа қалаларында социал-демократтардың жаппай тұтқындалуы жалғаса бергендіктен, сол кезде партия съезін дайындау жөніндегі нақты жұмыстарды бастау мүмкін болмады. 1896 жылдың соңында Вильно тобы Петербург және Киев ұйымдарымен съезд шақыру мәселесін талқылай бастады. Осы келіссөздерден кейін шетелде қызмет етіп жүрген Ресей социал-демократтарының одағымен байланыс орнату үшін [[Швейцария|Швейцарияға]] екі делегат жіберілді. Ал 1897 жылдың жазында [[Цюрих|Цюрихте]] социал-демократиялық ұйымдарды біртұтас партияға біріктіру жобасы әзірленді. Съезд шақыру идеясын Киев социал-демократтары да қолдады. Киевтегі «Жұмыс ісі» тобы Петербург, Вильно және Иваново-Вознесенск ұйымдарымен келіссөздер жүргізіп, 1897 жылы Киевте съезд өткізуге әрекет жасады. Алайда белгіленген уақытта Петербург пен Мәскеуден ғана өкілдер келгендіктен, съезді өтпеді деп есептеп, оның орнына шағын құрамдағы жеке кеңес өткізумен шектелу туралы шешім қабылданды. Сонымен қатар съезді дайындау жұмыстарын жандандырып, бүкілресейлік социал-демократиялық «[[Жұмысшы газеті (1897)|Жұмысшы газетін]]» шығаруды жолға қою ұйғарылды. Газеттің алғашқы саны 1897 жылдың тамызында Киевте, ал екінші саны сол жылдың желтоқсанында жарық көрді. Басылым [[Ресей империясы|Ресейдегі]] жұмысшы қозғалысы туралы ақпарат таратып, жергілікті социал-демократиялық үйірмелер мен топтарды біртұтас пролетарлық партияға бірігуге шақырды. Жиналыста съезд шақыру мәселесі талқыланып, оны ұйымдастыру міндеті Киев тобына жүктелді. Киев тобы съезге Петербург одағын («ескілер» фракциясын), Киев және Мәскеу одақтарын, Екатеринослав тобын, Литва социал-демократиялық партиясын және [[Бунд|Бундты]] шақыруды ұсынды. Алайда арада туындаған келіспеушіліктерге байланысты «Жұмысшы ойы» газетін шығаратын петербургтік социал-демократтар, сондай-ақ Иваново-Вознесенск, Одесса және Николаев социал-демократиялық топтарының өкілдері съезге қатысуға жіберілмеді. Бұл ұйымдар әлі де жеткілікті дәрежеде қалыптаспаған әрі астыртын әрекет ету талаптарын толық сақтай алмайды деп есептелді. [[Белосток|Белостоктағы]] «Жұмысшы туы» ұйымына және Польша социалистік партиясына да шақыру жіберілмеді. [[Поляк социалистік партиясы]] қойған талаптар қабылдауға келмейтіндіктен, оны съезге шақырудан бас тартылды. [[Шетелдегі орыс социал-демократтары одағы|Шетелдегі Ресей социал-демократтары одағы]] да съезге шақырылмады, өйткені оның делегаттары да астыртын жұмыс жүргізу талаптарын сақтай алмауы мүмкін деген қауіп болды. Харьков социал-демократиялық тобы партия құруға әлі ерте деп есептеп, съезге қатысудан бас тартты. Ал [[Литва социал-демократиялық партиясы]] бастапқыда съезге өз делегатын жіберуге келіскенімен, кейін шешімін өзгертіп, қатысудан бас тартты. == Cъездің жұмысы == [[Сурет:Делегаты I съезда РСДРП.png|thumb|left|290px|Съез делегаттары (қатар бойынша): <br />(1) С. Радченко, А. Ванновский, П. Тучапский,<br /> (2) Б. Эйдельман, Н. Вигдорчик, К. Петрусевич,<br /> (3) А. Мутник, А. Кремер, Ш. Кац]] Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының I съезі теміржол қызметкері, социал-демократ П. В. Румянцевтің Захарьевская көшесіндегі пәтерінде өтті. [[Ұлы Отан соғысы]] кезінде бұл үйді неміс басқыншылары өртеп жіберген. Кейін ғимарат толық қалпына келтірілді. Қазір мұнда Тәуелсіздік даңғылы, 31А мекенжайында орналасқан Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының I съезінің үй-мұражайы жұмыс істейді. Съез «[[Халық еркі]]» ұйымының қызметімен сабақтастықты көрсету мақсатында 1 наурызда басталып, үш күнге созылды. Оны ұйымдастырушылардың бірі [[Елена Ильинична Гурвич]] болды. Съезге Ресейдегі ірі социал-демократиялық ұйымдардың атынан 9 делегат қатысты. Олар Петербург, Мәскеу, Екатеринослав және Киев қалаларындағы «Күрес одақтарының», сондай-ақ «[[Жұмысшы газеті (1897)|Жұмысшы газеті]]» тобы мен [[Бунд|Бундтың]] өкілдері еді. Жұмысшы табын азат ету жолындағы күрес одақтарынан съезге төрт делегат қатысты: Петербург одағынан — [[Степан Иванович Радченко|Степан Радченко]], Мәскеу одағынан — [[Александр Алексеевич Ванновский|Александр Ванновский]], Киев одағынан — [[Павел Лукич Тучапский|Павел Тучапский]], Екатеринослав одағынан — [[Казимир Адамович Петрусевич|Казимир Петрусевич]]. Бунд атынан Шмуэль Кац, [[Арон Иосифович Кремер|Арон Кремер]] және Абрам Мутник келді. Ал Киевтегі «Жұмысшы газеті» тобының атынан [[Борис Львович Эйдельман|Борис Эйдельман]] мен [[Натан Абрамович Вигдорчик|Натан Вигдорчик]] қатысты. Съез барысында барлығы 6 отырыс өтті. Құпиялылықты сақтау үшін отырыстардың хаттамалары жүргізілмей, тек қабылданған қарарлар ғана жазылып отырды. Съездегі басты мәселе партия құру болды. Съез марксистік жұмысшы партиясын құру туралы жариялап, оған [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясы]] (РСДЖП) деген атау берді. Жаңа партия Ресейдегі барлық ұлттардың пролетариатын біріктіруге тиіс еді. Бірауыздан қабылданған қарарда барлық «Күрес одақтары», «Жұмысшы газеті» тобы мен Бундтың «Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясы» деген атаумен біртұтас ұйымға бірігетіні айтылды. Алғашында партия «Ресей социал-демократиялық партиясы» деп аталды. Съезде бұл атау бес делегаттың қолдауымен, төрт делегаттың қарсылығына қарамастан қабылданды. Кейін Манифестті әзірлеу барысында ОК екі мүшесінің келісімімен партия атауына «жұмысшы» сөзі қосылды. Съез партияның съезге есеп беріп отыратын атқарушы органы ретінде РСДЖП орталық комитетін сайлады. Оның құрамына үш адам кірді: Петербургтегі «[[Жұмысшы табын азат ету жолындағы күрес одағы|Жұмысшы табын азат ету жолындағы күрес одағынан]]» — С. И. Радченко, «Жұмысшы газеті» тобы атынан — Б. Л. Эйдельман, ал [[Бунд]] атынан — А. И. Кремер. Орталық комитетке партияның жүйелі жұмысын қамтамасыз ету, күштер мен қаражатты ұтымды бөлу, бірыңғай талаптарды белгілеу және олардың орындалуын ұйымдастыру міндеттері жүктелді. Сонымен қатар ол жергілікті комитеттерге партиялық әдебиеттерді дайындап, жеткізуге, сондай-ақ бүкіл Ресей үшін ортақ маңызы бар іс-шараларды ұйымдастыруға тиіс болды. Мұндай іс-шараларға 1 мамырды мерекелеу, маңызды оқиғаларға байланысты үнпарақтар шығару, ереуілшілерге көмек көрсету және басқа да шаралар кірді. «Жұмысшы газеті» партияның ресми басылымы болып жарияланды. «[[Шетелдегі орыс социал-демократтары одағы|Шетелдегі орыс социал-демократтарының одағы]]» партияның құрамдас бөлігі әрі оның шетелдегі өкілі деп танылды. Съез Орталық комитет мүшелеріне партияның таяудағы саяси міндеттері баяндалатын «Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының Манифесін» әзірлеуді тапсырды. [[Петр Бернгардович Струве|П. Б. Струве]] жазған Манифесте, атап айтқанда, былай деп көрсетілді: «Еуропаның шығысына қарай жылжыған сайын буржуазия саяси тұрғыдан барған сайын әлсіз, қорқақ әрі пасық бола түседі, ал пролетариаттың мойнына мәдени және саяси міндеттер соғұрлым көбірек жүктеледі». == Cъез манифесті == [[Сурет:Манифест РСДРП в еврейской газете.1898 г..jpg|thumb|right|270px|РСДРП манифесі жебірей тіліндегі газетте. 1898 жыл.]] 1898 жылдың сәуірінде [[Бобруйск]] қаласындағы [[Бунд|Бундтың]] жасырын баспаханасында жеке парақша болып басылып шыққан «Манифест» пен съезд қабылдаған шешімдерді Ресейдің революцияшыл социал-демократтары тарихи маңызы зор құжаттар деп бағалады. Әсіресе, «енді орыс социал-демократиясының жергілікті күштерін, үйірмелері мен ұйымдарын біртұтас “Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясына” біріктіретін кез келді» деген тұжырымға ерекше назар аударылды. Съезден кейін социал-демократиялық ұйымдар мен одақтар [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясы|Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының]] (РСДЖП) комитеттері деп атала бастады. {{cquote |Орыс жұмысшы табына қаншама нәрсе жетіспейді десеңізші! Ол шетелдегі өз жолдастары емін-еркін әрі алаңсыз пайдаланып отырған құқықтардың бәрінен дерлік мақұрым: мемлекетті басқару ісіне қатысу құқығынан, сөз және баспасөз бостандығынан, одақтарға бірігу мен жиналыстар өткізу еркіндігінен. Қысқасы, Батыс Еуропа мен Америка пролетариаты өз жағдайын жақсарту үшін, сонымен қатар түпкілікті азаттыққа жету жолында жеке меншік пен капитализмге қарсы, социализм орнату үшін күресте пайдаланатын барлық құралдар мен мүмкіндіктер орыс жұмысшы табында жоқ. Саяси еркіндік орыс пролетариатына дені сау тыныс алу үшін таза ауа қаншалықты қажет болса, соншалықты қажет. Ол — пролетариаттың еркін дамуының, өз жағдайын жақсарту жолындағы күресте табысқа жетуінің және түпкілікті азаттыққа ұмтылысының негізгі шарты. ''Алайда өзіне қажетті саяси еркіндікті орыс пролетариаты тек өз күшімен ғана жеңіп ала алады.'' ''Еуропаның шығысына қарай барған сайын буржуазия саяси жағынан әлсіреп, қорқақ әрі пасық бола түседі. Ал пролетариаттың мойнына жүктелетін мәдени және саяси міндеттер барған сайын арта береді. Саяси бостандықты жеңіп алу міндеті орыс жұмысшы табының мығым иығына түседі, әрі ол бұл міндетті ақырына дейін орындайды. Бұл — пролетариаттың ұлы тарихи миссиясын жүзеге асыру жолындағы қажетті, бірақ алғашқы ғана қадам. Ал сол миссияның түпкі мәні — адам адамды қанауға жол берілмейтін қоғамдық құрылыс орнату. Орыс пролетариаты самодержавиенің бұғауын үзіп, социализм толық жеңіске жеткенге дейін капитализм мен буржуазияға қарсы күресін бұрынғыдан да зор жігермен жалғастырады.'' ''Орыс жұмысшы қозғалысы мен социал-демократиясының алғашқы қадамдарының бытыраңқы, белгілі бір дәрежеде кездейсоқ сипатта болуы, ортақ бағыт пен нақты жоспардың болмауы заңды еді. Енді орыс социал-демократиясының жергілікті күштерін, үйірмелері мен ұйымдарын біртұтас «Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясына» біріктіретін уақыт жетті. Осы қажеттілікті түсінген «Жұмысшы табын азат ету жолындағы күрес одақтарының», «Жұмысшы газетін» шығаратын топтың және «Ресей мен Польшадағы жалпыеврей жұмысшылар одағының» өкілдері съез өткізіп, онда қабылданған шешімдер төменде келтіріліп отыр.'' ''Жергілікті топтар бір партияға біріге отырып, бұл қадамның қаншалықты маңызды екенін және оның өздеріне жүктейтін жауапкершілігін толық түсінеді. Осы арқылы олар орыс революциялық қозғалысының саналы таптық күрестің жаңа дәуіріне қадам басқанын біржола бекітеді. Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясы қозғалыс ретінде де, социалистік бағыт ұстанған ұйым ретінде де Ресейдегі бұған дейінгі бүкіл революциялық қозғалыстың ісін жалғастырып, оның дәстүрлерін сақтайды. Партияның алдына қойылған ең маңызды әрі кезек күттірмейтін міндет — саяси бостандыққа қол жеткізу. Осы мақсатқа ұмтылған социал-демократия бір кездері «Халық еркі» ұйымының даңқты қайраткерлері айқын белгілеп кеткен жолды жалғастырады. Алайда социал-демократия бұл мақсатқа жету үшін басқа жолдар мен күрес тәсілдерін таңдайды. Өйткені ол ұйымдасқан жұмысшы бұқарасының таптық қозғалысы болуды саналы түрде өзіне мақсат етіп, осы ұстанымынан айнымайды.'' ''Ол «жұмысшы табын азат ету ісін жұмысшы табының өзі ғана жүзеге асыра алады» деген қағидаға нық сеніп, халықаралық социал-демократияның осы басты ұстанымын өз қызметінде әрдайым берік басшылыққа алады.'' ''Орыс социал-демократиясы жасасын! Халықаралық социал-демократия жасасын!'' |author= «Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының манифесінен» үзінді<ref>{{Cite web |url=http://www.agitclub.ru/center/comm/zin/1898pr.htm |title=Первый съезд РСДРП |archive-date=2016-03-06 |access-date=2026-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306042251/http://www.agitclub.ru/center/comm/zin/1898pr.htm |url-status=live }}</ref> |source= }} == Алауыздық == РСДЖП-ның I съезі социал-демократиялық қозғалыстағы идеялық және ұйымдық алауыздықты жоя алмады. Съезде партияның бағдарламасы да, жарғысы да әзірленбеді. Сондай-ақ партия біртұтас орталықтандырылған ұйым ретінде қалыптаса алмады. Съезден кейін көп ұзамай партияның көптеген ұйымдары талқандалып, жағдай одан әрі қиындай түсті. 9 делегаттың сегізі, соның ішінде Орталық комитеттің барлық мүшесі тұтқындалды. Полиция жасырын баспахананы басып алып, басып шығаруға дайын тұрған «Жұмысшы газетінің» № 3 санын да қолға түсірді. Ресей социал-демократиялық қозғалысында «берекесіздік пен тұрақсыздық» кезеңі басталды (В. И. Лениннің толық шығармалар жинағы, 5-басылым, 9-том, 51-бет; 16-том, 100-бет). Революциялық [[Марксизм|марксизм]] қағидаттарына сүйенген партияны құрып, оны нығайтуға, сондай-ақ идеялық және ұйымдық бірлігін қамтамасыз етуге 1899 жылдан 1903 жылға дейінгі бес жылға жуық уақыт қажет болды. 1903 жылдың шілдесінде «[[Искра (газет)|Искра]]» газетінің редакциясы шақырған [[РСДЖП-ның II съезі|РСДЖП-ның екінші съезінде]] революциялық марксистік ұйымдарды біріктіру үдерісі аяқталып, Ресейдің жұмысшы табының партиясы құрылды. == Съезд туралы саяси полицияның мәліметтері == [[Сурет:Доклад С.Зубатова о I съезде РСДРП.1899.jpg|thumb|right|270px|С. В. Зубатовтың съез туралы баяндамасы]] Қорғау бөлімінің агенттері Б. Эйдельманды көптен бері бақылап жүрген. Оның соңынан ерген агенттер Харьковтан Минскіге келген. Минскіде олар өздеріне бұрыннан таныс Тучапский мен Вигдорчикті де көрген. Бұл туралы жеделхат алған іздестіру бөлімінің басшысы [[Сергей Васильевич Зубатов|С. В. Зубатов]] олардың кездесуіне аса мән бермеген. Оның үстіне, бақылаудағы адамдар ол кезде әр жаққа тарап кеткен еді. Соған қарамастан, ол бұл жайында ІІМ департаментінің директоры [[Леонид Александрович Ратаев|Л. А. Ратаевқа]] хабарлаған: <blockquote> Қолда бар құпия мәліметтерге қарағанда, бірнеше жергілікті революциялық ұйымның өкілдері қатысқан съез Минскіде өткен жылдың 1–2 наурызында болған. Съезге қатысушылар бұл ұйымдарды Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясы деген ортақ атаумен біріктіретінін жариялаған. Аталған съезге қатысқандардың қатарында тергеуге тартылған Борух Эйдельман, Абрам Мытникович және Арон Кремер (Ресей мен Польшадағы Жалпыеврей жұмысшылар одағының атынан), Екатеринослав үйірмесінің өкілі Казимир Петрусевич, Киевтегі Жұмысшы табын азат ету жолындағы күрес одағының өкілі Павел Тучапский, Мәскеудегі осындай одақтың өкілі Александр Вановский, Минск социал-демократтарының бір делегаты және тұтқындалмай қалған тағы бір адам болған… </blockquote> Осы жерге берілген ескертпеде былай делінген: «Құпия бақылауда болған ақсүйек Рудольф Иванов Данилович қыркүйекке дейін Петербургте тұрған, кейін Варшаваға кеткені тіркелген». Одан әрі: <blockquote> Съезді ұйымдастыру бастамасы мен оның жұмыс барысына жетекшілік ету, шамасы, оңтүстік Ресейдегі жұмысшы ұйымдарының өкілі Б. Эйдельманға тиесілі болған. Ал бұл іске негізінен Мытникович, Кремер және Румянцев көмектескен болуы ықтимал. </blockquote> Бұл мәліметтен Зубатовтың өзі де съезден бір жылға жуық уақыт өткен соң оның жайында әлі де нақты деректерге ие болмағаны байқалады. <blockquote> Хабарлама мәтіні: № 371 0.0. 30/1 № 259 Аса құпия. Мәскеу қаласындағы қоғамдық қауіпсіздік пен тәртіпті сақтау бөлімінің басшысына. Құрметті Леонид Александрович! Өткен жылдың 29 желтоқсанындағы № 2277 хатыңызға байланысты, қолымдағы толық құпия мәліметтерге сүйене отырып, мынаны хабарлауды жөн көрдім. Бірнеше жергілікті революциялық ұйым өкілдерінің съезі 1898 жылғы 28 ақпаннан 4 наурызға дейін Минск қаласында өткен. Сол съезде бұл ұйымдардың «Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясы» деген ортақ атаумен бірігуі жарияланған. Съезге мемлекеттік қылмыс жасады деген айыппен тергеуге тартылған адамдар қатысқан. Олардың қатарында «Жұмысшы газетін» шығаратын топтың өкілі Борух Эйдельман; «Ресей мен Польшадағы жұмысшылар одағының» өкілдері Абрам Мытникович пен Арон Кремер; Екатеринослав үйірмесінің өкілі Казимир Петрусевич; Киевтегі жұмысшы табын азат ету жолындағы күрес одағының өкілі Павел Тучанский; Мәскеудегі жұмысшы табын азат ету жолындағы күрес одағының өкілі Александр Вановский болған. Бұлардан бөлек, Минск социал-демократтарының бір делегаты және тұтқындалмай қалған тағы бір адам съезге қатысқан. Съезге қатысқан жеті-сегіз адамның жалпы отырыстары 1 және 2 наурыз күндері кешке Захаровская көшесіндегі үйлердің бірінде өткен. Жиналыстар, шамасы, сол жылғы шілдедегі қуғындау шаралары кезінде ұсталған Петр Румянцевтің пәтерінде ұйымдастырылған. Съезде арнайы бағдарлама бойынша алдын ала белгіленген бірқатар мәселе талқыланған. Атап айтқанда, жаңадан құрылған партия Орталық комитетінің құзыреті, жергілікті топтардың қаншалықты дербес болатыны, олардың атауларын біріздендіру және «социалист-революционерлер», «Народное право», Польша социалистік партиясы сияқты ұйымдармен қарым-қатынас мәселелері қаралған. Съездің ең маңызды қаулылары көп ұзамай «Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының манифесі» атты белгілі құжаттың екінші бөлімінде жарияланған. Қолымдағы кейбір мәліметтер съезді өткізу бастамасы мен оны ұйымдастыру жұмысына оңтүстік Ресейдегі жұмысшы ұйымдарының ортақ жетекшісі Борух Эйдельман басшылық еткен деген болжам жасауға негіз береді. Ал оған бұл істе негізінен Мытникович, Кремер және Румянцев көмектескен болуы ықтимал. Сонымен қатар, жоғарыда баяндалған мәліметтердің барлығынан Жандармдар жеке корпусының ротмистрі Ратко да ауызша хабардар екенін мәлімдеймін. Ол өткен жазда Бобруйск пен Минск қалаларында анықталған жасырын баспаханаларға қатысты тергеу жүргізу үшін Мәскеу губерниялық жандарм басқармасына жіберілген. Құрметті мырза, Сізден өзімнің шексіз құрметім мен терең адалдығымды қабыл алуыңызды кішіпейілділікпен өтінемін. Сіздің адал қызметшіңіз, Зубатов № 890 1899 жыл 29 қаңтар, Мәскеу. </blockquote> == Тағы қараңыз == * [[РСДЖП-ның II съезі]] * [[РСДЖП-ның III съезі]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КОКП съездері]] [[Санат:РСДЖП]] [[Санат:Бунд]] avpyqy6wo2uv9lqembjk2xkkfz9ggtn 3683516 3683285 2026-10-19T08:18:48Z Орел Карл 81620 /* Тағы қараңыз */ 3683516 wikitext text/x-wiki {{Конференция | Атауы = РСДЖП-ның I съезі | Атауы1 = Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының I съезі | Атауы2 = | Сурет = 1st Congress of the RSDLP.jpg | Ені = 300 | Сурет сипаттамасы = РСДЖП-ның I съезі | Дата = 1898 жылдың 13–15 наурызы | Орын = [[Минск]], [[Ресей империясы]] | Қатысушылар = | Сұрақтар = | Нәтиже = Манифест қабылданды | Сайт = | Дейін = | Кейін = РСДЖП-ның II съезі | Ортаққор = 1st Congress of the Russian Social Democratic Labour Party }} '''[[Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясы|Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының]] I съезі''' 1898 жылдың 1 (13) наурызынан 3 (15) наурызына дейін [[Минск]] қаласында жасырын түрде өтті. Съезге тоғыз делегат қатысты. Съезді шақырудың бастамашысы [[Петр Бернгардович Струве|П. Б. Струве]] болды. Съезде партияның бағдарламасы да, жарғысы да әзірленбеді. Бірнеше аптадан кейін съезге қатысушылардың біреуінен басқасының барлығы тұтқындалды. В. И. Лениннің пікірінше, бұл съезде іс жүзінде әрекет ететін партия құрылмаған еді. Тарихшы Владлен Логинов бұл кезеңді былай сипаттаған: «Бұл әлі де үйірмешілдік кезеңі болатын. Бірінші съезге бір-біріне ықыласы бар бір топ жігіт жиналып, Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясын құруды ұйғарды»<ref>{{Cite web |url=https://scepsis.net/library/id_3948.html |title=Владлен Логинов: «Вокруг Ленина сейчас мало сволочей»… // Владлен Логинов, Сергей Соловьёв, Марианна Арманд<!-- Заголовок добавлен ботом --> |archive-date=2025-06-15 |access-date=2025-03-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250615030631/https://scepsis.net/library/id_3948.html |url-status=live }}</ref> == Cъез шақырылымы == [[Сурет:1-й съезд РСДРП 1898.png|thumb|left|250px|Cъез қатысушылары]] [[Сурет:Belarus 3935 - Where it all started.. (4187993453).jpg|thumb|left|250px|[[РСДЖП I съезінің мұражай-үйі]]]] Алғаш рет әр жерде жеке-жеке әрекет етіп жүрген социал-демократиялық үйірмелердің съезін өткізу идеясы 1896 жылы Петербург социал-демократтары арасында көтерілді. Осы бастамамен «Төртінші парақ тобы» [[Вильнюс|Вильно]], [[Киев]] және Мәскеу ұйымдарымен келіссөздер жүргізіп, болашақ партияның игілігіне өз баспаханасын пайдалануға беруді де ұсынды. Алайда [[Санкт-Петербург|Петербургте]], [[Мәскеу|Мәскеуде]] және Орталық Ресейдің басқа қалаларында социал-демократтардың жаппай тұтқындалуы жалғаса бергендіктен, сол кезде партия съезін дайындау жөніндегі нақты жұмыстарды бастау мүмкін болмады. 1896 жылдың соңында Вильно тобы Петербург және Киев ұйымдарымен съезд шақыру мәселесін талқылай бастады. Осы келіссөздерден кейін шетелде қызмет етіп жүрген Ресей социал-демократтарының одағымен байланыс орнату үшін [[Швейцария|Швейцарияға]] екі делегат жіберілді. Ал 1897 жылдың жазында [[Цюрих|Цюрихте]] социал-демократиялық ұйымдарды біртұтас партияға біріктіру жобасы әзірленді. Съезд шақыру идеясын Киев социал-демократтары да қолдады. Киевтегі «Жұмыс ісі» тобы Петербург, Вильно және Иваново-Вознесенск ұйымдарымен келіссөздер жүргізіп, 1897 жылы Киевте съезд өткізуге әрекет жасады. Алайда белгіленген уақытта Петербург пен Мәскеуден ғана өкілдер келгендіктен, съезді өтпеді деп есептеп, оның орнына шағын құрамдағы жеке кеңес өткізумен шектелу туралы шешім қабылданды. Сонымен қатар съезді дайындау жұмыстарын жандандырып, бүкілресейлік социал-демократиялық «[[Жұмысшы газеті (1897)|Жұмысшы газетін]]» шығаруды жолға қою ұйғарылды. Газеттің алғашқы саны 1897 жылдың тамызында Киевте, ал екінші саны сол жылдың желтоқсанында жарық көрді. Басылым [[Ресей империясы|Ресейдегі]] жұмысшы қозғалысы туралы ақпарат таратып, жергілікті социал-демократиялық үйірмелер мен топтарды біртұтас пролетарлық партияға бірігуге шақырды. Жиналыста съезд шақыру мәселесі талқыланып, оны ұйымдастыру міндеті Киев тобына жүктелді. Киев тобы съезге Петербург одағын («ескілер» фракциясын), Киев және Мәскеу одақтарын, Екатеринослав тобын, Литва социал-демократиялық партиясын және [[Бунд|Бундты]] шақыруды ұсынды. Алайда арада туындаған келіспеушіліктерге байланысты «Жұмысшы ойы» газетін шығаратын петербургтік социал-демократтар, сондай-ақ Иваново-Вознесенск, Одесса және Николаев социал-демократиялық топтарының өкілдері съезге қатысуға жіберілмеді. Бұл ұйымдар әлі де жеткілікті дәрежеде қалыптаспаған әрі астыртын әрекет ету талаптарын толық сақтай алмайды деп есептелді. [[Белосток|Белостоктағы]] «Жұмысшы туы» ұйымына және Польша социалистік партиясына да шақыру жіберілмеді. [[Поляк социалистік партиясы]] қойған талаптар қабылдауға келмейтіндіктен, оны съезге шақырудан бас тартылды. [[Шетелдегі орыс социал-демократтары одағы|Шетелдегі Ресей социал-демократтары одағы]] да съезге шақырылмады, өйткені оның делегаттары да астыртын жұмыс жүргізу талаптарын сақтай алмауы мүмкін деген қауіп болды. Харьков социал-демократиялық тобы партия құруға әлі ерте деп есептеп, съезге қатысудан бас тартты. Ал [[Литва социал-демократиялық партиясы]] бастапқыда съезге өз делегатын жіберуге келіскенімен, кейін шешімін өзгертіп, қатысудан бас тартты. == Cъездің жұмысы == [[Сурет:Делегаты I съезда РСДРП.png|thumb|left|290px|Съез делегаттары (қатар бойынша): <br />(1) С. Радченко, А. Ванновский, П. Тучапский,<br /> (2) Б. Эйдельман, Н. Вигдорчик, К. Петрусевич,<br /> (3) А. Мутник, А. Кремер, Ш. Кац]] Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының I съезі теміржол қызметкері, социал-демократ П. В. Румянцевтің Захарьевская көшесіндегі пәтерінде өтті. [[Ұлы Отан соғысы]] кезінде бұл үйді неміс басқыншылары өртеп жіберген. Кейін ғимарат толық қалпына келтірілді. Қазір мұнда Тәуелсіздік даңғылы, 31А мекенжайында орналасқан Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының I съезінің үй-мұражайы жұмыс істейді. Съез «[[Халық еркі]]» ұйымының қызметімен сабақтастықты көрсету мақсатында 1 наурызда басталып, үш күнге созылды. Оны ұйымдастырушылардың бірі [[Елена Ильинична Гурвич]] болды. Съезге Ресейдегі ірі социал-демократиялық ұйымдардың атынан 9 делегат қатысты. Олар Петербург, Мәскеу, Екатеринослав және Киев қалаларындағы «Күрес одақтарының», сондай-ақ «[[Жұмысшы газеті (1897)|Жұмысшы газеті]]» тобы мен [[Бунд|Бундтың]] өкілдері еді. Жұмысшы табын азат ету жолындағы күрес одақтарынан съезге төрт делегат қатысты: Петербург одағынан — [[Степан Иванович Радченко|Степан Радченко]], Мәскеу одағынан — [[Александр Алексеевич Ванновский|Александр Ванновский]], Киев одағынан — [[Павел Лукич Тучапский|Павел Тучапский]], Екатеринослав одағынан — [[Казимир Адамович Петрусевич|Казимир Петрусевич]]. Бунд атынан Шмуэль Кац, [[Арон Иосифович Кремер|Арон Кремер]] және Абрам Мутник келді. Ал Киевтегі «Жұмысшы газеті» тобының атынан [[Борис Львович Эйдельман|Борис Эйдельман]] мен [[Натан Абрамович Вигдорчик|Натан Вигдорчик]] қатысты. Съез барысында барлығы 6 отырыс өтті. Құпиялылықты сақтау үшін отырыстардың хаттамалары жүргізілмей, тек қабылданған қарарлар ғана жазылып отырды. Съездегі басты мәселе партия құру болды. Съез марксистік жұмысшы партиясын құру туралы жариялап, оған [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясы]] (РСДЖП) деген атау берді. Жаңа партия Ресейдегі барлық ұлттардың пролетариатын біріктіруге тиіс еді. Бірауыздан қабылданған қарарда барлық «Күрес одақтары», «Жұмысшы газеті» тобы мен Бундтың «Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясы» деген атаумен біртұтас ұйымға бірігетіні айтылды. Алғашында партия «Ресей социал-демократиялық партиясы» деп аталды. Съезде бұл атау бес делегаттың қолдауымен, төрт делегаттың қарсылығына қарамастан қабылданды. Кейін Манифестті әзірлеу барысында ОК екі мүшесінің келісімімен партия атауына «жұмысшы» сөзі қосылды. Съез партияның съезге есеп беріп отыратын атқарушы органы ретінде РСДЖП орталық комитетін сайлады. Оның құрамына үш адам кірді: Петербургтегі «[[Жұмысшы табын азат ету жолындағы күрес одағы|Жұмысшы табын азат ету жолындағы күрес одағынан]]» — С. И. Радченко, «Жұмысшы газеті» тобы атынан — Б. Л. Эйдельман, ал [[Бунд]] атынан — А. И. Кремер. Орталық комитетке партияның жүйелі жұмысын қамтамасыз ету, күштер мен қаражатты ұтымды бөлу, бірыңғай талаптарды белгілеу және олардың орындалуын ұйымдастыру міндеттері жүктелді. Сонымен қатар ол жергілікті комитеттерге партиялық әдебиеттерді дайындап, жеткізуге, сондай-ақ бүкіл Ресей үшін ортақ маңызы бар іс-шараларды ұйымдастыруға тиіс болды. Мұндай іс-шараларға 1 мамырды мерекелеу, маңызды оқиғаларға байланысты үнпарақтар шығару, ереуілшілерге көмек көрсету және басқа да шаралар кірді. «Жұмысшы газеті» партияның ресми басылымы болып жарияланды. «[[Шетелдегі орыс социал-демократтары одағы|Шетелдегі орыс социал-демократтарының одағы]]» партияның құрамдас бөлігі әрі оның шетелдегі өкілі деп танылды. Съез Орталық комитет мүшелеріне партияның таяудағы саяси міндеттері баяндалатын «Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының Манифесін» әзірлеуді тапсырды. [[Петр Бернгардович Струве|П. Б. Струве]] жазған Манифесте, атап айтқанда, былай деп көрсетілді: «Еуропаның шығысына қарай жылжыған сайын буржуазия саяси тұрғыдан барған сайын әлсіз, қорқақ әрі пасық бола түседі, ал пролетариаттың мойнына мәдени және саяси міндеттер соғұрлым көбірек жүктеледі». == Cъез манифесті == [[Сурет:Манифест РСДРП в еврейской газете.1898 г..jpg|thumb|right|270px|РСДРП манифесі жебірей тіліндегі газетте. 1898 жыл.]] 1898 жылдың сәуірінде [[Бобруйск]] қаласындағы [[Бунд|Бундтың]] жасырын баспаханасында жеке парақша болып басылып шыққан «Манифест» пен съезд қабылдаған шешімдерді Ресейдің революцияшыл социал-демократтары тарихи маңызы зор құжаттар деп бағалады. Әсіресе, «енді орыс социал-демократиясының жергілікті күштерін, үйірмелері мен ұйымдарын біртұтас “Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясына” біріктіретін кез келді» деген тұжырымға ерекше назар аударылды. Съезден кейін социал-демократиялық ұйымдар мен одақтар [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясы|Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының]] (РСДЖП) комитеттері деп атала бастады. {{cquote |Орыс жұмысшы табына қаншама нәрсе жетіспейді десеңізші! Ол шетелдегі өз жолдастары емін-еркін әрі алаңсыз пайдаланып отырған құқықтардың бәрінен дерлік мақұрым: мемлекетті басқару ісіне қатысу құқығынан, сөз және баспасөз бостандығынан, одақтарға бірігу мен жиналыстар өткізу еркіндігінен. Қысқасы, Батыс Еуропа мен Америка пролетариаты өз жағдайын жақсарту үшін, сонымен қатар түпкілікті азаттыққа жету жолында жеке меншік пен капитализмге қарсы, социализм орнату үшін күресте пайдаланатын барлық құралдар мен мүмкіндіктер орыс жұмысшы табында жоқ. Саяси еркіндік орыс пролетариатына дені сау тыныс алу үшін таза ауа қаншалықты қажет болса, соншалықты қажет. Ол — пролетариаттың еркін дамуының, өз жағдайын жақсарту жолындағы күресте табысқа жетуінің және түпкілікті азаттыққа ұмтылысының негізгі шарты. ''Алайда өзіне қажетті саяси еркіндікті орыс пролетариаты тек өз күшімен ғана жеңіп ала алады.'' ''Еуропаның шығысына қарай барған сайын буржуазия саяси жағынан әлсіреп, қорқақ әрі пасық бола түседі. Ал пролетариаттың мойнына жүктелетін мәдени және саяси міндеттер барған сайын арта береді. Саяси бостандықты жеңіп алу міндеті орыс жұмысшы табының мығым иығына түседі, әрі ол бұл міндетті ақырына дейін орындайды. Бұл — пролетариаттың ұлы тарихи миссиясын жүзеге асыру жолындағы қажетті, бірақ алғашқы ғана қадам. Ал сол миссияның түпкі мәні — адам адамды қанауға жол берілмейтін қоғамдық құрылыс орнату. Орыс пролетариаты самодержавиенің бұғауын үзіп, социализм толық жеңіске жеткенге дейін капитализм мен буржуазияға қарсы күресін бұрынғыдан да зор жігермен жалғастырады.'' ''Орыс жұмысшы қозғалысы мен социал-демократиясының алғашқы қадамдарының бытыраңқы, белгілі бір дәрежеде кездейсоқ сипатта болуы, ортақ бағыт пен нақты жоспардың болмауы заңды еді. Енді орыс социал-демократиясының жергілікті күштерін, үйірмелері мен ұйымдарын біртұтас «Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясына» біріктіретін уақыт жетті. Осы қажеттілікті түсінген «Жұмысшы табын азат ету жолындағы күрес одақтарының», «Жұмысшы газетін» шығаратын топтың және «Ресей мен Польшадағы жалпыеврей жұмысшылар одағының» өкілдері съез өткізіп, онда қабылданған шешімдер төменде келтіріліп отыр.'' ''Жергілікті топтар бір партияға біріге отырып, бұл қадамның қаншалықты маңызды екенін және оның өздеріне жүктейтін жауапкершілігін толық түсінеді. Осы арқылы олар орыс революциялық қозғалысының саналы таптық күрестің жаңа дәуіріне қадам басқанын біржола бекітеді. Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясы қозғалыс ретінде де, социалистік бағыт ұстанған ұйым ретінде де Ресейдегі бұған дейінгі бүкіл революциялық қозғалыстың ісін жалғастырып, оның дәстүрлерін сақтайды. Партияның алдына қойылған ең маңызды әрі кезек күттірмейтін міндет — саяси бостандыққа қол жеткізу. Осы мақсатқа ұмтылған социал-демократия бір кездері «Халық еркі» ұйымының даңқты қайраткерлері айқын белгілеп кеткен жолды жалғастырады. Алайда социал-демократия бұл мақсатқа жету үшін басқа жолдар мен күрес тәсілдерін таңдайды. Өйткені ол ұйымдасқан жұмысшы бұқарасының таптық қозғалысы болуды саналы түрде өзіне мақсат етіп, осы ұстанымынан айнымайды.'' ''Ол «жұмысшы табын азат ету ісін жұмысшы табының өзі ғана жүзеге асыра алады» деген қағидаға нық сеніп, халықаралық социал-демократияның осы басты ұстанымын өз қызметінде әрдайым берік басшылыққа алады.'' ''Орыс социал-демократиясы жасасын! Халықаралық социал-демократия жасасын!'' |author= «Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының манифесінен» үзінді<ref>{{Cite web |url=http://www.agitclub.ru/center/comm/zin/1898pr.htm |title=Первый съезд РСДРП |archive-date=2016-03-06 |access-date=2026-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306042251/http://www.agitclub.ru/center/comm/zin/1898pr.htm |url-status=live }}</ref> |source= }} == Алауыздық == РСДЖП-ның I съезі социал-демократиялық қозғалыстағы идеялық және ұйымдық алауыздықты жоя алмады. Съезде партияның бағдарламасы да, жарғысы да әзірленбеді. Сондай-ақ партия біртұтас орталықтандырылған ұйым ретінде қалыптаса алмады. Съезден кейін көп ұзамай партияның көптеген ұйымдары талқандалып, жағдай одан әрі қиындай түсті. 9 делегаттың сегізі, соның ішінде Орталық комитеттің барлық мүшесі тұтқындалды. Полиция жасырын баспахананы басып алып, басып шығаруға дайын тұрған «Жұмысшы газетінің» № 3 санын да қолға түсірді. Ресей социал-демократиялық қозғалысында «берекесіздік пен тұрақсыздық» кезеңі басталды (В. И. Лениннің толық шығармалар жинағы, 5-басылым, 9-том, 51-бет; 16-том, 100-бет). Революциялық [[Марксизм|марксизм]] қағидаттарына сүйенген партияны құрып, оны нығайтуға, сондай-ақ идеялық және ұйымдық бірлігін қамтамасыз етуге 1899 жылдан 1903 жылға дейінгі бес жылға жуық уақыт қажет болды. 1903 жылдың шілдесінде «[[Искра (газет)|Искра]]» газетінің редакциясы шақырған [[РСДЖП-ның II съезі|РСДЖП-ның екінші съезінде]] революциялық марксистік ұйымдарды біріктіру үдерісі аяқталып, Ресейдің жұмысшы табының партиясы құрылды. == Съезд туралы саяси полицияның мәліметтері == [[Сурет:Доклад С.Зубатова о I съезде РСДРП.1899.jpg|thumb|right|270px|С. В. Зубатовтың съез туралы баяндамасы]] Қорғау бөлімінің агенттері Б. Эйдельманды көптен бері бақылап жүрген. Оның соңынан ерген агенттер Харьковтан Минскіге келген. Минскіде олар өздеріне бұрыннан таныс Тучапский мен Вигдорчикті де көрген. Бұл туралы жеделхат алған іздестіру бөлімінің басшысы [[Сергей Васильевич Зубатов|С. В. Зубатов]] олардың кездесуіне аса мән бермеген. Оның үстіне, бақылаудағы адамдар ол кезде әр жаққа тарап кеткен еді. Соған қарамастан, ол бұл жайында ІІМ департаментінің директоры [[Леонид Александрович Ратаев|Л. А. Ратаевқа]] хабарлаған: <blockquote> Қолда бар құпия мәліметтерге қарағанда, бірнеше жергілікті революциялық ұйымның өкілдері қатысқан съез Минскіде өткен жылдың 1–2 наурызында болған. Съезге қатысушылар бұл ұйымдарды Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясы деген ортақ атаумен біріктіретінін жариялаған. Аталған съезге қатысқандардың қатарында тергеуге тартылған Борух Эйдельман, Абрам Мытникович және Арон Кремер (Ресей мен Польшадағы Жалпыеврей жұмысшылар одағының атынан), Екатеринослав үйірмесінің өкілі Казимир Петрусевич, Киевтегі Жұмысшы табын азат ету жолындағы күрес одағының өкілі Павел Тучапский, Мәскеудегі осындай одақтың өкілі Александр Вановский, Минск социал-демократтарының бір делегаты және тұтқындалмай қалған тағы бір адам болған… </blockquote> Осы жерге берілген ескертпеде былай делінген: «Құпия бақылауда болған ақсүйек Рудольф Иванов Данилович қыркүйекке дейін Петербургте тұрған, кейін Варшаваға кеткені тіркелген». Одан әрі: <blockquote> Съезді ұйымдастыру бастамасы мен оның жұмыс барысына жетекшілік ету, шамасы, оңтүстік Ресейдегі жұмысшы ұйымдарының өкілі Б. Эйдельманға тиесілі болған. Ал бұл іске негізінен Мытникович, Кремер және Румянцев көмектескен болуы ықтимал. </blockquote> Бұл мәліметтен Зубатовтың өзі де съезден бір жылға жуық уақыт өткен соң оның жайында әлі де нақты деректерге ие болмағаны байқалады. <blockquote> Хабарлама мәтіні: № 371 0.0. 30/1 № 259 Аса құпия. Мәскеу қаласындағы қоғамдық қауіпсіздік пен тәртіпті сақтау бөлімінің басшысына. Құрметті Леонид Александрович! Өткен жылдың 29 желтоқсанындағы № 2277 хатыңызға байланысты, қолымдағы толық құпия мәліметтерге сүйене отырып, мынаны хабарлауды жөн көрдім. Бірнеше жергілікті революциялық ұйым өкілдерінің съезі 1898 жылғы 28 ақпаннан 4 наурызға дейін Минск қаласында өткен. Сол съезде бұл ұйымдардың «Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясы» деген ортақ атаумен бірігуі жарияланған. Съезге мемлекеттік қылмыс жасады деген айыппен тергеуге тартылған адамдар қатысқан. Олардың қатарында «Жұмысшы газетін» шығаратын топтың өкілі Борух Эйдельман; «Ресей мен Польшадағы жұмысшылар одағының» өкілдері Абрам Мытникович пен Арон Кремер; Екатеринослав үйірмесінің өкілі Казимир Петрусевич; Киевтегі жұмысшы табын азат ету жолындағы күрес одағының өкілі Павел Тучанский; Мәскеудегі жұмысшы табын азат ету жолындағы күрес одағының өкілі Александр Вановский болған. Бұлардан бөлек, Минск социал-демократтарының бір делегаты және тұтқындалмай қалған тағы бір адам съезге қатысқан. Съезге қатысқан жеті-сегіз адамның жалпы отырыстары 1 және 2 наурыз күндері кешке Захаровская көшесіндегі үйлердің бірінде өткен. Жиналыстар, шамасы, сол жылғы шілдедегі қуғындау шаралары кезінде ұсталған Петр Румянцевтің пәтерінде ұйымдастырылған. Съезде арнайы бағдарлама бойынша алдын ала белгіленген бірқатар мәселе талқыланған. Атап айтқанда, жаңадан құрылған партия Орталық комитетінің құзыреті, жергілікті топтардың қаншалықты дербес болатыны, олардың атауларын біріздендіру және «социалист-революционерлер», «Народное право», Польша социалистік партиясы сияқты ұйымдармен қарым-қатынас мәселелері қаралған. Съездің ең маңызды қаулылары көп ұзамай «Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының манифесі» атты белгілі құжаттың екінші бөлімінде жарияланған. Қолымдағы кейбір мәліметтер съезді өткізу бастамасы мен оны ұйымдастыру жұмысына оңтүстік Ресейдегі жұмысшы ұйымдарының ортақ жетекшісі Борух Эйдельман басшылық еткен деген болжам жасауға негіз береді. Ал оған бұл істе негізінен Мытникович, Кремер және Румянцев көмектескен болуы ықтимал. Сонымен қатар, жоғарыда баяндалған мәліметтердің барлығынан Жандармдар жеке корпусының ротмистрі Ратко да ауызша хабардар екенін мәлімдеймін. Ол өткен жазда Бобруйск пен Минск қалаларында анықталған жасырын баспаханаларға қатысты тергеу жүргізу үшін Мәскеу губерниялық жандарм басқармасына жіберілген. Құрметті мырза, Сізден өзімнің шексіз құрметім мен терең адалдығымды қабыл алуыңызды кішіпейілділікпен өтінемін. Сіздің адал қызметшіңіз, Зубатов № 890 1899 жыл 29 қаңтар, Мәскеу. </blockquote> == Тағы қараңыз == * [[РСДЖП-ның II съезі]] * [[РСДЖП-ның III съезі]] == Әдебиет == * {{кітап |тақырыбы = История КПСС. Т. 1 |жауапты = [[Пётр Николаевич Поспелов|П. Н. Поспелов]], [[Леонид Федорович Ильичев|Л. Ф. Ильичев]], [[Борис Николаевич Пономарев|Б. Н. Пономарев]] и др |орны = {{М.}} |баспасы = Политиздат |жылы = 1964 |барлық беті = 633 |тиражы = 220 000}} * {{кітап |тақырыбы = Съезды и конференции КПСС: Справочник |авторы = Соловьев А. А. |басылым = 2-е изд., испр. и доп |орны = {{М.}} |баспасы = Политиздат |жылы = 1986 |беттері = 9—14 |тиражы = 200 000}} * {{кітап |тақырыбы = Хрестоматия по истории КПСС. (В помощь слушателям школ основ марксизма-ленинизма) |жауапты = {{comment|Логвинова Т. Г.|Логвинова Татьяна Георгиевна}}, {{comment|Семичаевский М. А.|Семичаевский Михаил Авксентьевич}} |сериясы = Для системы парт. учебы |басылым = 2-е изд., доп |орны = {{М.}} |баспасы = Политиздат|жылы = 1968 |барлық беті = 464 |тиражы = 250 000}} * Первый съезд РСДРП / Костин А. Ф. // Отоми — Пластырь. — М. : Советская энциклопедия, 1975. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров ; 1969—1978, т. 19). * {{кітап |тақырыбы = Коммунистическая партия Советского Союза в резолюциях и решениях съездов, конференций и пленумов ЦК (1898—1970). Т. 1. 1898—1917 |басылым = 8-е изд., доп. и испр |орны = {{М.}} |баспасы = Политиздат |жылы = 1970 |барлық беті = 534 |тиражы = 150 000}} * [[Владимир Ильич Ленин|Ленин В. И.]] Проект и объяснение программы социал-демократической партии // Полное собрание сочинений. Т. 2. — 5-е изд. * [[Владимир Ильич Ленин|Ленин В. И.]] Задачи русских социал-демократов // Полное собрание сочинений. Т. 2. — 5-е изд. * [[Владимир Ильич Ленин|Ленин В. И.]] Заявление редакции «Искры» // Полное собрание сочинений. Т. 4. — 5-е изд. (см. также Справочный том. Ч. 1. С. 272.) * [publ.lib.ru/ARCHIVES/K/KPSS/_KPSS.html#001 Первый съезд РСДРП Документы и материалы]. — М., 1958 * {{кітап|авторы=[[Роберт Сервис|Сервис Р.]]|тақырыбы=Ленин. Биография|шынайы атауы=Service R. Lenin: a biography|url=|жауапты=Пер. с англ. Г. И. Левитан|басылым= |орны=М. |баспасы=Попурри |жылы=2002|барлық беті=624 |сериясы=Тема |isbn=985-438-591-4|тиражы=}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КОКП съездері]] [[Санат:РСДЖП]] [[Санат:Бунд]] 1s40dcufp77n1ng72y1grhrl7w9wtqh 3683517 3683516 2026-10-19T08:19:17Z Орел Карл 81620 /* Әдебиет */ 3683517 wikitext text/x-wiki {{Конференция | Атауы = РСДЖП-ның I съезі | Атауы1 = Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының I съезі | Атауы2 = | Сурет = 1st Congress of the RSDLP.jpg | Ені = 300 | Сурет сипаттамасы = РСДЖП-ның I съезі | Дата = 1898 жылдың 13–15 наурызы | Орын = [[Минск]], [[Ресей империясы]] | Қатысушылар = | Сұрақтар = | Нәтиже = Манифест қабылданды | Сайт = | Дейін = | Кейін = РСДЖП-ның II съезі | Ортаққор = 1st Congress of the Russian Social Democratic Labour Party }} '''[[Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясы|Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының]] I съезі''' 1898 жылдың 1 (13) наурызынан 3 (15) наурызына дейін [[Минск]] қаласында жасырын түрде өтті. Съезге тоғыз делегат қатысты. Съезді шақырудың бастамашысы [[Петр Бернгардович Струве|П. Б. Струве]] болды. Съезде партияның бағдарламасы да, жарғысы да әзірленбеді. Бірнеше аптадан кейін съезге қатысушылардың біреуінен басқасының барлығы тұтқындалды. В. И. Лениннің пікірінше, бұл съезде іс жүзінде әрекет ететін партия құрылмаған еді. Тарихшы Владлен Логинов бұл кезеңді былай сипаттаған: «Бұл әлі де үйірмешілдік кезеңі болатын. Бірінші съезге бір-біріне ықыласы бар бір топ жігіт жиналып, Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясын құруды ұйғарды»<ref>{{Cite web |url=https://scepsis.net/library/id_3948.html |title=Владлен Логинов: «Вокруг Ленина сейчас мало сволочей»… // Владлен Логинов, Сергей Соловьёв, Марианна Арманд<!-- Заголовок добавлен ботом --> |archive-date=2025-06-15 |access-date=2025-03-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250615030631/https://scepsis.net/library/id_3948.html |url-status=live }}</ref> == Cъез шақырылымы == [[Сурет:1-й съезд РСДРП 1898.png|thumb|left|250px|Cъез қатысушылары]] [[Сурет:Belarus 3935 - Where it all started.. (4187993453).jpg|thumb|left|250px|[[РСДЖП I съезінің мұражай-үйі]]]] Алғаш рет әр жерде жеке-жеке әрекет етіп жүрген социал-демократиялық үйірмелердің съезін өткізу идеясы 1896 жылы Петербург социал-демократтары арасында көтерілді. Осы бастамамен «Төртінші парақ тобы» [[Вильнюс|Вильно]], [[Киев]] және Мәскеу ұйымдарымен келіссөздер жүргізіп, болашақ партияның игілігіне өз баспаханасын пайдалануға беруді де ұсынды. Алайда [[Санкт-Петербург|Петербургте]], [[Мәскеу|Мәскеуде]] және Орталық Ресейдің басқа қалаларында социал-демократтардың жаппай тұтқындалуы жалғаса бергендіктен, сол кезде партия съезін дайындау жөніндегі нақты жұмыстарды бастау мүмкін болмады. 1896 жылдың соңында Вильно тобы Петербург және Киев ұйымдарымен съезд шақыру мәселесін талқылай бастады. Осы келіссөздерден кейін шетелде қызмет етіп жүрген Ресей социал-демократтарының одағымен байланыс орнату үшін [[Швейцария|Швейцарияға]] екі делегат жіберілді. Ал 1897 жылдың жазында [[Цюрих|Цюрихте]] социал-демократиялық ұйымдарды біртұтас партияға біріктіру жобасы әзірленді. Съезд шақыру идеясын Киев социал-демократтары да қолдады. Киевтегі «Жұмыс ісі» тобы Петербург, Вильно және Иваново-Вознесенск ұйымдарымен келіссөздер жүргізіп, 1897 жылы Киевте съезд өткізуге әрекет жасады. Алайда белгіленген уақытта Петербург пен Мәскеуден ғана өкілдер келгендіктен, съезді өтпеді деп есептеп, оның орнына шағын құрамдағы жеке кеңес өткізумен шектелу туралы шешім қабылданды. Сонымен қатар съезді дайындау жұмыстарын жандандырып, бүкілресейлік социал-демократиялық «[[Жұмысшы газеті (1897)|Жұмысшы газетін]]» шығаруды жолға қою ұйғарылды. Газеттің алғашқы саны 1897 жылдың тамызында Киевте, ал екінші саны сол жылдың желтоқсанында жарық көрді. Басылым [[Ресей империясы|Ресейдегі]] жұмысшы қозғалысы туралы ақпарат таратып, жергілікті социал-демократиялық үйірмелер мен топтарды біртұтас пролетарлық партияға бірігуге шақырды. Жиналыста съезд шақыру мәселесі талқыланып, оны ұйымдастыру міндеті Киев тобына жүктелді. Киев тобы съезге Петербург одағын («ескілер» фракциясын), Киев және Мәскеу одақтарын, Екатеринослав тобын, Литва социал-демократиялық партиясын және [[Бунд|Бундты]] шақыруды ұсынды. Алайда арада туындаған келіспеушіліктерге байланысты «Жұмысшы ойы» газетін шығаратын петербургтік социал-демократтар, сондай-ақ Иваново-Вознесенск, Одесса және Николаев социал-демократиялық топтарының өкілдері съезге қатысуға жіберілмеді. Бұл ұйымдар әлі де жеткілікті дәрежеде қалыптаспаған әрі астыртын әрекет ету талаптарын толық сақтай алмайды деп есептелді. [[Белосток|Белостоктағы]] «Жұмысшы туы» ұйымына және Польша социалистік партиясына да шақыру жіберілмеді. [[Поляк социалистік партиясы]] қойған талаптар қабылдауға келмейтіндіктен, оны съезге шақырудан бас тартылды. [[Шетелдегі орыс социал-демократтары одағы|Шетелдегі Ресей социал-демократтары одағы]] да съезге шақырылмады, өйткені оның делегаттары да астыртын жұмыс жүргізу талаптарын сақтай алмауы мүмкін деген қауіп болды. Харьков социал-демократиялық тобы партия құруға әлі ерте деп есептеп, съезге қатысудан бас тартты. Ал [[Литва социал-демократиялық партиясы]] бастапқыда съезге өз делегатын жіберуге келіскенімен, кейін шешімін өзгертіп, қатысудан бас тартты. == Cъездің жұмысы == [[Сурет:Делегаты I съезда РСДРП.png|thumb|left|290px|Съез делегаттары (қатар бойынша): <br />(1) С. Радченко, А. Ванновский, П. Тучапский,<br /> (2) Б. Эйдельман, Н. Вигдорчик, К. Петрусевич,<br /> (3) А. Мутник, А. Кремер, Ш. Кац]] Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының I съезі теміржол қызметкері, социал-демократ П. В. Румянцевтің Захарьевская көшесіндегі пәтерінде өтті. [[Ұлы Отан соғысы]] кезінде бұл үйді неміс басқыншылары өртеп жіберген. Кейін ғимарат толық қалпына келтірілді. Қазір мұнда Тәуелсіздік даңғылы, 31А мекенжайында орналасқан Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының I съезінің үй-мұражайы жұмыс істейді. Съез «[[Халық еркі]]» ұйымының қызметімен сабақтастықты көрсету мақсатында 1 наурызда басталып, үш күнге созылды. Оны ұйымдастырушылардың бірі [[Елена Ильинична Гурвич]] болды. Съезге Ресейдегі ірі социал-демократиялық ұйымдардың атынан 9 делегат қатысты. Олар Петербург, Мәскеу, Екатеринослав және Киев қалаларындағы «Күрес одақтарының», сондай-ақ «[[Жұмысшы газеті (1897)|Жұмысшы газеті]]» тобы мен [[Бунд|Бундтың]] өкілдері еді. Жұмысшы табын азат ету жолындағы күрес одақтарынан съезге төрт делегат қатысты: Петербург одағынан — [[Степан Иванович Радченко|Степан Радченко]], Мәскеу одағынан — [[Александр Алексеевич Ванновский|Александр Ванновский]], Киев одағынан — [[Павел Лукич Тучапский|Павел Тучапский]], Екатеринослав одағынан — [[Казимир Адамович Петрусевич|Казимир Петрусевич]]. Бунд атынан Шмуэль Кац, [[Арон Иосифович Кремер|Арон Кремер]] және Абрам Мутник келді. Ал Киевтегі «Жұмысшы газеті» тобының атынан [[Борис Львович Эйдельман|Борис Эйдельман]] мен [[Натан Абрамович Вигдорчик|Натан Вигдорчик]] қатысты. Съез барысында барлығы 6 отырыс өтті. Құпиялылықты сақтау үшін отырыстардың хаттамалары жүргізілмей, тек қабылданған қарарлар ғана жазылып отырды. Съездегі басты мәселе партия құру болды. Съез марксистік жұмысшы партиясын құру туралы жариялап, оған [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясы]] (РСДЖП) деген атау берді. Жаңа партия Ресейдегі барлық ұлттардың пролетариатын біріктіруге тиіс еді. Бірауыздан қабылданған қарарда барлық «Күрес одақтары», «Жұмысшы газеті» тобы мен Бундтың «Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясы» деген атаумен біртұтас ұйымға бірігетіні айтылды. Алғашында партия «Ресей социал-демократиялық партиясы» деп аталды. Съезде бұл атау бес делегаттың қолдауымен, төрт делегаттың қарсылығына қарамастан қабылданды. Кейін Манифестті әзірлеу барысында ОК екі мүшесінің келісімімен партия атауына «жұмысшы» сөзі қосылды. Съез партияның съезге есеп беріп отыратын атқарушы органы ретінде РСДЖП орталық комитетін сайлады. Оның құрамына үш адам кірді: Петербургтегі «[[Жұмысшы табын азат ету жолындағы күрес одағы|Жұмысшы табын азат ету жолындағы күрес одағынан]]» — С. И. Радченко, «Жұмысшы газеті» тобы атынан — Б. Л. Эйдельман, ал [[Бунд]] атынан — А. И. Кремер. Орталық комитетке партияның жүйелі жұмысын қамтамасыз ету, күштер мен қаражатты ұтымды бөлу, бірыңғай талаптарды белгілеу және олардың орындалуын ұйымдастыру міндеттері жүктелді. Сонымен қатар ол жергілікті комитеттерге партиялық әдебиеттерді дайындап, жеткізуге, сондай-ақ бүкіл Ресей үшін ортақ маңызы бар іс-шараларды ұйымдастыруға тиіс болды. Мұндай іс-шараларға 1 мамырды мерекелеу, маңызды оқиғаларға байланысты үнпарақтар шығару, ереуілшілерге көмек көрсету және басқа да шаралар кірді. «Жұмысшы газеті» партияның ресми басылымы болып жарияланды. «[[Шетелдегі орыс социал-демократтары одағы|Шетелдегі орыс социал-демократтарының одағы]]» партияның құрамдас бөлігі әрі оның шетелдегі өкілі деп танылды. Съез Орталық комитет мүшелеріне партияның таяудағы саяси міндеттері баяндалатын «Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының Манифесін» әзірлеуді тапсырды. [[Петр Бернгардович Струве|П. Б. Струве]] жазған Манифесте, атап айтқанда, былай деп көрсетілді: «Еуропаның шығысына қарай жылжыған сайын буржуазия саяси тұрғыдан барған сайын әлсіз, қорқақ әрі пасық бола түседі, ал пролетариаттың мойнына мәдени және саяси міндеттер соғұрлым көбірек жүктеледі». == Cъез манифесті == [[Сурет:Манифест РСДРП в еврейской газете.1898 г..jpg|thumb|right|270px|РСДРП манифесі жебірей тіліндегі газетте. 1898 жыл.]] 1898 жылдың сәуірінде [[Бобруйск]] қаласындағы [[Бунд|Бундтың]] жасырын баспаханасында жеке парақша болып басылып шыққан «Манифест» пен съезд қабылдаған шешімдерді Ресейдің революцияшыл социал-демократтары тарихи маңызы зор құжаттар деп бағалады. Әсіресе, «енді орыс социал-демократиясының жергілікті күштерін, үйірмелері мен ұйымдарын біртұтас “Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясына” біріктіретін кез келді» деген тұжырымға ерекше назар аударылды. Съезден кейін социал-демократиялық ұйымдар мен одақтар [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясы|Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының]] (РСДЖП) комитеттері деп атала бастады. {{cquote |Орыс жұмысшы табына қаншама нәрсе жетіспейді десеңізші! Ол шетелдегі өз жолдастары емін-еркін әрі алаңсыз пайдаланып отырған құқықтардың бәрінен дерлік мақұрым: мемлекетті басқару ісіне қатысу құқығынан, сөз және баспасөз бостандығынан, одақтарға бірігу мен жиналыстар өткізу еркіндігінен. Қысқасы, Батыс Еуропа мен Америка пролетариаты өз жағдайын жақсарту үшін, сонымен қатар түпкілікті азаттыққа жету жолында жеке меншік пен капитализмге қарсы, социализм орнату үшін күресте пайдаланатын барлық құралдар мен мүмкіндіктер орыс жұмысшы табында жоқ. Саяси еркіндік орыс пролетариатына дені сау тыныс алу үшін таза ауа қаншалықты қажет болса, соншалықты қажет. Ол — пролетариаттың еркін дамуының, өз жағдайын жақсарту жолындағы күресте табысқа жетуінің және түпкілікті азаттыққа ұмтылысының негізгі шарты. ''Алайда өзіне қажетті саяси еркіндікті орыс пролетариаты тек өз күшімен ғана жеңіп ала алады.'' ''Еуропаның шығысына қарай барған сайын буржуазия саяси жағынан әлсіреп, қорқақ әрі пасық бола түседі. Ал пролетариаттың мойнына жүктелетін мәдени және саяси міндеттер барған сайын арта береді. Саяси бостандықты жеңіп алу міндеті орыс жұмысшы табының мығым иығына түседі, әрі ол бұл міндетті ақырына дейін орындайды. Бұл — пролетариаттың ұлы тарихи миссиясын жүзеге асыру жолындағы қажетті, бірақ алғашқы ғана қадам. Ал сол миссияның түпкі мәні — адам адамды қанауға жол берілмейтін қоғамдық құрылыс орнату. Орыс пролетариаты самодержавиенің бұғауын үзіп, социализм толық жеңіске жеткенге дейін капитализм мен буржуазияға қарсы күресін бұрынғыдан да зор жігермен жалғастырады.'' ''Орыс жұмысшы қозғалысы мен социал-демократиясының алғашқы қадамдарының бытыраңқы, белгілі бір дәрежеде кездейсоқ сипатта болуы, ортақ бағыт пен нақты жоспардың болмауы заңды еді. Енді орыс социал-демократиясының жергілікті күштерін, үйірмелері мен ұйымдарын біртұтас «Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясына» біріктіретін уақыт жетті. Осы қажеттілікті түсінген «Жұмысшы табын азат ету жолындағы күрес одақтарының», «Жұмысшы газетін» шығаратын топтың және «Ресей мен Польшадағы жалпыеврей жұмысшылар одағының» өкілдері съез өткізіп, онда қабылданған шешімдер төменде келтіріліп отыр.'' ''Жергілікті топтар бір партияға біріге отырып, бұл қадамның қаншалықты маңызды екенін және оның өздеріне жүктейтін жауапкершілігін толық түсінеді. Осы арқылы олар орыс революциялық қозғалысының саналы таптық күрестің жаңа дәуіріне қадам басқанын біржола бекітеді. Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясы қозғалыс ретінде де, социалистік бағыт ұстанған ұйым ретінде де Ресейдегі бұған дейінгі бүкіл революциялық қозғалыстың ісін жалғастырып, оның дәстүрлерін сақтайды. Партияның алдына қойылған ең маңызды әрі кезек күттірмейтін міндет — саяси бостандыққа қол жеткізу. Осы мақсатқа ұмтылған социал-демократия бір кездері «Халық еркі» ұйымының даңқты қайраткерлері айқын белгілеп кеткен жолды жалғастырады. Алайда социал-демократия бұл мақсатқа жету үшін басқа жолдар мен күрес тәсілдерін таңдайды. Өйткені ол ұйымдасқан жұмысшы бұқарасының таптық қозғалысы болуды саналы түрде өзіне мақсат етіп, осы ұстанымынан айнымайды.'' ''Ол «жұмысшы табын азат ету ісін жұмысшы табының өзі ғана жүзеге асыра алады» деген қағидаға нық сеніп, халықаралық социал-демократияның осы басты ұстанымын өз қызметінде әрдайым берік басшылыққа алады.'' ''Орыс социал-демократиясы жасасын! Халықаралық социал-демократия жасасын!'' |author= «Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының манифесінен» үзінді<ref>{{Cite web |url=http://www.agitclub.ru/center/comm/zin/1898pr.htm |title=Первый съезд РСДРП |archive-date=2016-03-06 |access-date=2026-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306042251/http://www.agitclub.ru/center/comm/zin/1898pr.htm |url-status=live }}</ref> |source= }} == Алауыздық == РСДЖП-ның I съезі социал-демократиялық қозғалыстағы идеялық және ұйымдық алауыздықты жоя алмады. Съезде партияның бағдарламасы да, жарғысы да әзірленбеді. Сондай-ақ партия біртұтас орталықтандырылған ұйым ретінде қалыптаса алмады. Съезден кейін көп ұзамай партияның көптеген ұйымдары талқандалып, жағдай одан әрі қиындай түсті. 9 делегаттың сегізі, соның ішінде Орталық комитеттің барлық мүшесі тұтқындалды. Полиция жасырын баспахананы басып алып, басып шығаруға дайын тұрған «Жұмысшы газетінің» № 3 санын да қолға түсірді. Ресей социал-демократиялық қозғалысында «берекесіздік пен тұрақсыздық» кезеңі басталды (В. И. Лениннің толық шығармалар жинағы, 5-басылым, 9-том, 51-бет; 16-том, 100-бет). Революциялық [[Марксизм|марксизм]] қағидаттарына сүйенген партияны құрып, оны нығайтуға, сондай-ақ идеялық және ұйымдық бірлігін қамтамасыз етуге 1899 жылдан 1903 жылға дейінгі бес жылға жуық уақыт қажет болды. 1903 жылдың шілдесінде «[[Искра (газет)|Искра]]» газетінің редакциясы шақырған [[РСДЖП-ның II съезі|РСДЖП-ның екінші съезінде]] революциялық марксистік ұйымдарды біріктіру үдерісі аяқталып, Ресейдің жұмысшы табының партиясы құрылды. == Съезд туралы саяси полицияның мәліметтері == [[Сурет:Доклад С.Зубатова о I съезде РСДРП.1899.jpg|thumb|right|270px|С. В. Зубатовтың съез туралы баяндамасы]] Қорғау бөлімінің агенттері Б. Эйдельманды көптен бері бақылап жүрген. Оның соңынан ерген агенттер Харьковтан Минскіге келген. Минскіде олар өздеріне бұрыннан таныс Тучапский мен Вигдорчикті де көрген. Бұл туралы жеделхат алған іздестіру бөлімінің басшысы [[Сергей Васильевич Зубатов|С. В. Зубатов]] олардың кездесуіне аса мән бермеген. Оның үстіне, бақылаудағы адамдар ол кезде әр жаққа тарап кеткен еді. Соған қарамастан, ол бұл жайында ІІМ департаментінің директоры [[Леонид Александрович Ратаев|Л. А. Ратаевқа]] хабарлаған: <blockquote> Қолда бар құпия мәліметтерге қарағанда, бірнеше жергілікті революциялық ұйымның өкілдері қатысқан съез Минскіде өткен жылдың 1–2 наурызында болған. Съезге қатысушылар бұл ұйымдарды Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясы деген ортақ атаумен біріктіретінін жариялаған. Аталған съезге қатысқандардың қатарында тергеуге тартылған Борух Эйдельман, Абрам Мытникович және Арон Кремер (Ресей мен Польшадағы Жалпыеврей жұмысшылар одағының атынан), Екатеринослав үйірмесінің өкілі Казимир Петрусевич, Киевтегі Жұмысшы табын азат ету жолындағы күрес одағының өкілі Павел Тучапский, Мәскеудегі осындай одақтың өкілі Александр Вановский, Минск социал-демократтарының бір делегаты және тұтқындалмай қалған тағы бір адам болған… </blockquote> Осы жерге берілген ескертпеде былай делінген: «Құпия бақылауда болған ақсүйек Рудольф Иванов Данилович қыркүйекке дейін Петербургте тұрған, кейін Варшаваға кеткені тіркелген». Одан әрі: <blockquote> Съезді ұйымдастыру бастамасы мен оның жұмыс барысына жетекшілік ету, шамасы, оңтүстік Ресейдегі жұмысшы ұйымдарының өкілі Б. Эйдельманға тиесілі болған. Ал бұл іске негізінен Мытникович, Кремер және Румянцев көмектескен болуы ықтимал. </blockquote> Бұл мәліметтен Зубатовтың өзі де съезден бір жылға жуық уақыт өткен соң оның жайында әлі де нақты деректерге ие болмағаны байқалады. <blockquote> Хабарлама мәтіні: № 371 0.0. 30/1 № 259 Аса құпия. Мәскеу қаласындағы қоғамдық қауіпсіздік пен тәртіпті сақтау бөлімінің басшысына. Құрметті Леонид Александрович! Өткен жылдың 29 желтоқсанындағы № 2277 хатыңызға байланысты, қолымдағы толық құпия мәліметтерге сүйене отырып, мынаны хабарлауды жөн көрдім. Бірнеше жергілікті революциялық ұйым өкілдерінің съезі 1898 жылғы 28 ақпаннан 4 наурызға дейін Минск қаласында өткен. Сол съезде бұл ұйымдардың «Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясы» деген ортақ атаумен бірігуі жарияланған. Съезге мемлекеттік қылмыс жасады деген айыппен тергеуге тартылған адамдар қатысқан. Олардың қатарында «Жұмысшы газетін» шығаратын топтың өкілі Борух Эйдельман; «Ресей мен Польшадағы жұмысшылар одағының» өкілдері Абрам Мытникович пен Арон Кремер; Екатеринослав үйірмесінің өкілі Казимир Петрусевич; Киевтегі жұмысшы табын азат ету жолындағы күрес одағының өкілі Павел Тучанский; Мәскеудегі жұмысшы табын азат ету жолындағы күрес одағының өкілі Александр Вановский болған. Бұлардан бөлек, Минск социал-демократтарының бір делегаты және тұтқындалмай қалған тағы бір адам съезге қатысқан. Съезге қатысқан жеті-сегіз адамның жалпы отырыстары 1 және 2 наурыз күндері кешке Захаровская көшесіндегі үйлердің бірінде өткен. Жиналыстар, шамасы, сол жылғы шілдедегі қуғындау шаралары кезінде ұсталған Петр Румянцевтің пәтерінде ұйымдастырылған. Съезде арнайы бағдарлама бойынша алдын ала белгіленген бірқатар мәселе талқыланған. Атап айтқанда, жаңадан құрылған партия Орталық комитетінің құзыреті, жергілікті топтардың қаншалықты дербес болатыны, олардың атауларын біріздендіру және «социалист-революционерлер», «Народное право», Польша социалистік партиясы сияқты ұйымдармен қарым-қатынас мәселелері қаралған. Съездің ең маңызды қаулылары көп ұзамай «Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының манифесі» атты белгілі құжаттың екінші бөлімінде жарияланған. Қолымдағы кейбір мәліметтер съезді өткізу бастамасы мен оны ұйымдастыру жұмысына оңтүстік Ресейдегі жұмысшы ұйымдарының ортақ жетекшісі Борух Эйдельман басшылық еткен деген болжам жасауға негіз береді. Ал оған бұл істе негізінен Мытникович, Кремер және Румянцев көмектескен болуы ықтимал. Сонымен қатар, жоғарыда баяндалған мәліметтердің барлығынан Жандармдар жеке корпусының ротмистрі Ратко да ауызша хабардар екенін мәлімдеймін. Ол өткен жазда Бобруйск пен Минск қалаларында анықталған жасырын баспаханаларға қатысты тергеу жүргізу үшін Мәскеу губерниялық жандарм басқармасына жіберілген. Құрметті мырза, Сізден өзімнің шексіз құрметім мен терең адалдығымды қабыл алуыңызды кішіпейілділікпен өтінемін. Сіздің адал қызметшіңіз, Зубатов № 890 1899 жыл 29 қаңтар, Мәскеу. </blockquote> == Тағы қараңыз == * [[РСДЖП-ның II съезі]] * [[РСДЖП-ның III съезі]] == Әдебиет == * {{кітап |тақырыбы = История КПСС. Т. 1 |жауапты = [[Пётр Николаевич Поспелов|П. Н. Поспелов]], [[Леонид Федорович Ильичев|Л. Ф. Ильичев]], [[Борис Николаевич Пономарев|Б. Н. Пономарев]] и др |орны = {{М.}} |баспасы = Политиздат |жылы = 1964 |барлық беті = 633 |тиражы = 220 000}} * {{кітап |тақырыбы = Съезды и конференции КПСС: Справочник |авторы = Соловьев А. А. |басылым = 2-е изд., испр. и доп |орны = {{М.}} |баспасы = Политиздат |жылы = 1986 |беттері = 9—14 |тиражы = 200 000}} * {{кітап |тақырыбы = Хрестоматия по истории КПСС. (В помощь слушателям школ основ марксизма-ленинизма) |жауапты = {{comment|Логвинова Т. Г.|Логвинова Татьяна Георгиевна}}, {{comment|Семичаевский М. А.|Семичаевский Михаил Авксентьевич}} |сериясы = Для системы парт. учебы |басылым = 2-е изд., доп |орны = {{М.}} |баспасы = Политиздат|жылы = 1968 |барлық беті = 464 |тиражы = 250 000}} * Первый съезд РСДРП / Костин А. Ф. // Отоми — Пластырь. — М. : Советская энциклопедия, 1975. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров ; 1969—1978, т. 19). * {{кітап |тақырыбы = Коммунистическая партия Советского Союза в резолюциях и решениях съездов, конференций и пленумов ЦК (1898—1970). Т. 1. 1898—1917 |басылым = 8-е изд., доп. и испр |орны = {{М.}} |баспасы = Политиздат |жылы = 1970 |барлық беті = 534 |тиражы = 150 000}} * [[Владимир Ильич Ленин|Ленин В. И.]] Проект и объяснение программы социал-демократической партии // Полное собрание сочинений. Т. 2. — 5-е изд. * [[Владимир Ильич Ленин|Ленин В. И.]] Задачи русских социал-демократов // Полное собрание сочинений. Т. 2. — 5-е изд. * [[Владимир Ильич Ленин|Ленин В. И.]] Заявление редакции «Искры» // Полное собрание сочинений. Т. 4. — 5-е изд. (см. также Справочный том. Ч. 1. С. 272.) * [https://publ.lib.ru/ARCHIVES/K/KPSS/_KPSS.html#001 Первый съезд РСДРП Документы и материалы]. — М., 1958 * {{кітап|авторы=[[Роберт Сервис|Сервис Р.]]|тақырыбы=Ленин. Биография|шынайы атауы=Service R. Lenin: a biography|url=|жауапты=Пер. с англ. Г. И. Левитан|басылым= |орны=М. |баспасы=Попурри |жылы=2002|барлық беті=624 |сериясы=Тема |isbn=985-438-591-4|тиражы=}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КОКП съездері]] [[Санат:РСДЖП]] [[Санат:Бунд]] snm2o91r9udgtedln2o7yeth94bnpf3 0 788708 3683286 3682642 2026-10-18T17:17:59Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3683286 wikitext text/x-wiki [[Сурет:The Soviet Union 1970 CPA 3844 stamp (2nd Congress of the RSDRP (After Yuri Vinogradov)).jpg|thumb|right|300px|КСРО маркасы: «РСДЖП-ның Екінші съезі» (Юрий Виноградовтың картинасы бойынша). Топтама: Владимир Ильич Лениннің туғанына 100 жыл толуына орай (1870–1924). Ленин өнерде.]] '''Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының II съезі''' 1903 жылдың 17 (30) шілдесінен 10 (23) тамызға дейін өтті. 24 шілдеге (6 тамызға) дейін съез [[Брюссель|Брюссельде]] жұмыс істеді. Алайда [[Бельгия]] полициясы делегаттарды елден кетуге мәжбүр еткендіктен, съез отырыстары [[Лондон|Лондонға]] көшірілді. Іс жүзінде бұл Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының (РСДЖП) құрылтай съезі болды. Съезді ұйымдастыруда «Искра» газетінің редакциясы елеулі рөл атқарды. Съез барысында барлығы 37 отырыс өтті: оның 13-і Брюссельде, 24-і Лондонда өткізілді. Жиында 26 ұйымның өкілдері болды. Олардың қатарында «[[Еңбекті азат ету тобы|Еңбекті азат ету» тобы]], «Искраның» Ресейдегі ұйымы, Петербург комитеті, Петербург жұмысшыларының ұйымы, Мәскеу комитеті, Харьков комитеті, Киев комитеті, Одесса комитеті, Николаев комитеті, Қырым одағы, Дон комитеті, Тау-кен жұмысшылары одағы, Екатеринослав комитеті, Сарытау комитеті, Тифлис комитеті, Баку комитеті, Батуми комитеті, Үфі комитеті, [[РСДЖП солтүстік жұмысшылар одағы|Солтүстік жұмысшылар одағы]], [[РСДЖП сібір одағы|Сібір одағы]], Тула комитеті, [[Бунд|Бундтың]] шетелдегі комитеті мен Орталық комитеті, «Ресей революциялық социал-демократиясының шетелдік лигасы», «Шетелдегі орыс социал-демократтары одағы» және «Оңтүстік жұмысшы» тобы болды. Съезге шешуші дауыс құқығына ие 43 делегат қатысып, олардың жалпы дауыс саны 51-ге жетті. Бұған көптеген комитеттердің өздеріне тиесілі өкілдердің толық санын жібере алмауы себеп болды. Сондықтан кейбір делегаттарға екі өкілдің атынан дауыс беру құқығы берілді. Сонымен қатар партияның бірнеше мың мүшесінің атынан кеңесші дауыс құқығымен 14 делегат қатысты. (Қараңыз: РСДЖП II съезіне қатысқан делегаттардың тізімі.) Съезд барысында РСДЖП екі қанатқа — [[Большевиктер|большевиктер]] мен [[Меньшевиктер|меньшевиктерге]] — бөлінді. Партия ішіндегі бұл жіктелу 1917 жылы екі топтың біржола бөлінуіне дейін сақталды. == Дайындалуы == Съезге дайындық жұмыстары «[[Искра (газет)|Искра]]» тобының (Ленин) және «[[Шетелдегі орыс социал-демократтары одағы|Шетелдегі орыс социал-демократтары одағының]]» (Плеханов) арасындағы ықпал үшін күреспен қатар жүрді. Бір жағынан, партияның ұйымдық құрылымын қалыптастырып, бағдарламасын әзірлеу қажеттігін түсінген «Искра» тобы съезді өткізуге дайындықты қолға алды. Екінші жағынан, ол партиядағы идеялық әрі жеке ықпалын нығайтуға ұмтылды. Бұл мәселемен «Шетелдегі орыс социал-демократтары одағы» да айналысты. Ол «[[Экономизм|экономизм]]» бағытының өкілі саналды. Одақ II съезді шақыру арқылы партиядағы өз орнын нығайтуды және «Искра» жақтастарының жаңа партиядағы орталық билікті иеленуіне жол бермеуді көздеді. 1900 жылы Одақ II съезді шақыру туралы үндеу таратты. Соның нәтижесінде 1902 жылғы сәуірде [[Белосток]] қаласында конференция өтті. Оған «Искра» бағытын ұстанушылармен қатар, Одақ өкілдері де қатысты. Конференция Ұйымдастыру комитетін сайлап, оған съезге дайындық жүргізуді тапсырды. Алайда көп ұзамай конференцияға қатысушылардың барлығы, соның ішінде Ұйымдастыру комитетінің мүшелері де тұтқындалды. Бірінші Ұйымдастыру комитетінің жұмысы сәтсіз аяқталғанын пайдаланған «Искра» жақтастары сол жылдың қазан айында Белостокта тағы бір конференция шақырды. Бұл жолы Одақ пен [[Бунд]] өкілдері конференцияға шақырылмады. Жиын барысында тек «Искра» бағытын ұстанушылардан тұратын екінші Ұйымдастыру комитеті сайланды. Ол съезге дайындық жұмыстарын жүргізуге кірісті. Жергілікті жерлердегі өкілдері арқылы әрекет еткен Ұйымдастыру комитеті съезге сайланған делегаттардың басым бөлігі «Искра» жақтастары болуын қамтамасыз етті. Ал бұл бағытты қолдамаған ұйымдар түрлі сылтаулармен съезге қатысудан шеттетілді. == Ашылуы == [[Сурет:Делегаты 2-го съезда РСДРП 1903.png|thumb|right|300px|РСДЖП-ның II съезінің делегаттары]] Съез [[Георгий Валентинович Плеханов|Георгий Плехановтың]] кіріспе сөзімен ашылды. Күн тәртібі: # Съездің ресми ашылуы. Бюроны сайлау. Съездің жұмыс тәртібі мен күн тәртібін бекіту. Ұйымдастыру комитетінің (ҰК) баяндамасы — баяндамашы В. Н. Розанов (Попов); мандаттарды тексеру және съездің құрамын анықтау жөніндегі комиссияның есебі — Б. А. Гинзбург (Кольцов). # Бундтың РСДЖП құрамындағы орны — баяндамашы [[Михаил Исаакович Либер|Либер (М. И. Гольдман)]], қосымша баяндама жасаушы [[Юлий Осипович Мартов|Л. Мартов (Ю. О. Цедербаум)]]. # Партияның бағдарламасы. # Партияның орталық баспасөз органы. # Делегаттардың баяндамалары. # Партияны ұйымдастыру мәселесі (партияның ұйымдық жарғысын талқылау) — баяндамашы [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]]. # Аудандық және ұлттық ұйымдар — жарғы комиссиясының баяндамашысы [[Владимир Александрович Носков|В. А. Носков (Глебов)]]. # Партияның жекелеген топтары — В. И. Лениннің кіріспе сөзі. # Ұлттық мәселе. # Экономикалық күрес және кәсіподақ қозғалысы. # 1 мамыр мерекесін атап өту. # 1904 жылы [[Амстердам|Амстердамда]] өтетін халықаралық социалистік конгресс. # Демонстрациялар мен көтерілістер. # Террор. # Партия жұмысына қатысты ішкі мәселелер: ## Насихат жұмысын ұйымдастыру. ## Үгіт жұмысын ұйымдастыру. ## Партиялық әдебиет шығару ісін ұйымдастыру. ## Шаруалар арасында жұмыс жүргізу. ## Әскерде жұмыс жүргізу. ## Оқушылар мен студенттер арасында жұмыс жүргізу. ## Діни секталарға жататын адамдар арасында жұмыс жүргізу. # РСДЖП-ның социалист-революционерлерге ([[Социалист-революционерлер партиясы|эсерлерге]]) қатысты ұстанымы. # РСДЖП-ның Ресейдегі либералдық ағымдарға қатысты ұстанымы. # Орталық комитетті (ОК) және партияның орталық баспасөз органы редакциясын сайлау. # Партия кеңесін сайлау. # Съез шешімдері мен хаттамаларын жариялау тәртібі, сондай-ақ сайланған лауазымды тұлғалар мен органдардың өз міндеттерін атқаруға кірісу тәртібі. Партия жарғысына қатысты мәселе күн тәртібінің 6-тармағы бойынша талқыланды. == РСДЖП және Бунд == Съездегі алғашқы келіспеушіліктер Бундтың партиядағы орны туралы мәселе төңірегінде өрбіді. Бунд өкілдері партия құрамында автономия беруді, яғни еврейлерге қатысты мәселелер бойынша өз саясатын дербес әзірлеу құқығын талап етті. Сондай-ақ олар Бундты еврей жұмысшылары арасында партияның жалғыз өкілі деп тануды ұсынды. Ленин «Искра» жақтастарының атынан бұл талаптарға қарсы шығу үшін еврей ұлтының өкілдері [[Юлий Осипович Мартов|Ю. Мартовты]] (Цедербаум) және [[Лев Давидович Троцкий|Л. Троцкийді]] (Бронштейн) сөз сөйлеуге жұмылдырды. Екеуі де еврейлердің басқа халықтармен ассимиляциялануын қолдады. Нәтижесінде съезд Бундқа автономия беруге қарсы қарар қабылдады (сондай-ақ «Ұлттық мәселе» бөлімін қараңыз). == Бағдарлама == Бағдарлама жобасын әзірлеуді «Искра» мен «Заря» басылымдарының біріккен редакциясы қолға алды. 1901 жылы съезге бағдарлама жобасы ұсынылды. Онда Лениннің Плеханов әзірлеген екі бағдарлама нұсқасына енгізген түзетулері мен толықтыруларының басым бөлігі ескерілді. Бағдарламаны талқылауға съездің тоғыз отырысы арналды. Талқылау барысында пролетариат диктатурасы, партияның пролетарлық сипаты мен Ресейдегі азаттық қозғалысындағы рөлі, сондай-ақ аграрлық бағдарлама мен ұлттық мәселе қаралды. === Партияның рөлі мен сипаты === Ленин бағдарлама жобасында марксизмнің [[Пролетариат диктатурасы|пролетариат диктатурасы]] туралы негізгі қағидалары нақты тұжырымдалуын талап етті. Бұл мәселеде Плехановтың өзі де екіұдай пікірде болды. Сонымен қатар бағдарламада революциялық күрестегі пролетариаттың жетекші рөлі айқын көрсетіліп, партияның пролетарлық сипаты мен оның Ресейдегі азаттық қозғалысына басшылық ету міндеті атап өтілді. «[[Экономизм]]» бағытын ұстанған Акимов ([[Владимир Петрович Махновец|Владимир Махновец]]), Пиккер ([[Александр Самойлович Мартынов|Александр Мартынов]]) және Бунд өкілі [[Михаил Исаакович Либер|М. И. Либер]] бағдарламаға пролетариат диктатурасы туралы тармақты енгізуге қарсы болды. Олар өз ұстанымдарын Батыс Еуропадағы социал-демократиялық партиялардың бағдарламаларында мұндай тармақтың болмауымен түсіндірді. [[Лев Давидович Троцкий|Л. Троцкий]] пролетариат диктатурасын жұмысшы табы «ұлттың» басым бөлігін құраған кезде және партия мен жұмысшы табы бір-біріне барынша жақындасып, іс жүзінде біртұтас күшке айналған жағдайда ғана жүзеге асыруға болады деп мәлімдеді. Ленин қарсыластарының көзқарастарын социал-реформистік бағытқа жатқызып, олардың «...пролетариат диктатурасына қарсы шығуға дейін барғанын...» айтты (сонда, 7-том, 271-бет). Сондай-ақ ол «экономизм» бағытын ұстанған Мартынов пен Акимовтың бағдарламаға түзетулер енгізу әрекетіне үзілді-кесілді қарсы шықты. === Аграрлық бағдарлама === Аграрлық бағдарлама бөлігін талқылау кезінде де елеулі келіспеушіліктер туындады. Әсіресе жұмысшы табы мен шаруалар арасындағы одақ мәселесі қызу талқыланды. Ленин шаруаларды пролетариаттың одақтасы ретінде тануды талап етті. Сонымен қатар ол шаруаларға бұрын тартып алынған жер телімдерін қайтару жөніндегі революциялық талапты қолдады. Оның түсіндіруінше, бұл талап крепостнойлық тәртіптен қалған қалдықтардың бірін жоюға бағытталды. Сондай-ақ Ленин буржуазиялық-демократиялық революция мен социалистік революция кезеңдерінде аграрлық бағдарлама талаптары бірдей болмауы керектігін негіздеді. Бұл ұстаным XX ғасырдың басындағы Ресейдің тарихи жағдайында марксизмді одан әрі дамытуға жол ашты. Ол кезде капитализм қарқынды дамып жатқанымен, ел экономикасында ауыл шаруашылығы басым орын алды. Ауылдық жерлерде феодалдық тәртіптің қалдықтары әлі де терең сақталып, халықтың басым бөлігін шаруалар құрады. === Социалист-революционерлер жайлы === Төмендегідей қарар қабылданды: {{start citation}} ''Съез «социалист-революционерлерді» буржуазиялық-демократиялық бағыттағы саяси ағым деп таниды. Сондықтан социал-демократтардың оларға деген принципті ұстанымы жалпы буржуазияның либералдық өкілдеріне қатысты көзқарасынан өзгеше болмауға тиіс. Съез мына екі жайтты да ескереді: біріншіден, «социалист-революционерлер» өздерінің буржуазиялық мақсаттарын социализм ұранымен бүркемелейді; екіншіден, олар буржуазиялық-революциялық ағым ретінде де дәрменсіздігін көрсетіп отыр. Осыған байланысты съез олардың қызметі пролетариаттың саяси дамуына ғана емес, самодержавиеге қарсы бағытталған жалпы демократиялық күреске де зиян келтіреді деген қорытындыға келеді. ''{{oq|ru|Съезд констатируетъ, что «соціалисты-революціонеры» являются не болѣе, какъ буржуазно-демократической фракціей, принципіалъное отношеніе къ которой со стороны соціалъ-демократіи не можетъ быть иное, чѣмъ къ либеральнымъ представителямъ буржуазіи вообще. Принимая затѣмъ во вниманіе: а) что свои буржуазныя тенденціи «соціалисты-революціонеры» преслѣдуютъ подъ флагомъ соціализма и б) что, кромѣ того, или именно потому, какъ буржуазно-революціонныя фракціи оказываются совершенно несостоятельными, Съѣздъ считаетъ ихъ дѣятельность вредной не только для политическаго развитія пролетаріата, но и для общедемократической борьбы противъ абсолютизма.}} {{end citation}} === Ұлттық мәселе === [[Өзін-өзі билеу құқығы|Ұлттардың өзін-өзі билеу құқығы]] мәселесі төңірегінде пікірталас туындады. Бұл құқықты бағдарламаға енгізуге поляк социал-демократтары мен Бунд өкілдері қарсы шықты. Поляк социал-демократтары мұндай қағиданың қабылдануы поляк [[Ұлтшылдық|ұлтшылдарының]] мүддесіне қызмет етеді деп есептеді. Ал Бунд өкілдері жебірейлерге мәдени-ұлттық автономия беруді жақтады. Бұл мәселе бойынша [[Консенсус|ортақ келісімге]] келе алмағандықтан, Бунд фракциясы съезден шығып кетті. === Нәтижесі === Делегаттар саны қайта қаралғаннан кейін съезд «Искра» тобы ұсынған бағдарламаны қабылдады. Бағдарлама екі бөлімнен тұрды: «максимум бағдарламасы» және «минимум бағдарламасы». Максимум бағдарламасында партияның түпкі мақсаты — социалистік қоғам құру екені көрсетілді. Бұл мақсатқа социалистік революция арқылы жетіп, пролетариат диктатурасын орнату көзделді. Ал минимум бағдарламасында партияның алдағы кезеңдегі негізгі міндеттері белгіленді. Олар: патша самодержавиесін құлату, демократиялық республика құру, сегіз сағаттық жұмыс күнін енгізу, барлық ұлттардың тең құқықтылығын қамтамасыз ету және олардың өзін-өзі билеу құқығын тану. Сондай-ақ ауылдағы крепостнойлық тәртіптің қалдықтарын жою және помещиктер шаруалардан тартып алған жер телімдерін («отрезоктарды») қайтару талап етілді. Осыдан кейін «Искра» жақтастары, «экономистер» мен Бунд өкілдерінің арасында жік пайда болатыны анық болды. Алайда келіспеушілік тек осы топтардың арасында ғана емес, «Искра» жақтастарының өз ішінде де туындады. === Редакциялық алқа құрамы === Жікшілдік съез шақырылғанға дейін-ақ байқала бастаған болатын. «Искра» газетінің редакциялық алқасы алты адамнан тұрды: Плеханов, Ленин, Мартов, [[Александр Николаевич Потресов|Потресов]], [[Павел Борисович Аксельрод|Аксельрод]] және [[Вера Ивановна Засулич|Засулич]]. Редакторлар санының жұп болуы жұмыста жиі тығырық туғызатын. Себебі Ленинді жақтаушылар мен оған қарсы топтың дауыстары тең түсіп, маңызды мәселелер бойынша ортақ шешімге келу қиындайтын. Редакция жұмысын тиімді ұйымдастыру үшін Ленин оның құрамын жеті адамға дейін кеңейтіп, Троцкийді қосуға ұсыныс жасады. Бірақ Плеханов бұл ұсынысты үзілді-кесілді қабылдамады. Осыдан кейін Ленин редакция мүшелерінің санын қысқартуды ұсынып, Потресовты, Аксельродты және Засуличті құрамнан шығаруды жақтады. Оның ойынша, бұл үшеуі журналист ретінде жеткілікті белсенділік танытпаған. Ленин мұны нақты сандармен дәлелдеуге тырысты: «Искраның» 45 нөмірінде Мартов 39 мақала, Ленин 32, Плеханов 24 мақала жазған. Ал Засуличтің үлесіне 6 мақала, Аксельродқа 4 мақала, Потресовқа 8 мақала ғана тиген. Алайда Лениннің бұл ұсынысы оның партия ішіндегі билікті өз қолына шоғырландыруға ұмтылып отырғаны туралы айыптауларға себеп болды. === Жарғы === Партия жарғысының жобасын талқылау кезінде партия мүшелігіне қабылдау мәселесіне қатысты Мартов пен Ленин арасында пікірталас өрбіді (§ 1). Мартов пен оның жақтастарының пікірінше, партия мүшесі деп мынадай адамды санауға болатын: <blockquote> …партияның бағдарламасын қабылдайтын, оны материалдық жағынан қолдайтын әрі оның ұйымдарының бірінің басшылығымен партияға тұрақты түрде жеке көмек көрсететін кез келген адам. </blockquote> Ал Ленин партия мүшесі болу үшін адамның «партиялық ұйымдардың біріне жеке өзі мүше болып, оның жұмысына тікелей қатысуы» қажет деп санады. Дауыс беру нәтижесінде съезд Мартов ұсынған жарғының бірінші тармағын 28 дауыспен қолдап, 22 дауыс қарсы берілді, ал бір делегат қалыс қалды. Жарғының қалған тармақтары елеулі пікірталассыз қабылданды. == Басқару органдары == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КОКП съездері]] [[Санат:РСДЖП]] ka9ktdtpf29afz7vapf8te6bag51byr 3683289 3683286 2026-10-18T17:31:33Z Орел Карл 81620 /* Басқару органдары */ 3683289 wikitext text/x-wiki [[Сурет:The Soviet Union 1970 CPA 3844 stamp (2nd Congress of the RSDRP (After Yuri Vinogradov)).jpg|thumb|right|300px|КСРО маркасы: «РСДЖП-ның Екінші съезі» (Юрий Виноградовтың картинасы бойынша). Топтама: Владимир Ильич Лениннің туғанына 100 жыл толуына орай (1870–1924). Ленин өнерде.]] '''Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының II съезі''' 1903 жылдың 17 (30) шілдесінен 10 (23) тамызға дейін өтті. 24 шілдеге (6 тамызға) дейін съез [[Брюссель|Брюссельде]] жұмыс істеді. Алайда [[Бельгия]] полициясы делегаттарды елден кетуге мәжбүр еткендіктен, съез отырыстары [[Лондон|Лондонға]] көшірілді. Іс жүзінде бұл Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының (РСДЖП) құрылтай съезі болды. Съезді ұйымдастыруда «Искра» газетінің редакциясы елеулі рөл атқарды. Съез барысында барлығы 37 отырыс өтті: оның 13-і Брюссельде, 24-і Лондонда өткізілді. Жиында 26 ұйымның өкілдері болды. Олардың қатарында «[[Еңбекті азат ету тобы|Еңбекті азат ету» тобы]], «Искраның» Ресейдегі ұйымы, Петербург комитеті, Петербург жұмысшыларының ұйымы, Мәскеу комитеті, Харьков комитеті, Киев комитеті, Одесса комитеті, Николаев комитеті, Қырым одағы, Дон комитеті, Тау-кен жұмысшылары одағы, Екатеринослав комитеті, Сарытау комитеті, Тифлис комитеті, Баку комитеті, Батуми комитеті, Үфі комитеті, [[РСДЖП солтүстік жұмысшылар одағы|Солтүстік жұмысшылар одағы]], [[РСДЖП сібір одағы|Сібір одағы]], Тула комитеті, [[Бунд|Бундтың]] шетелдегі комитеті мен Орталық комитеті, «Ресей революциялық социал-демократиясының шетелдік лигасы», «Шетелдегі орыс социал-демократтары одағы» және «Оңтүстік жұмысшы» тобы болды. Съезге шешуші дауыс құқығына ие 43 делегат қатысып, олардың жалпы дауыс саны 51-ге жетті. Бұған көптеген комитеттердің өздеріне тиесілі өкілдердің толық санын жібере алмауы себеп болды. Сондықтан кейбір делегаттарға екі өкілдің атынан дауыс беру құқығы берілді. Сонымен қатар партияның бірнеше мың мүшесінің атынан кеңесші дауыс құқығымен 14 делегат қатысты. (Қараңыз: РСДЖП II съезіне қатысқан делегаттардың тізімі.) Съезд барысында РСДЖП екі қанатқа — [[Большевиктер|большевиктер]] мен [[Меньшевиктер|меньшевиктерге]] — бөлінді. Партия ішіндегі бұл жіктелу 1917 жылы екі топтың біржола бөлінуіне дейін сақталды. == Дайындалуы == Съезге дайындық жұмыстары «[[Искра (газет)|Искра]]» тобының (Ленин) және «[[Шетелдегі орыс социал-демократтары одағы|Шетелдегі орыс социал-демократтары одағының]]» (Плеханов) арасындағы ықпал үшін күреспен қатар жүрді. Бір жағынан, партияның ұйымдық құрылымын қалыптастырып, бағдарламасын әзірлеу қажеттігін түсінген «Искра» тобы съезді өткізуге дайындықты қолға алды. Екінші жағынан, ол партиядағы идеялық әрі жеке ықпалын нығайтуға ұмтылды. Бұл мәселемен «Шетелдегі орыс социал-демократтары одағы» да айналысты. Ол «[[Экономизм|экономизм]]» бағытының өкілі саналды. Одақ II съезді шақыру арқылы партиядағы өз орнын нығайтуды және «Искра» жақтастарының жаңа партиядағы орталық билікті иеленуіне жол бермеуді көздеді. 1900 жылы Одақ II съезді шақыру туралы үндеу таратты. Соның нәтижесінде 1902 жылғы сәуірде [[Белосток]] қаласында конференция өтті. Оған «Искра» бағытын ұстанушылармен қатар, Одақ өкілдері де қатысты. Конференция Ұйымдастыру комитетін сайлап, оған съезге дайындық жүргізуді тапсырды. Алайда көп ұзамай конференцияға қатысушылардың барлығы, соның ішінде Ұйымдастыру комитетінің мүшелері де тұтқындалды. Бірінші Ұйымдастыру комитетінің жұмысы сәтсіз аяқталғанын пайдаланған «Искра» жақтастары сол жылдың қазан айында Белостокта тағы бір конференция шақырды. Бұл жолы Одақ пен [[Бунд]] өкілдері конференцияға шақырылмады. Жиын барысында тек «Искра» бағытын ұстанушылардан тұратын екінші Ұйымдастыру комитеті сайланды. Ол съезге дайындық жұмыстарын жүргізуге кірісті. Жергілікті жерлердегі өкілдері арқылы әрекет еткен Ұйымдастыру комитеті съезге сайланған делегаттардың басым бөлігі «Искра» жақтастары болуын қамтамасыз етті. Ал бұл бағытты қолдамаған ұйымдар түрлі сылтаулармен съезге қатысудан шеттетілді. == Ашылуы == [[Сурет:Делегаты 2-го съезда РСДРП 1903.png|thumb|right|300px|РСДЖП-ның II съезінің делегаттары]] Съез [[Георгий Валентинович Плеханов|Георгий Плехановтың]] кіріспе сөзімен ашылды. Күн тәртібі: # Съездің ресми ашылуы. Бюроны сайлау. Съездің жұмыс тәртібі мен күн тәртібін бекіту. Ұйымдастыру комитетінің (ҰК) баяндамасы — баяндамашы В. Н. Розанов (Попов); мандаттарды тексеру және съездің құрамын анықтау жөніндегі комиссияның есебі — Б. А. Гинзбург (Кольцов). # Бундтың РСДЖП құрамындағы орны — баяндамашы [[Михаил Исаакович Либер|Либер (М. И. Гольдман)]], қосымша баяндама жасаушы [[Юлий Осипович Мартов|Л. Мартов (Ю. О. Цедербаум)]]. # Партияның бағдарламасы. # Партияның орталық баспасөз органы. # Делегаттардың баяндамалары. # Партияны ұйымдастыру мәселесі (партияның ұйымдық жарғысын талқылау) — баяндамашы [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]]. # Аудандық және ұлттық ұйымдар — жарғы комиссиясының баяндамашысы [[Владимир Александрович Носков|В. А. Носков (Глебов)]]. # Партияның жекелеген топтары — В. И. Лениннің кіріспе сөзі. # Ұлттық мәселе. # Экономикалық күрес және кәсіподақ қозғалысы. # 1 мамыр мерекесін атап өту. # 1904 жылы [[Амстердам|Амстердамда]] өтетін халықаралық социалистік конгресс. # Демонстрациялар мен көтерілістер. # Террор. # Партия жұмысына қатысты ішкі мәселелер: ## Насихат жұмысын ұйымдастыру. ## Үгіт жұмысын ұйымдастыру. ## Партиялық әдебиет шығару ісін ұйымдастыру. ## Шаруалар арасында жұмыс жүргізу. ## Әскерде жұмыс жүргізу. ## Оқушылар мен студенттер арасында жұмыс жүргізу. ## Діни секталарға жататын адамдар арасында жұмыс жүргізу. # РСДЖП-ның социалист-революционерлерге ([[Социалист-революционерлер партиясы|эсерлерге]]) қатысты ұстанымы. # РСДЖП-ның Ресейдегі либералдық ағымдарға қатысты ұстанымы. # Орталық комитетті (ОК) және партияның орталық баспасөз органы редакциясын сайлау. # Партия кеңесін сайлау. # Съез шешімдері мен хаттамаларын жариялау тәртібі, сондай-ақ сайланған лауазымды тұлғалар мен органдардың өз міндеттерін атқаруға кірісу тәртібі. Партия жарғысына қатысты мәселе күн тәртібінің 6-тармағы бойынша талқыланды. == РСДЖП және Бунд == Съездегі алғашқы келіспеушіліктер Бундтың партиядағы орны туралы мәселе төңірегінде өрбіді. Бунд өкілдері партия құрамында автономия беруді, яғни еврейлерге қатысты мәселелер бойынша өз саясатын дербес әзірлеу құқығын талап етті. Сондай-ақ олар Бундты еврей жұмысшылары арасында партияның жалғыз өкілі деп тануды ұсынды. Ленин «Искра» жақтастарының атынан бұл талаптарға қарсы шығу үшін еврей ұлтының өкілдері [[Юлий Осипович Мартов|Ю. Мартовты]] (Цедербаум) және [[Лев Давидович Троцкий|Л. Троцкийді]] (Бронштейн) сөз сөйлеуге жұмылдырды. Екеуі де еврейлердің басқа халықтармен ассимиляциялануын қолдады. Нәтижесінде съезд Бундқа автономия беруге қарсы қарар қабылдады (сондай-ақ «Ұлттық мәселе» бөлімін қараңыз). == Бағдарлама == Бағдарлама жобасын әзірлеуді «Искра» мен «Заря» басылымдарының біріккен редакциясы қолға алды. 1901 жылы съезге бағдарлама жобасы ұсынылды. Онда Лениннің Плеханов әзірлеген екі бағдарлама нұсқасына енгізген түзетулері мен толықтыруларының басым бөлігі ескерілді. Бағдарламаны талқылауға съездің тоғыз отырысы арналды. Талқылау барысында пролетариат диктатурасы, партияның пролетарлық сипаты мен Ресейдегі азаттық қозғалысындағы рөлі, сондай-ақ аграрлық бағдарлама мен ұлттық мәселе қаралды. === Партияның рөлі мен сипаты === Ленин бағдарлама жобасында марксизмнің [[Пролетариат диктатурасы|пролетариат диктатурасы]] туралы негізгі қағидалары нақты тұжырымдалуын талап етті. Бұл мәселеде Плехановтың өзі де екіұдай пікірде болды. Сонымен қатар бағдарламада революциялық күрестегі пролетариаттың жетекші рөлі айқын көрсетіліп, партияның пролетарлық сипаты мен оның Ресейдегі азаттық қозғалысына басшылық ету міндеті атап өтілді. «[[Экономизм]]» бағытын ұстанған Акимов ([[Владимир Петрович Махновец|Владимир Махновец]]), Пиккер ([[Александр Самойлович Мартынов|Александр Мартынов]]) және Бунд өкілі [[Михаил Исаакович Либер|М. И. Либер]] бағдарламаға пролетариат диктатурасы туралы тармақты енгізуге қарсы болды. Олар өз ұстанымдарын Батыс Еуропадағы социал-демократиялық партиялардың бағдарламаларында мұндай тармақтың болмауымен түсіндірді. [[Лев Давидович Троцкий|Л. Троцкий]] пролетариат диктатурасын жұмысшы табы «ұлттың» басым бөлігін құраған кезде және партия мен жұмысшы табы бір-біріне барынша жақындасып, іс жүзінде біртұтас күшке айналған жағдайда ғана жүзеге асыруға болады деп мәлімдеді. Ленин қарсыластарының көзқарастарын социал-реформистік бағытқа жатқызып, олардың «...пролетариат диктатурасына қарсы шығуға дейін барғанын...» айтты (сонда, 7-том, 271-бет). Сондай-ақ ол «экономизм» бағытын ұстанған Мартынов пен Акимовтың бағдарламаға түзетулер енгізу әрекетіне үзілді-кесілді қарсы шықты. === Аграрлық бағдарлама === Аграрлық бағдарлама бөлігін талқылау кезінде де елеулі келіспеушіліктер туындады. Әсіресе жұмысшы табы мен шаруалар арасындағы одақ мәселесі қызу талқыланды. Ленин шаруаларды пролетариаттың одақтасы ретінде тануды талап етті. Сонымен қатар ол шаруаларға бұрын тартып алынған жер телімдерін қайтару жөніндегі революциялық талапты қолдады. Оның түсіндіруінше, бұл талап крепостнойлық тәртіптен қалған қалдықтардың бірін жоюға бағытталды. Сондай-ақ Ленин буржуазиялық-демократиялық революция мен социалистік революция кезеңдерінде аграрлық бағдарлама талаптары бірдей болмауы керектігін негіздеді. Бұл ұстаным XX ғасырдың басындағы Ресейдің тарихи жағдайында марксизмді одан әрі дамытуға жол ашты. Ол кезде капитализм қарқынды дамып жатқанымен, ел экономикасында ауыл шаруашылығы басым орын алды. Ауылдық жерлерде феодалдық тәртіптің қалдықтары әлі де терең сақталып, халықтың басым бөлігін шаруалар құрады. === Социалист-революционерлер жайлы === Төмендегідей қарар қабылданды: {{start citation}} ''Съез «социалист-революционерлерді» буржуазиялық-демократиялық бағыттағы саяси ағым деп таниды. Сондықтан социал-демократтардың оларға деген принципті ұстанымы жалпы буржуазияның либералдық өкілдеріне қатысты көзқарасынан өзгеше болмауға тиіс. Съез мына екі жайтты да ескереді: біріншіден, «социалист-революционерлер» өздерінің буржуазиялық мақсаттарын социализм ұранымен бүркемелейді; екіншіден, олар буржуазиялық-революциялық ағым ретінде де дәрменсіздігін көрсетіп отыр. Осыған байланысты съез олардың қызметі пролетариаттың саяси дамуына ғана емес, самодержавиеге қарсы бағытталған жалпы демократиялық күреске де зиян келтіреді деген қорытындыға келеді. ''{{oq|ru|Съезд констатируетъ, что «соціалисты-революціонеры» являются не болѣе, какъ буржуазно-демократической фракціей, принципіалъное отношеніе къ которой со стороны соціалъ-демократіи не можетъ быть иное, чѣмъ къ либеральнымъ представителямъ буржуазіи вообще. Принимая затѣмъ во вниманіе: а) что свои буржуазныя тенденціи «соціалисты-революціонеры» преслѣдуютъ подъ флагомъ соціализма и б) что, кромѣ того, или именно потому, какъ буржуазно-революціонныя фракціи оказываются совершенно несостоятельными, Съѣздъ считаетъ ихъ дѣятельность вредной не только для политическаго развитія пролетаріата, но и для общедемократической борьбы противъ абсолютизма.}} {{end citation}} === Ұлттық мәселе === [[Өзін-өзі билеу құқығы|Ұлттардың өзін-өзі билеу құқығы]] мәселесі төңірегінде пікірталас туындады. Бұл құқықты бағдарламаға енгізуге поляк социал-демократтары мен Бунд өкілдері қарсы шықты. Поляк социал-демократтары мұндай қағиданың қабылдануы поляк [[Ұлтшылдық|ұлтшылдарының]] мүддесіне қызмет етеді деп есептеді. Ал Бунд өкілдері жебірейлерге мәдени-ұлттық автономия беруді жақтады. Бұл мәселе бойынша [[Консенсус|ортақ келісімге]] келе алмағандықтан, Бунд фракциясы съезден шығып кетті. === Нәтижесі === Делегаттар саны қайта қаралғаннан кейін съезд «Искра» тобы ұсынған бағдарламаны қабылдады. Бағдарлама екі бөлімнен тұрды: «максимум бағдарламасы» және «минимум бағдарламасы». Максимум бағдарламасында партияның түпкі мақсаты — социалистік қоғам құру екені көрсетілді. Бұл мақсатқа социалистік революция арқылы жетіп, пролетариат диктатурасын орнату көзделді. Ал минимум бағдарламасында партияның алдағы кезеңдегі негізгі міндеттері белгіленді. Олар: патша самодержавиесін құлату, демократиялық республика құру, сегіз сағаттық жұмыс күнін енгізу, барлық ұлттардың тең құқықтылығын қамтамасыз ету және олардың өзін-өзі билеу құқығын тану. Сондай-ақ ауылдағы крепостнойлық тәртіптің қалдықтарын жою және помещиктер шаруалардан тартып алған жер телімдерін («отрезоктарды») қайтару талап етілді. Осыдан кейін «Искра» жақтастары, «экономистер» мен Бунд өкілдерінің арасында жік пайда болатыны анық болды. Алайда келіспеушілік тек осы топтардың арасында ғана емес, «Искра» жақтастарының өз ішінде де туындады. === Редакциялық алқа құрамы === Жікшілдік съез шақырылғанға дейін-ақ байқала бастаған болатын. «Искра» газетінің редакциялық алқасы алты адамнан тұрды: Плеханов, Ленин, Мартов, [[Александр Николаевич Потресов|Потресов]], [[Павел Борисович Аксельрод|Аксельрод]] және [[Вера Ивановна Засулич|Засулич]]. Редакторлар санының жұп болуы жұмыста жиі тығырық туғызатын. Себебі Ленинді жақтаушылар мен оған қарсы топтың дауыстары тең түсіп, маңызды мәселелер бойынша ортақ шешімге келу қиындайтын. Редакция жұмысын тиімді ұйымдастыру үшін Ленин оның құрамын жеті адамға дейін кеңейтіп, Троцкийді қосуға ұсыныс жасады. Бірақ Плеханов бұл ұсынысты үзілді-кесілді қабылдамады. Осыдан кейін Ленин редакция мүшелерінің санын қысқартуды ұсынып, Потресовты, Аксельродты және Засуличті құрамнан шығаруды жақтады. Оның ойынша, бұл үшеуі журналист ретінде жеткілікті белсенділік танытпаған. Ленин мұны нақты сандармен дәлелдеуге тырысты: «Искраның» 45 нөмірінде Мартов 39 мақала, Ленин 32, Плеханов 24 мақала жазған. Ал Засуличтің үлесіне 6 мақала, Аксельродқа 4 мақала, Потресовқа 8 мақала ғана тиген. Алайда Лениннің бұл ұсынысы оның партия ішіндегі билікті өз қолына шоғырландыруға ұмтылып отырғаны туралы айыптауларға себеп болды. === Жарғы === Партия жарғысының жобасын талқылау кезінде партия мүшелігіне қабылдау мәселесіне қатысты Мартов пен Ленин арасында пікірталас өрбіді (§ 1). Мартов пен оның жақтастарының пікірінше, партия мүшесі деп мынадай адамды санауға болатын: <blockquote> …партияның бағдарламасын қабылдайтын, оны материалдық жағынан қолдайтын әрі оның ұйымдарының бірінің басшылығымен партияға тұрақты түрде жеке көмек көрсететін кез келген адам. </blockquote> Ал Ленин партия мүшесі болу үшін адамның «партиялық ұйымдардың біріне жеке өзі мүше болып, оның жұмысына тікелей қатысуы» қажет деп санады. Дауыс беру нәтижесінде съезд Мартов ұсынған жарғының бірінші тармағын 28 дауыспен қолдап, 22 дауыс қарсы берілді, ал бір делегат қалыс қалды. Жарғының қалған тармақтары елеулі пікірталассыз қабылданды. == Басқару органдары == Съезд партияның орталық органдарын құрды: Орталық органды (ЦО), Орталық комитетті (ЦК) және Партия кеңесін. Сонымен қатар шетелдегі партия ұйымдарының құрылымын қайта ұйымдастыру туралы шешім қабылданды. Ол кезде шетелде екі социал-демократиялық ұйым жұмыс істейтін: «[[Шетелдегі орыс революциялық социал-демократиясының лигасы]]» және «[[Шетелдегі орыс социал-демократтары одағы]]». Съезд «Лиганы» РСДЖП-ның шетелдегі жалғыз ұйымы деп таныды. Бұған наразылық білдірген «Одақтың» екі өкілі съезден шығып кетті. Бунд ұйымының федерация негізінде РСДЖП құрамына кіру туралы талабы қабылданбаған соң, оның бес өкілі де съезден кетті. Съезд Бундтың Ресейдегі еврей жұмысшыларының жалғыз өкілі ретінде танылуы жөніндегі ультиматумын да қабылдамады. Жеті делегаттың съезден кетуі күштердің арақатынасын Ленинді жақтаушылардың пайдасына өзгертті. Соның нәтижесінде орталық органдарға сайлау кезінде Ленин жақтастары басым орындарға ие болды. Партияның Орталық комитетіне [[Глеб Максимилианович Кржижановский|Г. М. Кржижановский]] мен [[Фридрих Вильгельмович Ленгник|Ф. В. Ленгник]] сырттай, ал съезге кеңесші дауыс құқығымен қатысқан [[Владимир Александрович Носков|В. А. Носков]] сайланды. Үшеуі де Ленинді жақтаушылар еді. Партия кеңесінің бесінші мүшесі болып Плеханов сайланды. Кеңес бес адамнан тұрды: екеуі Орталық органның редакциясынан, екеуі Орталық комитеттен ұсынылатын, ал бесінші мүшені съезд өзі сайлайтын. Съезден кейін Партия кеңесінің құрамына [[Павел Борисович Аксельрод|П. Б. Аксельрод]], [[Фридрих Вильгельмович Ленгник|Ф. В. Ленгник]], [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]], [[Юлий Осипович Мартов|Ю. О. Мартов]] және [[Георгий Валентинович Плеханов|Г. В. Плеханов]] кірді. «Искра» газетінің редакциясына Ленин, Мартов және Плеханов сайланды. Алайда Мартов редакциядағы жұмыстан бас тартты<ref>{{Cite web |url=http://leninism.su/biography/4283-dajte-nam-organizatsiyu-revolyutsionerov.html?start=24 |title=И. X. Лалаянц Из воспоминаний, Ц. С. Зеликсон-Бобровская Из воспоминаний, В. В. Вакар Из воспоминаний — Страница 25<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2014-12-12 |archive-date=2014-12-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141213023028/http://leninism.su/biography/4283-dajte-nam-organizatsiyu-revolyutsionerov.html?start=24 |url-status=live }}</ref>. === Съезден кейін партия басшылығындағы өзгерістер === 1903 жылы 29 қыркүйекте (12 қазанда) [[Федор Васильевич Гусаров|Ф. В. Гусаров]], [[Розалия Самойловна Землячка|Р. С. Землячка]], [[Леонид Борисович Красин|Л. Б. Красин]] және [[Мария Моисеевна Эссен|М. М. Эссен]] Орталық комитеттің құрамына қосымша енгізілді. 1903 жылы 8 (21) қарашада [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]] мен [[Лев Ефимович Гальперин|Л. Е. Гальперин]] де Орталық комитеттің құрамына қосылды. 1904 жылы 19 маусымда (2 шілдеде) [[Фридрих Вильгельмович Ленгник|Ф. В. Ленгник]] тұтқындалды. Ал сол жылдың шілде айында [[Глеб Максимилианович Кржижановский|Г. М. Кржижановский]] мен Ф. В. Гусаров Орталық комитет құрамынан шықты, Р. С. Землячка да құрамнан шығарылды. Сонымен қатар М. М. Эссен тұтқындалды. Олардың орнына 1904 жылғы шілдеде [[Иосиф Федорович Дубровинский|И. Ф. Дубровинский]], [[Лев Яковлевич Карпов|Л. Я. Карпов]] және [[Алексей Иванович Любимов|А. И. Любимов]] Орталық комитеттің құрамына қосымша енгізілді. 1904 жылы қарашада [[Екатерина Михайловна Александрова-Жак|Е. М. Александрова-Жак]], [[Виктор Николаевич Крохмаль|В. Н. Крохмаль]] және [[Владимир Николаевич Розанов|В. Н. Розанов]] та Орталық комитеттің құрамына қосылды. 1905 жылы 7 (20) ақпанда В. И. Ленин Орталық комитет құрамынан шығарылды. Ал 9 (22) ақпанда В. А. Носков, Л. Е. Гальперин, И. Ф. Дубровинский, Л. Я. Карпов, Е. М. Александрова-Жак, В. Н. Крохмаль және В. Н. Розанов тұтқындалды. Осылайша, 1905 жылы наурызға қарай Орталық комитет құрамында тек Л. Б. Красин мен А. И. Любимов қана қалды. == Қарар == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КОКП съездері]] [[Санат:РСДЖП]] 0c7bhyloawmng6ouo4egrmk4digxhrb 3683290 3683289 2026-10-18T17:32:44Z Орел Карл 81620 /* Қарар */ 3683290 wikitext text/x-wiki [[Сурет:The Soviet Union 1970 CPA 3844 stamp (2nd Congress of the RSDRP (After Yuri Vinogradov)).jpg|thumb|right|300px|КСРО маркасы: «РСДЖП-ның Екінші съезі» (Юрий Виноградовтың картинасы бойынша). Топтама: Владимир Ильич Лениннің туғанына 100 жыл толуына орай (1870–1924). Ленин өнерде.]] '''Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының II съезі''' 1903 жылдың 17 (30) шілдесінен 10 (23) тамызға дейін өтті. 24 шілдеге (6 тамызға) дейін съез [[Брюссель|Брюссельде]] жұмыс істеді. Алайда [[Бельгия]] полициясы делегаттарды елден кетуге мәжбүр еткендіктен, съез отырыстары [[Лондон|Лондонға]] көшірілді. Іс жүзінде бұл Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының (РСДЖП) құрылтай съезі болды. Съезді ұйымдастыруда «Искра» газетінің редакциясы елеулі рөл атқарды. Съез барысында барлығы 37 отырыс өтті: оның 13-і Брюссельде, 24-і Лондонда өткізілді. Жиында 26 ұйымның өкілдері болды. Олардың қатарында «[[Еңбекті азат ету тобы|Еңбекті азат ету» тобы]], «Искраның» Ресейдегі ұйымы, Петербург комитеті, Петербург жұмысшыларының ұйымы, Мәскеу комитеті, Харьков комитеті, Киев комитеті, Одесса комитеті, Николаев комитеті, Қырым одағы, Дон комитеті, Тау-кен жұмысшылары одағы, Екатеринослав комитеті, Сарытау комитеті, Тифлис комитеті, Баку комитеті, Батуми комитеті, Үфі комитеті, [[РСДЖП солтүстік жұмысшылар одағы|Солтүстік жұмысшылар одағы]], [[РСДЖП сібір одағы|Сібір одағы]], Тула комитеті, [[Бунд|Бундтың]] шетелдегі комитеті мен Орталық комитеті, «Ресей революциялық социал-демократиясының шетелдік лигасы», «Шетелдегі орыс социал-демократтары одағы» және «Оңтүстік жұмысшы» тобы болды. Съезге шешуші дауыс құқығына ие 43 делегат қатысып, олардың жалпы дауыс саны 51-ге жетті. Бұған көптеген комитеттердің өздеріне тиесілі өкілдердің толық санын жібере алмауы себеп болды. Сондықтан кейбір делегаттарға екі өкілдің атынан дауыс беру құқығы берілді. Сонымен қатар партияның бірнеше мың мүшесінің атынан кеңесші дауыс құқығымен 14 делегат қатысты. (Қараңыз: РСДЖП II съезіне қатысқан делегаттардың тізімі.) Съезд барысында РСДЖП екі қанатқа — [[Большевиктер|большевиктер]] мен [[Меньшевиктер|меньшевиктерге]] — бөлінді. Партия ішіндегі бұл жіктелу 1917 жылы екі топтың біржола бөлінуіне дейін сақталды. == Дайындалуы == Съезге дайындық жұмыстары «[[Искра (газет)|Искра]]» тобының (Ленин) және «[[Шетелдегі орыс социал-демократтары одағы|Шетелдегі орыс социал-демократтары одағының]]» (Плеханов) арасындағы ықпал үшін күреспен қатар жүрді. Бір жағынан, партияның ұйымдық құрылымын қалыптастырып, бағдарламасын әзірлеу қажеттігін түсінген «Искра» тобы съезді өткізуге дайындықты қолға алды. Екінші жағынан, ол партиядағы идеялық әрі жеке ықпалын нығайтуға ұмтылды. Бұл мәселемен «Шетелдегі орыс социал-демократтары одағы» да айналысты. Ол «[[Экономизм|экономизм]]» бағытының өкілі саналды. Одақ II съезді шақыру арқылы партиядағы өз орнын нығайтуды және «Искра» жақтастарының жаңа партиядағы орталық билікті иеленуіне жол бермеуді көздеді. 1900 жылы Одақ II съезді шақыру туралы үндеу таратты. Соның нәтижесінде 1902 жылғы сәуірде [[Белосток]] қаласында конференция өтті. Оған «Искра» бағытын ұстанушылармен қатар, Одақ өкілдері де қатысты. Конференция Ұйымдастыру комитетін сайлап, оған съезге дайындық жүргізуді тапсырды. Алайда көп ұзамай конференцияға қатысушылардың барлығы, соның ішінде Ұйымдастыру комитетінің мүшелері де тұтқындалды. Бірінші Ұйымдастыру комитетінің жұмысы сәтсіз аяқталғанын пайдаланған «Искра» жақтастары сол жылдың қазан айында Белостокта тағы бір конференция шақырды. Бұл жолы Одақ пен [[Бунд]] өкілдері конференцияға шақырылмады. Жиын барысында тек «Искра» бағытын ұстанушылардан тұратын екінші Ұйымдастыру комитеті сайланды. Ол съезге дайындық жұмыстарын жүргізуге кірісті. Жергілікті жерлердегі өкілдері арқылы әрекет еткен Ұйымдастыру комитеті съезге сайланған делегаттардың басым бөлігі «Искра» жақтастары болуын қамтамасыз етті. Ал бұл бағытты қолдамаған ұйымдар түрлі сылтаулармен съезге қатысудан шеттетілді. == Ашылуы == [[Сурет:Делегаты 2-го съезда РСДРП 1903.png|thumb|right|300px|РСДЖП-ның II съезінің делегаттары]] Съез [[Георгий Валентинович Плеханов|Георгий Плехановтың]] кіріспе сөзімен ашылды. Күн тәртібі: # Съездің ресми ашылуы. Бюроны сайлау. Съездің жұмыс тәртібі мен күн тәртібін бекіту. Ұйымдастыру комитетінің (ҰК) баяндамасы — баяндамашы В. Н. Розанов (Попов); мандаттарды тексеру және съездің құрамын анықтау жөніндегі комиссияның есебі — Б. А. Гинзбург (Кольцов). # Бундтың РСДЖП құрамындағы орны — баяндамашы [[Михаил Исаакович Либер|Либер (М. И. Гольдман)]], қосымша баяндама жасаушы [[Юлий Осипович Мартов|Л. Мартов (Ю. О. Цедербаум)]]. # Партияның бағдарламасы. # Партияның орталық баспасөз органы. # Делегаттардың баяндамалары. # Партияны ұйымдастыру мәселесі (партияның ұйымдық жарғысын талқылау) — баяндамашы [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]]. # Аудандық және ұлттық ұйымдар — жарғы комиссиясының баяндамашысы [[Владимир Александрович Носков|В. А. Носков (Глебов)]]. # Партияның жекелеген топтары — В. И. Лениннің кіріспе сөзі. # Ұлттық мәселе. # Экономикалық күрес және кәсіподақ қозғалысы. # 1 мамыр мерекесін атап өту. # 1904 жылы [[Амстердам|Амстердамда]] өтетін халықаралық социалистік конгресс. # Демонстрациялар мен көтерілістер. # Террор. # Партия жұмысына қатысты ішкі мәселелер: ## Насихат жұмысын ұйымдастыру. ## Үгіт жұмысын ұйымдастыру. ## Партиялық әдебиет шығару ісін ұйымдастыру. ## Шаруалар арасында жұмыс жүргізу. ## Әскерде жұмыс жүргізу. ## Оқушылар мен студенттер арасында жұмыс жүргізу. ## Діни секталарға жататын адамдар арасында жұмыс жүргізу. # РСДЖП-ның социалист-революционерлерге ([[Социалист-революционерлер партиясы|эсерлерге]]) қатысты ұстанымы. # РСДЖП-ның Ресейдегі либералдық ағымдарға қатысты ұстанымы. # Орталық комитетті (ОК) және партияның орталық баспасөз органы редакциясын сайлау. # Партия кеңесін сайлау. # Съез шешімдері мен хаттамаларын жариялау тәртібі, сондай-ақ сайланған лауазымды тұлғалар мен органдардың өз міндеттерін атқаруға кірісу тәртібі. Партия жарғысына қатысты мәселе күн тәртібінің 6-тармағы бойынша талқыланды. == РСДЖП және Бунд == Съездегі алғашқы келіспеушіліктер Бундтың партиядағы орны туралы мәселе төңірегінде өрбіді. Бунд өкілдері партия құрамында автономия беруді, яғни еврейлерге қатысты мәселелер бойынша өз саясатын дербес әзірлеу құқығын талап етті. Сондай-ақ олар Бундты еврей жұмысшылары арасында партияның жалғыз өкілі деп тануды ұсынды. Ленин «Искра» жақтастарының атынан бұл талаптарға қарсы шығу үшін еврей ұлтының өкілдері [[Юлий Осипович Мартов|Ю. Мартовты]] (Цедербаум) және [[Лев Давидович Троцкий|Л. Троцкийді]] (Бронштейн) сөз сөйлеуге жұмылдырды. Екеуі де еврейлердің басқа халықтармен ассимиляциялануын қолдады. Нәтижесінде съезд Бундқа автономия беруге қарсы қарар қабылдады (сондай-ақ «Ұлттық мәселе» бөлімін қараңыз). == Бағдарлама == Бағдарлама жобасын әзірлеуді «Искра» мен «Заря» басылымдарының біріккен редакциясы қолға алды. 1901 жылы съезге бағдарлама жобасы ұсынылды. Онда Лениннің Плеханов әзірлеген екі бағдарлама нұсқасына енгізген түзетулері мен толықтыруларының басым бөлігі ескерілді. Бағдарламаны талқылауға съездің тоғыз отырысы арналды. Талқылау барысында пролетариат диктатурасы, партияның пролетарлық сипаты мен Ресейдегі азаттық қозғалысындағы рөлі, сондай-ақ аграрлық бағдарлама мен ұлттық мәселе қаралды. === Партияның рөлі мен сипаты === Ленин бағдарлама жобасында марксизмнің [[Пролетариат диктатурасы|пролетариат диктатурасы]] туралы негізгі қағидалары нақты тұжырымдалуын талап етті. Бұл мәселеде Плехановтың өзі де екіұдай пікірде болды. Сонымен қатар бағдарламада революциялық күрестегі пролетариаттың жетекші рөлі айқын көрсетіліп, партияның пролетарлық сипаты мен оның Ресейдегі азаттық қозғалысына басшылық ету міндеті атап өтілді. «[[Экономизм]]» бағытын ұстанған Акимов ([[Владимир Петрович Махновец|Владимир Махновец]]), Пиккер ([[Александр Самойлович Мартынов|Александр Мартынов]]) және Бунд өкілі [[Михаил Исаакович Либер|М. И. Либер]] бағдарламаға пролетариат диктатурасы туралы тармақты енгізуге қарсы болды. Олар өз ұстанымдарын Батыс Еуропадағы социал-демократиялық партиялардың бағдарламаларында мұндай тармақтың болмауымен түсіндірді. [[Лев Давидович Троцкий|Л. Троцкий]] пролетариат диктатурасын жұмысшы табы «ұлттың» басым бөлігін құраған кезде және партия мен жұмысшы табы бір-біріне барынша жақындасып, іс жүзінде біртұтас күшке айналған жағдайда ғана жүзеге асыруға болады деп мәлімдеді. Ленин қарсыластарының көзқарастарын социал-реформистік бағытқа жатқызып, олардың «...пролетариат диктатурасына қарсы шығуға дейін барғанын...» айтты (сонда, 7-том, 271-бет). Сондай-ақ ол «экономизм» бағытын ұстанған Мартынов пен Акимовтың бағдарламаға түзетулер енгізу әрекетіне үзілді-кесілді қарсы шықты. === Аграрлық бағдарлама === Аграрлық бағдарлама бөлігін талқылау кезінде де елеулі келіспеушіліктер туындады. Әсіресе жұмысшы табы мен шаруалар арасындағы одақ мәселесі қызу талқыланды. Ленин шаруаларды пролетариаттың одақтасы ретінде тануды талап етті. Сонымен қатар ол шаруаларға бұрын тартып алынған жер телімдерін қайтару жөніндегі революциялық талапты қолдады. Оның түсіндіруінше, бұл талап крепостнойлық тәртіптен қалған қалдықтардың бірін жоюға бағытталды. Сондай-ақ Ленин буржуазиялық-демократиялық революция мен социалистік революция кезеңдерінде аграрлық бағдарлама талаптары бірдей болмауы керектігін негіздеді. Бұл ұстаным XX ғасырдың басындағы Ресейдің тарихи жағдайында марксизмді одан әрі дамытуға жол ашты. Ол кезде капитализм қарқынды дамып жатқанымен, ел экономикасында ауыл шаруашылығы басым орын алды. Ауылдық жерлерде феодалдық тәртіптің қалдықтары әлі де терең сақталып, халықтың басым бөлігін шаруалар құрады. === Социалист-революционерлер жайлы === Төмендегідей қарар қабылданды: {{start citation}} ''Съез «социалист-революционерлерді» буржуазиялық-демократиялық бағыттағы саяси ағым деп таниды. Сондықтан социал-демократтардың оларға деген принципті ұстанымы жалпы буржуазияның либералдық өкілдеріне қатысты көзқарасынан өзгеше болмауға тиіс. Съез мына екі жайтты да ескереді: біріншіден, «социалист-революционерлер» өздерінің буржуазиялық мақсаттарын социализм ұранымен бүркемелейді; екіншіден, олар буржуазиялық-революциялық ағым ретінде де дәрменсіздігін көрсетіп отыр. Осыған байланысты съез олардың қызметі пролетариаттың саяси дамуына ғана емес, самодержавиеге қарсы бағытталған жалпы демократиялық күреске де зиян келтіреді деген қорытындыға келеді. ''{{oq|ru|Съезд констатируетъ, что «соціалисты-революціонеры» являются не болѣе, какъ буржуазно-демократической фракціей, принципіалъное отношеніе къ которой со стороны соціалъ-демократіи не можетъ быть иное, чѣмъ къ либеральнымъ представителямъ буржуазіи вообще. Принимая затѣмъ во вниманіе: а) что свои буржуазныя тенденціи «соціалисты-революціонеры» преслѣдуютъ подъ флагомъ соціализма и б) что, кромѣ того, или именно потому, какъ буржуазно-революціонныя фракціи оказываются совершенно несостоятельными, Съѣздъ считаетъ ихъ дѣятельность вредной не только для политическаго развитія пролетаріата, но и для общедемократической борьбы противъ абсолютизма.}} {{end citation}} === Ұлттық мәселе === [[Өзін-өзі билеу құқығы|Ұлттардың өзін-өзі билеу құқығы]] мәселесі төңірегінде пікірталас туындады. Бұл құқықты бағдарламаға енгізуге поляк социал-демократтары мен Бунд өкілдері қарсы шықты. Поляк социал-демократтары мұндай қағиданың қабылдануы поляк [[Ұлтшылдық|ұлтшылдарының]] мүддесіне қызмет етеді деп есептеді. Ал Бунд өкілдері жебірейлерге мәдени-ұлттық автономия беруді жақтады. Бұл мәселе бойынша [[Консенсус|ортақ келісімге]] келе алмағандықтан, Бунд фракциясы съезден шығып кетті. === Нәтижесі === Делегаттар саны қайта қаралғаннан кейін съезд «Искра» тобы ұсынған бағдарламаны қабылдады. Бағдарлама екі бөлімнен тұрды: «максимум бағдарламасы» және «минимум бағдарламасы». Максимум бағдарламасында партияның түпкі мақсаты — социалистік қоғам құру екені көрсетілді. Бұл мақсатқа социалистік революция арқылы жетіп, пролетариат диктатурасын орнату көзделді. Ал минимум бағдарламасында партияның алдағы кезеңдегі негізгі міндеттері белгіленді. Олар: патша самодержавиесін құлату, демократиялық республика құру, сегіз сағаттық жұмыс күнін енгізу, барлық ұлттардың тең құқықтылығын қамтамасыз ету және олардың өзін-өзі билеу құқығын тану. Сондай-ақ ауылдағы крепостнойлық тәртіптің қалдықтарын жою және помещиктер шаруалардан тартып алған жер телімдерін («отрезоктарды») қайтару талап етілді. Осыдан кейін «Искра» жақтастары, «экономистер» мен Бунд өкілдерінің арасында жік пайда болатыны анық болды. Алайда келіспеушілік тек осы топтардың арасында ғана емес, «Искра» жақтастарының өз ішінде де туындады. === Редакциялық алқа құрамы === Жікшілдік съез шақырылғанға дейін-ақ байқала бастаған болатын. «Искра» газетінің редакциялық алқасы алты адамнан тұрды: Плеханов, Ленин, Мартов, [[Александр Николаевич Потресов|Потресов]], [[Павел Борисович Аксельрод|Аксельрод]] және [[Вера Ивановна Засулич|Засулич]]. Редакторлар санының жұп болуы жұмыста жиі тығырық туғызатын. Себебі Ленинді жақтаушылар мен оған қарсы топтың дауыстары тең түсіп, маңызды мәселелер бойынша ортақ шешімге келу қиындайтын. Редакция жұмысын тиімді ұйымдастыру үшін Ленин оның құрамын жеті адамға дейін кеңейтіп, Троцкийді қосуға ұсыныс жасады. Бірақ Плеханов бұл ұсынысты үзілді-кесілді қабылдамады. Осыдан кейін Ленин редакция мүшелерінің санын қысқартуды ұсынып, Потресовты, Аксельродты және Засуличті құрамнан шығаруды жақтады. Оның ойынша, бұл үшеуі журналист ретінде жеткілікті белсенділік танытпаған. Ленин мұны нақты сандармен дәлелдеуге тырысты: «Искраның» 45 нөмірінде Мартов 39 мақала, Ленин 32, Плеханов 24 мақала жазған. Ал Засуличтің үлесіне 6 мақала, Аксельродқа 4 мақала, Потресовқа 8 мақала ғана тиген. Алайда Лениннің бұл ұсынысы оның партия ішіндегі билікті өз қолына шоғырландыруға ұмтылып отырғаны туралы айыптауларға себеп болды. === Жарғы === Партия жарғысының жобасын талқылау кезінде партия мүшелігіне қабылдау мәселесіне қатысты Мартов пен Ленин арасында пікірталас өрбіді (§ 1). Мартов пен оның жақтастарының пікірінше, партия мүшесі деп мынадай адамды санауға болатын: <blockquote> …партияның бағдарламасын қабылдайтын, оны материалдық жағынан қолдайтын әрі оның ұйымдарының бірінің басшылығымен партияға тұрақты түрде жеке көмек көрсететін кез келген адам. </blockquote> Ал Ленин партия мүшесі болу үшін адамның «партиялық ұйымдардың біріне жеке өзі мүше болып, оның жұмысына тікелей қатысуы» қажет деп санады. Дауыс беру нәтижесінде съезд Мартов ұсынған жарғының бірінші тармағын 28 дауыспен қолдап, 22 дауыс қарсы берілді, ал бір делегат қалыс қалды. Жарғының қалған тармақтары елеулі пікірталассыз қабылданды. == Басқару органдары == Съезд партияның орталық органдарын құрды: Орталық органды (ЦО), Орталық комитетті (ЦК) және Партия кеңесін. Сонымен қатар шетелдегі партия ұйымдарының құрылымын қайта ұйымдастыру туралы шешім қабылданды. Ол кезде шетелде екі социал-демократиялық ұйым жұмыс істейтін: «[[Шетелдегі орыс революциялық социал-демократиясының лигасы]]» және «[[Шетелдегі орыс социал-демократтары одағы]]». Съезд «Лиганы» РСДЖП-ның шетелдегі жалғыз ұйымы деп таныды. Бұған наразылық білдірген «Одақтың» екі өкілі съезден шығып кетті. Бунд ұйымының федерация негізінде РСДЖП құрамына кіру туралы талабы қабылданбаған соң, оның бес өкілі де съезден кетті. Съезд Бундтың Ресейдегі еврей жұмысшыларының жалғыз өкілі ретінде танылуы жөніндегі ультиматумын да қабылдамады. Жеті делегаттың съезден кетуі күштердің арақатынасын Ленинді жақтаушылардың пайдасына өзгертті. Соның нәтижесінде орталық органдарға сайлау кезінде Ленин жақтастары басым орындарға ие болды. Партияның Орталық комитетіне [[Глеб Максимилианович Кржижановский|Г. М. Кржижановский]] мен [[Фридрих Вильгельмович Ленгник|Ф. В. Ленгник]] сырттай, ал съезге кеңесші дауыс құқығымен қатысқан [[Владимир Александрович Носков|В. А. Носков]] сайланды. Үшеуі де Ленинді жақтаушылар еді. Партия кеңесінің бесінші мүшесі болып Плеханов сайланды. Кеңес бес адамнан тұрды: екеуі Орталық органның редакциясынан, екеуі Орталық комитеттен ұсынылатын, ал бесінші мүшені съезд өзі сайлайтын. Съезден кейін Партия кеңесінің құрамына [[Павел Борисович Аксельрод|П. Б. Аксельрод]], [[Фридрих Вильгельмович Ленгник|Ф. В. Ленгник]], [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]], [[Юлий Осипович Мартов|Ю. О. Мартов]] және [[Георгий Валентинович Плеханов|Г. В. Плеханов]] кірді. «Искра» газетінің редакциясына Ленин, Мартов және Плеханов сайланды. Алайда Мартов редакциядағы жұмыстан бас тартты<ref>{{Cite web |url=http://leninism.su/biography/4283-dajte-nam-organizatsiyu-revolyutsionerov.html?start=24 |title=И. X. Лалаянц Из воспоминаний, Ц. С. Зеликсон-Бобровская Из воспоминаний, В. В. Вакар Из воспоминаний — Страница 25<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2014-12-12 |archive-date=2014-12-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141213023028/http://leninism.su/biography/4283-dajte-nam-organizatsiyu-revolyutsionerov.html?start=24 |url-status=live }}</ref>. === Съезден кейін партия басшылығындағы өзгерістер === 1903 жылы 29 қыркүйекте (12 қазанда) [[Федор Васильевич Гусаров|Ф. В. Гусаров]], [[Розалия Самойловна Землячка|Р. С. Землячка]], [[Леонид Борисович Красин|Л. Б. Красин]] және [[Мария Моисеевна Эссен|М. М. Эссен]] Орталық комитеттің құрамына қосымша енгізілді. 1903 жылы 8 (21) қарашада [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]] мен [[Лев Ефимович Гальперин|Л. Е. Гальперин]] де Орталық комитеттің құрамына қосылды. 1904 жылы 19 маусымда (2 шілдеде) [[Фридрих Вильгельмович Ленгник|Ф. В. Ленгник]] тұтқындалды. Ал сол жылдың шілде айында [[Глеб Максимилианович Кржижановский|Г. М. Кржижановский]] мен Ф. В. Гусаров Орталық комитет құрамынан шықты, Р. С. Землячка да құрамнан шығарылды. Сонымен қатар М. М. Эссен тұтқындалды. Олардың орнына 1904 жылғы шілдеде [[Иосиф Федорович Дубровинский|И. Ф. Дубровинский]], [[Лев Яковлевич Карпов|Л. Я. Карпов]] және [[Алексей Иванович Любимов|А. И. Любимов]] Орталық комитеттің құрамына қосымша енгізілді. 1904 жылы қарашада [[Екатерина Михайловна Александрова-Жак|Е. М. Александрова-Жак]], [[Виктор Николаевич Крохмаль|В. Н. Крохмаль]] және [[Владимир Николаевич Розанов|В. Н. Розанов]] та Орталық комитеттің құрамына қосылды. 1905 жылы 7 (20) ақпанда В. И. Ленин Орталық комитет құрамынан шығарылды. Ал 9 (22) ақпанда В. А. Носков, Л. Е. Гальперин, И. Ф. Дубровинский, Л. Я. Карпов, Е. М. Александрова-Жак, В. Н. Крохмаль және В. Н. Розанов тұтқындалды. Осылайша, 1905 жылы наурызға қарай Орталық комитет құрамында тек Л. Б. Красин мен А. И. Любимов қана қалды. == Қарар == Съез құрамының өзгеруі Ленинге қарарлардың басым бөлігін өзі ұсынған нұсқада қабылдатуға мүмкіндік берді. Олар Бундтың РСДЖП құрамындағы орны, экономикалық күрес, 1 мамыр мерекесін атап өту, халықаралық конгресс, шерулер, террор, үгіт-насихат, оқушы және студент жастарға көзқарас, партиялық әдебиет және күштерді бөлу мәселелеріне қатысты болды. Сонымен қатар съез бірқатар тактикалық мәселелер бойынша да шешімдер қабылдады. Олардың қатарында либералдық буржуазияға көзқарас, эсерлерге қатынас, кәсіподақтық күрес, шерулер өткізу және басқа да мәселелер бар. == Жікке бөлінуі == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КОКП съездері]] [[Санат:РСДЖП]] qa1eu872vpq6zn3v86wc71gjmi0lxe1 3683294 3683290 2026-10-18T17:45:00Z Орел Карл 81620 /* Жікке бөлінуі */ 3683294 wikitext text/x-wiki [[Сурет:The Soviet Union 1970 CPA 3844 stamp (2nd Congress of the RSDRP (After Yuri Vinogradov)).jpg|thumb|right|300px|КСРО маркасы: «РСДЖП-ның Екінші съезі» (Юрий Виноградовтың картинасы бойынша). Топтама: Владимир Ильич Лениннің туғанына 100 жыл толуына орай (1870–1924). Ленин өнерде.]] '''Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының II съезі''' 1903 жылдың 17 (30) шілдесінен 10 (23) тамызға дейін өтті. 24 шілдеге (6 тамызға) дейін съез [[Брюссель|Брюссельде]] жұмыс істеді. Алайда [[Бельгия]] полициясы делегаттарды елден кетуге мәжбүр еткендіктен, съез отырыстары [[Лондон|Лондонға]] көшірілді. Іс жүзінде бұл Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының (РСДЖП) құрылтай съезі болды. Съезді ұйымдастыруда «Искра» газетінің редакциясы елеулі рөл атқарды. Съез барысында барлығы 37 отырыс өтті: оның 13-і Брюссельде, 24-і Лондонда өткізілді. Жиында 26 ұйымның өкілдері болды. Олардың қатарында «[[Еңбекті азат ету тобы|Еңбекті азат ету» тобы]], «Искраның» Ресейдегі ұйымы, Петербург комитеті, Петербург жұмысшыларының ұйымы, Мәскеу комитеті, Харьков комитеті, Киев комитеті, Одесса комитеті, Николаев комитеті, Қырым одағы, Дон комитеті, Тау-кен жұмысшылары одағы, Екатеринослав комитеті, Сарытау комитеті, Тифлис комитеті, Баку комитеті, Батуми комитеті, Үфі комитеті, [[РСДЖП солтүстік жұмысшылар одағы|Солтүстік жұмысшылар одағы]], [[РСДЖП сібір одағы|Сібір одағы]], Тула комитеті, [[Бунд|Бундтың]] шетелдегі комитеті мен Орталық комитеті, «Ресей революциялық социал-демократиясының шетелдік лигасы», «Шетелдегі орыс социал-демократтары одағы» және «Оңтүстік жұмысшы» тобы болды. Съезге шешуші дауыс құқығына ие 43 делегат қатысып, олардың жалпы дауыс саны 51-ге жетті. Бұған көптеген комитеттердің өздеріне тиесілі өкілдердің толық санын жібере алмауы себеп болды. Сондықтан кейбір делегаттарға екі өкілдің атынан дауыс беру құқығы берілді. Сонымен қатар партияның бірнеше мың мүшесінің атынан кеңесші дауыс құқығымен 14 делегат қатысты. (Қараңыз: РСДЖП II съезіне қатысқан делегаттардың тізімі.) Съезд барысында РСДЖП екі қанатқа — [[Большевиктер|большевиктер]] мен [[Меньшевиктер|меньшевиктерге]] — бөлінді. Партия ішіндегі бұл жіктелу 1917 жылы екі топтың біржола бөлінуіне дейін сақталды. == Дайындалуы == Съезге дайындық жұмыстары «[[Искра (газет)|Искра]]» тобының (Ленин) және «[[Шетелдегі орыс социал-демократтары одағы|Шетелдегі орыс социал-демократтары одағының]]» (Плеханов) арасындағы ықпал үшін күреспен қатар жүрді. Бір жағынан, партияның ұйымдық құрылымын қалыптастырып, бағдарламасын әзірлеу қажеттігін түсінген «Искра» тобы съезді өткізуге дайындықты қолға алды. Екінші жағынан, ол партиядағы идеялық әрі жеке ықпалын нығайтуға ұмтылды. Бұл мәселемен «Шетелдегі орыс социал-демократтары одағы» да айналысты. Ол «[[Экономизм|экономизм]]» бағытының өкілі саналды. Одақ II съезді шақыру арқылы партиядағы өз орнын нығайтуды және «Искра» жақтастарының жаңа партиядағы орталық билікті иеленуіне жол бермеуді көздеді. 1900 жылы Одақ II съезді шақыру туралы үндеу таратты. Соның нәтижесінде 1902 жылғы сәуірде [[Белосток]] қаласында конференция өтті. Оған «Искра» бағытын ұстанушылармен қатар, Одақ өкілдері де қатысты. Конференция Ұйымдастыру комитетін сайлап, оған съезге дайындық жүргізуді тапсырды. Алайда көп ұзамай конференцияға қатысушылардың барлығы, соның ішінде Ұйымдастыру комитетінің мүшелері де тұтқындалды. Бірінші Ұйымдастыру комитетінің жұмысы сәтсіз аяқталғанын пайдаланған «Искра» жақтастары сол жылдың қазан айында Белостокта тағы бір конференция шақырды. Бұл жолы Одақ пен [[Бунд]] өкілдері конференцияға шақырылмады. Жиын барысында тек «Искра» бағытын ұстанушылардан тұратын екінші Ұйымдастыру комитеті сайланды. Ол съезге дайындық жұмыстарын жүргізуге кірісті. Жергілікті жерлердегі өкілдері арқылы әрекет еткен Ұйымдастыру комитеті съезге сайланған делегаттардың басым бөлігі «Искра» жақтастары болуын қамтамасыз етті. Ал бұл бағытты қолдамаған ұйымдар түрлі сылтаулармен съезге қатысудан шеттетілді. == Ашылуы == [[Сурет:Делегаты 2-го съезда РСДРП 1903.png|thumb|right|300px|РСДЖП-ның II съезінің делегаттары]] Съез [[Георгий Валентинович Плеханов|Георгий Плехановтың]] кіріспе сөзімен ашылды. Күн тәртібі: # Съездің ресми ашылуы. Бюроны сайлау. Съездің жұмыс тәртібі мен күн тәртібін бекіту. Ұйымдастыру комитетінің (ҰК) баяндамасы — баяндамашы В. Н. Розанов (Попов); мандаттарды тексеру және съездің құрамын анықтау жөніндегі комиссияның есебі — Б. А. Гинзбург (Кольцов). # Бундтың РСДЖП құрамындағы орны — баяндамашы [[Михаил Исаакович Либер|Либер (М. И. Гольдман)]], қосымша баяндама жасаушы [[Юлий Осипович Мартов|Л. Мартов (Ю. О. Цедербаум)]]. # Партияның бағдарламасы. # Партияның орталық баспасөз органы. # Делегаттардың баяндамалары. # Партияны ұйымдастыру мәселесі (партияның ұйымдық жарғысын талқылау) — баяндамашы [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]]. # Аудандық және ұлттық ұйымдар — жарғы комиссиясының баяндамашысы [[Владимир Александрович Носков|В. А. Носков (Глебов)]]. # Партияның жекелеген топтары — В. И. Лениннің кіріспе сөзі. # Ұлттық мәселе. # Экономикалық күрес және кәсіподақ қозғалысы. # 1 мамыр мерекесін атап өту. # 1904 жылы [[Амстердам|Амстердамда]] өтетін халықаралық социалистік конгресс. # Демонстрациялар мен көтерілістер. # Террор. # Партия жұмысына қатысты ішкі мәселелер: ## Насихат жұмысын ұйымдастыру. ## Үгіт жұмысын ұйымдастыру. ## Партиялық әдебиет шығару ісін ұйымдастыру. ## Шаруалар арасында жұмыс жүргізу. ## Әскерде жұмыс жүргізу. ## Оқушылар мен студенттер арасында жұмыс жүргізу. ## Діни секталарға жататын адамдар арасында жұмыс жүргізу. # РСДЖП-ның социалист-революционерлерге ([[Социалист-революционерлер партиясы|эсерлерге]]) қатысты ұстанымы. # РСДЖП-ның Ресейдегі либералдық ағымдарға қатысты ұстанымы. # Орталық комитетті (ОК) және партияның орталық баспасөз органы редакциясын сайлау. # Партия кеңесін сайлау. # Съез шешімдері мен хаттамаларын жариялау тәртібі, сондай-ақ сайланған лауазымды тұлғалар мен органдардың өз міндеттерін атқаруға кірісу тәртібі. Партия жарғысына қатысты мәселе күн тәртібінің 6-тармағы бойынша талқыланды. == РСДЖП және Бунд == Съездегі алғашқы келіспеушіліктер Бундтың партиядағы орны туралы мәселе төңірегінде өрбіді. Бунд өкілдері партия құрамында автономия беруді, яғни еврейлерге қатысты мәселелер бойынша өз саясатын дербес әзірлеу құқығын талап етті. Сондай-ақ олар Бундты еврей жұмысшылары арасында партияның жалғыз өкілі деп тануды ұсынды. Ленин «Искра» жақтастарының атынан бұл талаптарға қарсы шығу үшін еврей ұлтының өкілдері [[Юлий Осипович Мартов|Ю. Мартовты]] (Цедербаум) және [[Лев Давидович Троцкий|Л. Троцкийді]] (Бронштейн) сөз сөйлеуге жұмылдырды. Екеуі де еврейлердің басқа халықтармен ассимиляциялануын қолдады. Нәтижесінде съезд Бундқа автономия беруге қарсы қарар қабылдады (сондай-ақ «Ұлттық мәселе» бөлімін қараңыз). == Бағдарлама == Бағдарлама жобасын әзірлеуді «Искра» мен «Заря» басылымдарының біріккен редакциясы қолға алды. 1901 жылы съезге бағдарлама жобасы ұсынылды. Онда Лениннің Плеханов әзірлеген екі бағдарлама нұсқасына енгізген түзетулері мен толықтыруларының басым бөлігі ескерілді. Бағдарламаны талқылауға съездің тоғыз отырысы арналды. Талқылау барысында пролетариат диктатурасы, партияның пролетарлық сипаты мен Ресейдегі азаттық қозғалысындағы рөлі, сондай-ақ аграрлық бағдарлама мен ұлттық мәселе қаралды. === Партияның рөлі мен сипаты === Ленин бағдарлама жобасында марксизмнің [[Пролетариат диктатурасы|пролетариат диктатурасы]] туралы негізгі қағидалары нақты тұжырымдалуын талап етті. Бұл мәселеде Плехановтың өзі де екіұдай пікірде болды. Сонымен қатар бағдарламада революциялық күрестегі пролетариаттың жетекші рөлі айқын көрсетіліп, партияның пролетарлық сипаты мен оның Ресейдегі азаттық қозғалысына басшылық ету міндеті атап өтілді. «[[Экономизм]]» бағытын ұстанған Акимов ([[Владимир Петрович Махновец|Владимир Махновец]]), Пиккер ([[Александр Самойлович Мартынов|Александр Мартынов]]) және Бунд өкілі [[Михаил Исаакович Либер|М. И. Либер]] бағдарламаға пролетариат диктатурасы туралы тармақты енгізуге қарсы болды. Олар өз ұстанымдарын Батыс Еуропадағы социал-демократиялық партиялардың бағдарламаларында мұндай тармақтың болмауымен түсіндірді. [[Лев Давидович Троцкий|Л. Троцкий]] пролетариат диктатурасын жұмысшы табы «ұлттың» басым бөлігін құраған кезде және партия мен жұмысшы табы бір-біріне барынша жақындасып, іс жүзінде біртұтас күшке айналған жағдайда ғана жүзеге асыруға болады деп мәлімдеді. Ленин қарсыластарының көзқарастарын социал-реформистік бағытқа жатқызып, олардың «...пролетариат диктатурасына қарсы шығуға дейін барғанын...» айтты (сонда, 7-том, 271-бет). Сондай-ақ ол «экономизм» бағытын ұстанған Мартынов пен Акимовтың бағдарламаға түзетулер енгізу әрекетіне үзілді-кесілді қарсы шықты. === Аграрлық бағдарлама === Аграрлық бағдарлама бөлігін талқылау кезінде де елеулі келіспеушіліктер туындады. Әсіресе жұмысшы табы мен шаруалар арасындағы одақ мәселесі қызу талқыланды. Ленин шаруаларды пролетариаттың одақтасы ретінде тануды талап етті. Сонымен қатар ол шаруаларға бұрын тартып алынған жер телімдерін қайтару жөніндегі революциялық талапты қолдады. Оның түсіндіруінше, бұл талап крепостнойлық тәртіптен қалған қалдықтардың бірін жоюға бағытталды. Сондай-ақ Ленин буржуазиялық-демократиялық революция мен социалистік революция кезеңдерінде аграрлық бағдарлама талаптары бірдей болмауы керектігін негіздеді. Бұл ұстаным XX ғасырдың басындағы Ресейдің тарихи жағдайында марксизмді одан әрі дамытуға жол ашты. Ол кезде капитализм қарқынды дамып жатқанымен, ел экономикасында ауыл шаруашылығы басым орын алды. Ауылдық жерлерде феодалдық тәртіптің қалдықтары әлі де терең сақталып, халықтың басым бөлігін шаруалар құрады. === Социалист-революционерлер жайлы === Төмендегідей қарар қабылданды: {{start citation}} ''Съез «социалист-революционерлерді» буржуазиялық-демократиялық бағыттағы саяси ағым деп таниды. Сондықтан социал-демократтардың оларға деген принципті ұстанымы жалпы буржуазияның либералдық өкілдеріне қатысты көзқарасынан өзгеше болмауға тиіс. Съез мына екі жайтты да ескереді: біріншіден, «социалист-революционерлер» өздерінің буржуазиялық мақсаттарын социализм ұранымен бүркемелейді; екіншіден, олар буржуазиялық-революциялық ағым ретінде де дәрменсіздігін көрсетіп отыр. Осыған байланысты съез олардың қызметі пролетариаттың саяси дамуына ғана емес, самодержавиеге қарсы бағытталған жалпы демократиялық күреске де зиян келтіреді деген қорытындыға келеді. ''{{oq|ru|Съезд констатируетъ, что «соціалисты-революціонеры» являются не болѣе, какъ буржуазно-демократической фракціей, принципіалъное отношеніе къ которой со стороны соціалъ-демократіи не можетъ быть иное, чѣмъ къ либеральнымъ представителямъ буржуазіи вообще. Принимая затѣмъ во вниманіе: а) что свои буржуазныя тенденціи «соціалисты-революціонеры» преслѣдуютъ подъ флагомъ соціализма и б) что, кромѣ того, или именно потому, какъ буржуазно-революціонныя фракціи оказываются совершенно несостоятельными, Съѣздъ считаетъ ихъ дѣятельность вредной не только для политическаго развитія пролетаріата, но и для общедемократической борьбы противъ абсолютизма.}} {{end citation}} === Ұлттық мәселе === [[Өзін-өзі билеу құқығы|Ұлттардың өзін-өзі билеу құқығы]] мәселесі төңірегінде пікірталас туындады. Бұл құқықты бағдарламаға енгізуге поляк социал-демократтары мен Бунд өкілдері қарсы шықты. Поляк социал-демократтары мұндай қағиданың қабылдануы поляк [[Ұлтшылдық|ұлтшылдарының]] мүддесіне қызмет етеді деп есептеді. Ал Бунд өкілдері жебірейлерге мәдени-ұлттық автономия беруді жақтады. Бұл мәселе бойынша [[Консенсус|ортақ келісімге]] келе алмағандықтан, Бунд фракциясы съезден шығып кетті. === Нәтижесі === Делегаттар саны қайта қаралғаннан кейін съезд «Искра» тобы ұсынған бағдарламаны қабылдады. Бағдарлама екі бөлімнен тұрды: «максимум бағдарламасы» және «минимум бағдарламасы». Максимум бағдарламасында партияның түпкі мақсаты — социалистік қоғам құру екені көрсетілді. Бұл мақсатқа социалистік революция арқылы жетіп, пролетариат диктатурасын орнату көзделді. Ал минимум бағдарламасында партияның алдағы кезеңдегі негізгі міндеттері белгіленді. Олар: патша самодержавиесін құлату, демократиялық республика құру, сегіз сағаттық жұмыс күнін енгізу, барлық ұлттардың тең құқықтылығын қамтамасыз ету және олардың өзін-өзі билеу құқығын тану. Сондай-ақ ауылдағы крепостнойлық тәртіптің қалдықтарын жою және помещиктер шаруалардан тартып алған жер телімдерін («отрезоктарды») қайтару талап етілді. Осыдан кейін «Искра» жақтастары, «экономистер» мен Бунд өкілдерінің арасында жік пайда болатыны анық болды. Алайда келіспеушілік тек осы топтардың арасында ғана емес, «Искра» жақтастарының өз ішінде де туындады. === Редакциялық алқа құрамы === Жікшілдік съез шақырылғанға дейін-ақ байқала бастаған болатын. «Искра» газетінің редакциялық алқасы алты адамнан тұрды: Плеханов, Ленин, Мартов, [[Александр Николаевич Потресов|Потресов]], [[Павел Борисович Аксельрод|Аксельрод]] және [[Вера Ивановна Засулич|Засулич]]. Редакторлар санының жұп болуы жұмыста жиі тығырық туғызатын. Себебі Ленинді жақтаушылар мен оған қарсы топтың дауыстары тең түсіп, маңызды мәселелер бойынша ортақ шешімге келу қиындайтын. Редакция жұмысын тиімді ұйымдастыру үшін Ленин оның құрамын жеті адамға дейін кеңейтіп, Троцкийді қосуға ұсыныс жасады. Бірақ Плеханов бұл ұсынысты үзілді-кесілді қабылдамады. Осыдан кейін Ленин редакция мүшелерінің санын қысқартуды ұсынып, Потресовты, Аксельродты және Засуличті құрамнан шығаруды жақтады. Оның ойынша, бұл үшеуі журналист ретінде жеткілікті белсенділік танытпаған. Ленин мұны нақты сандармен дәлелдеуге тырысты: «Искраның» 45 нөмірінде Мартов 39 мақала, Ленин 32, Плеханов 24 мақала жазған. Ал Засуличтің үлесіне 6 мақала, Аксельродқа 4 мақала, Потресовқа 8 мақала ғана тиген. Алайда Лениннің бұл ұсынысы оның партия ішіндегі билікті өз қолына шоғырландыруға ұмтылып отырғаны туралы айыптауларға себеп болды. === Жарғы === Партия жарғысының жобасын талқылау кезінде партия мүшелігіне қабылдау мәселесіне қатысты Мартов пен Ленин арасында пікірталас өрбіді (§ 1). Мартов пен оның жақтастарының пікірінше, партия мүшесі деп мынадай адамды санауға болатын: <blockquote> …партияның бағдарламасын қабылдайтын, оны материалдық жағынан қолдайтын әрі оның ұйымдарының бірінің басшылығымен партияға тұрақты түрде жеке көмек көрсететін кез келген адам. </blockquote> Ал Ленин партия мүшесі болу үшін адамның «партиялық ұйымдардың біріне жеке өзі мүше болып, оның жұмысына тікелей қатысуы» қажет деп санады. Дауыс беру нәтижесінде съезд Мартов ұсынған жарғының бірінші тармағын 28 дауыспен қолдап, 22 дауыс қарсы берілді, ал бір делегат қалыс қалды. Жарғының қалған тармақтары елеулі пікірталассыз қабылданды. == Басқару органдары == Съезд партияның орталық органдарын құрды: Орталық органды (ЦО), Орталық комитетті (ЦК) және Партия кеңесін. Сонымен қатар шетелдегі партия ұйымдарының құрылымын қайта ұйымдастыру туралы шешім қабылданды. Ол кезде шетелде екі социал-демократиялық ұйым жұмыс істейтін: «[[Шетелдегі орыс революциялық социал-демократиясының лигасы]]» және «[[Шетелдегі орыс социал-демократтары одағы]]». Съезд «Лиганы» РСДЖП-ның шетелдегі жалғыз ұйымы деп таныды. Бұған наразылық білдірген «Одақтың» екі өкілі съезден шығып кетті. Бунд ұйымының федерация негізінде РСДЖП құрамына кіру туралы талабы қабылданбаған соң, оның бес өкілі де съезден кетті. Съезд Бундтың Ресейдегі еврей жұмысшыларының жалғыз өкілі ретінде танылуы жөніндегі ультиматумын да қабылдамады. Жеті делегаттың съезден кетуі күштердің арақатынасын Ленинді жақтаушылардың пайдасына өзгертті. Соның нәтижесінде орталық органдарға сайлау кезінде Ленин жақтастары басым орындарға ие болды. Партияның Орталық комитетіне [[Глеб Максимилианович Кржижановский|Г. М. Кржижановский]] мен [[Фридрих Вильгельмович Ленгник|Ф. В. Ленгник]] сырттай, ал съезге кеңесші дауыс құқығымен қатысқан [[Владимир Александрович Носков|В. А. Носков]] сайланды. Үшеуі де Ленинді жақтаушылар еді. Партия кеңесінің бесінші мүшесі болып Плеханов сайланды. Кеңес бес адамнан тұрды: екеуі Орталық органның редакциясынан, екеуі Орталық комитеттен ұсынылатын, ал бесінші мүшені съезд өзі сайлайтын. Съезден кейін Партия кеңесінің құрамына [[Павел Борисович Аксельрод|П. Б. Аксельрод]], [[Фридрих Вильгельмович Ленгник|Ф. В. Ленгник]], [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]], [[Юлий Осипович Мартов|Ю. О. Мартов]] және [[Георгий Валентинович Плеханов|Г. В. Плеханов]] кірді. «Искра» газетінің редакциясына Ленин, Мартов және Плеханов сайланды. Алайда Мартов редакциядағы жұмыстан бас тартты<ref>{{Cite web |url=http://leninism.su/biography/4283-dajte-nam-organizatsiyu-revolyutsionerov.html?start=24 |title=И. X. Лалаянц Из воспоминаний, Ц. С. Зеликсон-Бобровская Из воспоминаний, В. В. Вакар Из воспоминаний — Страница 25<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2014-12-12 |archive-date=2014-12-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141213023028/http://leninism.su/biography/4283-dajte-nam-organizatsiyu-revolyutsionerov.html?start=24 |url-status=live }}</ref>. === Съезден кейін партия басшылығындағы өзгерістер === 1903 жылы 29 қыркүйекте (12 қазанда) [[Федор Васильевич Гусаров|Ф. В. Гусаров]], [[Розалия Самойловна Землячка|Р. С. Землячка]], [[Леонид Борисович Красин|Л. Б. Красин]] және [[Мария Моисеевна Эссен|М. М. Эссен]] Орталық комитеттің құрамына қосымша енгізілді. 1903 жылы 8 (21) қарашада [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]] мен [[Лев Ефимович Гальперин|Л. Е. Гальперин]] де Орталық комитеттің құрамына қосылды. 1904 жылы 19 маусымда (2 шілдеде) [[Фридрих Вильгельмович Ленгник|Ф. В. Ленгник]] тұтқындалды. Ал сол жылдың шілде айында [[Глеб Максимилианович Кржижановский|Г. М. Кржижановский]] мен Ф. В. Гусаров Орталық комитет құрамынан шықты, Р. С. Землячка да құрамнан шығарылды. Сонымен қатар М. М. Эссен тұтқындалды. Олардың орнына 1904 жылғы шілдеде [[Иосиф Федорович Дубровинский|И. Ф. Дубровинский]], [[Лев Яковлевич Карпов|Л. Я. Карпов]] және [[Алексей Иванович Любимов|А. И. Любимов]] Орталық комитеттің құрамына қосымша енгізілді. 1904 жылы қарашада [[Екатерина Михайловна Александрова-Жак|Е. М. Александрова-Жак]], [[Виктор Николаевич Крохмаль|В. Н. Крохмаль]] және [[Владимир Николаевич Розанов|В. Н. Розанов]] та Орталық комитеттің құрамына қосылды. 1905 жылы 7 (20) ақпанда В. И. Ленин Орталық комитет құрамынан шығарылды. Ал 9 (22) ақпанда В. А. Носков, Л. Е. Гальперин, И. Ф. Дубровинский, Л. Я. Карпов, Е. М. Александрова-Жак, В. Н. Крохмаль және В. Н. Розанов тұтқындалды. Осылайша, 1905 жылы наурызға қарай Орталық комитет құрамында тек Л. Б. Красин мен А. И. Любимов қана қалды. == Қарар == Съез құрамының өзгеруі Ленинге қарарлардың басым бөлігін өзі ұсынған нұсқада қабылдатуға мүмкіндік берді. Олар Бундтың РСДЖП құрамындағы орны, экономикалық күрес, 1 мамыр мерекесін атап өту, халықаралық конгресс, шерулер, террор, үгіт-насихат, оқушы және студент жастарға көзқарас, партиялық әдебиет және күштерді бөлу мәселелеріне қатысты болды. Сонымен қатар съез бірқатар тактикалық мәселелер бойынша да шешімдер қабылдады. Олардың қатарында либералдық буржуазияға көзқарас, эсерлерге қатынас, кәсіподақтық күрес, шерулер өткізу және басқа да мәселелер бар. == Жікке бөлінуі == РСДЖП-ның іс жүзінде құрылтай съезі болған бұл съезде партия екі фракцияға бөлінді: Ленинді жақтаушылар және оған қарсы қалған делегаттар. Лениннің жақтастары өздерін [[Большевиктер|большевиктер]], ал қарсыластарын [[Меньшевиктер|меньшевиктер]] деп атай бастады. Бұл атаулар кеңестік партия тарихнамасында ұзақ уақыт бойы қолданылып келді. Делегаттар партияны ұйымдастыру қағидаттары жөнінде ортақ пікірге келе алмады. Ресейдің революциялық [[Социал-демократия|социал-демократиясының]] екі көрнекті теоретигі — Владимир Ленин мен [[Юлий Осипович Мартов|Юлий Мартов]] партия мүшелігі туралы жарғы тармағының екі түрлі нұсқасын ұсынды: {| class="wikitable" ![[Юлий Осипович Мартов|Юлий Мартов]] ![[Владимир Ильич Ленин|Владимир Ленин]] |- |«РСДЖП мүшесі деп оның бағдарламасын қабылдайтын, партияға материалдық қолдау көрсететін және '''оның ұйымдарының бірінің басшылығымен''' партияға тұрақты түрде жеке көмек көрсететін кез келген адам есептеледі» |«Партия мүшесі деп оның бағдарламасын мойындайтын, партияға материалдық жағынан қолдау көрсететін әрі '''партия ұйымдарының бірінің жұмысына тікелей қатысатын''' адам есептеледі» |} Тұжырымдар арасындағы айырмашылық аз болғанымен, дәл осы мәселе партияның жікке бөлінуіне ресми себеп болды. Мартов партияға саяси үдерістерге саналы түрде араласатындармен қатар, саясаттан мүлде хабарсыз адамдар да мүше бола алатын бұқаралық партия құруды жақтады. Ал Ленин әрбір мүшесі саяси өмірге белсенді араласуға міндетті болатын кәсіби кадрлардан тұратын партия құруды көздеді. Кейбір пікірлерге қарағанда, екі фракция арасындағы ресми келіспеушіліктердің аражігін ажырату қиын болған: <blockquote> РСДЖП басшылығында съезден кейін қалыптасқан қарым-қатынастардың бүкіл тарихын түсіну оңай емес. Өйткені съезд стенограммаларынан делегаттардың екі тобының арасында түбегейлі ымыраға келмейтін қайшылықтар болғаны байқалмайды. </blockquote> Тарихшылар бұл айырмашылықтың мәні туралы ортақ пікірге келген жоқ. Мәселен, британдық тарихшы Роберт Сервис олардың тұжырымдарындағы айырмашылық түбегейлі сипатта болды деп есептейді. Оның пікірінше, Мартов әр мүшесі өз пікірін еркін білдіре алатын партияны көздесе, Ленин партияның орталық басшылыққа бағынуын жақтады. Жарғы бойынша дауыс беру кезінде Лениннің жақтастары жеңіліс тапты. Келесі кезекте «Искра» газетінің редакциялық алқасы туралы мәселе талқыланды. Ленин редакцияда жетекші орынға ие болуды көздеді. Ол үшін бастапқыда Мартовпен одақ құруды жоспарлады. Ленин Мартовқа редакция құрамындағы алты адамды үш адамға дейін қысқартуды жасырын түрде ұсынды. Бұл ретте Аксельродты, Потресовты және Засуличті редакциядан шығару көзделді. Осылайша, Ленин мен Мартов Плехановпен санаспай-ақ редакция жұмысын өз бақылауында ұстай алар еді. Ленин Плехановты өзінің басты саяси қарсыласы деп санады. Алайда Мартов бұл ұсынысқа келіспеді. Сонда Ленин Мартовқа қарсы Плехановпен одақ құруды ұсынды және оның келісімін алды. Дауыс беру қарсаңында съез құрамы өзгерді. Мартовты қолдауы мүмкін болған [[Бунд]] өкілдері мен «[[Экономизм|экономистер]]» наразылық білдіріп, съезден шығып кетті. Соның салдарынан дауыс беру кезінде залда Ленинді жақтаушылар басым болды. Нәтижесінде съезд Ленин мен оны қолдаған Плеханов ұсынған нұсқаны қабылдады. Оған сәйкес, партияның идеялық бағытын айқындау міндеті үш адамнан тұратын «Искра» газетінің редакциялық алқасына — Орталық органға (ОО) жүктелді. Оның құрамына Ленин, Мартов және Плеханов кірді. Ұйымдастыру мәселелерімен айналысу үшін де үш адамнан тұратын [[КОКП орталық комитеті|Орталық комитет]] (ОК) құрылды. Ал редакциялық алқа мен Орталық комитет арасында туындауы мүмкін келіспеушіліктерді шешу мақсатында екі органның өкілдері кіретін бес адамдық Партия кеңесі құрылды. Дәл осы дауыс берудегі жеңістен кейін Ленин өз фракциясын «большевиктер» деп атай бастады, ал Мартов өз жақтастарын «меньшевиктер» деп атады. Бұл атаулар кейінгі жылдары да сақталып қалды. Партияның екі фракцияға бөлінуі Ресейде құпталмады. Тарихшы Роберт Сервистің айтуынша, енді ғана құрылған партияның екіге жарылуы Ресей марксистерін есеңгіретіп тастады. Көптеген партияластары Лениннің шектен шығып кеткенін ойлап, оны «меньшевиктермен» арадағы қақтығысты тоқтатуға шақырды. == Мәнісі == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КОКП съездері]] [[Санат:РСДЖП]] ao2v39ew5f3y9ocd8m8o41zpegq6ahg 3683295 3683294 2026-10-18T17:51:22Z Орел Карл 81620 /* Мәнісі */ 3683295 wikitext text/x-wiki [[Сурет:The Soviet Union 1970 CPA 3844 stamp (2nd Congress of the RSDRP (After Yuri Vinogradov)).jpg|thumb|right|300px|КСРО маркасы: «РСДЖП-ның Екінші съезі» (Юрий Виноградовтың картинасы бойынша). Топтама: Владимир Ильич Лениннің туғанына 100 жыл толуына орай (1870–1924). Ленин өнерде.]] '''Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының II съезі''' 1903 жылдың 17 (30) шілдесінен 10 (23) тамызға дейін өтті. 24 шілдеге (6 тамызға) дейін съез [[Брюссель|Брюссельде]] жұмыс істеді. Алайда [[Бельгия]] полициясы делегаттарды елден кетуге мәжбүр еткендіктен, съез отырыстары [[Лондон|Лондонға]] көшірілді. Іс жүзінде бұл Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының (РСДЖП) құрылтай съезі болды. Съезді ұйымдастыруда «Искра» газетінің редакциясы елеулі рөл атқарды. Съез барысында барлығы 37 отырыс өтті: оның 13-і Брюссельде, 24-і Лондонда өткізілді. Жиында 26 ұйымның өкілдері болды. Олардың қатарында «[[Еңбекті азат ету тобы|Еңбекті азат ету» тобы]], «Искраның» Ресейдегі ұйымы, Петербург комитеті, Петербург жұмысшыларының ұйымы, Мәскеу комитеті, Харьков комитеті, Киев комитеті, Одесса комитеті, Николаев комитеті, Қырым одағы, Дон комитеті, Тау-кен жұмысшылары одағы, Екатеринослав комитеті, Сарытау комитеті, Тифлис комитеті, Баку комитеті, Батуми комитеті, Үфі комитеті, [[РСДЖП солтүстік жұмысшылар одағы|Солтүстік жұмысшылар одағы]], [[РСДЖП сібір одағы|Сібір одағы]], Тула комитеті, [[Бунд|Бундтың]] шетелдегі комитеті мен Орталық комитеті, «Ресей революциялық социал-демократиясының шетелдік лигасы», «Шетелдегі орыс социал-демократтары одағы» және «Оңтүстік жұмысшы» тобы болды. Съезге шешуші дауыс құқығына ие 43 делегат қатысып, олардың жалпы дауыс саны 51-ге жетті. Бұған көптеген комитеттердің өздеріне тиесілі өкілдердің толық санын жібере алмауы себеп болды. Сондықтан кейбір делегаттарға екі өкілдің атынан дауыс беру құқығы берілді. Сонымен қатар партияның бірнеше мың мүшесінің атынан кеңесші дауыс құқығымен 14 делегат қатысты. (Қараңыз: РСДЖП II съезіне қатысқан делегаттардың тізімі.) Съезд барысында РСДЖП екі қанатқа — [[Большевиктер|большевиктер]] мен [[Меньшевиктер|меньшевиктерге]] — бөлінді. Партия ішіндегі бұл жіктелу 1917 жылы екі топтың біржола бөлінуіне дейін сақталды. == Дайындалуы == Съезге дайындық жұмыстары «[[Искра (газет)|Искра]]» тобының (Ленин) және «[[Шетелдегі орыс социал-демократтары одағы|Шетелдегі орыс социал-демократтары одағының]]» (Плеханов) арасындағы ықпал үшін күреспен қатар жүрді. Бір жағынан, партияның ұйымдық құрылымын қалыптастырып, бағдарламасын әзірлеу қажеттігін түсінген «Искра» тобы съезді өткізуге дайындықты қолға алды. Екінші жағынан, ол партиядағы идеялық әрі жеке ықпалын нығайтуға ұмтылды. Бұл мәселемен «Шетелдегі орыс социал-демократтары одағы» да айналысты. Ол «[[Экономизм|экономизм]]» бағытының өкілі саналды. Одақ II съезді шақыру арқылы партиядағы өз орнын нығайтуды және «Искра» жақтастарының жаңа партиядағы орталық билікті иеленуіне жол бермеуді көздеді. 1900 жылы Одақ II съезді шақыру туралы үндеу таратты. Соның нәтижесінде 1902 жылғы сәуірде [[Белосток]] қаласында конференция өтті. Оған «Искра» бағытын ұстанушылармен қатар, Одақ өкілдері де қатысты. Конференция Ұйымдастыру комитетін сайлап, оған съезге дайындық жүргізуді тапсырды. Алайда көп ұзамай конференцияға қатысушылардың барлығы, соның ішінде Ұйымдастыру комитетінің мүшелері де тұтқындалды. Бірінші Ұйымдастыру комитетінің жұмысы сәтсіз аяқталғанын пайдаланған «Искра» жақтастары сол жылдың қазан айында Белостокта тағы бір конференция шақырды. Бұл жолы Одақ пен [[Бунд]] өкілдері конференцияға шақырылмады. Жиын барысында тек «Искра» бағытын ұстанушылардан тұратын екінші Ұйымдастыру комитеті сайланды. Ол съезге дайындық жұмыстарын жүргізуге кірісті. Жергілікті жерлердегі өкілдері арқылы әрекет еткен Ұйымдастыру комитеті съезге сайланған делегаттардың басым бөлігі «Искра» жақтастары болуын қамтамасыз етті. Ал бұл бағытты қолдамаған ұйымдар түрлі сылтаулармен съезге қатысудан шеттетілді. == Ашылуы == [[Сурет:Делегаты 2-го съезда РСДРП 1903.png|thumb|right|300px|РСДЖП-ның II съезінің делегаттары]] Съез [[Георгий Валентинович Плеханов|Георгий Плехановтың]] кіріспе сөзімен ашылды. Күн тәртібі: # Съездің ресми ашылуы. Бюроны сайлау. Съездің жұмыс тәртібі мен күн тәртібін бекіту. Ұйымдастыру комитетінің (ҰК) баяндамасы — баяндамашы В. Н. Розанов (Попов); мандаттарды тексеру және съездің құрамын анықтау жөніндегі комиссияның есебі — Б. А. Гинзбург (Кольцов). # Бундтың РСДЖП құрамындағы орны — баяндамашы [[Михаил Исаакович Либер|Либер (М. И. Гольдман)]], қосымша баяндама жасаушы [[Юлий Осипович Мартов|Л. Мартов (Ю. О. Цедербаум)]]. # Партияның бағдарламасы. # Партияның орталық баспасөз органы. # Делегаттардың баяндамалары. # Партияны ұйымдастыру мәселесі (партияның ұйымдық жарғысын талқылау) — баяндамашы [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]]. # Аудандық және ұлттық ұйымдар — жарғы комиссиясының баяндамашысы [[Владимир Александрович Носков|В. А. Носков (Глебов)]]. # Партияның жекелеген топтары — В. И. Лениннің кіріспе сөзі. # Ұлттық мәселе. # Экономикалық күрес және кәсіподақ қозғалысы. # 1 мамыр мерекесін атап өту. # 1904 жылы [[Амстердам|Амстердамда]] өтетін халықаралық социалистік конгресс. # Демонстрациялар мен көтерілістер. # Террор. # Партия жұмысына қатысты ішкі мәселелер: ## Насихат жұмысын ұйымдастыру. ## Үгіт жұмысын ұйымдастыру. ## Партиялық әдебиет шығару ісін ұйымдастыру. ## Шаруалар арасында жұмыс жүргізу. ## Әскерде жұмыс жүргізу. ## Оқушылар мен студенттер арасында жұмыс жүргізу. ## Діни секталарға жататын адамдар арасында жұмыс жүргізу. # РСДЖП-ның социалист-революционерлерге ([[Социалист-революционерлер партиясы|эсерлерге]]) қатысты ұстанымы. # РСДЖП-ның Ресейдегі либералдық ағымдарға қатысты ұстанымы. # Орталық комитетті (ОК) және партияның орталық баспасөз органы редакциясын сайлау. # Партия кеңесін сайлау. # Съез шешімдері мен хаттамаларын жариялау тәртібі, сондай-ақ сайланған лауазымды тұлғалар мен органдардың өз міндеттерін атқаруға кірісу тәртібі. Партия жарғысына қатысты мәселе күн тәртібінің 6-тармағы бойынша талқыланды. == РСДЖП және Бунд == Съездегі алғашқы келіспеушіліктер Бундтың партиядағы орны туралы мәселе төңірегінде өрбіді. Бунд өкілдері партия құрамында автономия беруді, яғни еврейлерге қатысты мәселелер бойынша өз саясатын дербес әзірлеу құқығын талап етті. Сондай-ақ олар Бундты еврей жұмысшылары арасында партияның жалғыз өкілі деп тануды ұсынды. Ленин «Искра» жақтастарының атынан бұл талаптарға қарсы шығу үшін еврей ұлтының өкілдері [[Юлий Осипович Мартов|Ю. Мартовты]] (Цедербаум) және [[Лев Давидович Троцкий|Л. Троцкийді]] (Бронштейн) сөз сөйлеуге жұмылдырды. Екеуі де еврейлердің басқа халықтармен ассимиляциялануын қолдады. Нәтижесінде съезд Бундқа автономия беруге қарсы қарар қабылдады (сондай-ақ «Ұлттық мәселе» бөлімін қараңыз). == Бағдарлама == Бағдарлама жобасын әзірлеуді «Искра» мен «Заря» басылымдарының біріккен редакциясы қолға алды. 1901 жылы съезге бағдарлама жобасы ұсынылды. Онда Лениннің Плеханов әзірлеген екі бағдарлама нұсқасына енгізген түзетулері мен толықтыруларының басым бөлігі ескерілді. Бағдарламаны талқылауға съездің тоғыз отырысы арналды. Талқылау барысында пролетариат диктатурасы, партияның пролетарлық сипаты мен Ресейдегі азаттық қозғалысындағы рөлі, сондай-ақ аграрлық бағдарлама мен ұлттық мәселе қаралды. === Партияның рөлі мен сипаты === Ленин бағдарлама жобасында марксизмнің [[Пролетариат диктатурасы|пролетариат диктатурасы]] туралы негізгі қағидалары нақты тұжырымдалуын талап етті. Бұл мәселеде Плехановтың өзі де екіұдай пікірде болды. Сонымен қатар бағдарламада революциялық күрестегі пролетариаттың жетекші рөлі айқын көрсетіліп, партияның пролетарлық сипаты мен оның Ресейдегі азаттық қозғалысына басшылық ету міндеті атап өтілді. «[[Экономизм]]» бағытын ұстанған Акимов ([[Владимир Петрович Махновец|Владимир Махновец]]), Пиккер ([[Александр Самойлович Мартынов|Александр Мартынов]]) және Бунд өкілі [[Михаил Исаакович Либер|М. И. Либер]] бағдарламаға пролетариат диктатурасы туралы тармақты енгізуге қарсы болды. Олар өз ұстанымдарын Батыс Еуропадағы социал-демократиялық партиялардың бағдарламаларында мұндай тармақтың болмауымен түсіндірді. [[Лев Давидович Троцкий|Л. Троцкий]] пролетариат диктатурасын жұмысшы табы «ұлттың» басым бөлігін құраған кезде және партия мен жұмысшы табы бір-біріне барынша жақындасып, іс жүзінде біртұтас күшке айналған жағдайда ғана жүзеге асыруға болады деп мәлімдеді. Ленин қарсыластарының көзқарастарын социал-реформистік бағытқа жатқызып, олардың «...пролетариат диктатурасына қарсы шығуға дейін барғанын...» айтты (сонда, 7-том, 271-бет). Сондай-ақ ол «экономизм» бағытын ұстанған Мартынов пен Акимовтың бағдарламаға түзетулер енгізу әрекетіне үзілді-кесілді қарсы шықты. === Аграрлық бағдарлама === Аграрлық бағдарлама бөлігін талқылау кезінде де елеулі келіспеушіліктер туындады. Әсіресе жұмысшы табы мен шаруалар арасындағы одақ мәселесі қызу талқыланды. Ленин шаруаларды пролетариаттың одақтасы ретінде тануды талап етті. Сонымен қатар ол шаруаларға бұрын тартып алынған жер телімдерін қайтару жөніндегі революциялық талапты қолдады. Оның түсіндіруінше, бұл талап крепостнойлық тәртіптен қалған қалдықтардың бірін жоюға бағытталды. Сондай-ақ Ленин буржуазиялық-демократиялық революция мен социалистік революция кезеңдерінде аграрлық бағдарлама талаптары бірдей болмауы керектігін негіздеді. Бұл ұстаным XX ғасырдың басындағы Ресейдің тарихи жағдайында марксизмді одан әрі дамытуға жол ашты. Ол кезде капитализм қарқынды дамып жатқанымен, ел экономикасында ауыл шаруашылығы басым орын алды. Ауылдық жерлерде феодалдық тәртіптің қалдықтары әлі де терең сақталып, халықтың басым бөлігін шаруалар құрады. === Социалист-революционерлер жайлы === Төмендегідей қарар қабылданды: {{start citation}} ''Съез «социалист-революционерлерді» буржуазиялық-демократиялық бағыттағы саяси ағым деп таниды. Сондықтан социал-демократтардың оларға деген принципті ұстанымы жалпы буржуазияның либералдық өкілдеріне қатысты көзқарасынан өзгеше болмауға тиіс. Съез мына екі жайтты да ескереді: біріншіден, «социалист-революционерлер» өздерінің буржуазиялық мақсаттарын социализм ұранымен бүркемелейді; екіншіден, олар буржуазиялық-революциялық ағым ретінде де дәрменсіздігін көрсетіп отыр. Осыған байланысты съез олардың қызметі пролетариаттың саяси дамуына ғана емес, самодержавиеге қарсы бағытталған жалпы демократиялық күреске де зиян келтіреді деген қорытындыға келеді. ''{{oq|ru|Съезд констатируетъ, что «соціалисты-революціонеры» являются не болѣе, какъ буржуазно-демократической фракціей, принципіалъное отношеніе къ которой со стороны соціалъ-демократіи не можетъ быть иное, чѣмъ къ либеральнымъ представителямъ буржуазіи вообще. Принимая затѣмъ во вниманіе: а) что свои буржуазныя тенденціи «соціалисты-революціонеры» преслѣдуютъ подъ флагомъ соціализма и б) что, кромѣ того, или именно потому, какъ буржуазно-революціонныя фракціи оказываются совершенно несостоятельными, Съѣздъ считаетъ ихъ дѣятельность вредной не только для политическаго развитія пролетаріата, но и для общедемократической борьбы противъ абсолютизма.}} {{end citation}} === Ұлттық мәселе === [[Өзін-өзі билеу құқығы|Ұлттардың өзін-өзі билеу құқығы]] мәселесі төңірегінде пікірталас туындады. Бұл құқықты бағдарламаға енгізуге поляк социал-демократтары мен Бунд өкілдері қарсы шықты. Поляк социал-демократтары мұндай қағиданың қабылдануы поляк [[Ұлтшылдық|ұлтшылдарының]] мүддесіне қызмет етеді деп есептеді. Ал Бунд өкілдері жебірейлерге мәдени-ұлттық автономия беруді жақтады. Бұл мәселе бойынша [[Консенсус|ортақ келісімге]] келе алмағандықтан, Бунд фракциясы съезден шығып кетті. === Нәтижесі === Делегаттар саны қайта қаралғаннан кейін съезд «Искра» тобы ұсынған бағдарламаны қабылдады. Бағдарлама екі бөлімнен тұрды: «максимум бағдарламасы» және «минимум бағдарламасы». Максимум бағдарламасында партияның түпкі мақсаты — социалистік қоғам құру екені көрсетілді. Бұл мақсатқа социалистік революция арқылы жетіп, пролетариат диктатурасын орнату көзделді. Ал минимум бағдарламасында партияның алдағы кезеңдегі негізгі міндеттері белгіленді. Олар: патша самодержавиесін құлату, демократиялық республика құру, сегіз сағаттық жұмыс күнін енгізу, барлық ұлттардың тең құқықтылығын қамтамасыз ету және олардың өзін-өзі билеу құқығын тану. Сондай-ақ ауылдағы крепостнойлық тәртіптің қалдықтарын жою және помещиктер шаруалардан тартып алған жер телімдерін («отрезоктарды») қайтару талап етілді. Осыдан кейін «Искра» жақтастары, «экономистер» мен Бунд өкілдерінің арасында жік пайда болатыны анық болды. Алайда келіспеушілік тек осы топтардың арасында ғана емес, «Искра» жақтастарының өз ішінде де туындады. === Редакциялық алқа құрамы === Жікшілдік съез шақырылғанға дейін-ақ байқала бастаған болатын. «Искра» газетінің редакциялық алқасы алты адамнан тұрды: Плеханов, Ленин, Мартов, [[Александр Николаевич Потресов|Потресов]], [[Павел Борисович Аксельрод|Аксельрод]] және [[Вера Ивановна Засулич|Засулич]]. Редакторлар санының жұп болуы жұмыста жиі тығырық туғызатын. Себебі Ленинді жақтаушылар мен оған қарсы топтың дауыстары тең түсіп, маңызды мәселелер бойынша ортақ шешімге келу қиындайтын. Редакция жұмысын тиімді ұйымдастыру үшін Ленин оның құрамын жеті адамға дейін кеңейтіп, Троцкийді қосуға ұсыныс жасады. Бірақ Плеханов бұл ұсынысты үзілді-кесілді қабылдамады. Осыдан кейін Ленин редакция мүшелерінің санын қысқартуды ұсынып, Потресовты, Аксельродты және Засуличті құрамнан шығаруды жақтады. Оның ойынша, бұл үшеуі журналист ретінде жеткілікті белсенділік танытпаған. Ленин мұны нақты сандармен дәлелдеуге тырысты: «Искраның» 45 нөмірінде Мартов 39 мақала, Ленин 32, Плеханов 24 мақала жазған. Ал Засуличтің үлесіне 6 мақала, Аксельродқа 4 мақала, Потресовқа 8 мақала ғана тиген. Алайда Лениннің бұл ұсынысы оның партия ішіндегі билікті өз қолына шоғырландыруға ұмтылып отырғаны туралы айыптауларға себеп болды. === Жарғы === Партия жарғысының жобасын талқылау кезінде партия мүшелігіне қабылдау мәселесіне қатысты Мартов пен Ленин арасында пікірталас өрбіді (§ 1). Мартов пен оның жақтастарының пікірінше, партия мүшесі деп мынадай адамды санауға болатын: <blockquote> …партияның бағдарламасын қабылдайтын, оны материалдық жағынан қолдайтын әрі оның ұйымдарының бірінің басшылығымен партияға тұрақты түрде жеке көмек көрсететін кез келген адам. </blockquote> Ал Ленин партия мүшесі болу үшін адамның «партиялық ұйымдардың біріне жеке өзі мүше болып, оның жұмысына тікелей қатысуы» қажет деп санады. Дауыс беру нәтижесінде съезд Мартов ұсынған жарғының бірінші тармағын 28 дауыспен қолдап, 22 дауыс қарсы берілді, ал бір делегат қалыс қалды. Жарғының қалған тармақтары елеулі пікірталассыз қабылданды. == Басқару органдары == Съезд партияның орталық органдарын құрды: Орталық органды (ЦО), Орталық комитетті (ЦК) және Партия кеңесін. Сонымен қатар шетелдегі партия ұйымдарының құрылымын қайта ұйымдастыру туралы шешім қабылданды. Ол кезде шетелде екі социал-демократиялық ұйым жұмыс істейтін: «[[Шетелдегі орыс революциялық социал-демократиясының лигасы]]» және «[[Шетелдегі орыс социал-демократтары одағы]]». Съезд «Лиганы» РСДЖП-ның шетелдегі жалғыз ұйымы деп таныды. Бұған наразылық білдірген «Одақтың» екі өкілі съезден шығып кетті. Бунд ұйымының федерация негізінде РСДЖП құрамына кіру туралы талабы қабылданбаған соң, оның бес өкілі де съезден кетті. Съезд Бундтың Ресейдегі еврей жұмысшыларының жалғыз өкілі ретінде танылуы жөніндегі ультиматумын да қабылдамады. Жеті делегаттың съезден кетуі күштердің арақатынасын Ленинді жақтаушылардың пайдасына өзгертті. Соның нәтижесінде орталық органдарға сайлау кезінде Ленин жақтастары басым орындарға ие болды. Партияның Орталық комитетіне [[Глеб Максимилианович Кржижановский|Г. М. Кржижановский]] мен [[Фридрих Вильгельмович Ленгник|Ф. В. Ленгник]] сырттай, ал съезге кеңесші дауыс құқығымен қатысқан [[Владимир Александрович Носков|В. А. Носков]] сайланды. Үшеуі де Ленинді жақтаушылар еді. Партия кеңесінің бесінші мүшесі болып Плеханов сайланды. Кеңес бес адамнан тұрды: екеуі Орталық органның редакциясынан, екеуі Орталық комитеттен ұсынылатын, ал бесінші мүшені съезд өзі сайлайтын. Съезден кейін Партия кеңесінің құрамына [[Павел Борисович Аксельрод|П. Б. Аксельрод]], [[Фридрих Вильгельмович Ленгник|Ф. В. Ленгник]], [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]], [[Юлий Осипович Мартов|Ю. О. Мартов]] және [[Георгий Валентинович Плеханов|Г. В. Плеханов]] кірді. «Искра» газетінің редакциясына Ленин, Мартов және Плеханов сайланды. Алайда Мартов редакциядағы жұмыстан бас тартты<ref>{{Cite web |url=http://leninism.su/biography/4283-dajte-nam-organizatsiyu-revolyutsionerov.html?start=24 |title=И. X. Лалаянц Из воспоминаний, Ц. С. Зеликсон-Бобровская Из воспоминаний, В. В. Вакар Из воспоминаний — Страница 25<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2014-12-12 |archive-date=2014-12-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141213023028/http://leninism.su/biography/4283-dajte-nam-organizatsiyu-revolyutsionerov.html?start=24 |url-status=live }}</ref>. === Съезден кейін партия басшылығындағы өзгерістер === 1903 жылы 29 қыркүйекте (12 қазанда) [[Федор Васильевич Гусаров|Ф. В. Гусаров]], [[Розалия Самойловна Землячка|Р. С. Землячка]], [[Леонид Борисович Красин|Л. Б. Красин]] және [[Мария Моисеевна Эссен|М. М. Эссен]] Орталық комитеттің құрамына қосымша енгізілді. 1903 жылы 8 (21) қарашада [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]] мен [[Лев Ефимович Гальперин|Л. Е. Гальперин]] де Орталық комитеттің құрамына қосылды. 1904 жылы 19 маусымда (2 шілдеде) [[Фридрих Вильгельмович Ленгник|Ф. В. Ленгник]] тұтқындалды. Ал сол жылдың шілде айында [[Глеб Максимилианович Кржижановский|Г. М. Кржижановский]] мен Ф. В. Гусаров Орталық комитет құрамынан шықты, Р. С. Землячка да құрамнан шығарылды. Сонымен қатар М. М. Эссен тұтқындалды. Олардың орнына 1904 жылғы шілдеде [[Иосиф Федорович Дубровинский|И. Ф. Дубровинский]], [[Лев Яковлевич Карпов|Л. Я. Карпов]] және [[Алексей Иванович Любимов|А. И. Любимов]] Орталық комитеттің құрамына қосымша енгізілді. 1904 жылы қарашада [[Екатерина Михайловна Александрова-Жак|Е. М. Александрова-Жак]], [[Виктор Николаевич Крохмаль|В. Н. Крохмаль]] және [[Владимир Николаевич Розанов|В. Н. Розанов]] та Орталық комитеттің құрамына қосылды. 1905 жылы 7 (20) ақпанда В. И. Ленин Орталық комитет құрамынан шығарылды. Ал 9 (22) ақпанда В. А. Носков, Л. Е. Гальперин, И. Ф. Дубровинский, Л. Я. Карпов, Е. М. Александрова-Жак, В. Н. Крохмаль және В. Н. Розанов тұтқындалды. Осылайша, 1905 жылы наурызға қарай Орталық комитет құрамында тек Л. Б. Красин мен А. И. Любимов қана қалды. == Қарар == Съез құрамының өзгеруі Ленинге қарарлардың басым бөлігін өзі ұсынған нұсқада қабылдатуға мүмкіндік берді. Олар Бундтың РСДЖП құрамындағы орны, экономикалық күрес, 1 мамыр мерекесін атап өту, халықаралық конгресс, шерулер, террор, үгіт-насихат, оқушы және студент жастарға көзқарас, партиялық әдебиет және күштерді бөлу мәселелеріне қатысты болды. Сонымен қатар съез бірқатар тактикалық мәселелер бойынша да шешімдер қабылдады. Олардың қатарында либералдық буржуазияға көзқарас, эсерлерге қатынас, кәсіподақтық күрес, шерулер өткізу және басқа да мәселелер бар. == Жікке бөлінуі == РСДЖП-ның іс жүзінде құрылтай съезі болған бұл съезде партия екі фракцияға бөлінді: Ленинді жақтаушылар және оған қарсы қалған делегаттар. Лениннің жақтастары өздерін [[Большевиктер|большевиктер]], ал қарсыластарын [[Меньшевиктер|меньшевиктер]] деп атай бастады. Бұл атаулар кеңестік партия тарихнамасында ұзақ уақыт бойы қолданылып келді. Делегаттар партияны ұйымдастыру қағидаттары жөнінде ортақ пікірге келе алмады. Ресейдің революциялық [[Социал-демократия|социал-демократиясының]] екі көрнекті теоретигі — Владимир Ленин мен [[Юлий Осипович Мартов|Юлий Мартов]] партия мүшелігі туралы жарғы тармағының екі түрлі нұсқасын ұсынды: {| class="wikitable" ![[Юлий Осипович Мартов|Юлий Мартов]] ![[Владимир Ильич Ленин|Владимир Ленин]] |- |«РСДЖП мүшесі деп оның бағдарламасын қабылдайтын, партияға материалдық қолдау көрсететін және '''оның ұйымдарының бірінің басшылығымен''' партияға тұрақты түрде жеке көмек көрсететін кез келген адам есептеледі» |«Партия мүшесі деп оның бағдарламасын мойындайтын, партияға материалдық жағынан қолдау көрсететін әрі '''партия ұйымдарының бірінің жұмысына тікелей қатысатын''' адам есептеледі» |} Тұжырымдар арасындағы айырмашылық аз болғанымен, дәл осы мәселе партияның жікке бөлінуіне ресми себеп болды. Мартов партияға саяси үдерістерге саналы түрде араласатындармен қатар, саясаттан мүлде хабарсыз адамдар да мүше бола алатын бұқаралық партия құруды жақтады. Ал Ленин әрбір мүшесі саяси өмірге белсенді араласуға міндетті болатын кәсіби кадрлардан тұратын партия құруды көздеді. Кейбір пікірлерге қарағанда, екі фракция арасындағы ресми келіспеушіліктердің аражігін ажырату қиын болған: <blockquote> РСДЖП басшылығында съезден кейін қалыптасқан қарым-қатынастардың бүкіл тарихын түсіну оңай емес. Өйткені съезд стенограммаларынан делегаттардың екі тобының арасында түбегейлі ымыраға келмейтін қайшылықтар болғаны байқалмайды. </blockquote> Тарихшылар бұл айырмашылықтың мәні туралы ортақ пікірге келген жоқ. Мәселен, британдық тарихшы Роберт Сервис олардың тұжырымдарындағы айырмашылық түбегейлі сипатта болды деп есептейді. Оның пікірінше, Мартов әр мүшесі өз пікірін еркін білдіре алатын партияны көздесе, Ленин партияның орталық басшылыққа бағынуын жақтады. Жарғы бойынша дауыс беру кезінде Лениннің жақтастары жеңіліс тапты. Келесі кезекте «Искра» газетінің редакциялық алқасы туралы мәселе талқыланды. Ленин редакцияда жетекші орынға ие болуды көздеді. Ол үшін бастапқыда Мартовпен одақ құруды жоспарлады. Ленин Мартовқа редакция құрамындағы алты адамды үш адамға дейін қысқартуды жасырын түрде ұсынды. Бұл ретте Аксельродты, Потресовты және Засуличті редакциядан шығару көзделді. Осылайша, Ленин мен Мартов Плехановпен санаспай-ақ редакция жұмысын өз бақылауында ұстай алар еді. Ленин Плехановты өзінің басты саяси қарсыласы деп санады. Алайда Мартов бұл ұсынысқа келіспеді. Сонда Ленин Мартовқа қарсы Плехановпен одақ құруды ұсынды және оның келісімін алды. Дауыс беру қарсаңында съез құрамы өзгерді. Мартовты қолдауы мүмкін болған [[Бунд]] өкілдері мен «[[Экономизм|экономистер]]» наразылық білдіріп, съезден шығып кетті. Соның салдарынан дауыс беру кезінде залда Ленинді жақтаушылар басым болды. Нәтижесінде съезд Ленин мен оны қолдаған Плеханов ұсынған нұсқаны қабылдады. Оған сәйкес, партияның идеялық бағытын айқындау міндеті үш адамнан тұратын «Искра» газетінің редакциялық алқасына — Орталық органға (ОО) жүктелді. Оның құрамына Ленин, Мартов және Плеханов кірді. Ұйымдастыру мәселелерімен айналысу үшін де үш адамнан тұратын [[КОКП орталық комитеті|Орталық комитет]] (ОК) құрылды. Ал редакциялық алқа мен Орталық комитет арасында туындауы мүмкін келіспеушіліктерді шешу мақсатында екі органның өкілдері кіретін бес адамдық Партия кеңесі құрылды. Дәл осы дауыс берудегі жеңістен кейін Ленин өз фракциясын «большевиктер» деп атай бастады, ал Мартов өз жақтастарын «меньшевиктер» деп атады. Бұл атаулар кейінгі жылдары да сақталып қалды. Партияның екі фракцияға бөлінуі Ресейде құпталмады. Тарихшы Роберт Сервистің айтуынша, енді ғана құрылған партияның екіге жарылуы Ресей марксистерін есеңгіретіп тастады. Көптеген партияластары Лениннің шектен шығып кеткенін ойлап, оны «меньшевиктермен» арадағы қақтығысты тоқтатуға шақырды. == Мәнісі == * Съез Ресей социал-демократтарының бытыраңқы топтарын бір саяси партияға біріктірген іс жүзіндегі құрылтай съезі ретінде тарихи маңызға ие болды. * Съез Лениннің РСДЖП-ның радикалды қанатының жетекшісі ретіндегі саяси орнын ұйымдық тұрғыдан бекітті. Ол бұл қанаттың өкілдерін «большевиктер» деп атады. Кейін Ленин былай деп жазды: <blockquote> Большевизм 1903 жылдан бері саяси ой ағымы әрі саяси партия ретінде өмір сүріп келеді. </blockquote>> * Кеңестік тарихнама да бұл съезге үлкен мән берді: <blockquote> Съез [[Карл Маркс]] пен [[Фридрих Энгельс]] қайтыс болғаннан кейін халықаралық жұмысшы қозғалысының тарихында тұңғыш рет негізгі міндет ретінде [[Пролетариат диктатурасы|пролетариат диктатурасы]] үшін күресті алға қойған революциялық бағдарламаны қабылдады. </blockquote> == Тағы қараңыз == * [[РСДЖП-ның II съезі делегаттарының тізімі]] == Cілтеме == * [https://web.archive.org/web/20190731094243/http://www.knowbysight.info/2_KPSS/07904.asp РСДЖП-ның II съезі делегаттары] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КОКП съездері]] [[Санат:РСДЖП]] 3z5qubgt0ruipnr295z56fbfxfefd6g 3683296 3683295 2026-10-18T17:51:55Z Орел Карл 81620 /* Мәнісі */ 3683296 wikitext text/x-wiki [[Сурет:The Soviet Union 1970 CPA 3844 stamp (2nd Congress of the RSDRP (After Yuri Vinogradov)).jpg|thumb|right|300px|КСРО маркасы: «РСДЖП-ның Екінші съезі» (Юрий Виноградовтың картинасы бойынша). Топтама: Владимир Ильич Лениннің туғанына 100 жыл толуына орай (1870–1924). Ленин өнерде.]] '''Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының II съезі''' 1903 жылдың 17 (30) шілдесінен 10 (23) тамызға дейін өтті. 24 шілдеге (6 тамызға) дейін съез [[Брюссель|Брюссельде]] жұмыс істеді. Алайда [[Бельгия]] полициясы делегаттарды елден кетуге мәжбүр еткендіктен, съез отырыстары [[Лондон|Лондонға]] көшірілді. Іс жүзінде бұл Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының (РСДЖП) құрылтай съезі болды. Съезді ұйымдастыруда «Искра» газетінің редакциясы елеулі рөл атқарды. Съез барысында барлығы 37 отырыс өтті: оның 13-і Брюссельде, 24-і Лондонда өткізілді. Жиында 26 ұйымның өкілдері болды. Олардың қатарында «[[Еңбекті азат ету тобы|Еңбекті азат ету» тобы]], «Искраның» Ресейдегі ұйымы, Петербург комитеті, Петербург жұмысшыларының ұйымы, Мәскеу комитеті, Харьков комитеті, Киев комитеті, Одесса комитеті, Николаев комитеті, Қырым одағы, Дон комитеті, Тау-кен жұмысшылары одағы, Екатеринослав комитеті, Сарытау комитеті, Тифлис комитеті, Баку комитеті, Батуми комитеті, Үфі комитеті, [[РСДЖП солтүстік жұмысшылар одағы|Солтүстік жұмысшылар одағы]], [[РСДЖП сібір одағы|Сібір одағы]], Тула комитеті, [[Бунд|Бундтың]] шетелдегі комитеті мен Орталық комитеті, «Ресей революциялық социал-демократиясының шетелдік лигасы», «Шетелдегі орыс социал-демократтары одағы» және «Оңтүстік жұмысшы» тобы болды. Съезге шешуші дауыс құқығына ие 43 делегат қатысып, олардың жалпы дауыс саны 51-ге жетті. Бұған көптеген комитеттердің өздеріне тиесілі өкілдердің толық санын жібере алмауы себеп болды. Сондықтан кейбір делегаттарға екі өкілдің атынан дауыс беру құқығы берілді. Сонымен қатар партияның бірнеше мың мүшесінің атынан кеңесші дауыс құқығымен 14 делегат қатысты. (Қараңыз: РСДЖП II съезіне қатысқан делегаттардың тізімі.) Съезд барысында РСДЖП екі қанатқа — [[Большевиктер|большевиктер]] мен [[Меньшевиктер|меньшевиктерге]] — бөлінді. Партия ішіндегі бұл жіктелу 1917 жылы екі топтың біржола бөлінуіне дейін сақталды. == Дайындалуы == Съезге дайындық жұмыстары «[[Искра (газет)|Искра]]» тобының (Ленин) және «[[Шетелдегі орыс социал-демократтары одағы|Шетелдегі орыс социал-демократтары одағының]]» (Плеханов) арасындағы ықпал үшін күреспен қатар жүрді. Бір жағынан, партияның ұйымдық құрылымын қалыптастырып, бағдарламасын әзірлеу қажеттігін түсінген «Искра» тобы съезді өткізуге дайындықты қолға алды. Екінші жағынан, ол партиядағы идеялық әрі жеке ықпалын нығайтуға ұмтылды. Бұл мәселемен «Шетелдегі орыс социал-демократтары одағы» да айналысты. Ол «[[Экономизм|экономизм]]» бағытының өкілі саналды. Одақ II съезді шақыру арқылы партиядағы өз орнын нығайтуды және «Искра» жақтастарының жаңа партиядағы орталық билікті иеленуіне жол бермеуді көздеді. 1900 жылы Одақ II съезді шақыру туралы үндеу таратты. Соның нәтижесінде 1902 жылғы сәуірде [[Белосток]] қаласында конференция өтті. Оған «Искра» бағытын ұстанушылармен қатар, Одақ өкілдері де қатысты. Конференция Ұйымдастыру комитетін сайлап, оған съезге дайындық жүргізуді тапсырды. Алайда көп ұзамай конференцияға қатысушылардың барлығы, соның ішінде Ұйымдастыру комитетінің мүшелері де тұтқындалды. Бірінші Ұйымдастыру комитетінің жұмысы сәтсіз аяқталғанын пайдаланған «Искра» жақтастары сол жылдың қазан айында Белостокта тағы бір конференция шақырды. Бұл жолы Одақ пен [[Бунд]] өкілдері конференцияға шақырылмады. Жиын барысында тек «Искра» бағытын ұстанушылардан тұратын екінші Ұйымдастыру комитеті сайланды. Ол съезге дайындық жұмыстарын жүргізуге кірісті. Жергілікті жерлердегі өкілдері арқылы әрекет еткен Ұйымдастыру комитеті съезге сайланған делегаттардың басым бөлігі «Искра» жақтастары болуын қамтамасыз етті. Ал бұл бағытты қолдамаған ұйымдар түрлі сылтаулармен съезге қатысудан шеттетілді. == Ашылуы == [[Сурет:Делегаты 2-го съезда РСДРП 1903.png|thumb|right|300px|РСДЖП-ның II съезінің делегаттары]] Съез [[Георгий Валентинович Плеханов|Георгий Плехановтың]] кіріспе сөзімен ашылды. Күн тәртібі: # Съездің ресми ашылуы. Бюроны сайлау. Съездің жұмыс тәртібі мен күн тәртібін бекіту. Ұйымдастыру комитетінің (ҰК) баяндамасы — баяндамашы В. Н. Розанов (Попов); мандаттарды тексеру және съездің құрамын анықтау жөніндегі комиссияның есебі — Б. А. Гинзбург (Кольцов). # Бундтың РСДЖП құрамындағы орны — баяндамашы [[Михаил Исаакович Либер|Либер (М. И. Гольдман)]], қосымша баяндама жасаушы [[Юлий Осипович Мартов|Л. Мартов (Ю. О. Цедербаум)]]. # Партияның бағдарламасы. # Партияның орталық баспасөз органы. # Делегаттардың баяндамалары. # Партияны ұйымдастыру мәселесі (партияның ұйымдық жарғысын талқылау) — баяндамашы [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]]. # Аудандық және ұлттық ұйымдар — жарғы комиссиясының баяндамашысы [[Владимир Александрович Носков|В. А. Носков (Глебов)]]. # Партияның жекелеген топтары — В. И. Лениннің кіріспе сөзі. # Ұлттық мәселе. # Экономикалық күрес және кәсіподақ қозғалысы. # 1 мамыр мерекесін атап өту. # 1904 жылы [[Амстердам|Амстердамда]] өтетін халықаралық социалистік конгресс. # Демонстрациялар мен көтерілістер. # Террор. # Партия жұмысына қатысты ішкі мәселелер: ## Насихат жұмысын ұйымдастыру. ## Үгіт жұмысын ұйымдастыру. ## Партиялық әдебиет шығару ісін ұйымдастыру. ## Шаруалар арасында жұмыс жүргізу. ## Әскерде жұмыс жүргізу. ## Оқушылар мен студенттер арасында жұмыс жүргізу. ## Діни секталарға жататын адамдар арасында жұмыс жүргізу. # РСДЖП-ның социалист-революционерлерге ([[Социалист-революционерлер партиясы|эсерлерге]]) қатысты ұстанымы. # РСДЖП-ның Ресейдегі либералдық ағымдарға қатысты ұстанымы. # Орталық комитетті (ОК) және партияның орталық баспасөз органы редакциясын сайлау. # Партия кеңесін сайлау. # Съез шешімдері мен хаттамаларын жариялау тәртібі, сондай-ақ сайланған лауазымды тұлғалар мен органдардың өз міндеттерін атқаруға кірісу тәртібі. Партия жарғысына қатысты мәселе күн тәртібінің 6-тармағы бойынша талқыланды. == РСДЖП және Бунд == Съездегі алғашқы келіспеушіліктер Бундтың партиядағы орны туралы мәселе төңірегінде өрбіді. Бунд өкілдері партия құрамында автономия беруді, яғни еврейлерге қатысты мәселелер бойынша өз саясатын дербес әзірлеу құқығын талап етті. Сондай-ақ олар Бундты еврей жұмысшылары арасында партияның жалғыз өкілі деп тануды ұсынды. Ленин «Искра» жақтастарының атынан бұл талаптарға қарсы шығу үшін еврей ұлтының өкілдері [[Юлий Осипович Мартов|Ю. Мартовты]] (Цедербаум) және [[Лев Давидович Троцкий|Л. Троцкийді]] (Бронштейн) сөз сөйлеуге жұмылдырды. Екеуі де еврейлердің басқа халықтармен ассимиляциялануын қолдады. Нәтижесінде съезд Бундқа автономия беруге қарсы қарар қабылдады (сондай-ақ «Ұлттық мәселе» бөлімін қараңыз). == Бағдарлама == Бағдарлама жобасын әзірлеуді «Искра» мен «Заря» басылымдарының біріккен редакциясы қолға алды. 1901 жылы съезге бағдарлама жобасы ұсынылды. Онда Лениннің Плеханов әзірлеген екі бағдарлама нұсқасына енгізген түзетулері мен толықтыруларының басым бөлігі ескерілді. Бағдарламаны талқылауға съездің тоғыз отырысы арналды. Талқылау барысында пролетариат диктатурасы, партияның пролетарлық сипаты мен Ресейдегі азаттық қозғалысындағы рөлі, сондай-ақ аграрлық бағдарлама мен ұлттық мәселе қаралды. === Партияның рөлі мен сипаты === Ленин бағдарлама жобасында марксизмнің [[Пролетариат диктатурасы|пролетариат диктатурасы]] туралы негізгі қағидалары нақты тұжырымдалуын талап етті. Бұл мәселеде Плехановтың өзі де екіұдай пікірде болды. Сонымен қатар бағдарламада революциялық күрестегі пролетариаттың жетекші рөлі айқын көрсетіліп, партияның пролетарлық сипаты мен оның Ресейдегі азаттық қозғалысына басшылық ету міндеті атап өтілді. «[[Экономизм]]» бағытын ұстанған Акимов ([[Владимир Петрович Махновец|Владимир Махновец]]), Пиккер ([[Александр Самойлович Мартынов|Александр Мартынов]]) және Бунд өкілі [[Михаил Исаакович Либер|М. И. Либер]] бағдарламаға пролетариат диктатурасы туралы тармақты енгізуге қарсы болды. Олар өз ұстанымдарын Батыс Еуропадағы социал-демократиялық партиялардың бағдарламаларында мұндай тармақтың болмауымен түсіндірді. [[Лев Давидович Троцкий|Л. Троцкий]] пролетариат диктатурасын жұмысшы табы «ұлттың» басым бөлігін құраған кезде және партия мен жұмысшы табы бір-біріне барынша жақындасып, іс жүзінде біртұтас күшке айналған жағдайда ғана жүзеге асыруға болады деп мәлімдеді. Ленин қарсыластарының көзқарастарын социал-реформистік бағытқа жатқызып, олардың «...пролетариат диктатурасына қарсы шығуға дейін барғанын...» айтты (сонда, 7-том, 271-бет). Сондай-ақ ол «экономизм» бағытын ұстанған Мартынов пен Акимовтың бағдарламаға түзетулер енгізу әрекетіне үзілді-кесілді қарсы шықты. === Аграрлық бағдарлама === Аграрлық бағдарлама бөлігін талқылау кезінде де елеулі келіспеушіліктер туындады. Әсіресе жұмысшы табы мен шаруалар арасындағы одақ мәселесі қызу талқыланды. Ленин шаруаларды пролетариаттың одақтасы ретінде тануды талап етті. Сонымен қатар ол шаруаларға бұрын тартып алынған жер телімдерін қайтару жөніндегі революциялық талапты қолдады. Оның түсіндіруінше, бұл талап крепостнойлық тәртіптен қалған қалдықтардың бірін жоюға бағытталды. Сондай-ақ Ленин буржуазиялық-демократиялық революция мен социалистік революция кезеңдерінде аграрлық бағдарлама талаптары бірдей болмауы керектігін негіздеді. Бұл ұстаным XX ғасырдың басындағы Ресейдің тарихи жағдайында марксизмді одан әрі дамытуға жол ашты. Ол кезде капитализм қарқынды дамып жатқанымен, ел экономикасында ауыл шаруашылығы басым орын алды. Ауылдық жерлерде феодалдық тәртіптің қалдықтары әлі де терең сақталып, халықтың басым бөлігін шаруалар құрады. === Социалист-революционерлер жайлы === Төмендегідей қарар қабылданды: {{start citation}} ''Съез «социалист-революционерлерді» буржуазиялық-демократиялық бағыттағы саяси ағым деп таниды. Сондықтан социал-демократтардың оларға деген принципті ұстанымы жалпы буржуазияның либералдық өкілдеріне қатысты көзқарасынан өзгеше болмауға тиіс. Съез мына екі жайтты да ескереді: біріншіден, «социалист-революционерлер» өздерінің буржуазиялық мақсаттарын социализм ұранымен бүркемелейді; екіншіден, олар буржуазиялық-революциялық ағым ретінде де дәрменсіздігін көрсетіп отыр. Осыған байланысты съез олардың қызметі пролетариаттың саяси дамуына ғана емес, самодержавиеге қарсы бағытталған жалпы демократиялық күреске де зиян келтіреді деген қорытындыға келеді. ''{{oq|ru|Съезд констатируетъ, что «соціалисты-революціонеры» являются не болѣе, какъ буржуазно-демократической фракціей, принципіалъное отношеніе къ которой со стороны соціалъ-демократіи не можетъ быть иное, чѣмъ къ либеральнымъ представителямъ буржуазіи вообще. Принимая затѣмъ во вниманіе: а) что свои буржуазныя тенденціи «соціалисты-революціонеры» преслѣдуютъ подъ флагомъ соціализма и б) что, кромѣ того, или именно потому, какъ буржуазно-революціонныя фракціи оказываются совершенно несостоятельными, Съѣздъ считаетъ ихъ дѣятельность вредной не только для политическаго развитія пролетаріата, но и для общедемократической борьбы противъ абсолютизма.}} {{end citation}} === Ұлттық мәселе === [[Өзін-өзі билеу құқығы|Ұлттардың өзін-өзі билеу құқығы]] мәселесі төңірегінде пікірталас туындады. Бұл құқықты бағдарламаға енгізуге поляк социал-демократтары мен Бунд өкілдері қарсы шықты. Поляк социал-демократтары мұндай қағиданың қабылдануы поляк [[Ұлтшылдық|ұлтшылдарының]] мүддесіне қызмет етеді деп есептеді. Ал Бунд өкілдері жебірейлерге мәдени-ұлттық автономия беруді жақтады. Бұл мәселе бойынша [[Консенсус|ортақ келісімге]] келе алмағандықтан, Бунд фракциясы съезден шығып кетті. === Нәтижесі === Делегаттар саны қайта қаралғаннан кейін съезд «Искра» тобы ұсынған бағдарламаны қабылдады. Бағдарлама екі бөлімнен тұрды: «максимум бағдарламасы» және «минимум бағдарламасы». Максимум бағдарламасында партияның түпкі мақсаты — социалистік қоғам құру екені көрсетілді. Бұл мақсатқа социалистік революция арқылы жетіп, пролетариат диктатурасын орнату көзделді. Ал минимум бағдарламасында партияның алдағы кезеңдегі негізгі міндеттері белгіленді. Олар: патша самодержавиесін құлату, демократиялық республика құру, сегіз сағаттық жұмыс күнін енгізу, барлық ұлттардың тең құқықтылығын қамтамасыз ету және олардың өзін-өзі билеу құқығын тану. Сондай-ақ ауылдағы крепостнойлық тәртіптің қалдықтарын жою және помещиктер шаруалардан тартып алған жер телімдерін («отрезоктарды») қайтару талап етілді. Осыдан кейін «Искра» жақтастары, «экономистер» мен Бунд өкілдерінің арасында жік пайда болатыны анық болды. Алайда келіспеушілік тек осы топтардың арасында ғана емес, «Искра» жақтастарының өз ішінде де туындады. === Редакциялық алқа құрамы === Жікшілдік съез шақырылғанға дейін-ақ байқала бастаған болатын. «Искра» газетінің редакциялық алқасы алты адамнан тұрды: Плеханов, Ленин, Мартов, [[Александр Николаевич Потресов|Потресов]], [[Павел Борисович Аксельрод|Аксельрод]] және [[Вера Ивановна Засулич|Засулич]]. Редакторлар санының жұп болуы жұмыста жиі тығырық туғызатын. Себебі Ленинді жақтаушылар мен оған қарсы топтың дауыстары тең түсіп, маңызды мәселелер бойынша ортақ шешімге келу қиындайтын. Редакция жұмысын тиімді ұйымдастыру үшін Ленин оның құрамын жеті адамға дейін кеңейтіп, Троцкийді қосуға ұсыныс жасады. Бірақ Плеханов бұл ұсынысты үзілді-кесілді қабылдамады. Осыдан кейін Ленин редакция мүшелерінің санын қысқартуды ұсынып, Потресовты, Аксельродты және Засуличті құрамнан шығаруды жақтады. Оның ойынша, бұл үшеуі журналист ретінде жеткілікті белсенділік танытпаған. Ленин мұны нақты сандармен дәлелдеуге тырысты: «Искраның» 45 нөмірінде Мартов 39 мақала, Ленин 32, Плеханов 24 мақала жазған. Ал Засуличтің үлесіне 6 мақала, Аксельродқа 4 мақала, Потресовқа 8 мақала ғана тиген. Алайда Лениннің бұл ұсынысы оның партия ішіндегі билікті өз қолына шоғырландыруға ұмтылып отырғаны туралы айыптауларға себеп болды. === Жарғы === Партия жарғысының жобасын талқылау кезінде партия мүшелігіне қабылдау мәселесіне қатысты Мартов пен Ленин арасында пікірталас өрбіді (§ 1). Мартов пен оның жақтастарының пікірінше, партия мүшесі деп мынадай адамды санауға болатын: <blockquote> …партияның бағдарламасын қабылдайтын, оны материалдық жағынан қолдайтын әрі оның ұйымдарының бірінің басшылығымен партияға тұрақты түрде жеке көмек көрсететін кез келген адам. </blockquote> Ал Ленин партия мүшесі болу үшін адамның «партиялық ұйымдардың біріне жеке өзі мүше болып, оның жұмысына тікелей қатысуы» қажет деп санады. Дауыс беру нәтижесінде съезд Мартов ұсынған жарғының бірінші тармағын 28 дауыспен қолдап, 22 дауыс қарсы берілді, ал бір делегат қалыс қалды. Жарғының қалған тармақтары елеулі пікірталассыз қабылданды. == Басқару органдары == Съезд партияның орталық органдарын құрды: Орталық органды (ЦО), Орталық комитетті (ЦК) және Партия кеңесін. Сонымен қатар шетелдегі партия ұйымдарының құрылымын қайта ұйымдастыру туралы шешім қабылданды. Ол кезде шетелде екі социал-демократиялық ұйым жұмыс істейтін: «[[Шетелдегі орыс революциялық социал-демократиясының лигасы]]» және «[[Шетелдегі орыс социал-демократтары одағы]]». Съезд «Лиганы» РСДЖП-ның шетелдегі жалғыз ұйымы деп таныды. Бұған наразылық білдірген «Одақтың» екі өкілі съезден шығып кетті. Бунд ұйымының федерация негізінде РСДЖП құрамына кіру туралы талабы қабылданбаған соң, оның бес өкілі де съезден кетті. Съезд Бундтың Ресейдегі еврей жұмысшыларының жалғыз өкілі ретінде танылуы жөніндегі ультиматумын да қабылдамады. Жеті делегаттың съезден кетуі күштердің арақатынасын Ленинді жақтаушылардың пайдасына өзгертті. Соның нәтижесінде орталық органдарға сайлау кезінде Ленин жақтастары басым орындарға ие болды. Партияның Орталық комитетіне [[Глеб Максимилианович Кржижановский|Г. М. Кржижановский]] мен [[Фридрих Вильгельмович Ленгник|Ф. В. Ленгник]] сырттай, ал съезге кеңесші дауыс құқығымен қатысқан [[Владимир Александрович Носков|В. А. Носков]] сайланды. Үшеуі де Ленинді жақтаушылар еді. Партия кеңесінің бесінші мүшесі болып Плеханов сайланды. Кеңес бес адамнан тұрды: екеуі Орталық органның редакциясынан, екеуі Орталық комитеттен ұсынылатын, ал бесінші мүшені съезд өзі сайлайтын. Съезден кейін Партия кеңесінің құрамына [[Павел Борисович Аксельрод|П. Б. Аксельрод]], [[Фридрих Вильгельмович Ленгник|Ф. В. Ленгник]], [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]], [[Юлий Осипович Мартов|Ю. О. Мартов]] және [[Георгий Валентинович Плеханов|Г. В. Плеханов]] кірді. «Искра» газетінің редакциясына Ленин, Мартов және Плеханов сайланды. Алайда Мартов редакциядағы жұмыстан бас тартты<ref>{{Cite web |url=http://leninism.su/biography/4283-dajte-nam-organizatsiyu-revolyutsionerov.html?start=24 |title=И. X. Лалаянц Из воспоминаний, Ц. С. Зеликсон-Бобровская Из воспоминаний, В. В. Вакар Из воспоминаний — Страница 25<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2014-12-12 |archive-date=2014-12-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141213023028/http://leninism.su/biography/4283-dajte-nam-organizatsiyu-revolyutsionerov.html?start=24 |url-status=live }}</ref>. === Съезден кейін партия басшылығындағы өзгерістер === 1903 жылы 29 қыркүйекте (12 қазанда) [[Федор Васильевич Гусаров|Ф. В. Гусаров]], [[Розалия Самойловна Землячка|Р. С. Землячка]], [[Леонид Борисович Красин|Л. Б. Красин]] және [[Мария Моисеевна Эссен|М. М. Эссен]] Орталық комитеттің құрамына қосымша енгізілді. 1903 жылы 8 (21) қарашада [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]] мен [[Лев Ефимович Гальперин|Л. Е. Гальперин]] де Орталық комитеттің құрамына қосылды. 1904 жылы 19 маусымда (2 шілдеде) [[Фридрих Вильгельмович Ленгник|Ф. В. Ленгник]] тұтқындалды. Ал сол жылдың шілде айында [[Глеб Максимилианович Кржижановский|Г. М. Кржижановский]] мен Ф. В. Гусаров Орталық комитет құрамынан шықты, Р. С. Землячка да құрамнан шығарылды. Сонымен қатар М. М. Эссен тұтқындалды. Олардың орнына 1904 жылғы шілдеде [[Иосиф Федорович Дубровинский|И. Ф. Дубровинский]], [[Лев Яковлевич Карпов|Л. Я. Карпов]] және [[Алексей Иванович Любимов|А. И. Любимов]] Орталық комитеттің құрамына қосымша енгізілді. 1904 жылы қарашада [[Екатерина Михайловна Александрова-Жак|Е. М. Александрова-Жак]], [[Виктор Николаевич Крохмаль|В. Н. Крохмаль]] және [[Владимир Николаевич Розанов|В. Н. Розанов]] та Орталық комитеттің құрамына қосылды. 1905 жылы 7 (20) ақпанда В. И. Ленин Орталық комитет құрамынан шығарылды. Ал 9 (22) ақпанда В. А. Носков, Л. Е. Гальперин, И. Ф. Дубровинский, Л. Я. Карпов, Е. М. Александрова-Жак, В. Н. Крохмаль және В. Н. Розанов тұтқындалды. Осылайша, 1905 жылы наурызға қарай Орталық комитет құрамында тек Л. Б. Красин мен А. И. Любимов қана қалды. == Қарар == Съез құрамының өзгеруі Ленинге қарарлардың басым бөлігін өзі ұсынған нұсқада қабылдатуға мүмкіндік берді. Олар Бундтың РСДЖП құрамындағы орны, экономикалық күрес, 1 мамыр мерекесін атап өту, халықаралық конгресс, шерулер, террор, үгіт-насихат, оқушы және студент жастарға көзқарас, партиялық әдебиет және күштерді бөлу мәселелеріне қатысты болды. Сонымен қатар съез бірқатар тактикалық мәселелер бойынша да шешімдер қабылдады. Олардың қатарында либералдық буржуазияға көзқарас, эсерлерге қатынас, кәсіподақтық күрес, шерулер өткізу және басқа да мәселелер бар. == Жікке бөлінуі == РСДЖП-ның іс жүзінде құрылтай съезі болған бұл съезде партия екі фракцияға бөлінді: Ленинді жақтаушылар және оған қарсы қалған делегаттар. Лениннің жақтастары өздерін [[Большевиктер|большевиктер]], ал қарсыластарын [[Меньшевиктер|меньшевиктер]] деп атай бастады. Бұл атаулар кеңестік партия тарихнамасында ұзақ уақыт бойы қолданылып келді. Делегаттар партияны ұйымдастыру қағидаттары жөнінде ортақ пікірге келе алмады. Ресейдің революциялық [[Социал-демократия|социал-демократиясының]] екі көрнекті теоретигі — Владимир Ленин мен [[Юлий Осипович Мартов|Юлий Мартов]] партия мүшелігі туралы жарғы тармағының екі түрлі нұсқасын ұсынды: {| class="wikitable" ![[Юлий Осипович Мартов|Юлий Мартов]] ![[Владимир Ильич Ленин|Владимир Ленин]] |- |«РСДЖП мүшесі деп оның бағдарламасын қабылдайтын, партияға материалдық қолдау көрсететін және '''оның ұйымдарының бірінің басшылығымен''' партияға тұрақты түрде жеке көмек көрсететін кез келген адам есептеледі» |«Партия мүшесі деп оның бағдарламасын мойындайтын, партияға материалдық жағынан қолдау көрсететін әрі '''партия ұйымдарының бірінің жұмысына тікелей қатысатын''' адам есептеледі» |} Тұжырымдар арасындағы айырмашылық аз болғанымен, дәл осы мәселе партияның жікке бөлінуіне ресми себеп болды. Мартов партияға саяси үдерістерге саналы түрде араласатындармен қатар, саясаттан мүлде хабарсыз адамдар да мүше бола алатын бұқаралық партия құруды жақтады. Ал Ленин әрбір мүшесі саяси өмірге белсенді араласуға міндетті болатын кәсіби кадрлардан тұратын партия құруды көздеді. Кейбір пікірлерге қарағанда, екі фракция арасындағы ресми келіспеушіліктердің аражігін ажырату қиын болған: <blockquote> РСДЖП басшылығында съезден кейін қалыптасқан қарым-қатынастардың бүкіл тарихын түсіну оңай емес. Өйткені съезд стенограммаларынан делегаттардың екі тобының арасында түбегейлі ымыраға келмейтін қайшылықтар болғаны байқалмайды. </blockquote> Тарихшылар бұл айырмашылықтың мәні туралы ортақ пікірге келген жоқ. Мәселен, британдық тарихшы Роберт Сервис олардың тұжырымдарындағы айырмашылық түбегейлі сипатта болды деп есептейді. Оның пікірінше, Мартов әр мүшесі өз пікірін еркін білдіре алатын партияны көздесе, Ленин партияның орталық басшылыққа бағынуын жақтады. Жарғы бойынша дауыс беру кезінде Лениннің жақтастары жеңіліс тапты. Келесі кезекте «Искра» газетінің редакциялық алқасы туралы мәселе талқыланды. Ленин редакцияда жетекші орынға ие болуды көздеді. Ол үшін бастапқыда Мартовпен одақ құруды жоспарлады. Ленин Мартовқа редакция құрамындағы алты адамды үш адамға дейін қысқартуды жасырын түрде ұсынды. Бұл ретте Аксельродты, Потресовты және Засуличті редакциядан шығару көзделді. Осылайша, Ленин мен Мартов Плехановпен санаспай-ақ редакция жұмысын өз бақылауында ұстай алар еді. Ленин Плехановты өзінің басты саяси қарсыласы деп санады. Алайда Мартов бұл ұсынысқа келіспеді. Сонда Ленин Мартовқа қарсы Плехановпен одақ құруды ұсынды және оның келісімін алды. Дауыс беру қарсаңында съез құрамы өзгерді. Мартовты қолдауы мүмкін болған [[Бунд]] өкілдері мен «[[Экономизм|экономистер]]» наразылық білдіріп, съезден шығып кетті. Соның салдарынан дауыс беру кезінде залда Ленинді жақтаушылар басым болды. Нәтижесінде съезд Ленин мен оны қолдаған Плеханов ұсынған нұсқаны қабылдады. Оған сәйкес, партияның идеялық бағытын айқындау міндеті үш адамнан тұратын «Искра» газетінің редакциялық алқасына — Орталық органға (ОО) жүктелді. Оның құрамына Ленин, Мартов және Плеханов кірді. Ұйымдастыру мәселелерімен айналысу үшін де үш адамнан тұратын [[КОКП орталық комитеті|Орталық комитет]] (ОК) құрылды. Ал редакциялық алқа мен Орталық комитет арасында туындауы мүмкін келіспеушіліктерді шешу мақсатында екі органның өкілдері кіретін бес адамдық Партия кеңесі құрылды. Дәл осы дауыс берудегі жеңістен кейін Ленин өз фракциясын «большевиктер» деп атай бастады, ал Мартов өз жақтастарын «меньшевиктер» деп атады. Бұл атаулар кейінгі жылдары да сақталып қалды. Партияның екі фракцияға бөлінуі Ресейде құпталмады. Тарихшы Роберт Сервистің айтуынша, енді ғана құрылған партияның екіге жарылуы Ресей марксистерін есеңгіретіп тастады. Көптеген партияластары Лениннің шектен шығып кеткенін ойлап, оны «меньшевиктермен» арадағы қақтығысты тоқтатуға шақырды. == Мәнісі == * Съез Ресей социал-демократтарының бытыраңқы топтарын бір [[Саяси партия|саяси партияға]] біріктірген іс жүзіндегі құрылтай съезі ретінде тарихи маңызға ие болды. * Съез Лениннің РСДЖП-ның радикалды қанатының жетекшісі ретіндегі саяси орнын ұйымдық тұрғыдан бекітті. Ол бұл қанаттың өкілдерін «большевиктер» деп атады. Кейін Ленин былай деп жазды: <blockquote> Большевизм 1903 жылдан бері саяси ой ағымы әрі саяси партия ретінде өмір сүріп келеді. </blockquote>> * Кеңестік тарихнама да бұл съезге үлкен мән берді: <blockquote> Съез [[Карл Маркс]] пен [[Фридрих Энгельс]] қайтыс болғаннан кейін халықаралық жұмысшы қозғалысының тарихында тұңғыш рет негізгі міндет ретінде [[Пролетариат диктатурасы|пролетариат диктатурасы]] үшін күресті алға қойған революциялық бағдарламаны қабылдады. </blockquote> == Тағы қараңыз == * [[РСДЖП-ның II съезі делегаттарының тізімі]] == Cілтеме == * [https://web.archive.org/web/20190731094243/http://www.knowbysight.info/2_KPSS/07904.asp РСДЖП-ның II съезі делегаттары] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КОКП съездері]] [[Санат:РСДЖП]] 4kd9mdad2306tvtab0rkleu05x9qw3h 3683297 3683296 2026-10-18T17:53:06Z Орел Карл 81620 /* Басқару органдары */ 3683297 wikitext text/x-wiki [[Сурет:The Soviet Union 1970 CPA 3844 stamp (2nd Congress of the RSDRP (After Yuri Vinogradov)).jpg|thumb|right|300px|КСРО маркасы: «РСДЖП-ның Екінші съезі» (Юрий Виноградовтың картинасы бойынша). Топтама: Владимир Ильич Лениннің туғанына 100 жыл толуына орай (1870–1924). Ленин өнерде.]] '''Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының II съезі''' 1903 жылдың 17 (30) шілдесінен 10 (23) тамызға дейін өтті. 24 шілдеге (6 тамызға) дейін съез [[Брюссель|Брюссельде]] жұмыс істеді. Алайда [[Бельгия]] полициясы делегаттарды елден кетуге мәжбүр еткендіктен, съез отырыстары [[Лондон|Лондонға]] көшірілді. Іс жүзінде бұл Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының (РСДЖП) құрылтай съезі болды. Съезді ұйымдастыруда «Искра» газетінің редакциясы елеулі рөл атқарды. Съез барысында барлығы 37 отырыс өтті: оның 13-і Брюссельде, 24-і Лондонда өткізілді. Жиында 26 ұйымның өкілдері болды. Олардың қатарында «[[Еңбекті азат ету тобы|Еңбекті азат ету» тобы]], «Искраның» Ресейдегі ұйымы, Петербург комитеті, Петербург жұмысшыларының ұйымы, Мәскеу комитеті, Харьков комитеті, Киев комитеті, Одесса комитеті, Николаев комитеті, Қырым одағы, Дон комитеті, Тау-кен жұмысшылары одағы, Екатеринослав комитеті, Сарытау комитеті, Тифлис комитеті, Баку комитеті, Батуми комитеті, Үфі комитеті, [[РСДЖП солтүстік жұмысшылар одағы|Солтүстік жұмысшылар одағы]], [[РСДЖП сібір одағы|Сібір одағы]], Тула комитеті, [[Бунд|Бундтың]] шетелдегі комитеті мен Орталық комитеті, «Ресей революциялық социал-демократиясының шетелдік лигасы», «Шетелдегі орыс социал-демократтары одағы» және «Оңтүстік жұмысшы» тобы болды. Съезге шешуші дауыс құқығына ие 43 делегат қатысып, олардың жалпы дауыс саны 51-ге жетті. Бұған көптеген комитеттердің өздеріне тиесілі өкілдердің толық санын жібере алмауы себеп болды. Сондықтан кейбір делегаттарға екі өкілдің атынан дауыс беру құқығы берілді. Сонымен қатар партияның бірнеше мың мүшесінің атынан кеңесші дауыс құқығымен 14 делегат қатысты. (Қараңыз: РСДЖП II съезіне қатысқан делегаттардың тізімі.) Съезд барысында РСДЖП екі қанатқа — [[Большевиктер|большевиктер]] мен [[Меньшевиктер|меньшевиктерге]] — бөлінді. Партия ішіндегі бұл жіктелу 1917 жылы екі топтың біржола бөлінуіне дейін сақталды. == Дайындалуы == Съезге дайындық жұмыстары «[[Искра (газет)|Искра]]» тобының (Ленин) және «[[Шетелдегі орыс социал-демократтары одағы|Шетелдегі орыс социал-демократтары одағының]]» (Плеханов) арасындағы ықпал үшін күреспен қатар жүрді. Бір жағынан, партияның ұйымдық құрылымын қалыптастырып, бағдарламасын әзірлеу қажеттігін түсінген «Искра» тобы съезді өткізуге дайындықты қолға алды. Екінші жағынан, ол партиядағы идеялық әрі жеке ықпалын нығайтуға ұмтылды. Бұл мәселемен «Шетелдегі орыс социал-демократтары одағы» да айналысты. Ол «[[Экономизм|экономизм]]» бағытының өкілі саналды. Одақ II съезді шақыру арқылы партиядағы өз орнын нығайтуды және «Искра» жақтастарының жаңа партиядағы орталық билікті иеленуіне жол бермеуді көздеді. 1900 жылы Одақ II съезді шақыру туралы үндеу таратты. Соның нәтижесінде 1902 жылғы сәуірде [[Белосток]] қаласында конференция өтті. Оған «Искра» бағытын ұстанушылармен қатар, Одақ өкілдері де қатысты. Конференция Ұйымдастыру комитетін сайлап, оған съезге дайындық жүргізуді тапсырды. Алайда көп ұзамай конференцияға қатысушылардың барлығы, соның ішінде Ұйымдастыру комитетінің мүшелері де тұтқындалды. Бірінші Ұйымдастыру комитетінің жұмысы сәтсіз аяқталғанын пайдаланған «Искра» жақтастары сол жылдың қазан айында Белостокта тағы бір конференция шақырды. Бұл жолы Одақ пен [[Бунд]] өкілдері конференцияға шақырылмады. Жиын барысында тек «Искра» бағытын ұстанушылардан тұратын екінші Ұйымдастыру комитеті сайланды. Ол съезге дайындық жұмыстарын жүргізуге кірісті. Жергілікті жерлердегі өкілдері арқылы әрекет еткен Ұйымдастыру комитеті съезге сайланған делегаттардың басым бөлігі «Искра» жақтастары болуын қамтамасыз етті. Ал бұл бағытты қолдамаған ұйымдар түрлі сылтаулармен съезге қатысудан шеттетілді. == Ашылуы == [[Сурет:Делегаты 2-го съезда РСДРП 1903.png|thumb|right|300px|РСДЖП-ның II съезінің делегаттары]] Съез [[Георгий Валентинович Плеханов|Георгий Плехановтың]] кіріспе сөзімен ашылды. Күн тәртібі: # Съездің ресми ашылуы. Бюроны сайлау. Съездің жұмыс тәртібі мен күн тәртібін бекіту. Ұйымдастыру комитетінің (ҰК) баяндамасы — баяндамашы В. Н. Розанов (Попов); мандаттарды тексеру және съездің құрамын анықтау жөніндегі комиссияның есебі — Б. А. Гинзбург (Кольцов). # Бундтың РСДЖП құрамындағы орны — баяндамашы [[Михаил Исаакович Либер|Либер (М. И. Гольдман)]], қосымша баяндама жасаушы [[Юлий Осипович Мартов|Л. Мартов (Ю. О. Цедербаум)]]. # Партияның бағдарламасы. # Партияның орталық баспасөз органы. # Делегаттардың баяндамалары. # Партияны ұйымдастыру мәселесі (партияның ұйымдық жарғысын талқылау) — баяндамашы [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]]. # Аудандық және ұлттық ұйымдар — жарғы комиссиясының баяндамашысы [[Владимир Александрович Носков|В. А. Носков (Глебов)]]. # Партияның жекелеген топтары — В. И. Лениннің кіріспе сөзі. # Ұлттық мәселе. # Экономикалық күрес және кәсіподақ қозғалысы. # 1 мамыр мерекесін атап өту. # 1904 жылы [[Амстердам|Амстердамда]] өтетін халықаралық социалистік конгресс. # Демонстрациялар мен көтерілістер. # Террор. # Партия жұмысына қатысты ішкі мәселелер: ## Насихат жұмысын ұйымдастыру. ## Үгіт жұмысын ұйымдастыру. ## Партиялық әдебиет шығару ісін ұйымдастыру. ## Шаруалар арасында жұмыс жүргізу. ## Әскерде жұмыс жүргізу. ## Оқушылар мен студенттер арасында жұмыс жүргізу. ## Діни секталарға жататын адамдар арасында жұмыс жүргізу. # РСДЖП-ның социалист-революционерлерге ([[Социалист-революционерлер партиясы|эсерлерге]]) қатысты ұстанымы. # РСДЖП-ның Ресейдегі либералдық ағымдарға қатысты ұстанымы. # Орталық комитетті (ОК) және партияның орталық баспасөз органы редакциясын сайлау. # Партия кеңесін сайлау. # Съез шешімдері мен хаттамаларын жариялау тәртібі, сондай-ақ сайланған лауазымды тұлғалар мен органдардың өз міндеттерін атқаруға кірісу тәртібі. Партия жарғысына қатысты мәселе күн тәртібінің 6-тармағы бойынша талқыланды. == РСДЖП және Бунд == Съездегі алғашқы келіспеушіліктер Бундтың партиядағы орны туралы мәселе төңірегінде өрбіді. Бунд өкілдері партия құрамында автономия беруді, яғни еврейлерге қатысты мәселелер бойынша өз саясатын дербес әзірлеу құқығын талап етті. Сондай-ақ олар Бундты еврей жұмысшылары арасында партияның жалғыз өкілі деп тануды ұсынды. Ленин «Искра» жақтастарының атынан бұл талаптарға қарсы шығу үшін еврей ұлтының өкілдері [[Юлий Осипович Мартов|Ю. Мартовты]] (Цедербаум) және [[Лев Давидович Троцкий|Л. Троцкийді]] (Бронштейн) сөз сөйлеуге жұмылдырды. Екеуі де еврейлердің басқа халықтармен ассимиляциялануын қолдады. Нәтижесінде съезд Бундқа автономия беруге қарсы қарар қабылдады (сондай-ақ «Ұлттық мәселе» бөлімін қараңыз). == Бағдарлама == Бағдарлама жобасын әзірлеуді «Искра» мен «Заря» басылымдарының біріккен редакциясы қолға алды. 1901 жылы съезге бағдарлама жобасы ұсынылды. Онда Лениннің Плеханов әзірлеген екі бағдарлама нұсқасына енгізген түзетулері мен толықтыруларының басым бөлігі ескерілді. Бағдарламаны талқылауға съездің тоғыз отырысы арналды. Талқылау барысында пролетариат диктатурасы, партияның пролетарлық сипаты мен Ресейдегі азаттық қозғалысындағы рөлі, сондай-ақ аграрлық бағдарлама мен ұлттық мәселе қаралды. === Партияның рөлі мен сипаты === Ленин бағдарлама жобасында марксизмнің [[Пролетариат диктатурасы|пролетариат диктатурасы]] туралы негізгі қағидалары нақты тұжырымдалуын талап етті. Бұл мәселеде Плехановтың өзі де екіұдай пікірде болды. Сонымен қатар бағдарламада революциялық күрестегі пролетариаттың жетекші рөлі айқын көрсетіліп, партияның пролетарлық сипаты мен оның Ресейдегі азаттық қозғалысына басшылық ету міндеті атап өтілді. «[[Экономизм]]» бағытын ұстанған Акимов ([[Владимир Петрович Махновец|Владимир Махновец]]), Пиккер ([[Александр Самойлович Мартынов|Александр Мартынов]]) және Бунд өкілі [[Михаил Исаакович Либер|М. И. Либер]] бағдарламаға пролетариат диктатурасы туралы тармақты енгізуге қарсы болды. Олар өз ұстанымдарын Батыс Еуропадағы социал-демократиялық партиялардың бағдарламаларында мұндай тармақтың болмауымен түсіндірді. [[Лев Давидович Троцкий|Л. Троцкий]] пролетариат диктатурасын жұмысшы табы «ұлттың» басым бөлігін құраған кезде және партия мен жұмысшы табы бір-біріне барынша жақындасып, іс жүзінде біртұтас күшке айналған жағдайда ғана жүзеге асыруға болады деп мәлімдеді. Ленин қарсыластарының көзқарастарын социал-реформистік бағытқа жатқызып, олардың «...пролетариат диктатурасына қарсы шығуға дейін барғанын...» айтты (сонда, 7-том, 271-бет). Сондай-ақ ол «экономизм» бағытын ұстанған Мартынов пен Акимовтың бағдарламаға түзетулер енгізу әрекетіне үзілді-кесілді қарсы шықты. === Аграрлық бағдарлама === Аграрлық бағдарлама бөлігін талқылау кезінде де елеулі келіспеушіліктер туындады. Әсіресе жұмысшы табы мен шаруалар арасындағы одақ мәселесі қызу талқыланды. Ленин шаруаларды пролетариаттың одақтасы ретінде тануды талап етті. Сонымен қатар ол шаруаларға бұрын тартып алынған жер телімдерін қайтару жөніндегі революциялық талапты қолдады. Оның түсіндіруінше, бұл талап крепостнойлық тәртіптен қалған қалдықтардың бірін жоюға бағытталды. Сондай-ақ Ленин буржуазиялық-демократиялық революция мен социалистік революция кезеңдерінде аграрлық бағдарлама талаптары бірдей болмауы керектігін негіздеді. Бұл ұстаным XX ғасырдың басындағы Ресейдің тарихи жағдайында марксизмді одан әрі дамытуға жол ашты. Ол кезде капитализм қарқынды дамып жатқанымен, ел экономикасында ауыл шаруашылығы басым орын алды. Ауылдық жерлерде феодалдық тәртіптің қалдықтары әлі де терең сақталып, халықтың басым бөлігін шаруалар құрады. === Социалист-революционерлер жайлы === Төмендегідей қарар қабылданды: {{start citation}} ''Съез «социалист-революционерлерді» буржуазиялық-демократиялық бағыттағы саяси ағым деп таниды. Сондықтан социал-демократтардың оларға деген принципті ұстанымы жалпы буржуазияның либералдық өкілдеріне қатысты көзқарасынан өзгеше болмауға тиіс. Съез мына екі жайтты да ескереді: біріншіден, «социалист-революционерлер» өздерінің буржуазиялық мақсаттарын социализм ұранымен бүркемелейді; екіншіден, олар буржуазиялық-революциялық ағым ретінде де дәрменсіздігін көрсетіп отыр. Осыған байланысты съез олардың қызметі пролетариаттың саяси дамуына ғана емес, самодержавиеге қарсы бағытталған жалпы демократиялық күреске де зиян келтіреді деген қорытындыға келеді. ''{{oq|ru|Съезд констатируетъ, что «соціалисты-революціонеры» являются не болѣе, какъ буржуазно-демократической фракціей, принципіалъное отношеніе къ которой со стороны соціалъ-демократіи не можетъ быть иное, чѣмъ къ либеральнымъ представителямъ буржуазіи вообще. Принимая затѣмъ во вниманіе: а) что свои буржуазныя тенденціи «соціалисты-революціонеры» преслѣдуютъ подъ флагомъ соціализма и б) что, кромѣ того, или именно потому, какъ буржуазно-революціонныя фракціи оказываются совершенно несостоятельными, Съѣздъ считаетъ ихъ дѣятельность вредной не только для политическаго развитія пролетаріата, но и для общедемократической борьбы противъ абсолютизма.}} {{end citation}} === Ұлттық мәселе === [[Өзін-өзі билеу құқығы|Ұлттардың өзін-өзі билеу құқығы]] мәселесі төңірегінде пікірталас туындады. Бұл құқықты бағдарламаға енгізуге поляк социал-демократтары мен Бунд өкілдері қарсы шықты. Поляк социал-демократтары мұндай қағиданың қабылдануы поляк [[Ұлтшылдық|ұлтшылдарының]] мүддесіне қызмет етеді деп есептеді. Ал Бунд өкілдері жебірейлерге мәдени-ұлттық автономия беруді жақтады. Бұл мәселе бойынша [[Консенсус|ортақ келісімге]] келе алмағандықтан, Бунд фракциясы съезден шығып кетті. === Нәтижесі === Делегаттар саны қайта қаралғаннан кейін съезд «Искра» тобы ұсынған бағдарламаны қабылдады. Бағдарлама екі бөлімнен тұрды: «максимум бағдарламасы» және «минимум бағдарламасы». Максимум бағдарламасында партияның түпкі мақсаты — социалистік қоғам құру екені көрсетілді. Бұл мақсатқа социалистік революция арқылы жетіп, пролетариат диктатурасын орнату көзделді. Ал минимум бағдарламасында партияның алдағы кезеңдегі негізгі міндеттері белгіленді. Олар: патша самодержавиесін құлату, демократиялық республика құру, сегіз сағаттық жұмыс күнін енгізу, барлық ұлттардың тең құқықтылығын қамтамасыз ету және олардың өзін-өзі билеу құқығын тану. Сондай-ақ ауылдағы крепостнойлық тәртіптің қалдықтарын жою және помещиктер шаруалардан тартып алған жер телімдерін («отрезоктарды») қайтару талап етілді. Осыдан кейін «Искра» жақтастары, «экономистер» мен Бунд өкілдерінің арасында жік пайда болатыны анық болды. Алайда келіспеушілік тек осы топтардың арасында ғана емес, «Искра» жақтастарының өз ішінде де туындады. === Редакциялық алқа құрамы === Жікшілдік съез шақырылғанға дейін-ақ байқала бастаған болатын. «Искра» газетінің редакциялық алқасы алты адамнан тұрды: Плеханов, Ленин, Мартов, [[Александр Николаевич Потресов|Потресов]], [[Павел Борисович Аксельрод|Аксельрод]] және [[Вера Ивановна Засулич|Засулич]]. Редакторлар санының жұп болуы жұмыста жиі тығырық туғызатын. Себебі Ленинді жақтаушылар мен оған қарсы топтың дауыстары тең түсіп, маңызды мәселелер бойынша ортақ шешімге келу қиындайтын. Редакция жұмысын тиімді ұйымдастыру үшін Ленин оның құрамын жеті адамға дейін кеңейтіп, Троцкийді қосуға ұсыныс жасады. Бірақ Плеханов бұл ұсынысты үзілді-кесілді қабылдамады. Осыдан кейін Ленин редакция мүшелерінің санын қысқартуды ұсынып, Потресовты, Аксельродты және Засуличті құрамнан шығаруды жақтады. Оның ойынша, бұл үшеуі журналист ретінде жеткілікті белсенділік танытпаған. Ленин мұны нақты сандармен дәлелдеуге тырысты: «Искраның» 45 нөмірінде Мартов 39 мақала, Ленин 32, Плеханов 24 мақала жазған. Ал Засуличтің үлесіне 6 мақала, Аксельродқа 4 мақала, Потресовқа 8 мақала ғана тиген. Алайда Лениннің бұл ұсынысы оның партия ішіндегі билікті өз қолына шоғырландыруға ұмтылып отырғаны туралы айыптауларға себеп болды. === Жарғы === Партия жарғысының жобасын талқылау кезінде партия мүшелігіне қабылдау мәселесіне қатысты Мартов пен Ленин арасында пікірталас өрбіді (§ 1). Мартов пен оның жақтастарының пікірінше, партия мүшесі деп мынадай адамды санауға болатын: <blockquote> …партияның бағдарламасын қабылдайтын, оны материалдық жағынан қолдайтын әрі оның ұйымдарының бірінің басшылығымен партияға тұрақты түрде жеке көмек көрсететін кез келген адам. </blockquote> Ал Ленин партия мүшесі болу үшін адамның «партиялық ұйымдардың біріне жеке өзі мүше болып, оның жұмысына тікелей қатысуы» қажет деп санады. Дауыс беру нәтижесінде съезд Мартов ұсынған жарғының бірінші тармағын 28 дауыспен қолдап, 22 дауыс қарсы берілді, ал бір делегат қалыс қалды. Жарғының қалған тармақтары елеулі пікірталассыз қабылданды. == Басқару органдары == [[Сурет:George Plekhanov.jpg|thumb|right|200px|РСДЖП-ның негізін қалаушылардың бірі [[Георгий Валентинович Плеханов|Г. В. Плеханов]]]] Съезд партияның орталық органдарын құрды: Орталық органды (ЦО), Орталық комитетті (ЦК) және Партия кеңесін. Сонымен қатар шетелдегі партия ұйымдарының құрылымын қайта ұйымдастыру туралы шешім қабылданды. Ол кезде шетелде екі социал-демократиялық ұйым жұмыс істейтін: «[[Шетелдегі орыс революциялық социал-демократиясының лигасы]]» және «[[Шетелдегі орыс социал-демократтары одағы]]». Съезд «Лиганы» РСДЖП-ның шетелдегі жалғыз ұйымы деп таныды. Бұған наразылық білдірген «Одақтың» екі өкілі съезден шығып кетті. Бунд ұйымының федерация негізінде РСДЖП құрамына кіру туралы талабы қабылданбаған соң, оның бес өкілі де съезден кетті. Съезд Бундтың Ресейдегі еврей жұмысшыларының жалғыз өкілі ретінде танылуы жөніндегі ультиматумын да қабылдамады. Жеті делегаттың съезден кетуі күштердің арақатынасын Ленинді жақтаушылардың пайдасына өзгертті. Соның нәтижесінде орталық органдарға сайлау кезінде Ленин жақтастары басым орындарға ие болды. Партияның Орталық комитетіне [[Глеб Максимилианович Кржижановский|Г. М. Кржижановский]] мен [[Фридрих Вильгельмович Ленгник|Ф. В. Ленгник]] сырттай, ал съезге кеңесші дауыс құқығымен қатысқан [[Владимир Александрович Носков|В. А. Носков]] сайланды. Үшеуі де Ленинді жақтаушылар еді. Партия кеңесінің бесінші мүшесі болып Плеханов сайланды. Кеңес бес адамнан тұрды: екеуі Орталық органның редакциясынан, екеуі Орталық комитеттен ұсынылатын, ал бесінші мүшені съезд өзі сайлайтын. Съезден кейін Партия кеңесінің құрамына [[Павел Борисович Аксельрод|П. Б. Аксельрод]], [[Фридрих Вильгельмович Ленгник|Ф. В. Ленгник]], [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]], [[Юлий Осипович Мартов|Ю. О. Мартов]] және [[Георгий Валентинович Плеханов|Г. В. Плеханов]] кірді. «Искра» газетінің редакциясына Ленин, Мартов және Плеханов сайланды. Алайда Мартов редакциядағы жұмыстан бас тартты<ref>{{Cite web |url=http://leninism.su/biography/4283-dajte-nam-organizatsiyu-revolyutsionerov.html?start=24 |title=И. X. Лалаянц Из воспоминаний, Ц. С. Зеликсон-Бобровская Из воспоминаний, В. В. Вакар Из воспоминаний — Страница 25<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2014-12-12 |archive-date=2014-12-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141213023028/http://leninism.su/biography/4283-dajte-nam-organizatsiyu-revolyutsionerov.html?start=24 |url-status=live }}</ref>. === Съезден кейін партия басшылығындағы өзгерістер === 1903 жылы 29 қыркүйекте (12 қазанда) [[Федор Васильевич Гусаров|Ф. В. Гусаров]], [[Розалия Самойловна Землячка|Р. С. Землячка]], [[Леонид Борисович Красин|Л. Б. Красин]] және [[Мария Моисеевна Эссен|М. М. Эссен]] Орталық комитеттің құрамына қосымша енгізілді. 1903 жылы 8 (21) қарашада [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]] мен [[Лев Ефимович Гальперин|Л. Е. Гальперин]] де Орталық комитеттің құрамына қосылды. 1904 жылы 19 маусымда (2 шілдеде) [[Фридрих Вильгельмович Ленгник|Ф. В. Ленгник]] тұтқындалды. Ал сол жылдың шілде айында [[Глеб Максимилианович Кржижановский|Г. М. Кржижановский]] мен Ф. В. Гусаров Орталық комитет құрамынан шықты, Р. С. Землячка да құрамнан шығарылды. Сонымен қатар М. М. Эссен тұтқындалды. Олардың орнына 1904 жылғы шілдеде [[Иосиф Федорович Дубровинский|И. Ф. Дубровинский]], [[Лев Яковлевич Карпов|Л. Я. Карпов]] және [[Алексей Иванович Любимов|А. И. Любимов]] Орталық комитеттің құрамына қосымша енгізілді. 1904 жылы қарашада [[Екатерина Михайловна Александрова-Жак|Е. М. Александрова-Жак]], [[Виктор Николаевич Крохмаль|В. Н. Крохмаль]] және [[Владимир Николаевич Розанов|В. Н. Розанов]] та Орталық комитеттің құрамына қосылды. 1905 жылы 7 (20) ақпанда В. И. Ленин Орталық комитет құрамынан шығарылды. Ал 9 (22) ақпанда В. А. Носков, Л. Е. Гальперин, И. Ф. Дубровинский, Л. Я. Карпов, Е. М. Александрова-Жак, В. Н. Крохмаль және В. Н. Розанов тұтқындалды. Осылайша, 1905 жылы наурызға қарай Орталық комитет құрамында тек Л. Б. Красин мен А. И. Любимов қана қалды. == Қарар == Съез құрамының өзгеруі Ленинге қарарлардың басым бөлігін өзі ұсынған нұсқада қабылдатуға мүмкіндік берді. Олар Бундтың РСДЖП құрамындағы орны, экономикалық күрес, 1 мамыр мерекесін атап өту, халықаралық конгресс, шерулер, террор, үгіт-насихат, оқушы және студент жастарға көзқарас, партиялық әдебиет және күштерді бөлу мәселелеріне қатысты болды. Сонымен қатар съез бірқатар тактикалық мәселелер бойынша да шешімдер қабылдады. Олардың қатарында либералдық буржуазияға көзқарас, эсерлерге қатынас, кәсіподақтық күрес, шерулер өткізу және басқа да мәселелер бар. == Жікке бөлінуі == РСДЖП-ның іс жүзінде құрылтай съезі болған бұл съезде партия екі фракцияға бөлінді: Ленинді жақтаушылар және оған қарсы қалған делегаттар. Лениннің жақтастары өздерін [[Большевиктер|большевиктер]], ал қарсыластарын [[Меньшевиктер|меньшевиктер]] деп атай бастады. Бұл атаулар кеңестік партия тарихнамасында ұзақ уақыт бойы қолданылып келді. Делегаттар партияны ұйымдастыру қағидаттары жөнінде ортақ пікірге келе алмады. Ресейдің революциялық [[Социал-демократия|социал-демократиясының]] екі көрнекті теоретигі — Владимир Ленин мен [[Юлий Осипович Мартов|Юлий Мартов]] партия мүшелігі туралы жарғы тармағының екі түрлі нұсқасын ұсынды: {| class="wikitable" ![[Юлий Осипович Мартов|Юлий Мартов]] ![[Владимир Ильич Ленин|Владимир Ленин]] |- |«РСДЖП мүшесі деп оның бағдарламасын қабылдайтын, партияға материалдық қолдау көрсететін және '''оның ұйымдарының бірінің басшылығымен''' партияға тұрақты түрде жеке көмек көрсететін кез келген адам есептеледі» |«Партия мүшесі деп оның бағдарламасын мойындайтын, партияға материалдық жағынан қолдау көрсететін әрі '''партия ұйымдарының бірінің жұмысына тікелей қатысатын''' адам есептеледі» |} Тұжырымдар арасындағы айырмашылық аз болғанымен, дәл осы мәселе партияның жікке бөлінуіне ресми себеп болды. Мартов партияға саяси үдерістерге саналы түрде араласатындармен қатар, саясаттан мүлде хабарсыз адамдар да мүше бола алатын бұқаралық партия құруды жақтады. Ал Ленин әрбір мүшесі саяси өмірге белсенді араласуға міндетті болатын кәсіби кадрлардан тұратын партия құруды көздеді. Кейбір пікірлерге қарағанда, екі фракция арасындағы ресми келіспеушіліктердің аражігін ажырату қиын болған: <blockquote> РСДЖП басшылығында съезден кейін қалыптасқан қарым-қатынастардың бүкіл тарихын түсіну оңай емес. Өйткені съезд стенограммаларынан делегаттардың екі тобының арасында түбегейлі ымыраға келмейтін қайшылықтар болғаны байқалмайды. </blockquote> Тарихшылар бұл айырмашылықтың мәні туралы ортақ пікірге келген жоқ. Мәселен, британдық тарихшы Роберт Сервис олардың тұжырымдарындағы айырмашылық түбегейлі сипатта болды деп есептейді. Оның пікірінше, Мартов әр мүшесі өз пікірін еркін білдіре алатын партияны көздесе, Ленин партияның орталық басшылыққа бағынуын жақтады. Жарғы бойынша дауыс беру кезінде Лениннің жақтастары жеңіліс тапты. Келесі кезекте «Искра» газетінің редакциялық алқасы туралы мәселе талқыланды. Ленин редакцияда жетекші орынға ие болуды көздеді. Ол үшін бастапқыда Мартовпен одақ құруды жоспарлады. Ленин Мартовқа редакция құрамындағы алты адамды үш адамға дейін қысқартуды жасырын түрде ұсынды. Бұл ретте Аксельродты, Потресовты және Засуличті редакциядан шығару көзделді. Осылайша, Ленин мен Мартов Плехановпен санаспай-ақ редакция жұмысын өз бақылауында ұстай алар еді. Ленин Плехановты өзінің басты саяси қарсыласы деп санады. Алайда Мартов бұл ұсынысқа келіспеді. Сонда Ленин Мартовқа қарсы Плехановпен одақ құруды ұсынды және оның келісімін алды. Дауыс беру қарсаңында съез құрамы өзгерді. Мартовты қолдауы мүмкін болған [[Бунд]] өкілдері мен «[[Экономизм|экономистер]]» наразылық білдіріп, съезден шығып кетті. Соның салдарынан дауыс беру кезінде залда Ленинді жақтаушылар басым болды. Нәтижесінде съезд Ленин мен оны қолдаған Плеханов ұсынған нұсқаны қабылдады. Оған сәйкес, партияның идеялық бағытын айқындау міндеті үш адамнан тұратын «Искра» газетінің редакциялық алқасына — Орталық органға (ОО) жүктелді. Оның құрамына Ленин, Мартов және Плеханов кірді. Ұйымдастыру мәселелерімен айналысу үшін де үш адамнан тұратын [[КОКП орталық комитеті|Орталық комитет]] (ОК) құрылды. Ал редакциялық алқа мен Орталық комитет арасында туындауы мүмкін келіспеушіліктерді шешу мақсатында екі органның өкілдері кіретін бес адамдық Партия кеңесі құрылды. Дәл осы дауыс берудегі жеңістен кейін Ленин өз фракциясын «большевиктер» деп атай бастады, ал Мартов өз жақтастарын «меньшевиктер» деп атады. Бұл атаулар кейінгі жылдары да сақталып қалды. Партияның екі фракцияға бөлінуі Ресейде құпталмады. Тарихшы Роберт Сервистің айтуынша, енді ғана құрылған партияның екіге жарылуы Ресей марксистерін есеңгіретіп тастады. Көптеген партияластары Лениннің шектен шығып кеткенін ойлап, оны «меньшевиктермен» арадағы қақтығысты тоқтатуға шақырды. == Мәнісі == * Съез Ресей социал-демократтарының бытыраңқы топтарын бір [[Саяси партия|саяси партияға]] біріктірген іс жүзіндегі құрылтай съезі ретінде тарихи маңызға ие болды. * Съез Лениннің РСДЖП-ның радикалды қанатының жетекшісі ретіндегі саяси орнын ұйымдық тұрғыдан бекітті. Ол бұл қанаттың өкілдерін «большевиктер» деп атады. Кейін Ленин былай деп жазды: <blockquote> Большевизм 1903 жылдан бері саяси ой ағымы әрі саяси партия ретінде өмір сүріп келеді. </blockquote>> * Кеңестік тарихнама да бұл съезге үлкен мән берді: <blockquote> Съез [[Карл Маркс]] пен [[Фридрих Энгельс]] қайтыс болғаннан кейін халықаралық жұмысшы қозғалысының тарихында тұңғыш рет негізгі міндет ретінде [[Пролетариат диктатурасы|пролетариат диктатурасы]] үшін күресті алға қойған революциялық бағдарламаны қабылдады. </blockquote> == Тағы қараңыз == * [[РСДЖП-ның II съезі делегаттарының тізімі]] == Cілтеме == * [https://web.archive.org/web/20190731094243/http://www.knowbysight.info/2_KPSS/07904.asp РСДЖП-ның II съезі делегаттары] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КОКП съездері]] [[Санат:РСДЖП]] 7ztnxycdfl4apdngj3c1xcjeske837w 3683298 3683297 2026-10-18T17:53:18Z Орел Карл 81620 /* Басқару органдары */ 3683298 wikitext text/x-wiki [[Сурет:The Soviet Union 1970 CPA 3844 stamp (2nd Congress of the RSDRP (After Yuri Vinogradov)).jpg|thumb|right|300px|КСРО маркасы: «РСДЖП-ның Екінші съезі» (Юрий Виноградовтың картинасы бойынша). Топтама: Владимир Ильич Лениннің туғанына 100 жыл толуына орай (1870–1924). Ленин өнерде.]] '''Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының II съезі''' 1903 жылдың 17 (30) шілдесінен 10 (23) тамызға дейін өтті. 24 шілдеге (6 тамызға) дейін съез [[Брюссель|Брюссельде]] жұмыс істеді. Алайда [[Бельгия]] полициясы делегаттарды елден кетуге мәжбүр еткендіктен, съез отырыстары [[Лондон|Лондонға]] көшірілді. Іс жүзінде бұл Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының (РСДЖП) құрылтай съезі болды. Съезді ұйымдастыруда «Искра» газетінің редакциясы елеулі рөл атқарды. Съез барысында барлығы 37 отырыс өтті: оның 13-і Брюссельде, 24-і Лондонда өткізілді. Жиында 26 ұйымның өкілдері болды. Олардың қатарында «[[Еңбекті азат ету тобы|Еңбекті азат ету» тобы]], «Искраның» Ресейдегі ұйымы, Петербург комитеті, Петербург жұмысшыларының ұйымы, Мәскеу комитеті, Харьков комитеті, Киев комитеті, Одесса комитеті, Николаев комитеті, Қырым одағы, Дон комитеті, Тау-кен жұмысшылары одағы, Екатеринослав комитеті, Сарытау комитеті, Тифлис комитеті, Баку комитеті, Батуми комитеті, Үфі комитеті, [[РСДЖП солтүстік жұмысшылар одағы|Солтүстік жұмысшылар одағы]], [[РСДЖП сібір одағы|Сібір одағы]], Тула комитеті, [[Бунд|Бундтың]] шетелдегі комитеті мен Орталық комитеті, «Ресей революциялық социал-демократиясының шетелдік лигасы», «Шетелдегі орыс социал-демократтары одағы» және «Оңтүстік жұмысшы» тобы болды. Съезге шешуші дауыс құқығына ие 43 делегат қатысып, олардың жалпы дауыс саны 51-ге жетті. Бұған көптеген комитеттердің өздеріне тиесілі өкілдердің толық санын жібере алмауы себеп болды. Сондықтан кейбір делегаттарға екі өкілдің атынан дауыс беру құқығы берілді. Сонымен қатар партияның бірнеше мың мүшесінің атынан кеңесші дауыс құқығымен 14 делегат қатысты. (Қараңыз: РСДЖП II съезіне қатысқан делегаттардың тізімі.) Съезд барысында РСДЖП екі қанатқа — [[Большевиктер|большевиктер]] мен [[Меньшевиктер|меньшевиктерге]] — бөлінді. Партия ішіндегі бұл жіктелу 1917 жылы екі топтың біржола бөлінуіне дейін сақталды. == Дайындалуы == Съезге дайындық жұмыстары «[[Искра (газет)|Искра]]» тобының (Ленин) және «[[Шетелдегі орыс социал-демократтары одағы|Шетелдегі орыс социал-демократтары одағының]]» (Плеханов) арасындағы ықпал үшін күреспен қатар жүрді. Бір жағынан, партияның ұйымдық құрылымын қалыптастырып, бағдарламасын әзірлеу қажеттігін түсінген «Искра» тобы съезді өткізуге дайындықты қолға алды. Екінші жағынан, ол партиядағы идеялық әрі жеке ықпалын нығайтуға ұмтылды. Бұл мәселемен «Шетелдегі орыс социал-демократтары одағы» да айналысты. Ол «[[Экономизм|экономизм]]» бағытының өкілі саналды. Одақ II съезді шақыру арқылы партиядағы өз орнын нығайтуды және «Искра» жақтастарының жаңа партиядағы орталық билікті иеленуіне жол бермеуді көздеді. 1900 жылы Одақ II съезді шақыру туралы үндеу таратты. Соның нәтижесінде 1902 жылғы сәуірде [[Белосток]] қаласында конференция өтті. Оған «Искра» бағытын ұстанушылармен қатар, Одақ өкілдері де қатысты. Конференция Ұйымдастыру комитетін сайлап, оған съезге дайындық жүргізуді тапсырды. Алайда көп ұзамай конференцияға қатысушылардың барлығы, соның ішінде Ұйымдастыру комитетінің мүшелері де тұтқындалды. Бірінші Ұйымдастыру комитетінің жұмысы сәтсіз аяқталғанын пайдаланған «Искра» жақтастары сол жылдың қазан айында Белостокта тағы бір конференция шақырды. Бұл жолы Одақ пен [[Бунд]] өкілдері конференцияға шақырылмады. Жиын барысында тек «Искра» бағытын ұстанушылардан тұратын екінші Ұйымдастыру комитеті сайланды. Ол съезге дайындық жұмыстарын жүргізуге кірісті. Жергілікті жерлердегі өкілдері арқылы әрекет еткен Ұйымдастыру комитеті съезге сайланған делегаттардың басым бөлігі «Искра» жақтастары болуын қамтамасыз етті. Ал бұл бағытты қолдамаған ұйымдар түрлі сылтаулармен съезге қатысудан шеттетілді. == Ашылуы == [[Сурет:Делегаты 2-го съезда РСДРП 1903.png|thumb|right|300px|РСДЖП-ның II съезінің делегаттары]] Съез [[Георгий Валентинович Плеханов|Георгий Плехановтың]] кіріспе сөзімен ашылды. Күн тәртібі: # Съездің ресми ашылуы. Бюроны сайлау. Съездің жұмыс тәртібі мен күн тәртібін бекіту. Ұйымдастыру комитетінің (ҰК) баяндамасы — баяндамашы В. Н. Розанов (Попов); мандаттарды тексеру және съездің құрамын анықтау жөніндегі комиссияның есебі — Б. А. Гинзбург (Кольцов). # Бундтың РСДЖП құрамындағы орны — баяндамашы [[Михаил Исаакович Либер|Либер (М. И. Гольдман)]], қосымша баяндама жасаушы [[Юлий Осипович Мартов|Л. Мартов (Ю. О. Цедербаум)]]. # Партияның бағдарламасы. # Партияның орталық баспасөз органы. # Делегаттардың баяндамалары. # Партияны ұйымдастыру мәселесі (партияның ұйымдық жарғысын талқылау) — баяндамашы [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]]. # Аудандық және ұлттық ұйымдар — жарғы комиссиясының баяндамашысы [[Владимир Александрович Носков|В. А. Носков (Глебов)]]. # Партияның жекелеген топтары — В. И. Лениннің кіріспе сөзі. # Ұлттық мәселе. # Экономикалық күрес және кәсіподақ қозғалысы. # 1 мамыр мерекесін атап өту. # 1904 жылы [[Амстердам|Амстердамда]] өтетін халықаралық социалистік конгресс. # Демонстрациялар мен көтерілістер. # Террор. # Партия жұмысына қатысты ішкі мәселелер: ## Насихат жұмысын ұйымдастыру. ## Үгіт жұмысын ұйымдастыру. ## Партиялық әдебиет шығару ісін ұйымдастыру. ## Шаруалар арасында жұмыс жүргізу. ## Әскерде жұмыс жүргізу. ## Оқушылар мен студенттер арасында жұмыс жүргізу. ## Діни секталарға жататын адамдар арасында жұмыс жүргізу. # РСДЖП-ның социалист-революционерлерге ([[Социалист-революционерлер партиясы|эсерлерге]]) қатысты ұстанымы. # РСДЖП-ның Ресейдегі либералдық ағымдарға қатысты ұстанымы. # Орталық комитетті (ОК) және партияның орталық баспасөз органы редакциясын сайлау. # Партия кеңесін сайлау. # Съез шешімдері мен хаттамаларын жариялау тәртібі, сондай-ақ сайланған лауазымды тұлғалар мен органдардың өз міндеттерін атқаруға кірісу тәртібі. Партия жарғысына қатысты мәселе күн тәртібінің 6-тармағы бойынша талқыланды. == РСДЖП және Бунд == Съездегі алғашқы келіспеушіліктер Бундтың партиядағы орны туралы мәселе төңірегінде өрбіді. Бунд өкілдері партия құрамында автономия беруді, яғни еврейлерге қатысты мәселелер бойынша өз саясатын дербес әзірлеу құқығын талап етті. Сондай-ақ олар Бундты еврей жұмысшылары арасында партияның жалғыз өкілі деп тануды ұсынды. Ленин «Искра» жақтастарының атынан бұл талаптарға қарсы шығу үшін еврей ұлтының өкілдері [[Юлий Осипович Мартов|Ю. Мартовты]] (Цедербаум) және [[Лев Давидович Троцкий|Л. Троцкийді]] (Бронштейн) сөз сөйлеуге жұмылдырды. Екеуі де еврейлердің басқа халықтармен ассимиляциялануын қолдады. Нәтижесінде съезд Бундқа автономия беруге қарсы қарар қабылдады (сондай-ақ «Ұлттық мәселе» бөлімін қараңыз). == Бағдарлама == Бағдарлама жобасын әзірлеуді «Искра» мен «Заря» басылымдарының біріккен редакциясы қолға алды. 1901 жылы съезге бағдарлама жобасы ұсынылды. Онда Лениннің Плеханов әзірлеген екі бағдарлама нұсқасына енгізген түзетулері мен толықтыруларының басым бөлігі ескерілді. Бағдарламаны талқылауға съездің тоғыз отырысы арналды. Талқылау барысында пролетариат диктатурасы, партияның пролетарлық сипаты мен Ресейдегі азаттық қозғалысындағы рөлі, сондай-ақ аграрлық бағдарлама мен ұлттық мәселе қаралды. === Партияның рөлі мен сипаты === Ленин бағдарлама жобасында марксизмнің [[Пролетариат диктатурасы|пролетариат диктатурасы]] туралы негізгі қағидалары нақты тұжырымдалуын талап етті. Бұл мәселеде Плехановтың өзі де екіұдай пікірде болды. Сонымен қатар бағдарламада революциялық күрестегі пролетариаттың жетекші рөлі айқын көрсетіліп, партияның пролетарлық сипаты мен оның Ресейдегі азаттық қозғалысына басшылық ету міндеті атап өтілді. «[[Экономизм]]» бағытын ұстанған Акимов ([[Владимир Петрович Махновец|Владимир Махновец]]), Пиккер ([[Александр Самойлович Мартынов|Александр Мартынов]]) және Бунд өкілі [[Михаил Исаакович Либер|М. И. Либер]] бағдарламаға пролетариат диктатурасы туралы тармақты енгізуге қарсы болды. Олар өз ұстанымдарын Батыс Еуропадағы социал-демократиялық партиялардың бағдарламаларында мұндай тармақтың болмауымен түсіндірді. [[Лев Давидович Троцкий|Л. Троцкий]] пролетариат диктатурасын жұмысшы табы «ұлттың» басым бөлігін құраған кезде және партия мен жұмысшы табы бір-біріне барынша жақындасып, іс жүзінде біртұтас күшке айналған жағдайда ғана жүзеге асыруға болады деп мәлімдеді. Ленин қарсыластарының көзқарастарын социал-реформистік бағытқа жатқызып, олардың «...пролетариат диктатурасына қарсы шығуға дейін барғанын...» айтты (сонда, 7-том, 271-бет). Сондай-ақ ол «экономизм» бағытын ұстанған Мартынов пен Акимовтың бағдарламаға түзетулер енгізу әрекетіне үзілді-кесілді қарсы шықты. === Аграрлық бағдарлама === Аграрлық бағдарлама бөлігін талқылау кезінде де елеулі келіспеушіліктер туындады. Әсіресе жұмысшы табы мен шаруалар арасындағы одақ мәселесі қызу талқыланды. Ленин шаруаларды пролетариаттың одақтасы ретінде тануды талап етті. Сонымен қатар ол шаруаларға бұрын тартып алынған жер телімдерін қайтару жөніндегі революциялық талапты қолдады. Оның түсіндіруінше, бұл талап крепостнойлық тәртіптен қалған қалдықтардың бірін жоюға бағытталды. Сондай-ақ Ленин буржуазиялық-демократиялық революция мен социалистік революция кезеңдерінде аграрлық бағдарлама талаптары бірдей болмауы керектігін негіздеді. Бұл ұстаным XX ғасырдың басындағы Ресейдің тарихи жағдайында марксизмді одан әрі дамытуға жол ашты. Ол кезде капитализм қарқынды дамып жатқанымен, ел экономикасында ауыл шаруашылығы басым орын алды. Ауылдық жерлерде феодалдық тәртіптің қалдықтары әлі де терең сақталып, халықтың басым бөлігін шаруалар құрады. === Социалист-революционерлер жайлы === Төмендегідей қарар қабылданды: {{start citation}} ''Съез «социалист-революционерлерді» буржуазиялық-демократиялық бағыттағы саяси ағым деп таниды. Сондықтан социал-демократтардың оларға деген принципті ұстанымы жалпы буржуазияның либералдық өкілдеріне қатысты көзқарасынан өзгеше болмауға тиіс. Съез мына екі жайтты да ескереді: біріншіден, «социалист-революционерлер» өздерінің буржуазиялық мақсаттарын социализм ұранымен бүркемелейді; екіншіден, олар буржуазиялық-революциялық ағым ретінде де дәрменсіздігін көрсетіп отыр. Осыған байланысты съез олардың қызметі пролетариаттың саяси дамуына ғана емес, самодержавиеге қарсы бағытталған жалпы демократиялық күреске де зиян келтіреді деген қорытындыға келеді. ''{{oq|ru|Съезд констатируетъ, что «соціалисты-революціонеры» являются не болѣе, какъ буржуазно-демократической фракціей, принципіалъное отношеніе къ которой со стороны соціалъ-демократіи не можетъ быть иное, чѣмъ къ либеральнымъ представителямъ буржуазіи вообще. Принимая затѣмъ во вниманіе: а) что свои буржуазныя тенденціи «соціалисты-революціонеры» преслѣдуютъ подъ флагомъ соціализма и б) что, кромѣ того, или именно потому, какъ буржуазно-революціонныя фракціи оказываются совершенно несостоятельными, Съѣздъ считаетъ ихъ дѣятельность вредной не только для политическаго развитія пролетаріата, но и для общедемократической борьбы противъ абсолютизма.}} {{end citation}} === Ұлттық мәселе === [[Өзін-өзі билеу құқығы|Ұлттардың өзін-өзі билеу құқығы]] мәселесі төңірегінде пікірталас туындады. Бұл құқықты бағдарламаға енгізуге поляк социал-демократтары мен Бунд өкілдері қарсы шықты. Поляк социал-демократтары мұндай қағиданың қабылдануы поляк [[Ұлтшылдық|ұлтшылдарының]] мүддесіне қызмет етеді деп есептеді. Ал Бунд өкілдері жебірейлерге мәдени-ұлттық автономия беруді жақтады. Бұл мәселе бойынша [[Консенсус|ортақ келісімге]] келе алмағандықтан, Бунд фракциясы съезден шығып кетті. === Нәтижесі === Делегаттар саны қайта қаралғаннан кейін съезд «Искра» тобы ұсынған бағдарламаны қабылдады. Бағдарлама екі бөлімнен тұрды: «максимум бағдарламасы» және «минимум бағдарламасы». Максимум бағдарламасында партияның түпкі мақсаты — социалистік қоғам құру екені көрсетілді. Бұл мақсатқа социалистік революция арқылы жетіп, пролетариат диктатурасын орнату көзделді. Ал минимум бағдарламасында партияның алдағы кезеңдегі негізгі міндеттері белгіленді. Олар: патша самодержавиесін құлату, демократиялық республика құру, сегіз сағаттық жұмыс күнін енгізу, барлық ұлттардың тең құқықтылығын қамтамасыз ету және олардың өзін-өзі билеу құқығын тану. Сондай-ақ ауылдағы крепостнойлық тәртіптің қалдықтарын жою және помещиктер шаруалардан тартып алған жер телімдерін («отрезоктарды») қайтару талап етілді. Осыдан кейін «Искра» жақтастары, «экономистер» мен Бунд өкілдерінің арасында жік пайда болатыны анық болды. Алайда келіспеушілік тек осы топтардың арасында ғана емес, «Искра» жақтастарының өз ішінде де туындады. === Редакциялық алқа құрамы === Жікшілдік съез шақырылғанға дейін-ақ байқала бастаған болатын. «Искра» газетінің редакциялық алқасы алты адамнан тұрды: Плеханов, Ленин, Мартов, [[Александр Николаевич Потресов|Потресов]], [[Павел Борисович Аксельрод|Аксельрод]] және [[Вера Ивановна Засулич|Засулич]]. Редакторлар санының жұп болуы жұмыста жиі тығырық туғызатын. Себебі Ленинді жақтаушылар мен оған қарсы топтың дауыстары тең түсіп, маңызды мәселелер бойынша ортақ шешімге келу қиындайтын. Редакция жұмысын тиімді ұйымдастыру үшін Ленин оның құрамын жеті адамға дейін кеңейтіп, Троцкийді қосуға ұсыныс жасады. Бірақ Плеханов бұл ұсынысты үзілді-кесілді қабылдамады. Осыдан кейін Ленин редакция мүшелерінің санын қысқартуды ұсынып, Потресовты, Аксельродты және Засуличті құрамнан шығаруды жақтады. Оның ойынша, бұл үшеуі журналист ретінде жеткілікті белсенділік танытпаған. Ленин мұны нақты сандармен дәлелдеуге тырысты: «Искраның» 45 нөмірінде Мартов 39 мақала, Ленин 32, Плеханов 24 мақала жазған. Ал Засуличтің үлесіне 6 мақала, Аксельродқа 4 мақала, Потресовқа 8 мақала ғана тиген. Алайда Лениннің бұл ұсынысы оның партия ішіндегі билікті өз қолына шоғырландыруға ұмтылып отырғаны туралы айыптауларға себеп болды. === Жарғы === Партия жарғысының жобасын талқылау кезінде партия мүшелігіне қабылдау мәселесіне қатысты Мартов пен Ленин арасында пікірталас өрбіді (§ 1). Мартов пен оның жақтастарының пікірінше, партия мүшесі деп мынадай адамды санауға болатын: <blockquote> …партияның бағдарламасын қабылдайтын, оны материалдық жағынан қолдайтын әрі оның ұйымдарының бірінің басшылығымен партияға тұрақты түрде жеке көмек көрсететін кез келген адам. </blockquote> Ал Ленин партия мүшесі болу үшін адамның «партиялық ұйымдардың біріне жеке өзі мүше болып, оның жұмысына тікелей қатысуы» қажет деп санады. Дауыс беру нәтижесінде съезд Мартов ұсынған жарғының бірінші тармағын 28 дауыспен қолдап, 22 дауыс қарсы берілді, ал бір делегат қалыс қалды. Жарғының қалған тармақтары елеулі пікірталассыз қабылданды. == Басқару органдары == [[Сурет:George Plekhanov.jpg|thumb|left|200px|РСДЖП-ның негізін қалаушылардың бірі [[Георгий Валентинович Плеханов|Г. В. Плеханов]]]] Съезд партияның орталық органдарын құрды: Орталық органды (ЦО), Орталық комитетті (ЦК) және Партия кеңесін. Сонымен қатар шетелдегі партия ұйымдарының құрылымын қайта ұйымдастыру туралы шешім қабылданды. Ол кезде шетелде екі социал-демократиялық ұйым жұмыс істейтін: «[[Шетелдегі орыс революциялық социал-демократиясының лигасы]]» және «[[Шетелдегі орыс социал-демократтары одағы]]». Съезд «Лиганы» РСДЖП-ның шетелдегі жалғыз ұйымы деп таныды. Бұған наразылық білдірген «Одақтың» екі өкілі съезден шығып кетті. Бунд ұйымының федерация негізінде РСДЖП құрамына кіру туралы талабы қабылданбаған соң, оның бес өкілі де съезден кетті. Съезд Бундтың Ресейдегі еврей жұмысшыларының жалғыз өкілі ретінде танылуы жөніндегі ультиматумын да қабылдамады. Жеті делегаттың съезден кетуі күштердің арақатынасын Ленинді жақтаушылардың пайдасына өзгертті. Соның нәтижесінде орталық органдарға сайлау кезінде Ленин жақтастары басым орындарға ие болды. Партияның Орталық комитетіне [[Глеб Максимилианович Кржижановский|Г. М. Кржижановский]] мен [[Фридрих Вильгельмович Ленгник|Ф. В. Ленгник]] сырттай, ал съезге кеңесші дауыс құқығымен қатысқан [[Владимир Александрович Носков|В. А. Носков]] сайланды. Үшеуі де Ленинді жақтаушылар еді. Партия кеңесінің бесінші мүшесі болып Плеханов сайланды. Кеңес бес адамнан тұрды: екеуі Орталық органның редакциясынан, екеуі Орталық комитеттен ұсынылатын, ал бесінші мүшені съезд өзі сайлайтын. Съезден кейін Партия кеңесінің құрамына [[Павел Борисович Аксельрод|П. Б. Аксельрод]], [[Фридрих Вильгельмович Ленгник|Ф. В. Ленгник]], [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]], [[Юлий Осипович Мартов|Ю. О. Мартов]] және [[Георгий Валентинович Плеханов|Г. В. Плеханов]] кірді. «Искра» газетінің редакциясына Ленин, Мартов және Плеханов сайланды. Алайда Мартов редакциядағы жұмыстан бас тартты<ref>{{Cite web |url=http://leninism.su/biography/4283-dajte-nam-organizatsiyu-revolyutsionerov.html?start=24 |title=И. X. Лалаянц Из воспоминаний, Ц. С. Зеликсон-Бобровская Из воспоминаний, В. В. Вакар Из воспоминаний — Страница 25<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2014-12-12 |archive-date=2014-12-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141213023028/http://leninism.su/biography/4283-dajte-nam-organizatsiyu-revolyutsionerov.html?start=24 |url-status=live }}</ref>. === Съезден кейін партия басшылығындағы өзгерістер === 1903 жылы 29 қыркүйекте (12 қазанда) [[Федор Васильевич Гусаров|Ф. В. Гусаров]], [[Розалия Самойловна Землячка|Р. С. Землячка]], [[Леонид Борисович Красин|Л. Б. Красин]] және [[Мария Моисеевна Эссен|М. М. Эссен]] Орталық комитеттің құрамына қосымша енгізілді. 1903 жылы 8 (21) қарашада [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]] мен [[Лев Ефимович Гальперин|Л. Е. Гальперин]] де Орталық комитеттің құрамына қосылды. 1904 жылы 19 маусымда (2 шілдеде) [[Фридрих Вильгельмович Ленгник|Ф. В. Ленгник]] тұтқындалды. Ал сол жылдың шілде айында [[Глеб Максимилианович Кржижановский|Г. М. Кржижановский]] мен Ф. В. Гусаров Орталық комитет құрамынан шықты, Р. С. Землячка да құрамнан шығарылды. Сонымен қатар М. М. Эссен тұтқындалды. Олардың орнына 1904 жылғы шілдеде [[Иосиф Федорович Дубровинский|И. Ф. Дубровинский]], [[Лев Яковлевич Карпов|Л. Я. Карпов]] және [[Алексей Иванович Любимов|А. И. Любимов]] Орталық комитеттің құрамына қосымша енгізілді. 1904 жылы қарашада [[Екатерина Михайловна Александрова-Жак|Е. М. Александрова-Жак]], [[Виктор Николаевич Крохмаль|В. Н. Крохмаль]] және [[Владимир Николаевич Розанов|В. Н. Розанов]] та Орталық комитеттің құрамына қосылды. 1905 жылы 7 (20) ақпанда В. И. Ленин Орталық комитет құрамынан шығарылды. Ал 9 (22) ақпанда В. А. Носков, Л. Е. Гальперин, И. Ф. Дубровинский, Л. Я. Карпов, Е. М. Александрова-Жак, В. Н. Крохмаль және В. Н. Розанов тұтқындалды. Осылайша, 1905 жылы наурызға қарай Орталық комитет құрамында тек Л. Б. Красин мен А. И. Любимов қана қалды. == Қарар == Съез құрамының өзгеруі Ленинге қарарлардың басым бөлігін өзі ұсынған нұсқада қабылдатуға мүмкіндік берді. Олар Бундтың РСДЖП құрамындағы орны, экономикалық күрес, 1 мамыр мерекесін атап өту, халықаралық конгресс, шерулер, террор, үгіт-насихат, оқушы және студент жастарға көзқарас, партиялық әдебиет және күштерді бөлу мәселелеріне қатысты болды. Сонымен қатар съез бірқатар тактикалық мәселелер бойынша да шешімдер қабылдады. Олардың қатарында либералдық буржуазияға көзқарас, эсерлерге қатынас, кәсіподақтық күрес, шерулер өткізу және басқа да мәселелер бар. == Жікке бөлінуі == РСДЖП-ның іс жүзінде құрылтай съезі болған бұл съезде партия екі фракцияға бөлінді: Ленинді жақтаушылар және оған қарсы қалған делегаттар. Лениннің жақтастары өздерін [[Большевиктер|большевиктер]], ал қарсыластарын [[Меньшевиктер|меньшевиктер]] деп атай бастады. Бұл атаулар кеңестік партия тарихнамасында ұзақ уақыт бойы қолданылып келді. Делегаттар партияны ұйымдастыру қағидаттары жөнінде ортақ пікірге келе алмады. Ресейдің революциялық [[Социал-демократия|социал-демократиясының]] екі көрнекті теоретигі — Владимир Ленин мен [[Юлий Осипович Мартов|Юлий Мартов]] партия мүшелігі туралы жарғы тармағының екі түрлі нұсқасын ұсынды: {| class="wikitable" ![[Юлий Осипович Мартов|Юлий Мартов]] ![[Владимир Ильич Ленин|Владимир Ленин]] |- |«РСДЖП мүшесі деп оның бағдарламасын қабылдайтын, партияға материалдық қолдау көрсететін және '''оның ұйымдарының бірінің басшылығымен''' партияға тұрақты түрде жеке көмек көрсететін кез келген адам есептеледі» |«Партия мүшесі деп оның бағдарламасын мойындайтын, партияға материалдық жағынан қолдау көрсететін әрі '''партия ұйымдарының бірінің жұмысына тікелей қатысатын''' адам есептеледі» |} Тұжырымдар арасындағы айырмашылық аз болғанымен, дәл осы мәселе партияның жікке бөлінуіне ресми себеп болды. Мартов партияға саяси үдерістерге саналы түрде араласатындармен қатар, саясаттан мүлде хабарсыз адамдар да мүше бола алатын бұқаралық партия құруды жақтады. Ал Ленин әрбір мүшесі саяси өмірге белсенді араласуға міндетті болатын кәсіби кадрлардан тұратын партия құруды көздеді. Кейбір пікірлерге қарағанда, екі фракция арасындағы ресми келіспеушіліктердің аражігін ажырату қиын болған: <blockquote> РСДЖП басшылығында съезден кейін қалыптасқан қарым-қатынастардың бүкіл тарихын түсіну оңай емес. Өйткені съезд стенограммаларынан делегаттардың екі тобының арасында түбегейлі ымыраға келмейтін қайшылықтар болғаны байқалмайды. </blockquote> Тарихшылар бұл айырмашылықтың мәні туралы ортақ пікірге келген жоқ. Мәселен, британдық тарихшы Роберт Сервис олардың тұжырымдарындағы айырмашылық түбегейлі сипатта болды деп есептейді. Оның пікірінше, Мартов әр мүшесі өз пікірін еркін білдіре алатын партияны көздесе, Ленин партияның орталық басшылыққа бағынуын жақтады. Жарғы бойынша дауыс беру кезінде Лениннің жақтастары жеңіліс тапты. Келесі кезекте «Искра» газетінің редакциялық алқасы туралы мәселе талқыланды. Ленин редакцияда жетекші орынға ие болуды көздеді. Ол үшін бастапқыда Мартовпен одақ құруды жоспарлады. Ленин Мартовқа редакция құрамындағы алты адамды үш адамға дейін қысқартуды жасырын түрде ұсынды. Бұл ретте Аксельродты, Потресовты және Засуличті редакциядан шығару көзделді. Осылайша, Ленин мен Мартов Плехановпен санаспай-ақ редакция жұмысын өз бақылауында ұстай алар еді. Ленин Плехановты өзінің басты саяси қарсыласы деп санады. Алайда Мартов бұл ұсынысқа келіспеді. Сонда Ленин Мартовқа қарсы Плехановпен одақ құруды ұсынды және оның келісімін алды. Дауыс беру қарсаңында съез құрамы өзгерді. Мартовты қолдауы мүмкін болған [[Бунд]] өкілдері мен «[[Экономизм|экономистер]]» наразылық білдіріп, съезден шығып кетті. Соның салдарынан дауыс беру кезінде залда Ленинді жақтаушылар басым болды. Нәтижесінде съезд Ленин мен оны қолдаған Плеханов ұсынған нұсқаны қабылдады. Оған сәйкес, партияның идеялық бағытын айқындау міндеті үш адамнан тұратын «Искра» газетінің редакциялық алқасына — Орталық органға (ОО) жүктелді. Оның құрамына Ленин, Мартов және Плеханов кірді. Ұйымдастыру мәселелерімен айналысу үшін де үш адамнан тұратын [[КОКП орталық комитеті|Орталық комитет]] (ОК) құрылды. Ал редакциялық алқа мен Орталық комитет арасында туындауы мүмкін келіспеушіліктерді шешу мақсатында екі органның өкілдері кіретін бес адамдық Партия кеңесі құрылды. Дәл осы дауыс берудегі жеңістен кейін Ленин өз фракциясын «большевиктер» деп атай бастады, ал Мартов өз жақтастарын «меньшевиктер» деп атады. Бұл атаулар кейінгі жылдары да сақталып қалды. Партияның екі фракцияға бөлінуі Ресейде құпталмады. Тарихшы Роберт Сервистің айтуынша, енді ғана құрылған партияның екіге жарылуы Ресей марксистерін есеңгіретіп тастады. Көптеген партияластары Лениннің шектен шығып кеткенін ойлап, оны «меньшевиктермен» арадағы қақтығысты тоқтатуға шақырды. == Мәнісі == * Съез Ресей социал-демократтарының бытыраңқы топтарын бір [[Саяси партия|саяси партияға]] біріктірген іс жүзіндегі құрылтай съезі ретінде тарихи маңызға ие болды. * Съез Лениннің РСДЖП-ның радикалды қанатының жетекшісі ретіндегі саяси орнын ұйымдық тұрғыдан бекітті. Ол бұл қанаттың өкілдерін «большевиктер» деп атады. Кейін Ленин былай деп жазды: <blockquote> Большевизм 1903 жылдан бері саяси ой ағымы әрі саяси партия ретінде өмір сүріп келеді. </blockquote>> * Кеңестік тарихнама да бұл съезге үлкен мән берді: <blockquote> Съез [[Карл Маркс]] пен [[Фридрих Энгельс]] қайтыс болғаннан кейін халықаралық жұмысшы қозғалысының тарихында тұңғыш рет негізгі міндет ретінде [[Пролетариат диктатурасы|пролетариат диктатурасы]] үшін күресті алға қойған революциялық бағдарламаны қабылдады. </blockquote> == Тағы қараңыз == * [[РСДЖП-ның II съезі делегаттарының тізімі]] == Cілтеме == * [https://web.archive.org/web/20190731094243/http://www.knowbysight.info/2_KPSS/07904.asp РСДЖП-ның II съезі делегаттары] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КОКП съездері]] [[Санат:РСДЖП]] 6n1vazdba08d9t04z1afov77d74cjv8 3683299 3683298 2026-10-18T17:53:33Z Орел Карл 81620 /* Басқару органдары */ 3683299 wikitext text/x-wiki [[Сурет:The Soviet Union 1970 CPA 3844 stamp (2nd Congress of the RSDRP (After Yuri Vinogradov)).jpg|thumb|right|300px|КСРО маркасы: «РСДЖП-ның Екінші съезі» (Юрий Виноградовтың картинасы бойынша). Топтама: Владимир Ильич Лениннің туғанына 100 жыл толуына орай (1870–1924). Ленин өнерде.]] '''Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының II съезі''' 1903 жылдың 17 (30) шілдесінен 10 (23) тамызға дейін өтті. 24 шілдеге (6 тамызға) дейін съез [[Брюссель|Брюссельде]] жұмыс істеді. Алайда [[Бельгия]] полициясы делегаттарды елден кетуге мәжбүр еткендіктен, съез отырыстары [[Лондон|Лондонға]] көшірілді. Іс жүзінде бұл Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының (РСДЖП) құрылтай съезі болды. Съезді ұйымдастыруда «Искра» газетінің редакциясы елеулі рөл атқарды. Съез барысында барлығы 37 отырыс өтті: оның 13-і Брюссельде, 24-і Лондонда өткізілді. Жиында 26 ұйымның өкілдері болды. Олардың қатарында «[[Еңбекті азат ету тобы|Еңбекті азат ету» тобы]], «Искраның» Ресейдегі ұйымы, Петербург комитеті, Петербург жұмысшыларының ұйымы, Мәскеу комитеті, Харьков комитеті, Киев комитеті, Одесса комитеті, Николаев комитеті, Қырым одағы, Дон комитеті, Тау-кен жұмысшылары одағы, Екатеринослав комитеті, Сарытау комитеті, Тифлис комитеті, Баку комитеті, Батуми комитеті, Үфі комитеті, [[РСДЖП солтүстік жұмысшылар одағы|Солтүстік жұмысшылар одағы]], [[РСДЖП сібір одағы|Сібір одағы]], Тула комитеті, [[Бунд|Бундтың]] шетелдегі комитеті мен Орталық комитеті, «Ресей революциялық социал-демократиясының шетелдік лигасы», «Шетелдегі орыс социал-демократтары одағы» және «Оңтүстік жұмысшы» тобы болды. Съезге шешуші дауыс құқығына ие 43 делегат қатысып, олардың жалпы дауыс саны 51-ге жетті. Бұған көптеген комитеттердің өздеріне тиесілі өкілдердің толық санын жібере алмауы себеп болды. Сондықтан кейбір делегаттарға екі өкілдің атынан дауыс беру құқығы берілді. Сонымен қатар партияның бірнеше мың мүшесінің атынан кеңесші дауыс құқығымен 14 делегат қатысты. (Қараңыз: РСДЖП II съезіне қатысқан делегаттардың тізімі.) Съезд барысында РСДЖП екі қанатқа — [[Большевиктер|большевиктер]] мен [[Меньшевиктер|меньшевиктерге]] — бөлінді. Партия ішіндегі бұл жіктелу 1917 жылы екі топтың біржола бөлінуіне дейін сақталды. == Дайындалуы == Съезге дайындық жұмыстары «[[Искра (газет)|Искра]]» тобының (Ленин) және «[[Шетелдегі орыс социал-демократтары одағы|Шетелдегі орыс социал-демократтары одағының]]» (Плеханов) арасындағы ықпал үшін күреспен қатар жүрді. Бір жағынан, партияның ұйымдық құрылымын қалыптастырып, бағдарламасын әзірлеу қажеттігін түсінген «Искра» тобы съезді өткізуге дайындықты қолға алды. Екінші жағынан, ол партиядағы идеялық әрі жеке ықпалын нығайтуға ұмтылды. Бұл мәселемен «Шетелдегі орыс социал-демократтары одағы» да айналысты. Ол «[[Экономизм|экономизм]]» бағытының өкілі саналды. Одақ II съезді шақыру арқылы партиядағы өз орнын нығайтуды және «Искра» жақтастарының жаңа партиядағы орталық билікті иеленуіне жол бермеуді көздеді. 1900 жылы Одақ II съезді шақыру туралы үндеу таратты. Соның нәтижесінде 1902 жылғы сәуірде [[Белосток]] қаласында конференция өтті. Оған «Искра» бағытын ұстанушылармен қатар, Одақ өкілдері де қатысты. Конференция Ұйымдастыру комитетін сайлап, оған съезге дайындық жүргізуді тапсырды. Алайда көп ұзамай конференцияға қатысушылардың барлығы, соның ішінде Ұйымдастыру комитетінің мүшелері де тұтқындалды. Бірінші Ұйымдастыру комитетінің жұмысы сәтсіз аяқталғанын пайдаланған «Искра» жақтастары сол жылдың қазан айында Белостокта тағы бір конференция шақырды. Бұл жолы Одақ пен [[Бунд]] өкілдері конференцияға шақырылмады. Жиын барысында тек «Искра» бағытын ұстанушылардан тұратын екінші Ұйымдастыру комитеті сайланды. Ол съезге дайындық жұмыстарын жүргізуге кірісті. Жергілікті жерлердегі өкілдері арқылы әрекет еткен Ұйымдастыру комитеті съезге сайланған делегаттардың басым бөлігі «Искра» жақтастары болуын қамтамасыз етті. Ал бұл бағытты қолдамаған ұйымдар түрлі сылтаулармен съезге қатысудан шеттетілді. == Ашылуы == [[Сурет:Делегаты 2-го съезда РСДРП 1903.png|thumb|right|300px|РСДЖП-ның II съезінің делегаттары]] Съез [[Георгий Валентинович Плеханов|Георгий Плехановтың]] кіріспе сөзімен ашылды. Күн тәртібі: # Съездің ресми ашылуы. Бюроны сайлау. Съездің жұмыс тәртібі мен күн тәртібін бекіту. Ұйымдастыру комитетінің (ҰК) баяндамасы — баяндамашы В. Н. Розанов (Попов); мандаттарды тексеру және съездің құрамын анықтау жөніндегі комиссияның есебі — Б. А. Гинзбург (Кольцов). # Бундтың РСДЖП құрамындағы орны — баяндамашы [[Михаил Исаакович Либер|Либер (М. И. Гольдман)]], қосымша баяндама жасаушы [[Юлий Осипович Мартов|Л. Мартов (Ю. О. Цедербаум)]]. # Партияның бағдарламасы. # Партияның орталық баспасөз органы. # Делегаттардың баяндамалары. # Партияны ұйымдастыру мәселесі (партияның ұйымдық жарғысын талқылау) — баяндамашы [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]]. # Аудандық және ұлттық ұйымдар — жарғы комиссиясының баяндамашысы [[Владимир Александрович Носков|В. А. Носков (Глебов)]]. # Партияның жекелеген топтары — В. И. Лениннің кіріспе сөзі. # Ұлттық мәселе. # Экономикалық күрес және кәсіподақ қозғалысы. # 1 мамыр мерекесін атап өту. # 1904 жылы [[Амстердам|Амстердамда]] өтетін халықаралық социалистік конгресс. # Демонстрациялар мен көтерілістер. # Террор. # Партия жұмысына қатысты ішкі мәселелер: ## Насихат жұмысын ұйымдастыру. ## Үгіт жұмысын ұйымдастыру. ## Партиялық әдебиет шығару ісін ұйымдастыру. ## Шаруалар арасында жұмыс жүргізу. ## Әскерде жұмыс жүргізу. ## Оқушылар мен студенттер арасында жұмыс жүргізу. ## Діни секталарға жататын адамдар арасында жұмыс жүргізу. # РСДЖП-ның социалист-революционерлерге ([[Социалист-революционерлер партиясы|эсерлерге]]) қатысты ұстанымы. # РСДЖП-ның Ресейдегі либералдық ағымдарға қатысты ұстанымы. # Орталық комитетті (ОК) және партияның орталық баспасөз органы редакциясын сайлау. # Партия кеңесін сайлау. # Съез шешімдері мен хаттамаларын жариялау тәртібі, сондай-ақ сайланған лауазымды тұлғалар мен органдардың өз міндеттерін атқаруға кірісу тәртібі. Партия жарғысына қатысты мәселе күн тәртібінің 6-тармағы бойынша талқыланды. == РСДЖП және Бунд == Съездегі алғашқы келіспеушіліктер Бундтың партиядағы орны туралы мәселе төңірегінде өрбіді. Бунд өкілдері партия құрамында автономия беруді, яғни еврейлерге қатысты мәселелер бойынша өз саясатын дербес әзірлеу құқығын талап етті. Сондай-ақ олар Бундты еврей жұмысшылары арасында партияның жалғыз өкілі деп тануды ұсынды. Ленин «Искра» жақтастарының атынан бұл талаптарға қарсы шығу үшін еврей ұлтының өкілдері [[Юлий Осипович Мартов|Ю. Мартовты]] (Цедербаум) және [[Лев Давидович Троцкий|Л. Троцкийді]] (Бронштейн) сөз сөйлеуге жұмылдырды. Екеуі де еврейлердің басқа халықтармен ассимиляциялануын қолдады. Нәтижесінде съезд Бундқа автономия беруге қарсы қарар қабылдады (сондай-ақ «Ұлттық мәселе» бөлімін қараңыз). == Бағдарлама == Бағдарлама жобасын әзірлеуді «Искра» мен «Заря» басылымдарының біріккен редакциясы қолға алды. 1901 жылы съезге бағдарлама жобасы ұсынылды. Онда Лениннің Плеханов әзірлеген екі бағдарлама нұсқасына енгізген түзетулері мен толықтыруларының басым бөлігі ескерілді. Бағдарламаны талқылауға съездің тоғыз отырысы арналды. Талқылау барысында пролетариат диктатурасы, партияның пролетарлық сипаты мен Ресейдегі азаттық қозғалысындағы рөлі, сондай-ақ аграрлық бағдарлама мен ұлттық мәселе қаралды. === Партияның рөлі мен сипаты === Ленин бағдарлама жобасында марксизмнің [[Пролетариат диктатурасы|пролетариат диктатурасы]] туралы негізгі қағидалары нақты тұжырымдалуын талап етті. Бұл мәселеде Плехановтың өзі де екіұдай пікірде болды. Сонымен қатар бағдарламада революциялық күрестегі пролетариаттың жетекші рөлі айқын көрсетіліп, партияның пролетарлық сипаты мен оның Ресейдегі азаттық қозғалысына басшылық ету міндеті атап өтілді. «[[Экономизм]]» бағытын ұстанған Акимов ([[Владимир Петрович Махновец|Владимир Махновец]]), Пиккер ([[Александр Самойлович Мартынов|Александр Мартынов]]) және Бунд өкілі [[Михаил Исаакович Либер|М. И. Либер]] бағдарламаға пролетариат диктатурасы туралы тармақты енгізуге қарсы болды. Олар өз ұстанымдарын Батыс Еуропадағы социал-демократиялық партиялардың бағдарламаларында мұндай тармақтың болмауымен түсіндірді. [[Лев Давидович Троцкий|Л. Троцкий]] пролетариат диктатурасын жұмысшы табы «ұлттың» басым бөлігін құраған кезде және партия мен жұмысшы табы бір-біріне барынша жақындасып, іс жүзінде біртұтас күшке айналған жағдайда ғана жүзеге асыруға болады деп мәлімдеді. Ленин қарсыластарының көзқарастарын социал-реформистік бағытқа жатқызып, олардың «...пролетариат диктатурасына қарсы шығуға дейін барғанын...» айтты (сонда, 7-том, 271-бет). Сондай-ақ ол «экономизм» бағытын ұстанған Мартынов пен Акимовтың бағдарламаға түзетулер енгізу әрекетіне үзілді-кесілді қарсы шықты. === Аграрлық бағдарлама === Аграрлық бағдарлама бөлігін талқылау кезінде де елеулі келіспеушіліктер туындады. Әсіресе жұмысшы табы мен шаруалар арасындағы одақ мәселесі қызу талқыланды. Ленин шаруаларды пролетариаттың одақтасы ретінде тануды талап етті. Сонымен қатар ол шаруаларға бұрын тартып алынған жер телімдерін қайтару жөніндегі революциялық талапты қолдады. Оның түсіндіруінше, бұл талап крепостнойлық тәртіптен қалған қалдықтардың бірін жоюға бағытталды. Сондай-ақ Ленин буржуазиялық-демократиялық революция мен социалистік революция кезеңдерінде аграрлық бағдарлама талаптары бірдей болмауы керектігін негіздеді. Бұл ұстаным XX ғасырдың басындағы Ресейдің тарихи жағдайында марксизмді одан әрі дамытуға жол ашты. Ол кезде капитализм қарқынды дамып жатқанымен, ел экономикасында ауыл шаруашылығы басым орын алды. Ауылдық жерлерде феодалдық тәртіптің қалдықтары әлі де терең сақталып, халықтың басым бөлігін шаруалар құрады. === Социалист-революционерлер жайлы === Төмендегідей қарар қабылданды: {{start citation}} ''Съез «социалист-революционерлерді» буржуазиялық-демократиялық бағыттағы саяси ағым деп таниды. Сондықтан социал-демократтардың оларға деген принципті ұстанымы жалпы буржуазияның либералдық өкілдеріне қатысты көзқарасынан өзгеше болмауға тиіс. Съез мына екі жайтты да ескереді: біріншіден, «социалист-революционерлер» өздерінің буржуазиялық мақсаттарын социализм ұранымен бүркемелейді; екіншіден, олар буржуазиялық-революциялық ағым ретінде де дәрменсіздігін көрсетіп отыр. Осыған байланысты съез олардың қызметі пролетариаттың саяси дамуына ғана емес, самодержавиеге қарсы бағытталған жалпы демократиялық күреске де зиян келтіреді деген қорытындыға келеді. ''{{oq|ru|Съезд констатируетъ, что «соціалисты-революціонеры» являются не болѣе, какъ буржуазно-демократической фракціей, принципіалъное отношеніе къ которой со стороны соціалъ-демократіи не можетъ быть иное, чѣмъ къ либеральнымъ представителямъ буржуазіи вообще. Принимая затѣмъ во вниманіе: а) что свои буржуазныя тенденціи «соціалисты-революціонеры» преслѣдуютъ подъ флагомъ соціализма и б) что, кромѣ того, или именно потому, какъ буржуазно-революціонныя фракціи оказываются совершенно несостоятельными, Съѣздъ считаетъ ихъ дѣятельность вредной не только для политическаго развитія пролетаріата, но и для общедемократической борьбы противъ абсолютизма.}} {{end citation}} === Ұлттық мәселе === [[Өзін-өзі билеу құқығы|Ұлттардың өзін-өзі билеу құқығы]] мәселесі төңірегінде пікірталас туындады. Бұл құқықты бағдарламаға енгізуге поляк социал-демократтары мен Бунд өкілдері қарсы шықты. Поляк социал-демократтары мұндай қағиданың қабылдануы поляк [[Ұлтшылдық|ұлтшылдарының]] мүддесіне қызмет етеді деп есептеді. Ал Бунд өкілдері жебірейлерге мәдени-ұлттық автономия беруді жақтады. Бұл мәселе бойынша [[Консенсус|ортақ келісімге]] келе алмағандықтан, Бунд фракциясы съезден шығып кетті. === Нәтижесі === Делегаттар саны қайта қаралғаннан кейін съезд «Искра» тобы ұсынған бағдарламаны қабылдады. Бағдарлама екі бөлімнен тұрды: «максимум бағдарламасы» және «минимум бағдарламасы». Максимум бағдарламасында партияның түпкі мақсаты — социалистік қоғам құру екені көрсетілді. Бұл мақсатқа социалистік революция арқылы жетіп, пролетариат диктатурасын орнату көзделді. Ал минимум бағдарламасында партияның алдағы кезеңдегі негізгі міндеттері белгіленді. Олар: патша самодержавиесін құлату, демократиялық республика құру, сегіз сағаттық жұмыс күнін енгізу, барлық ұлттардың тең құқықтылығын қамтамасыз ету және олардың өзін-өзі билеу құқығын тану. Сондай-ақ ауылдағы крепостнойлық тәртіптің қалдықтарын жою және помещиктер шаруалардан тартып алған жер телімдерін («отрезоктарды») қайтару талап етілді. Осыдан кейін «Искра» жақтастары, «экономистер» мен Бунд өкілдерінің арасында жік пайда болатыны анық болды. Алайда келіспеушілік тек осы топтардың арасында ғана емес, «Искра» жақтастарының өз ішінде де туындады. === Редакциялық алқа құрамы === Жікшілдік съез шақырылғанға дейін-ақ байқала бастаған болатын. «Искра» газетінің редакциялық алқасы алты адамнан тұрды: Плеханов, Ленин, Мартов, [[Александр Николаевич Потресов|Потресов]], [[Павел Борисович Аксельрод|Аксельрод]] және [[Вера Ивановна Засулич|Засулич]]. Редакторлар санының жұп болуы жұмыста жиі тығырық туғызатын. Себебі Ленинді жақтаушылар мен оған қарсы топтың дауыстары тең түсіп, маңызды мәселелер бойынша ортақ шешімге келу қиындайтын. Редакция жұмысын тиімді ұйымдастыру үшін Ленин оның құрамын жеті адамға дейін кеңейтіп, Троцкийді қосуға ұсыныс жасады. Бірақ Плеханов бұл ұсынысты үзілді-кесілді қабылдамады. Осыдан кейін Ленин редакция мүшелерінің санын қысқартуды ұсынып, Потресовты, Аксельродты және Засуличті құрамнан шығаруды жақтады. Оның ойынша, бұл үшеуі журналист ретінде жеткілікті белсенділік танытпаған. Ленин мұны нақты сандармен дәлелдеуге тырысты: «Искраның» 45 нөмірінде Мартов 39 мақала, Ленин 32, Плеханов 24 мақала жазған. Ал Засуличтің үлесіне 6 мақала, Аксельродқа 4 мақала, Потресовқа 8 мақала ғана тиген. Алайда Лениннің бұл ұсынысы оның партия ішіндегі билікті өз қолына шоғырландыруға ұмтылып отырғаны туралы айыптауларға себеп болды. === Жарғы === Партия жарғысының жобасын талқылау кезінде партия мүшелігіне қабылдау мәселесіне қатысты Мартов пен Ленин арасында пікірталас өрбіді (§ 1). Мартов пен оның жақтастарының пікірінше, партия мүшесі деп мынадай адамды санауға болатын: <blockquote> …партияның бағдарламасын қабылдайтын, оны материалдық жағынан қолдайтын әрі оның ұйымдарының бірінің басшылығымен партияға тұрақты түрде жеке көмек көрсететін кез келген адам. </blockquote> Ал Ленин партия мүшесі болу үшін адамның «партиялық ұйымдардың біріне жеке өзі мүше болып, оның жұмысына тікелей қатысуы» қажет деп санады. Дауыс беру нәтижесінде съезд Мартов ұсынған жарғының бірінші тармағын 28 дауыспен қолдап, 22 дауыс қарсы берілді, ал бір делегат қалыс қалды. Жарғының қалған тармақтары елеулі пікірталассыз қабылданды. == Басқару органдары == [[Сурет:George Plekhanov.jpg|thumb|left|150px|РСДЖП-ның негізін қалаушылардың бірі [[Георгий Валентинович Плеханов|Г. В. Плеханов]]]] Съезд партияның орталық органдарын құрды: Орталық органды (ЦО), Орталық комитетті (ЦК) және Партия кеңесін. Сонымен қатар шетелдегі партия ұйымдарының құрылымын қайта ұйымдастыру туралы шешім қабылданды. Ол кезде шетелде екі социал-демократиялық ұйым жұмыс істейтін: «[[Шетелдегі орыс революциялық социал-демократиясының лигасы]]» және «[[Шетелдегі орыс социал-демократтары одағы]]». Съезд «Лиганы» РСДЖП-ның шетелдегі жалғыз ұйымы деп таныды. Бұған наразылық білдірген «Одақтың» екі өкілі съезден шығып кетті. Бунд ұйымының федерация негізінде РСДЖП құрамына кіру туралы талабы қабылданбаған соң, оның бес өкілі де съезден кетті. Съезд Бундтың Ресейдегі еврей жұмысшыларының жалғыз өкілі ретінде танылуы жөніндегі ультиматумын да қабылдамады. Жеті делегаттың съезден кетуі күштердің арақатынасын Ленинді жақтаушылардың пайдасына өзгертті. Соның нәтижесінде орталық органдарға сайлау кезінде Ленин жақтастары басым орындарға ие болды. Партияның Орталық комитетіне [[Глеб Максимилианович Кржижановский|Г. М. Кржижановский]] мен [[Фридрих Вильгельмович Ленгник|Ф. В. Ленгник]] сырттай, ал съезге кеңесші дауыс құқығымен қатысқан [[Владимир Александрович Носков|В. А. Носков]] сайланды. Үшеуі де Ленинді жақтаушылар еді. Партия кеңесінің бесінші мүшесі болып Плеханов сайланды. Кеңес бес адамнан тұрды: екеуі Орталық органның редакциясынан, екеуі Орталық комитеттен ұсынылатын, ал бесінші мүшені съезд өзі сайлайтын. Съезден кейін Партия кеңесінің құрамына [[Павел Борисович Аксельрод|П. Б. Аксельрод]], [[Фридрих Вильгельмович Ленгник|Ф. В. Ленгник]], [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]], [[Юлий Осипович Мартов|Ю. О. Мартов]] және [[Георгий Валентинович Плеханов|Г. В. Плеханов]] кірді. «Искра» газетінің редакциясына Ленин, Мартов және Плеханов сайланды. Алайда Мартов редакциядағы жұмыстан бас тартты<ref>{{Cite web |url=http://leninism.su/biography/4283-dajte-nam-organizatsiyu-revolyutsionerov.html?start=24 |title=И. X. Лалаянц Из воспоминаний, Ц. С. Зеликсон-Бобровская Из воспоминаний, В. В. Вакар Из воспоминаний — Страница 25<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2014-12-12 |archive-date=2014-12-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141213023028/http://leninism.su/biography/4283-dajte-nam-organizatsiyu-revolyutsionerov.html?start=24 |url-status=live }}</ref>. === Съезден кейін партия басшылығындағы өзгерістер === 1903 жылы 29 қыркүйекте (12 қазанда) [[Федор Васильевич Гусаров|Ф. В. Гусаров]], [[Розалия Самойловна Землячка|Р. С. Землячка]], [[Леонид Борисович Красин|Л. Б. Красин]] және [[Мария Моисеевна Эссен|М. М. Эссен]] Орталық комитеттің құрамына қосымша енгізілді. 1903 жылы 8 (21) қарашада [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]] мен [[Лев Ефимович Гальперин|Л. Е. Гальперин]] де Орталық комитеттің құрамына қосылды. 1904 жылы 19 маусымда (2 шілдеде) [[Фридрих Вильгельмович Ленгник|Ф. В. Ленгник]] тұтқындалды. Ал сол жылдың шілде айында [[Глеб Максимилианович Кржижановский|Г. М. Кржижановский]] мен Ф. В. Гусаров Орталық комитет құрамынан шықты, Р. С. Землячка да құрамнан шығарылды. Сонымен қатар М. М. Эссен тұтқындалды. Олардың орнына 1904 жылғы шілдеде [[Иосиф Федорович Дубровинский|И. Ф. Дубровинский]], [[Лев Яковлевич Карпов|Л. Я. Карпов]] және [[Алексей Иванович Любимов|А. И. Любимов]] Орталық комитеттің құрамына қосымша енгізілді. 1904 жылы қарашада [[Екатерина Михайловна Александрова-Жак|Е. М. Александрова-Жак]], [[Виктор Николаевич Крохмаль|В. Н. Крохмаль]] және [[Владимир Николаевич Розанов|В. Н. Розанов]] та Орталық комитеттің құрамына қосылды. 1905 жылы 7 (20) ақпанда В. И. Ленин Орталық комитет құрамынан шығарылды. Ал 9 (22) ақпанда В. А. Носков, Л. Е. Гальперин, И. Ф. Дубровинский, Л. Я. Карпов, Е. М. Александрова-Жак, В. Н. Крохмаль және В. Н. Розанов тұтқындалды. Осылайша, 1905 жылы наурызға қарай Орталық комитет құрамында тек Л. Б. Красин мен А. И. Любимов қана қалды. == Қарар == Съез құрамының өзгеруі Ленинге қарарлардың басым бөлігін өзі ұсынған нұсқада қабылдатуға мүмкіндік берді. Олар Бундтың РСДЖП құрамындағы орны, экономикалық күрес, 1 мамыр мерекесін атап өту, халықаралық конгресс, шерулер, террор, үгіт-насихат, оқушы және студент жастарға көзқарас, партиялық әдебиет және күштерді бөлу мәселелеріне қатысты болды. Сонымен қатар съез бірқатар тактикалық мәселелер бойынша да шешімдер қабылдады. Олардың қатарында либералдық буржуазияға көзқарас, эсерлерге қатынас, кәсіподақтық күрес, шерулер өткізу және басқа да мәселелер бар. == Жікке бөлінуі == РСДЖП-ның іс жүзінде құрылтай съезі болған бұл съезде партия екі фракцияға бөлінді: Ленинді жақтаушылар және оған қарсы қалған делегаттар. Лениннің жақтастары өздерін [[Большевиктер|большевиктер]], ал қарсыластарын [[Меньшевиктер|меньшевиктер]] деп атай бастады. Бұл атаулар кеңестік партия тарихнамасында ұзақ уақыт бойы қолданылып келді. Делегаттар партияны ұйымдастыру қағидаттары жөнінде ортақ пікірге келе алмады. Ресейдің революциялық [[Социал-демократия|социал-демократиясының]] екі көрнекті теоретигі — Владимир Ленин мен [[Юлий Осипович Мартов|Юлий Мартов]] партия мүшелігі туралы жарғы тармағының екі түрлі нұсқасын ұсынды: {| class="wikitable" ![[Юлий Осипович Мартов|Юлий Мартов]] ![[Владимир Ильич Ленин|Владимир Ленин]] |- |«РСДЖП мүшесі деп оның бағдарламасын қабылдайтын, партияға материалдық қолдау көрсететін және '''оның ұйымдарының бірінің басшылығымен''' партияға тұрақты түрде жеке көмек көрсететін кез келген адам есептеледі» |«Партия мүшесі деп оның бағдарламасын мойындайтын, партияға материалдық жағынан қолдау көрсететін әрі '''партия ұйымдарының бірінің жұмысына тікелей қатысатын''' адам есептеледі» |} Тұжырымдар арасындағы айырмашылық аз болғанымен, дәл осы мәселе партияның жікке бөлінуіне ресми себеп болды. Мартов партияға саяси үдерістерге саналы түрде араласатындармен қатар, саясаттан мүлде хабарсыз адамдар да мүше бола алатын бұқаралық партия құруды жақтады. Ал Ленин әрбір мүшесі саяси өмірге белсенді араласуға міндетті болатын кәсіби кадрлардан тұратын партия құруды көздеді. Кейбір пікірлерге қарағанда, екі фракция арасындағы ресми келіспеушіліктердің аражігін ажырату қиын болған: <blockquote> РСДЖП басшылығында съезден кейін қалыптасқан қарым-қатынастардың бүкіл тарихын түсіну оңай емес. Өйткені съезд стенограммаларынан делегаттардың екі тобының арасында түбегейлі ымыраға келмейтін қайшылықтар болғаны байқалмайды. </blockquote> Тарихшылар бұл айырмашылықтың мәні туралы ортақ пікірге келген жоқ. Мәселен, британдық тарихшы Роберт Сервис олардың тұжырымдарындағы айырмашылық түбегейлі сипатта болды деп есептейді. Оның пікірінше, Мартов әр мүшесі өз пікірін еркін білдіре алатын партияны көздесе, Ленин партияның орталық басшылыққа бағынуын жақтады. Жарғы бойынша дауыс беру кезінде Лениннің жақтастары жеңіліс тапты. Келесі кезекте «Искра» газетінің редакциялық алқасы туралы мәселе талқыланды. Ленин редакцияда жетекші орынға ие болуды көздеді. Ол үшін бастапқыда Мартовпен одақ құруды жоспарлады. Ленин Мартовқа редакция құрамындағы алты адамды үш адамға дейін қысқартуды жасырын түрде ұсынды. Бұл ретте Аксельродты, Потресовты және Засуличті редакциядан шығару көзделді. Осылайша, Ленин мен Мартов Плехановпен санаспай-ақ редакция жұмысын өз бақылауында ұстай алар еді. Ленин Плехановты өзінің басты саяси қарсыласы деп санады. Алайда Мартов бұл ұсынысқа келіспеді. Сонда Ленин Мартовқа қарсы Плехановпен одақ құруды ұсынды және оның келісімін алды. Дауыс беру қарсаңында съез құрамы өзгерді. Мартовты қолдауы мүмкін болған [[Бунд]] өкілдері мен «[[Экономизм|экономистер]]» наразылық білдіріп, съезден шығып кетті. Соның салдарынан дауыс беру кезінде залда Ленинді жақтаушылар басым болды. Нәтижесінде съезд Ленин мен оны қолдаған Плеханов ұсынған нұсқаны қабылдады. Оған сәйкес, партияның идеялық бағытын айқындау міндеті үш адамнан тұратын «Искра» газетінің редакциялық алқасына — Орталық органға (ОО) жүктелді. Оның құрамына Ленин, Мартов және Плеханов кірді. Ұйымдастыру мәселелерімен айналысу үшін де үш адамнан тұратын [[КОКП орталық комитеті|Орталық комитет]] (ОК) құрылды. Ал редакциялық алқа мен Орталық комитет арасында туындауы мүмкін келіспеушіліктерді шешу мақсатында екі органның өкілдері кіретін бес адамдық Партия кеңесі құрылды. Дәл осы дауыс берудегі жеңістен кейін Ленин өз фракциясын «большевиктер» деп атай бастады, ал Мартов өз жақтастарын «меньшевиктер» деп атады. Бұл атаулар кейінгі жылдары да сақталып қалды. Партияның екі фракцияға бөлінуі Ресейде құпталмады. Тарихшы Роберт Сервистің айтуынша, енді ғана құрылған партияның екіге жарылуы Ресей марксистерін есеңгіретіп тастады. Көптеген партияластары Лениннің шектен шығып кеткенін ойлап, оны «меньшевиктермен» арадағы қақтығысты тоқтатуға шақырды. == Мәнісі == * Съез Ресей социал-демократтарының бытыраңқы топтарын бір [[Саяси партия|саяси партияға]] біріктірген іс жүзіндегі құрылтай съезі ретінде тарихи маңызға ие болды. * Съез Лениннің РСДЖП-ның радикалды қанатының жетекшісі ретіндегі саяси орнын ұйымдық тұрғыдан бекітті. Ол бұл қанаттың өкілдерін «большевиктер» деп атады. Кейін Ленин былай деп жазды: <blockquote> Большевизм 1903 жылдан бері саяси ой ағымы әрі саяси партия ретінде өмір сүріп келеді. </blockquote>> * Кеңестік тарихнама да бұл съезге үлкен мән берді: <blockquote> Съез [[Карл Маркс]] пен [[Фридрих Энгельс]] қайтыс болғаннан кейін халықаралық жұмысшы қозғалысының тарихында тұңғыш рет негізгі міндет ретінде [[Пролетариат диктатурасы|пролетариат диктатурасы]] үшін күресті алға қойған революциялық бағдарламаны қабылдады. </blockquote> == Тағы қараңыз == * [[РСДЖП-ның II съезі делегаттарының тізімі]] == Cілтеме == * [https://web.archive.org/web/20190731094243/http://www.knowbysight.info/2_KPSS/07904.asp РСДЖП-ның II съезі делегаттары] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КОКП съездері]] [[Санат:РСДЖП]] bnaf6t8d74g7bihevw8aeabqumce7fh 3683300 3683299 2026-10-18T17:56:39Z Орел Карл 81620 /* Жікке бөлінуі */ 3683300 wikitext text/x-wiki [[Сурет:The Soviet Union 1970 CPA 3844 stamp (2nd Congress of the RSDRP (After Yuri Vinogradov)).jpg|thumb|right|300px|КСРО маркасы: «РСДЖП-ның Екінші съезі» (Юрий Виноградовтың картинасы бойынша). Топтама: Владимир Ильич Лениннің туғанына 100 жыл толуына орай (1870–1924). Ленин өнерде.]] '''Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының II съезі''' 1903 жылдың 17 (30) шілдесінен 10 (23) тамызға дейін өтті. 24 шілдеге (6 тамызға) дейін съез [[Брюссель|Брюссельде]] жұмыс істеді. Алайда [[Бельгия]] полициясы делегаттарды елден кетуге мәжбүр еткендіктен, съез отырыстары [[Лондон|Лондонға]] көшірілді. Іс жүзінде бұл Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының (РСДЖП) құрылтай съезі болды. Съезді ұйымдастыруда «Искра» газетінің редакциясы елеулі рөл атқарды. Съез барысында барлығы 37 отырыс өтті: оның 13-і Брюссельде, 24-і Лондонда өткізілді. Жиында 26 ұйымның өкілдері болды. Олардың қатарында «[[Еңбекті азат ету тобы|Еңбекті азат ету» тобы]], «Искраның» Ресейдегі ұйымы, Петербург комитеті, Петербург жұмысшыларының ұйымы, Мәскеу комитеті, Харьков комитеті, Киев комитеті, Одесса комитеті, Николаев комитеті, Қырым одағы, Дон комитеті, Тау-кен жұмысшылары одағы, Екатеринослав комитеті, Сарытау комитеті, Тифлис комитеті, Баку комитеті, Батуми комитеті, Үфі комитеті, [[РСДЖП солтүстік жұмысшылар одағы|Солтүстік жұмысшылар одағы]], [[РСДЖП сібір одағы|Сібір одағы]], Тула комитеті, [[Бунд|Бундтың]] шетелдегі комитеті мен Орталық комитеті, «Ресей революциялық социал-демократиясының шетелдік лигасы», «Шетелдегі орыс социал-демократтары одағы» және «Оңтүстік жұмысшы» тобы болды. Съезге шешуші дауыс құқығына ие 43 делегат қатысып, олардың жалпы дауыс саны 51-ге жетті. Бұған көптеген комитеттердің өздеріне тиесілі өкілдердің толық санын жібере алмауы себеп болды. Сондықтан кейбір делегаттарға екі өкілдің атынан дауыс беру құқығы берілді. Сонымен қатар партияның бірнеше мың мүшесінің атынан кеңесші дауыс құқығымен 14 делегат қатысты. (Қараңыз: РСДЖП II съезіне қатысқан делегаттардың тізімі.) Съезд барысында РСДЖП екі қанатқа — [[Большевиктер|большевиктер]] мен [[Меньшевиктер|меньшевиктерге]] — бөлінді. Партия ішіндегі бұл жіктелу 1917 жылы екі топтың біржола бөлінуіне дейін сақталды. == Дайындалуы == Съезге дайындық жұмыстары «[[Искра (газет)|Искра]]» тобының (Ленин) және «[[Шетелдегі орыс социал-демократтары одағы|Шетелдегі орыс социал-демократтары одағының]]» (Плеханов) арасындағы ықпал үшін күреспен қатар жүрді. Бір жағынан, партияның ұйымдық құрылымын қалыптастырып, бағдарламасын әзірлеу қажеттігін түсінген «Искра» тобы съезді өткізуге дайындықты қолға алды. Екінші жағынан, ол партиядағы идеялық әрі жеке ықпалын нығайтуға ұмтылды. Бұл мәселемен «Шетелдегі орыс социал-демократтары одағы» да айналысты. Ол «[[Экономизм|экономизм]]» бағытының өкілі саналды. Одақ II съезді шақыру арқылы партиядағы өз орнын нығайтуды және «Искра» жақтастарының жаңа партиядағы орталық билікті иеленуіне жол бермеуді көздеді. 1900 жылы Одақ II съезді шақыру туралы үндеу таратты. Соның нәтижесінде 1902 жылғы сәуірде [[Белосток]] қаласында конференция өтті. Оған «Искра» бағытын ұстанушылармен қатар, Одақ өкілдері де қатысты. Конференция Ұйымдастыру комитетін сайлап, оған съезге дайындық жүргізуді тапсырды. Алайда көп ұзамай конференцияға қатысушылардың барлығы, соның ішінде Ұйымдастыру комитетінің мүшелері де тұтқындалды. Бірінші Ұйымдастыру комитетінің жұмысы сәтсіз аяқталғанын пайдаланған «Искра» жақтастары сол жылдың қазан айында Белостокта тағы бір конференция шақырды. Бұл жолы Одақ пен [[Бунд]] өкілдері конференцияға шақырылмады. Жиын барысында тек «Искра» бағытын ұстанушылардан тұратын екінші Ұйымдастыру комитеті сайланды. Ол съезге дайындық жұмыстарын жүргізуге кірісті. Жергілікті жерлердегі өкілдері арқылы әрекет еткен Ұйымдастыру комитеті съезге сайланған делегаттардың басым бөлігі «Искра» жақтастары болуын қамтамасыз етті. Ал бұл бағытты қолдамаған ұйымдар түрлі сылтаулармен съезге қатысудан шеттетілді. == Ашылуы == [[Сурет:Делегаты 2-го съезда РСДРП 1903.png|thumb|right|300px|РСДЖП-ның II съезінің делегаттары]] Съез [[Георгий Валентинович Плеханов|Георгий Плехановтың]] кіріспе сөзімен ашылды. Күн тәртібі: # Съездің ресми ашылуы. Бюроны сайлау. Съездің жұмыс тәртібі мен күн тәртібін бекіту. Ұйымдастыру комитетінің (ҰК) баяндамасы — баяндамашы В. Н. Розанов (Попов); мандаттарды тексеру және съездің құрамын анықтау жөніндегі комиссияның есебі — Б. А. Гинзбург (Кольцов). # Бундтың РСДЖП құрамындағы орны — баяндамашы [[Михаил Исаакович Либер|Либер (М. И. Гольдман)]], қосымша баяндама жасаушы [[Юлий Осипович Мартов|Л. Мартов (Ю. О. Цедербаум)]]. # Партияның бағдарламасы. # Партияның орталық баспасөз органы. # Делегаттардың баяндамалары. # Партияны ұйымдастыру мәселесі (партияның ұйымдық жарғысын талқылау) — баяндамашы [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]]. # Аудандық және ұлттық ұйымдар — жарғы комиссиясының баяндамашысы [[Владимир Александрович Носков|В. А. Носков (Глебов)]]. # Партияның жекелеген топтары — В. И. Лениннің кіріспе сөзі. # Ұлттық мәселе. # Экономикалық күрес және кәсіподақ қозғалысы. # 1 мамыр мерекесін атап өту. # 1904 жылы [[Амстердам|Амстердамда]] өтетін халықаралық социалистік конгресс. # Демонстрациялар мен көтерілістер. # Террор. # Партия жұмысына қатысты ішкі мәселелер: ## Насихат жұмысын ұйымдастыру. ## Үгіт жұмысын ұйымдастыру. ## Партиялық әдебиет шығару ісін ұйымдастыру. ## Шаруалар арасында жұмыс жүргізу. ## Әскерде жұмыс жүргізу. ## Оқушылар мен студенттер арасында жұмыс жүргізу. ## Діни секталарға жататын адамдар арасында жұмыс жүргізу. # РСДЖП-ның социалист-революционерлерге ([[Социалист-революционерлер партиясы|эсерлерге]]) қатысты ұстанымы. # РСДЖП-ның Ресейдегі либералдық ағымдарға қатысты ұстанымы. # Орталық комитетті (ОК) және партияның орталық баспасөз органы редакциясын сайлау. # Партия кеңесін сайлау. # Съез шешімдері мен хаттамаларын жариялау тәртібі, сондай-ақ сайланған лауазымды тұлғалар мен органдардың өз міндеттерін атқаруға кірісу тәртібі. Партия жарғысына қатысты мәселе күн тәртібінің 6-тармағы бойынша талқыланды. == РСДЖП және Бунд == Съездегі алғашқы келіспеушіліктер Бундтың партиядағы орны туралы мәселе төңірегінде өрбіді. Бунд өкілдері партия құрамында автономия беруді, яғни еврейлерге қатысты мәселелер бойынша өз саясатын дербес әзірлеу құқығын талап етті. Сондай-ақ олар Бундты еврей жұмысшылары арасында партияның жалғыз өкілі деп тануды ұсынды. Ленин «Искра» жақтастарының атынан бұл талаптарға қарсы шығу үшін еврей ұлтының өкілдері [[Юлий Осипович Мартов|Ю. Мартовты]] (Цедербаум) және [[Лев Давидович Троцкий|Л. Троцкийді]] (Бронштейн) сөз сөйлеуге жұмылдырды. Екеуі де еврейлердің басқа халықтармен ассимиляциялануын қолдады. Нәтижесінде съезд Бундқа автономия беруге қарсы қарар қабылдады (сондай-ақ «Ұлттық мәселе» бөлімін қараңыз). == Бағдарлама == Бағдарлама жобасын әзірлеуді «Искра» мен «Заря» басылымдарының біріккен редакциясы қолға алды. 1901 жылы съезге бағдарлама жобасы ұсынылды. Онда Лениннің Плеханов әзірлеген екі бағдарлама нұсқасына енгізген түзетулері мен толықтыруларының басым бөлігі ескерілді. Бағдарламаны талқылауға съездің тоғыз отырысы арналды. Талқылау барысында пролетариат диктатурасы, партияның пролетарлық сипаты мен Ресейдегі азаттық қозғалысындағы рөлі, сондай-ақ аграрлық бағдарлама мен ұлттық мәселе қаралды. === Партияның рөлі мен сипаты === Ленин бағдарлама жобасында марксизмнің [[Пролетариат диктатурасы|пролетариат диктатурасы]] туралы негізгі қағидалары нақты тұжырымдалуын талап етті. Бұл мәселеде Плехановтың өзі де екіұдай пікірде болды. Сонымен қатар бағдарламада революциялық күрестегі пролетариаттың жетекші рөлі айқын көрсетіліп, партияның пролетарлық сипаты мен оның Ресейдегі азаттық қозғалысына басшылық ету міндеті атап өтілді. «[[Экономизм]]» бағытын ұстанған Акимов ([[Владимир Петрович Махновец|Владимир Махновец]]), Пиккер ([[Александр Самойлович Мартынов|Александр Мартынов]]) және Бунд өкілі [[Михаил Исаакович Либер|М. И. Либер]] бағдарламаға пролетариат диктатурасы туралы тармақты енгізуге қарсы болды. Олар өз ұстанымдарын Батыс Еуропадағы социал-демократиялық партиялардың бағдарламаларында мұндай тармақтың болмауымен түсіндірді. [[Лев Давидович Троцкий|Л. Троцкий]] пролетариат диктатурасын жұмысшы табы «ұлттың» басым бөлігін құраған кезде және партия мен жұмысшы табы бір-біріне барынша жақындасып, іс жүзінде біртұтас күшке айналған жағдайда ғана жүзеге асыруға болады деп мәлімдеді. Ленин қарсыластарының көзқарастарын социал-реформистік бағытқа жатқызып, олардың «...пролетариат диктатурасына қарсы шығуға дейін барғанын...» айтты (сонда, 7-том, 271-бет). Сондай-ақ ол «экономизм» бағытын ұстанған Мартынов пен Акимовтың бағдарламаға түзетулер енгізу әрекетіне үзілді-кесілді қарсы шықты. === Аграрлық бағдарлама === Аграрлық бағдарлама бөлігін талқылау кезінде де елеулі келіспеушіліктер туындады. Әсіресе жұмысшы табы мен шаруалар арасындағы одақ мәселесі қызу талқыланды. Ленин шаруаларды пролетариаттың одақтасы ретінде тануды талап етті. Сонымен қатар ол шаруаларға бұрын тартып алынған жер телімдерін қайтару жөніндегі революциялық талапты қолдады. Оның түсіндіруінше, бұл талап крепостнойлық тәртіптен қалған қалдықтардың бірін жоюға бағытталды. Сондай-ақ Ленин буржуазиялық-демократиялық революция мен социалистік революция кезеңдерінде аграрлық бағдарлама талаптары бірдей болмауы керектігін негіздеді. Бұл ұстаным XX ғасырдың басындағы Ресейдің тарихи жағдайында марксизмді одан әрі дамытуға жол ашты. Ол кезде капитализм қарқынды дамып жатқанымен, ел экономикасында ауыл шаруашылығы басым орын алды. Ауылдық жерлерде феодалдық тәртіптің қалдықтары әлі де терең сақталып, халықтың басым бөлігін шаруалар құрады. === Социалист-революционерлер жайлы === Төмендегідей қарар қабылданды: {{start citation}} ''Съез «социалист-революционерлерді» буржуазиялық-демократиялық бағыттағы саяси ағым деп таниды. Сондықтан социал-демократтардың оларға деген принципті ұстанымы жалпы буржуазияның либералдық өкілдеріне қатысты көзқарасынан өзгеше болмауға тиіс. Съез мына екі жайтты да ескереді: біріншіден, «социалист-революционерлер» өздерінің буржуазиялық мақсаттарын социализм ұранымен бүркемелейді; екіншіден, олар буржуазиялық-революциялық ағым ретінде де дәрменсіздігін көрсетіп отыр. Осыған байланысты съез олардың қызметі пролетариаттың саяси дамуына ғана емес, самодержавиеге қарсы бағытталған жалпы демократиялық күреске де зиян келтіреді деген қорытындыға келеді. ''{{oq|ru|Съезд констатируетъ, что «соціалисты-революціонеры» являются не болѣе, какъ буржуазно-демократической фракціей, принципіалъное отношеніе къ которой со стороны соціалъ-демократіи не можетъ быть иное, чѣмъ къ либеральнымъ представителямъ буржуазіи вообще. Принимая затѣмъ во вниманіе: а) что свои буржуазныя тенденціи «соціалисты-революціонеры» преслѣдуютъ подъ флагомъ соціализма и б) что, кромѣ того, или именно потому, какъ буржуазно-революціонныя фракціи оказываются совершенно несостоятельными, Съѣздъ считаетъ ихъ дѣятельность вредной не только для политическаго развитія пролетаріата, но и для общедемократической борьбы противъ абсолютизма.}} {{end citation}} === Ұлттық мәселе === [[Өзін-өзі билеу құқығы|Ұлттардың өзін-өзі билеу құқығы]] мәселесі төңірегінде пікірталас туындады. Бұл құқықты бағдарламаға енгізуге поляк социал-демократтары мен Бунд өкілдері қарсы шықты. Поляк социал-демократтары мұндай қағиданың қабылдануы поляк [[Ұлтшылдық|ұлтшылдарының]] мүддесіне қызмет етеді деп есептеді. Ал Бунд өкілдері жебірейлерге мәдени-ұлттық автономия беруді жақтады. Бұл мәселе бойынша [[Консенсус|ортақ келісімге]] келе алмағандықтан, Бунд фракциясы съезден шығып кетті. === Нәтижесі === Делегаттар саны қайта қаралғаннан кейін съезд «Искра» тобы ұсынған бағдарламаны қабылдады. Бағдарлама екі бөлімнен тұрды: «максимум бағдарламасы» және «минимум бағдарламасы». Максимум бағдарламасында партияның түпкі мақсаты — социалистік қоғам құру екені көрсетілді. Бұл мақсатқа социалистік революция арқылы жетіп, пролетариат диктатурасын орнату көзделді. Ал минимум бағдарламасында партияның алдағы кезеңдегі негізгі міндеттері белгіленді. Олар: патша самодержавиесін құлату, демократиялық республика құру, сегіз сағаттық жұмыс күнін енгізу, барлық ұлттардың тең құқықтылығын қамтамасыз ету және олардың өзін-өзі билеу құқығын тану. Сондай-ақ ауылдағы крепостнойлық тәртіптің қалдықтарын жою және помещиктер шаруалардан тартып алған жер телімдерін («отрезоктарды») қайтару талап етілді. Осыдан кейін «Искра» жақтастары, «экономистер» мен Бунд өкілдерінің арасында жік пайда болатыны анық болды. Алайда келіспеушілік тек осы топтардың арасында ғана емес, «Искра» жақтастарының өз ішінде де туындады. === Редакциялық алқа құрамы === Жікшілдік съез шақырылғанға дейін-ақ байқала бастаған болатын. «Искра» газетінің редакциялық алқасы алты адамнан тұрды: Плеханов, Ленин, Мартов, [[Александр Николаевич Потресов|Потресов]], [[Павел Борисович Аксельрод|Аксельрод]] және [[Вера Ивановна Засулич|Засулич]]. Редакторлар санының жұп болуы жұмыста жиі тығырық туғызатын. Себебі Ленинді жақтаушылар мен оған қарсы топтың дауыстары тең түсіп, маңызды мәселелер бойынша ортақ шешімге келу қиындайтын. Редакция жұмысын тиімді ұйымдастыру үшін Ленин оның құрамын жеті адамға дейін кеңейтіп, Троцкийді қосуға ұсыныс жасады. Бірақ Плеханов бұл ұсынысты үзілді-кесілді қабылдамады. Осыдан кейін Ленин редакция мүшелерінің санын қысқартуды ұсынып, Потресовты, Аксельродты және Засуличті құрамнан шығаруды жақтады. Оның ойынша, бұл үшеуі журналист ретінде жеткілікті белсенділік танытпаған. Ленин мұны нақты сандармен дәлелдеуге тырысты: «Искраның» 45 нөмірінде Мартов 39 мақала, Ленин 32, Плеханов 24 мақала жазған. Ал Засуличтің үлесіне 6 мақала, Аксельродқа 4 мақала, Потресовқа 8 мақала ғана тиген. Алайда Лениннің бұл ұсынысы оның партия ішіндегі билікті өз қолына шоғырландыруға ұмтылып отырғаны туралы айыптауларға себеп болды. === Жарғы === Партия жарғысының жобасын талқылау кезінде партия мүшелігіне қабылдау мәселесіне қатысты Мартов пен Ленин арасында пікірталас өрбіді (§ 1). Мартов пен оның жақтастарының пікірінше, партия мүшесі деп мынадай адамды санауға болатын: <blockquote> …партияның бағдарламасын қабылдайтын, оны материалдық жағынан қолдайтын әрі оның ұйымдарының бірінің басшылығымен партияға тұрақты түрде жеке көмек көрсететін кез келген адам. </blockquote> Ал Ленин партия мүшесі болу үшін адамның «партиялық ұйымдардың біріне жеке өзі мүше болып, оның жұмысына тікелей қатысуы» қажет деп санады. Дауыс беру нәтижесінде съезд Мартов ұсынған жарғының бірінші тармағын 28 дауыспен қолдап, 22 дауыс қарсы берілді, ал бір делегат қалыс қалды. Жарғының қалған тармақтары елеулі пікірталассыз қабылданды. == Басқару органдары == [[Сурет:George Plekhanov.jpg|thumb|left|150px|РСДЖП-ның негізін қалаушылардың бірі [[Георгий Валентинович Плеханов|Г. В. Плеханов]]]] Съезд партияның орталық органдарын құрды: Орталық органды (ЦО), Орталық комитетті (ЦК) және Партия кеңесін. Сонымен қатар шетелдегі партия ұйымдарының құрылымын қайта ұйымдастыру туралы шешім қабылданды. Ол кезде шетелде екі социал-демократиялық ұйым жұмыс істейтін: «[[Шетелдегі орыс революциялық социал-демократиясының лигасы]]» және «[[Шетелдегі орыс социал-демократтары одағы]]». Съезд «Лиганы» РСДЖП-ның шетелдегі жалғыз ұйымы деп таныды. Бұған наразылық білдірген «Одақтың» екі өкілі съезден шығып кетті. Бунд ұйымының федерация негізінде РСДЖП құрамына кіру туралы талабы қабылданбаған соң, оның бес өкілі де съезден кетті. Съезд Бундтың Ресейдегі еврей жұмысшыларының жалғыз өкілі ретінде танылуы жөніндегі ультиматумын да қабылдамады. Жеті делегаттың съезден кетуі күштердің арақатынасын Ленинді жақтаушылардың пайдасына өзгертті. Соның нәтижесінде орталық органдарға сайлау кезінде Ленин жақтастары басым орындарға ие болды. Партияның Орталық комитетіне [[Глеб Максимилианович Кржижановский|Г. М. Кржижановский]] мен [[Фридрих Вильгельмович Ленгник|Ф. В. Ленгник]] сырттай, ал съезге кеңесші дауыс құқығымен қатысқан [[Владимир Александрович Носков|В. А. Носков]] сайланды. Үшеуі де Ленинді жақтаушылар еді. Партия кеңесінің бесінші мүшесі болып Плеханов сайланды. Кеңес бес адамнан тұрды: екеуі Орталық органның редакциясынан, екеуі Орталық комитеттен ұсынылатын, ал бесінші мүшені съезд өзі сайлайтын. Съезден кейін Партия кеңесінің құрамына [[Павел Борисович Аксельрод|П. Б. Аксельрод]], [[Фридрих Вильгельмович Ленгник|Ф. В. Ленгник]], [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]], [[Юлий Осипович Мартов|Ю. О. Мартов]] және [[Георгий Валентинович Плеханов|Г. В. Плеханов]] кірді. «Искра» газетінің редакциясына Ленин, Мартов және Плеханов сайланды. Алайда Мартов редакциядағы жұмыстан бас тартты<ref>{{Cite web |url=http://leninism.su/biography/4283-dajte-nam-organizatsiyu-revolyutsionerov.html?start=24 |title=И. X. Лалаянц Из воспоминаний, Ц. С. Зеликсон-Бобровская Из воспоминаний, В. В. Вакар Из воспоминаний — Страница 25<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2014-12-12 |archive-date=2014-12-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141213023028/http://leninism.su/biography/4283-dajte-nam-organizatsiyu-revolyutsionerov.html?start=24 |url-status=live }}</ref>. === Съезден кейін партия басшылығындағы өзгерістер === 1903 жылы 29 қыркүйекте (12 қазанда) [[Федор Васильевич Гусаров|Ф. В. Гусаров]], [[Розалия Самойловна Землячка|Р. С. Землячка]], [[Леонид Борисович Красин|Л. Б. Красин]] және [[Мария Моисеевна Эссен|М. М. Эссен]] Орталық комитеттің құрамына қосымша енгізілді. 1903 жылы 8 (21) қарашада [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]] мен [[Лев Ефимович Гальперин|Л. Е. Гальперин]] де Орталық комитеттің құрамына қосылды. 1904 жылы 19 маусымда (2 шілдеде) [[Фридрих Вильгельмович Ленгник|Ф. В. Ленгник]] тұтқындалды. Ал сол жылдың шілде айында [[Глеб Максимилианович Кржижановский|Г. М. Кржижановский]] мен Ф. В. Гусаров Орталық комитет құрамынан шықты, Р. С. Землячка да құрамнан шығарылды. Сонымен қатар М. М. Эссен тұтқындалды. Олардың орнына 1904 жылғы шілдеде [[Иосиф Федорович Дубровинский|И. Ф. Дубровинский]], [[Лев Яковлевич Карпов|Л. Я. Карпов]] және [[Алексей Иванович Любимов|А. И. Любимов]] Орталық комитеттің құрамына қосымша енгізілді. 1904 жылы қарашада [[Екатерина Михайловна Александрова-Жак|Е. М. Александрова-Жак]], [[Виктор Николаевич Крохмаль|В. Н. Крохмаль]] және [[Владимир Николаевич Розанов|В. Н. Розанов]] та Орталық комитеттің құрамына қосылды. 1905 жылы 7 (20) ақпанда В. И. Ленин Орталық комитет құрамынан шығарылды. Ал 9 (22) ақпанда В. А. Носков, Л. Е. Гальперин, И. Ф. Дубровинский, Л. Я. Карпов, Е. М. Александрова-Жак, В. Н. Крохмаль және В. Н. Розанов тұтқындалды. Осылайша, 1905 жылы наурызға қарай Орталық комитет құрамында тек Л. Б. Красин мен А. И. Любимов қана қалды. == Қарар == Съез құрамының өзгеруі Ленинге қарарлардың басым бөлігін өзі ұсынған нұсқада қабылдатуға мүмкіндік берді. Олар Бундтың РСДЖП құрамындағы орны, экономикалық күрес, 1 мамыр мерекесін атап өту, халықаралық конгресс, шерулер, террор, үгіт-насихат, оқушы және студент жастарға көзқарас, партиялық әдебиет және күштерді бөлу мәселелеріне қатысты болды. Сонымен қатар съез бірқатар тактикалық мәселелер бойынша да шешімдер қабылдады. Олардың қатарында либералдық буржуазияға көзқарас, эсерлерге қатынас, кәсіподақтық күрес, шерулер өткізу және басқа да мәселелер бар. == Жікке бөлінуі == РСДЖП-ның іс жүзінде құрылтай съезі болған бұл съезде партия екі фракцияға бөлінді: Ленинді жақтаушылар және оған қарсы қалған делегаттар. Лениннің жақтастары өздерін [[Большевиктер|большевиктер]], ал қарсыластарын [[Меньшевиктер|меньшевиктер]] деп атай бастады. Бұл атаулар кеңестік партия тарихнамасында ұзақ уақыт бойы қолданылып келді. Делегаттар партияны ұйымдастыру қағидаттары жөнінде ортақ пікірге келе алмады. Ресейдің революциялық [[Социал-демократия|социал-демократиясының]] екі көрнекті теоретигі — Владимир Ленин мен [[Юлий Осипович Мартов|Юлий Мартов]] партия мүшелігі туралы жарғы тармағының екі түрлі нұсқасын ұсынды: {| class="wikitable" ![[Юлий Осипович Мартов|Юлий Мартов]] ![[Владимир Ильич Ленин|Владимир Ленин]] |- |«РСДЖП мүшесі деп оның бағдарламасын қабылдайтын, партияға материалдық қолдау көрсететін және '''оның ұйымдарының бірінің басшылығымен''' партияға тұрақты түрде жеке көмек көрсететін кез келген адам есептеледі» |«Партия мүшесі деп оның бағдарламасын мойындайтын, партияға материалдық жағынан қолдау көрсететін әрі '''партия ұйымдарының бірінің жұмысына тікелей қатысатын''' адам есептеледі» |} Тұжырымдар арасындағы айырмашылық аз болғанымен, дәл осы мәселе партияның жікке бөлінуіне ресми себеп болды. Мартов партияға саяси үдерістерге саналы түрде араласатындармен қатар, саясаттан мүлде хабарсыз адамдар да мүше бола алатын бұқаралық партия құруды жақтады. Ал Ленин әрбір мүшесі саяси өмірге белсенді араласуға міндетті болатын кәсіби кадрлардан тұратын партия құруды көздеді. Кейбір пікірлерге қарағанда, екі фракция арасындағы ресми келіспеушіліктердің аражігін ажырату қиын болған: <blockquote> РСДЖП басшылығында съезден кейін қалыптасқан қарым-қатынастардың бүкіл тарихын түсіну оңай емес. Өйткені съезд стенограммаларынан делегаттардың екі тобының арасында түбегейлі ымыраға келмейтін қайшылықтар болғаны байқалмайды. </blockquote> Тарихшылар бұл айырмашылықтың мәні туралы ортақ пікірге келген жоқ. Мәселен, британдық тарихшы Роберт Сервис олардың тұжырымдарындағы айырмашылық түбегейлі сипатта болды деп есептейді. Оның пікірінше, Мартов әр мүшесі өз пікірін еркін білдіре алатын партияны көздесе, Ленин партияның орталық басшылыққа бағынуын жақтады. Жарғы бойынша дауыс беру кезінде Лениннің жақтастары жеңіліс тапты. [[Сурет:Julius Martov, 1897.jpg|thumb|left|200px|Меньшевиктердің көшбасшысы [[Юлий Осипович Мартов|Ю. О. Мартов]]. 1897 ж. сурет]] [[Сурет:Mug shot of Lenin 1895 crop.jpg|thumb|right|200px|Большевиктердің көшбасшысы [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]]. 1895 ж. сурет]] Келесі кезекте «Искра» газетінің редакциялық алқасы туралы мәселе талқыланды. Ленин редакцияда жетекші орынға ие болуды көздеді. Ол үшін бастапқыда Мартовпен одақ құруды жоспарлады. Ленин Мартовқа редакция құрамындағы алты адамды үш адамға дейін қысқартуды жасырын түрде ұсынды. Бұл ретте Аксельродты, Потресовты және Засуличті редакциядан шығару көзделді. Осылайша, Ленин мен Мартов Плехановпен санаспай-ақ редакция жұмысын өз бақылауында ұстай алар еді. Ленин Плехановты өзінің басты саяси қарсыласы деп санады. Алайда Мартов бұл ұсынысқа келіспеді. Сонда Ленин Мартовқа қарсы Плехановпен одақ құруды ұсынды және оның келісімін алды. Дауыс беру қарсаңында съез құрамы өзгерді. Мартовты қолдауы мүмкін болған [[Бунд]] өкілдері мен «[[Экономизм|экономистер]]» наразылық білдіріп, съезден шығып кетті. Соның салдарынан дауыс беру кезінде залда Ленинді жақтаушылар басым болды. Нәтижесінде съезд Ленин мен оны қолдаған Плеханов ұсынған нұсқаны қабылдады. Оған сәйкес, партияның идеялық бағытын айқындау міндеті үш адамнан тұратын «Искра» газетінің редакциялық алқасына — Орталық органға (ОО) жүктелді. Оның құрамына Ленин, Мартов және Плеханов кірді. Ұйымдастыру мәселелерімен айналысу үшін де үш адамнан тұратын [[КОКП орталық комитеті|Орталық комитет]] (ОК) құрылды. Ал редакциялық алқа мен Орталық комитет арасында туындауы мүмкін келіспеушіліктерді шешу мақсатында екі органның өкілдері кіретін бес адамдық Партия кеңесі құрылды. Дәл осы дауыс берудегі жеңістен кейін Ленин өз фракциясын «большевиктер» деп атай бастады, ал Мартов өз жақтастарын «меньшевиктер» деп атады. Бұл атаулар кейінгі жылдары да сақталып қалды. Партияның екі фракцияға бөлінуі Ресейде құпталмады. Тарихшы Роберт Сервистің айтуынша, енді ғана құрылған партияның екіге жарылуы Ресей марксистерін есеңгіретіп тастады. Көптеген партияластары Лениннің шектен шығып кеткенін ойлап, оны «меньшевиктермен» арадағы қақтығысты тоқтатуға шақырды. == Мәнісі == * Съез Ресей социал-демократтарының бытыраңқы топтарын бір [[Саяси партия|саяси партияға]] біріктірген іс жүзіндегі құрылтай съезі ретінде тарихи маңызға ие болды. * Съез Лениннің РСДЖП-ның радикалды қанатының жетекшісі ретіндегі саяси орнын ұйымдық тұрғыдан бекітті. Ол бұл қанаттың өкілдерін «большевиктер» деп атады. Кейін Ленин былай деп жазды: <blockquote> Большевизм 1903 жылдан бері саяси ой ағымы әрі саяси партия ретінде өмір сүріп келеді. </blockquote>> * Кеңестік тарихнама да бұл съезге үлкен мән берді: <blockquote> Съез [[Карл Маркс]] пен [[Фридрих Энгельс]] қайтыс болғаннан кейін халықаралық жұмысшы қозғалысының тарихында тұңғыш рет негізгі міндет ретінде [[Пролетариат диктатурасы|пролетариат диктатурасы]] үшін күресті алға қойған революциялық бағдарламаны қабылдады. </blockquote> == Тағы қараңыз == * [[РСДЖП-ның II съезі делегаттарының тізімі]] == Cілтеме == * [https://web.archive.org/web/20190731094243/http://www.knowbysight.info/2_KPSS/07904.asp РСДЖП-ның II съезі делегаттары] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КОКП съездері]] [[Санат:РСДЖП]] elqvaw2h24oe17axe3bffc9amsy83ti 3683301 3683300 2026-10-18T17:57:03Z Орел Карл 81620 /* Жікке бөлінуі */ 3683301 wikitext text/x-wiki [[Сурет:The Soviet Union 1970 CPA 3844 stamp (2nd Congress of the RSDRP (After Yuri Vinogradov)).jpg|thumb|right|300px|КСРО маркасы: «РСДЖП-ның Екінші съезі» (Юрий Виноградовтың картинасы бойынша). Топтама: Владимир Ильич Лениннің туғанына 100 жыл толуына орай (1870–1924). Ленин өнерде.]] '''Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының II съезі''' 1903 жылдың 17 (30) шілдесінен 10 (23) тамызға дейін өтті. 24 шілдеге (6 тамызға) дейін съез [[Брюссель|Брюссельде]] жұмыс істеді. Алайда [[Бельгия]] полициясы делегаттарды елден кетуге мәжбүр еткендіктен, съез отырыстары [[Лондон|Лондонға]] көшірілді. Іс жүзінде бұл Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының (РСДЖП) құрылтай съезі болды. Съезді ұйымдастыруда «Искра» газетінің редакциясы елеулі рөл атқарды. Съез барысында барлығы 37 отырыс өтті: оның 13-і Брюссельде, 24-і Лондонда өткізілді. Жиында 26 ұйымның өкілдері болды. Олардың қатарында «[[Еңбекті азат ету тобы|Еңбекті азат ету» тобы]], «Искраның» Ресейдегі ұйымы, Петербург комитеті, Петербург жұмысшыларының ұйымы, Мәскеу комитеті, Харьков комитеті, Киев комитеті, Одесса комитеті, Николаев комитеті, Қырым одағы, Дон комитеті, Тау-кен жұмысшылары одағы, Екатеринослав комитеті, Сарытау комитеті, Тифлис комитеті, Баку комитеті, Батуми комитеті, Үфі комитеті, [[РСДЖП солтүстік жұмысшылар одағы|Солтүстік жұмысшылар одағы]], [[РСДЖП сібір одағы|Сібір одағы]], Тула комитеті, [[Бунд|Бундтың]] шетелдегі комитеті мен Орталық комитеті, «Ресей революциялық социал-демократиясының шетелдік лигасы», «Шетелдегі орыс социал-демократтары одағы» және «Оңтүстік жұмысшы» тобы болды. Съезге шешуші дауыс құқығына ие 43 делегат қатысып, олардың жалпы дауыс саны 51-ге жетті. Бұған көптеген комитеттердің өздеріне тиесілі өкілдердің толық санын жібере алмауы себеп болды. Сондықтан кейбір делегаттарға екі өкілдің атынан дауыс беру құқығы берілді. Сонымен қатар партияның бірнеше мың мүшесінің атынан кеңесші дауыс құқығымен 14 делегат қатысты. (Қараңыз: РСДЖП II съезіне қатысқан делегаттардың тізімі.) Съезд барысында РСДЖП екі қанатқа — [[Большевиктер|большевиктер]] мен [[Меньшевиктер|меньшевиктерге]] — бөлінді. Партия ішіндегі бұл жіктелу 1917 жылы екі топтың біржола бөлінуіне дейін сақталды. == Дайындалуы == Съезге дайындық жұмыстары «[[Искра (газет)|Искра]]» тобының (Ленин) және «[[Шетелдегі орыс социал-демократтары одағы|Шетелдегі орыс социал-демократтары одағының]]» (Плеханов) арасындағы ықпал үшін күреспен қатар жүрді. Бір жағынан, партияның ұйымдық құрылымын қалыптастырып, бағдарламасын әзірлеу қажеттігін түсінген «Искра» тобы съезді өткізуге дайындықты қолға алды. Екінші жағынан, ол партиядағы идеялық әрі жеке ықпалын нығайтуға ұмтылды. Бұл мәселемен «Шетелдегі орыс социал-демократтары одағы» да айналысты. Ол «[[Экономизм|экономизм]]» бағытының өкілі саналды. Одақ II съезді шақыру арқылы партиядағы өз орнын нығайтуды және «Искра» жақтастарының жаңа партиядағы орталық билікті иеленуіне жол бермеуді көздеді. 1900 жылы Одақ II съезді шақыру туралы үндеу таратты. Соның нәтижесінде 1902 жылғы сәуірде [[Белосток]] қаласында конференция өтті. Оған «Искра» бағытын ұстанушылармен қатар, Одақ өкілдері де қатысты. Конференция Ұйымдастыру комитетін сайлап, оған съезге дайындық жүргізуді тапсырды. Алайда көп ұзамай конференцияға қатысушылардың барлығы, соның ішінде Ұйымдастыру комитетінің мүшелері де тұтқындалды. Бірінші Ұйымдастыру комитетінің жұмысы сәтсіз аяқталғанын пайдаланған «Искра» жақтастары сол жылдың қазан айында Белостокта тағы бір конференция шақырды. Бұл жолы Одақ пен [[Бунд]] өкілдері конференцияға шақырылмады. Жиын барысында тек «Искра» бағытын ұстанушылардан тұратын екінші Ұйымдастыру комитеті сайланды. Ол съезге дайындық жұмыстарын жүргізуге кірісті. Жергілікті жерлердегі өкілдері арқылы әрекет еткен Ұйымдастыру комитеті съезге сайланған делегаттардың басым бөлігі «Искра» жақтастары болуын қамтамасыз етті. Ал бұл бағытты қолдамаған ұйымдар түрлі сылтаулармен съезге қатысудан шеттетілді. == Ашылуы == [[Сурет:Делегаты 2-го съезда РСДРП 1903.png|thumb|right|300px|РСДЖП-ның II съезінің делегаттары]] Съез [[Георгий Валентинович Плеханов|Георгий Плехановтың]] кіріспе сөзімен ашылды. Күн тәртібі: # Съездің ресми ашылуы. Бюроны сайлау. Съездің жұмыс тәртібі мен күн тәртібін бекіту. Ұйымдастыру комитетінің (ҰК) баяндамасы — баяндамашы В. Н. Розанов (Попов); мандаттарды тексеру және съездің құрамын анықтау жөніндегі комиссияның есебі — Б. А. Гинзбург (Кольцов). # Бундтың РСДЖП құрамындағы орны — баяндамашы [[Михаил Исаакович Либер|Либер (М. И. Гольдман)]], қосымша баяндама жасаушы [[Юлий Осипович Мартов|Л. Мартов (Ю. О. Цедербаум)]]. # Партияның бағдарламасы. # Партияның орталық баспасөз органы. # Делегаттардың баяндамалары. # Партияны ұйымдастыру мәселесі (партияның ұйымдық жарғысын талқылау) — баяндамашы [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]]. # Аудандық және ұлттық ұйымдар — жарғы комиссиясының баяндамашысы [[Владимир Александрович Носков|В. А. Носков (Глебов)]]. # Партияның жекелеген топтары — В. И. Лениннің кіріспе сөзі. # Ұлттық мәселе. # Экономикалық күрес және кәсіподақ қозғалысы. # 1 мамыр мерекесін атап өту. # 1904 жылы [[Амстердам|Амстердамда]] өтетін халықаралық социалистік конгресс. # Демонстрациялар мен көтерілістер. # Террор. # Партия жұмысына қатысты ішкі мәселелер: ## Насихат жұмысын ұйымдастыру. ## Үгіт жұмысын ұйымдастыру. ## Партиялық әдебиет шығару ісін ұйымдастыру. ## Шаруалар арасында жұмыс жүргізу. ## Әскерде жұмыс жүргізу. ## Оқушылар мен студенттер арасында жұмыс жүргізу. ## Діни секталарға жататын адамдар арасында жұмыс жүргізу. # РСДЖП-ның социалист-революционерлерге ([[Социалист-революционерлер партиясы|эсерлерге]]) қатысты ұстанымы. # РСДЖП-ның Ресейдегі либералдық ағымдарға қатысты ұстанымы. # Орталық комитетті (ОК) және партияның орталық баспасөз органы редакциясын сайлау. # Партия кеңесін сайлау. # Съез шешімдері мен хаттамаларын жариялау тәртібі, сондай-ақ сайланған лауазымды тұлғалар мен органдардың өз міндеттерін атқаруға кірісу тәртібі. Партия жарғысына қатысты мәселе күн тәртібінің 6-тармағы бойынша талқыланды. == РСДЖП және Бунд == Съездегі алғашқы келіспеушіліктер Бундтың партиядағы орны туралы мәселе төңірегінде өрбіді. Бунд өкілдері партия құрамында автономия беруді, яғни еврейлерге қатысты мәселелер бойынша өз саясатын дербес әзірлеу құқығын талап етті. Сондай-ақ олар Бундты еврей жұмысшылары арасында партияның жалғыз өкілі деп тануды ұсынды. Ленин «Искра» жақтастарының атынан бұл талаптарға қарсы шығу үшін еврей ұлтының өкілдері [[Юлий Осипович Мартов|Ю. Мартовты]] (Цедербаум) және [[Лев Давидович Троцкий|Л. Троцкийді]] (Бронштейн) сөз сөйлеуге жұмылдырды. Екеуі де еврейлердің басқа халықтармен ассимиляциялануын қолдады. Нәтижесінде съезд Бундқа автономия беруге қарсы қарар қабылдады (сондай-ақ «Ұлттық мәселе» бөлімін қараңыз). == Бағдарлама == Бағдарлама жобасын әзірлеуді «Искра» мен «Заря» басылымдарының біріккен редакциясы қолға алды. 1901 жылы съезге бағдарлама жобасы ұсынылды. Онда Лениннің Плеханов әзірлеген екі бағдарлама нұсқасына енгізген түзетулері мен толықтыруларының басым бөлігі ескерілді. Бағдарламаны талқылауға съездің тоғыз отырысы арналды. Талқылау барысында пролетариат диктатурасы, партияның пролетарлық сипаты мен Ресейдегі азаттық қозғалысындағы рөлі, сондай-ақ аграрлық бағдарлама мен ұлттық мәселе қаралды. === Партияның рөлі мен сипаты === Ленин бағдарлама жобасында марксизмнің [[Пролетариат диктатурасы|пролетариат диктатурасы]] туралы негізгі қағидалары нақты тұжырымдалуын талап етті. Бұл мәселеде Плехановтың өзі де екіұдай пікірде болды. Сонымен қатар бағдарламада революциялық күрестегі пролетариаттың жетекші рөлі айқын көрсетіліп, партияның пролетарлық сипаты мен оның Ресейдегі азаттық қозғалысына басшылық ету міндеті атап өтілді. «[[Экономизм]]» бағытын ұстанған Акимов ([[Владимир Петрович Махновец|Владимир Махновец]]), Пиккер ([[Александр Самойлович Мартынов|Александр Мартынов]]) және Бунд өкілі [[Михаил Исаакович Либер|М. И. Либер]] бағдарламаға пролетариат диктатурасы туралы тармақты енгізуге қарсы болды. Олар өз ұстанымдарын Батыс Еуропадағы социал-демократиялық партиялардың бағдарламаларында мұндай тармақтың болмауымен түсіндірді. [[Лев Давидович Троцкий|Л. Троцкий]] пролетариат диктатурасын жұмысшы табы «ұлттың» басым бөлігін құраған кезде және партия мен жұмысшы табы бір-біріне барынша жақындасып, іс жүзінде біртұтас күшке айналған жағдайда ғана жүзеге асыруға болады деп мәлімдеді. Ленин қарсыластарының көзқарастарын социал-реформистік бағытқа жатқызып, олардың «...пролетариат диктатурасына қарсы шығуға дейін барғанын...» айтты (сонда, 7-том, 271-бет). Сондай-ақ ол «экономизм» бағытын ұстанған Мартынов пен Акимовтың бағдарламаға түзетулер енгізу әрекетіне үзілді-кесілді қарсы шықты. === Аграрлық бағдарлама === Аграрлық бағдарлама бөлігін талқылау кезінде де елеулі келіспеушіліктер туындады. Әсіресе жұмысшы табы мен шаруалар арасындағы одақ мәселесі қызу талқыланды. Ленин шаруаларды пролетариаттың одақтасы ретінде тануды талап етті. Сонымен қатар ол шаруаларға бұрын тартып алынған жер телімдерін қайтару жөніндегі революциялық талапты қолдады. Оның түсіндіруінше, бұл талап крепостнойлық тәртіптен қалған қалдықтардың бірін жоюға бағытталды. Сондай-ақ Ленин буржуазиялық-демократиялық революция мен социалистік революция кезеңдерінде аграрлық бағдарлама талаптары бірдей болмауы керектігін негіздеді. Бұл ұстаным XX ғасырдың басындағы Ресейдің тарихи жағдайында марксизмді одан әрі дамытуға жол ашты. Ол кезде капитализм қарқынды дамып жатқанымен, ел экономикасында ауыл шаруашылығы басым орын алды. Ауылдық жерлерде феодалдық тәртіптің қалдықтары әлі де терең сақталып, халықтың басым бөлігін шаруалар құрады. === Социалист-революционерлер жайлы === Төмендегідей қарар қабылданды: {{start citation}} ''Съез «социалист-революционерлерді» буржуазиялық-демократиялық бағыттағы саяси ағым деп таниды. Сондықтан социал-демократтардың оларға деген принципті ұстанымы жалпы буржуазияның либералдық өкілдеріне қатысты көзқарасынан өзгеше болмауға тиіс. Съез мына екі жайтты да ескереді: біріншіден, «социалист-революционерлер» өздерінің буржуазиялық мақсаттарын социализм ұранымен бүркемелейді; екіншіден, олар буржуазиялық-революциялық ағым ретінде де дәрменсіздігін көрсетіп отыр. Осыған байланысты съез олардың қызметі пролетариаттың саяси дамуына ғана емес, самодержавиеге қарсы бағытталған жалпы демократиялық күреске де зиян келтіреді деген қорытындыға келеді. ''{{oq|ru|Съезд констатируетъ, что «соціалисты-революціонеры» являются не болѣе, какъ буржуазно-демократической фракціей, принципіалъное отношеніе къ которой со стороны соціалъ-демократіи не можетъ быть иное, чѣмъ къ либеральнымъ представителямъ буржуазіи вообще. Принимая затѣмъ во вниманіе: а) что свои буржуазныя тенденціи «соціалисты-революціонеры» преслѣдуютъ подъ флагомъ соціализма и б) что, кромѣ того, или именно потому, какъ буржуазно-революціонныя фракціи оказываются совершенно несостоятельными, Съѣздъ считаетъ ихъ дѣятельность вредной не только для политическаго развитія пролетаріата, но и для общедемократической борьбы противъ абсолютизма.}} {{end citation}} === Ұлттық мәселе === [[Өзін-өзі билеу құқығы|Ұлттардың өзін-өзі билеу құқығы]] мәселесі төңірегінде пікірталас туындады. Бұл құқықты бағдарламаға енгізуге поляк социал-демократтары мен Бунд өкілдері қарсы шықты. Поляк социал-демократтары мұндай қағиданың қабылдануы поляк [[Ұлтшылдық|ұлтшылдарының]] мүддесіне қызмет етеді деп есептеді. Ал Бунд өкілдері жебірейлерге мәдени-ұлттық автономия беруді жақтады. Бұл мәселе бойынша [[Консенсус|ортақ келісімге]] келе алмағандықтан, Бунд фракциясы съезден шығып кетті. === Нәтижесі === Делегаттар саны қайта қаралғаннан кейін съезд «Искра» тобы ұсынған бағдарламаны қабылдады. Бағдарлама екі бөлімнен тұрды: «максимум бағдарламасы» және «минимум бағдарламасы». Максимум бағдарламасында партияның түпкі мақсаты — социалистік қоғам құру екені көрсетілді. Бұл мақсатқа социалистік революция арқылы жетіп, пролетариат диктатурасын орнату көзделді. Ал минимум бағдарламасында партияның алдағы кезеңдегі негізгі міндеттері белгіленді. Олар: патша самодержавиесін құлату, демократиялық республика құру, сегіз сағаттық жұмыс күнін енгізу, барлық ұлттардың тең құқықтылығын қамтамасыз ету және олардың өзін-өзі билеу құқығын тану. Сондай-ақ ауылдағы крепостнойлық тәртіптің қалдықтарын жою және помещиктер шаруалардан тартып алған жер телімдерін («отрезоктарды») қайтару талап етілді. Осыдан кейін «Искра» жақтастары, «экономистер» мен Бунд өкілдерінің арасында жік пайда болатыны анық болды. Алайда келіспеушілік тек осы топтардың арасында ғана емес, «Искра» жақтастарының өз ішінде де туындады. === Редакциялық алқа құрамы === Жікшілдік съез шақырылғанға дейін-ақ байқала бастаған болатын. «Искра» газетінің редакциялық алқасы алты адамнан тұрды: Плеханов, Ленин, Мартов, [[Александр Николаевич Потресов|Потресов]], [[Павел Борисович Аксельрод|Аксельрод]] және [[Вера Ивановна Засулич|Засулич]]. Редакторлар санының жұп болуы жұмыста жиі тығырық туғызатын. Себебі Ленинді жақтаушылар мен оған қарсы топтың дауыстары тең түсіп, маңызды мәселелер бойынша ортақ шешімге келу қиындайтын. Редакция жұмысын тиімді ұйымдастыру үшін Ленин оның құрамын жеті адамға дейін кеңейтіп, Троцкийді қосуға ұсыныс жасады. Бірақ Плеханов бұл ұсынысты үзілді-кесілді қабылдамады. Осыдан кейін Ленин редакция мүшелерінің санын қысқартуды ұсынып, Потресовты, Аксельродты және Засуличті құрамнан шығаруды жақтады. Оның ойынша, бұл үшеуі журналист ретінде жеткілікті белсенділік танытпаған. Ленин мұны нақты сандармен дәлелдеуге тырысты: «Искраның» 45 нөмірінде Мартов 39 мақала, Ленин 32, Плеханов 24 мақала жазған. Ал Засуличтің үлесіне 6 мақала, Аксельродқа 4 мақала, Потресовқа 8 мақала ғана тиген. Алайда Лениннің бұл ұсынысы оның партия ішіндегі билікті өз қолына шоғырландыруға ұмтылып отырғаны туралы айыптауларға себеп болды. === Жарғы === Партия жарғысының жобасын талқылау кезінде партия мүшелігіне қабылдау мәселесіне қатысты Мартов пен Ленин арасында пікірталас өрбіді (§ 1). Мартов пен оның жақтастарының пікірінше, партия мүшесі деп мынадай адамды санауға болатын: <blockquote> …партияның бағдарламасын қабылдайтын, оны материалдық жағынан қолдайтын әрі оның ұйымдарының бірінің басшылығымен партияға тұрақты түрде жеке көмек көрсететін кез келген адам. </blockquote> Ал Ленин партия мүшесі болу үшін адамның «партиялық ұйымдардың біріне жеке өзі мүше болып, оның жұмысына тікелей қатысуы» қажет деп санады. Дауыс беру нәтижесінде съезд Мартов ұсынған жарғының бірінші тармағын 28 дауыспен қолдап, 22 дауыс қарсы берілді, ал бір делегат қалыс қалды. Жарғының қалған тармақтары елеулі пікірталассыз қабылданды. == Басқару органдары == [[Сурет:George Plekhanov.jpg|thumb|left|150px|РСДЖП-ның негізін қалаушылардың бірі [[Георгий Валентинович Плеханов|Г. В. Плеханов]]]] Съезд партияның орталық органдарын құрды: Орталық органды (ЦО), Орталық комитетті (ЦК) және Партия кеңесін. Сонымен қатар шетелдегі партия ұйымдарының құрылымын қайта ұйымдастыру туралы шешім қабылданды. Ол кезде шетелде екі социал-демократиялық ұйым жұмыс істейтін: «[[Шетелдегі орыс революциялық социал-демократиясының лигасы]]» және «[[Шетелдегі орыс социал-демократтары одағы]]». Съезд «Лиганы» РСДЖП-ның шетелдегі жалғыз ұйымы деп таныды. Бұған наразылық білдірген «Одақтың» екі өкілі съезден шығып кетті. Бунд ұйымының федерация негізінде РСДЖП құрамына кіру туралы талабы қабылданбаған соң, оның бес өкілі де съезден кетті. Съезд Бундтың Ресейдегі еврей жұмысшыларының жалғыз өкілі ретінде танылуы жөніндегі ультиматумын да қабылдамады. Жеті делегаттың съезден кетуі күштердің арақатынасын Ленинді жақтаушылардың пайдасына өзгертті. Соның нәтижесінде орталық органдарға сайлау кезінде Ленин жақтастары басым орындарға ие болды. Партияның Орталық комитетіне [[Глеб Максимилианович Кржижановский|Г. М. Кржижановский]] мен [[Фридрих Вильгельмович Ленгник|Ф. В. Ленгник]] сырттай, ал съезге кеңесші дауыс құқығымен қатысқан [[Владимир Александрович Носков|В. А. Носков]] сайланды. Үшеуі де Ленинді жақтаушылар еді. Партия кеңесінің бесінші мүшесі болып Плеханов сайланды. Кеңес бес адамнан тұрды: екеуі Орталық органның редакциясынан, екеуі Орталық комитеттен ұсынылатын, ал бесінші мүшені съезд өзі сайлайтын. Съезден кейін Партия кеңесінің құрамына [[Павел Борисович Аксельрод|П. Б. Аксельрод]], [[Фридрих Вильгельмович Ленгник|Ф. В. Ленгник]], [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]], [[Юлий Осипович Мартов|Ю. О. Мартов]] және [[Георгий Валентинович Плеханов|Г. В. Плеханов]] кірді. «Искра» газетінің редакциясына Ленин, Мартов және Плеханов сайланды. Алайда Мартов редакциядағы жұмыстан бас тартты<ref>{{Cite web |url=http://leninism.su/biography/4283-dajte-nam-organizatsiyu-revolyutsionerov.html?start=24 |title=И. X. Лалаянц Из воспоминаний, Ц. С. Зеликсон-Бобровская Из воспоминаний, В. В. Вакар Из воспоминаний — Страница 25<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2014-12-12 |archive-date=2014-12-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141213023028/http://leninism.su/biography/4283-dajte-nam-organizatsiyu-revolyutsionerov.html?start=24 |url-status=live }}</ref>. === Съезден кейін партия басшылығындағы өзгерістер === 1903 жылы 29 қыркүйекте (12 қазанда) [[Федор Васильевич Гусаров|Ф. В. Гусаров]], [[Розалия Самойловна Землячка|Р. С. Землячка]], [[Леонид Борисович Красин|Л. Б. Красин]] және [[Мария Моисеевна Эссен|М. М. Эссен]] Орталық комитеттің құрамына қосымша енгізілді. 1903 жылы 8 (21) қарашада [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]] мен [[Лев Ефимович Гальперин|Л. Е. Гальперин]] де Орталық комитеттің құрамына қосылды. 1904 жылы 19 маусымда (2 шілдеде) [[Фридрих Вильгельмович Ленгник|Ф. В. Ленгник]] тұтқындалды. Ал сол жылдың шілде айында [[Глеб Максимилианович Кржижановский|Г. М. Кржижановский]] мен Ф. В. Гусаров Орталық комитет құрамынан шықты, Р. С. Землячка да құрамнан шығарылды. Сонымен қатар М. М. Эссен тұтқындалды. Олардың орнына 1904 жылғы шілдеде [[Иосиф Федорович Дубровинский|И. Ф. Дубровинский]], [[Лев Яковлевич Карпов|Л. Я. Карпов]] және [[Алексей Иванович Любимов|А. И. Любимов]] Орталық комитеттің құрамына қосымша енгізілді. 1904 жылы қарашада [[Екатерина Михайловна Александрова-Жак|Е. М. Александрова-Жак]], [[Виктор Николаевич Крохмаль|В. Н. Крохмаль]] және [[Владимир Николаевич Розанов|В. Н. Розанов]] та Орталық комитеттің құрамына қосылды. 1905 жылы 7 (20) ақпанда В. И. Ленин Орталық комитет құрамынан шығарылды. Ал 9 (22) ақпанда В. А. Носков, Л. Е. Гальперин, И. Ф. Дубровинский, Л. Я. Карпов, Е. М. Александрова-Жак, В. Н. Крохмаль және В. Н. Розанов тұтқындалды. Осылайша, 1905 жылы наурызға қарай Орталық комитет құрамында тек Л. Б. Красин мен А. И. Любимов қана қалды. == Қарар == Съез құрамының өзгеруі Ленинге қарарлардың басым бөлігін өзі ұсынған нұсқада қабылдатуға мүмкіндік берді. Олар Бундтың РСДЖП құрамындағы орны, экономикалық күрес, 1 мамыр мерекесін атап өту, халықаралық конгресс, шерулер, террор, үгіт-насихат, оқушы және студент жастарға көзқарас, партиялық әдебиет және күштерді бөлу мәселелеріне қатысты болды. Сонымен қатар съез бірқатар тактикалық мәселелер бойынша да шешімдер қабылдады. Олардың қатарында либералдық буржуазияға көзқарас, эсерлерге қатынас, кәсіподақтық күрес, шерулер өткізу және басқа да мәселелер бар. == Жікке бөлінуі == РСДЖП-ның іс жүзінде құрылтай съезі болған бұл съезде партия екі фракцияға бөлінді: Ленинді жақтаушылар және оған қарсы қалған делегаттар. Лениннің жақтастары өздерін [[Большевиктер|большевиктер]], ал қарсыластарын [[Меньшевиктер|меньшевиктер]] деп атай бастады. Бұл атаулар кеңестік партия тарихнамасында ұзақ уақыт бойы қолданылып келді. Делегаттар партияны ұйымдастыру қағидаттары жөнінде ортақ пікірге келе алмады. Ресейдің революциялық [[Социал-демократия|социал-демократиясының]] екі көрнекті теоретигі — Владимир Ленин мен [[Юлий Осипович Мартов|Юлий Мартов]] партия мүшелігі туралы жарғы тармағының екі түрлі нұсқасын ұсынды: {| class="wikitable" ![[Юлий Осипович Мартов|Юлий Мартов]] ![[Владимир Ильич Ленин|Владимир Ленин]] |- |«РСДЖП мүшесі деп оның бағдарламасын қабылдайтын, партияға материалдық қолдау көрсететін және '''оның ұйымдарының бірінің басшылығымен''' партияға тұрақты түрде жеке көмек көрсететін кез келген адам есептеледі» |«Партия мүшесі деп оның бағдарламасын мойындайтын, партияға материалдық жағынан қолдау көрсететін әрі '''партия ұйымдарының бірінің жұмысына тікелей қатысатын''' адам есептеледі» |} Тұжырымдар арасындағы айырмашылық аз болғанымен, дәл осы мәселе партияның жікке бөлінуіне ресми себеп болды. Мартов партияға саяси үдерістерге саналы түрде араласатындармен қатар, саясаттан мүлде хабарсыз адамдар да мүше бола алатын бұқаралық партия құруды жақтады. Ал Ленин әрбір мүшесі саяси өмірге белсенді араласуға міндетті болатын кәсіби кадрлардан тұратын партия құруды көздеді. Кейбір пікірлерге қарағанда, екі фракция арасындағы ресми келіспеушіліктердің аражігін ажырату қиын болған: <blockquote> РСДЖП басшылығында съезден кейін қалыптасқан қарым-қатынастардың бүкіл тарихын түсіну оңай емес. Өйткені съезд стенограммаларынан делегаттардың екі тобының арасында түбегейлі ымыраға келмейтін қайшылықтар болғаны байқалмайды. </blockquote> Тарихшылар бұл айырмашылықтың мәні туралы ортақ пікірге келген жоқ. Мәселен, британдық тарихшы Роберт Сервис олардың тұжырымдарындағы айырмашылық түбегейлі сипатта болды деп есептейді. Оның пікірінше, Мартов әр мүшесі өз пікірін еркін білдіре алатын партияны көздесе, Ленин партияның орталық басшылыққа бағынуын жақтады. Жарғы бойынша дауыс беру кезінде Лениннің жақтастары жеңіліс тапты. [[Сурет:Julius Martov, 1897.jpg|thumb|left|200px|Меньшевиктердің көшбасшысы — [[Юлий Осипович Мартов|Ю. О. Мартов]]. 1897 ж. сурет]] [[Сурет:Mug shot of Lenin 1895 crop.jpg|thumb|right|200px|Большевиктердің көшбасшысы — [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]]. 1895 ж. сурет]] Келесі кезекте «Искра» газетінің редакциялық алқасы туралы мәселе талқыланды. Ленин редакцияда жетекші орынға ие болуды көздеді. Ол үшін бастапқыда Мартовпен одақ құруды жоспарлады. Ленин Мартовқа редакция құрамындағы алты адамды үш адамға дейін қысқартуды жасырын түрде ұсынды. Бұл ретте Аксельродты, Потресовты және Засуличті редакциядан шығару көзделді. Осылайша, Ленин мен Мартов Плехановпен санаспай-ақ редакция жұмысын өз бақылауында ұстай алар еді. Ленин Плехановты өзінің басты саяси қарсыласы деп санады. Алайда Мартов бұл ұсынысқа келіспеді. Сонда Ленин Мартовқа қарсы Плехановпен одақ құруды ұсынды және оның келісімін алды. Дауыс беру қарсаңында съез құрамы өзгерді. Мартовты қолдауы мүмкін болған [[Бунд]] өкілдері мен «[[Экономизм|экономистер]]» наразылық білдіріп, съезден шығып кетті. Соның салдарынан дауыс беру кезінде залда Ленинді жақтаушылар басым болды. Нәтижесінде съезд Ленин мен оны қолдаған Плеханов ұсынған нұсқаны қабылдады. Оған сәйкес, партияның идеялық бағытын айқындау міндеті үш адамнан тұратын «Искра» газетінің редакциялық алқасына — Орталық органға (ОО) жүктелді. Оның құрамына Ленин, Мартов және Плеханов кірді. Ұйымдастыру мәселелерімен айналысу үшін де үш адамнан тұратын [[КОКП орталық комитеті|Орталық комитет]] (ОК) құрылды. Ал редакциялық алқа мен Орталық комитет арасында туындауы мүмкін келіспеушіліктерді шешу мақсатында екі органның өкілдері кіретін бес адамдық Партия кеңесі құрылды. Дәл осы дауыс берудегі жеңістен кейін Ленин өз фракциясын «большевиктер» деп атай бастады, ал Мартов өз жақтастарын «меньшевиктер» деп атады. Бұл атаулар кейінгі жылдары да сақталып қалды. Партияның екі фракцияға бөлінуі Ресейде құпталмады. Тарихшы Роберт Сервистің айтуынша, енді ғана құрылған партияның екіге жарылуы Ресей марксистерін есеңгіретіп тастады. Көптеген партияластары Лениннің шектен шығып кеткенін ойлап, оны «меньшевиктермен» арадағы қақтығысты тоқтатуға шақырды. == Мәнісі == * Съез Ресей социал-демократтарының бытыраңқы топтарын бір [[Саяси партия|саяси партияға]] біріктірген іс жүзіндегі құрылтай съезі ретінде тарихи маңызға ие болды. * Съез Лениннің РСДЖП-ның радикалды қанатының жетекшісі ретіндегі саяси орнын ұйымдық тұрғыдан бекітті. Ол бұл қанаттың өкілдерін «большевиктер» деп атады. Кейін Ленин былай деп жазды: <blockquote> Большевизм 1903 жылдан бері саяси ой ағымы әрі саяси партия ретінде өмір сүріп келеді. </blockquote>> * Кеңестік тарихнама да бұл съезге үлкен мән берді: <blockquote> Съез [[Карл Маркс]] пен [[Фридрих Энгельс]] қайтыс болғаннан кейін халықаралық жұмысшы қозғалысының тарихында тұңғыш рет негізгі міндет ретінде [[Пролетариат диктатурасы|пролетариат диктатурасы]] үшін күресті алға қойған революциялық бағдарламаны қабылдады. </blockquote> == Тағы қараңыз == * [[РСДЖП-ның II съезі делегаттарының тізімі]] == Cілтеме == * [https://web.archive.org/web/20190731094243/http://www.knowbysight.info/2_KPSS/07904.asp РСДЖП-ның II съезі делегаттары] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КОКП съездері]] [[Санат:РСДЖП]] 8m4zoqe3ofg6pz8hg7oqgx2wwqcrury 3683302 3683301 2026-10-18T17:58:00Z Орел Карл 81620 /* Тағы қараңыз */ 3683302 wikitext text/x-wiki [[Сурет:The Soviet Union 1970 CPA 3844 stamp (2nd Congress of the RSDRP (After Yuri Vinogradov)).jpg|thumb|right|300px|КСРО маркасы: «РСДЖП-ның Екінші съезі» (Юрий Виноградовтың картинасы бойынша). Топтама: Владимир Ильич Лениннің туғанына 100 жыл толуына орай (1870–1924). Ленин өнерде.]] '''Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының II съезі''' 1903 жылдың 17 (30) шілдесінен 10 (23) тамызға дейін өтті. 24 шілдеге (6 тамызға) дейін съез [[Брюссель|Брюссельде]] жұмыс істеді. Алайда [[Бельгия]] полициясы делегаттарды елден кетуге мәжбүр еткендіктен, съез отырыстары [[Лондон|Лондонға]] көшірілді. Іс жүзінде бұл Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының (РСДЖП) құрылтай съезі болды. Съезді ұйымдастыруда «Искра» газетінің редакциясы елеулі рөл атқарды. Съез барысында барлығы 37 отырыс өтті: оның 13-і Брюссельде, 24-і Лондонда өткізілді. Жиында 26 ұйымның өкілдері болды. Олардың қатарында «[[Еңбекті азат ету тобы|Еңбекті азат ету» тобы]], «Искраның» Ресейдегі ұйымы, Петербург комитеті, Петербург жұмысшыларының ұйымы, Мәскеу комитеті, Харьков комитеті, Киев комитеті, Одесса комитеті, Николаев комитеті, Қырым одағы, Дон комитеті, Тау-кен жұмысшылары одағы, Екатеринослав комитеті, Сарытау комитеті, Тифлис комитеті, Баку комитеті, Батуми комитеті, Үфі комитеті, [[РСДЖП солтүстік жұмысшылар одағы|Солтүстік жұмысшылар одағы]], [[РСДЖП сібір одағы|Сібір одағы]], Тула комитеті, [[Бунд|Бундтың]] шетелдегі комитеті мен Орталық комитеті, «Ресей революциялық социал-демократиясының шетелдік лигасы», «Шетелдегі орыс социал-демократтары одағы» және «Оңтүстік жұмысшы» тобы болды. Съезге шешуші дауыс құқығына ие 43 делегат қатысып, олардың жалпы дауыс саны 51-ге жетті. Бұған көптеген комитеттердің өздеріне тиесілі өкілдердің толық санын жібере алмауы себеп болды. Сондықтан кейбір делегаттарға екі өкілдің атынан дауыс беру құқығы берілді. Сонымен қатар партияның бірнеше мың мүшесінің атынан кеңесші дауыс құқығымен 14 делегат қатысты. (Қараңыз: РСДЖП II съезіне қатысқан делегаттардың тізімі.) Съезд барысында РСДЖП екі қанатқа — [[Большевиктер|большевиктер]] мен [[Меньшевиктер|меньшевиктерге]] — бөлінді. Партия ішіндегі бұл жіктелу 1917 жылы екі топтың біржола бөлінуіне дейін сақталды. == Дайындалуы == Съезге дайындық жұмыстары «[[Искра (газет)|Искра]]» тобының (Ленин) және «[[Шетелдегі орыс социал-демократтары одағы|Шетелдегі орыс социал-демократтары одағының]]» (Плеханов) арасындағы ықпал үшін күреспен қатар жүрді. Бір жағынан, партияның ұйымдық құрылымын қалыптастырып, бағдарламасын әзірлеу қажеттігін түсінген «Искра» тобы съезді өткізуге дайындықты қолға алды. Екінші жағынан, ол партиядағы идеялық әрі жеке ықпалын нығайтуға ұмтылды. Бұл мәселемен «Шетелдегі орыс социал-демократтары одағы» да айналысты. Ол «[[Экономизм|экономизм]]» бағытының өкілі саналды. Одақ II съезді шақыру арқылы партиядағы өз орнын нығайтуды және «Искра» жақтастарының жаңа партиядағы орталық билікті иеленуіне жол бермеуді көздеді. 1900 жылы Одақ II съезді шақыру туралы үндеу таратты. Соның нәтижесінде 1902 жылғы сәуірде [[Белосток]] қаласында конференция өтті. Оған «Искра» бағытын ұстанушылармен қатар, Одақ өкілдері де қатысты. Конференция Ұйымдастыру комитетін сайлап, оған съезге дайындық жүргізуді тапсырды. Алайда көп ұзамай конференцияға қатысушылардың барлығы, соның ішінде Ұйымдастыру комитетінің мүшелері де тұтқындалды. Бірінші Ұйымдастыру комитетінің жұмысы сәтсіз аяқталғанын пайдаланған «Искра» жақтастары сол жылдың қазан айында Белостокта тағы бір конференция шақырды. Бұл жолы Одақ пен [[Бунд]] өкілдері конференцияға шақырылмады. Жиын барысында тек «Искра» бағытын ұстанушылардан тұратын екінші Ұйымдастыру комитеті сайланды. Ол съезге дайындық жұмыстарын жүргізуге кірісті. Жергілікті жерлердегі өкілдері арқылы әрекет еткен Ұйымдастыру комитеті съезге сайланған делегаттардың басым бөлігі «Искра» жақтастары болуын қамтамасыз етті. Ал бұл бағытты қолдамаған ұйымдар түрлі сылтаулармен съезге қатысудан шеттетілді. == Ашылуы == [[Сурет:Делегаты 2-го съезда РСДРП 1903.png|thumb|right|300px|РСДЖП-ның II съезінің делегаттары]] Съез [[Георгий Валентинович Плеханов|Георгий Плехановтың]] кіріспе сөзімен ашылды. Күн тәртібі: # Съездің ресми ашылуы. Бюроны сайлау. Съездің жұмыс тәртібі мен күн тәртібін бекіту. Ұйымдастыру комитетінің (ҰК) баяндамасы — баяндамашы В. Н. Розанов (Попов); мандаттарды тексеру және съездің құрамын анықтау жөніндегі комиссияның есебі — Б. А. Гинзбург (Кольцов). # Бундтың РСДЖП құрамындағы орны — баяндамашы [[Михаил Исаакович Либер|Либер (М. И. Гольдман)]], қосымша баяндама жасаушы [[Юлий Осипович Мартов|Л. Мартов (Ю. О. Цедербаум)]]. # Партияның бағдарламасы. # Партияның орталық баспасөз органы. # Делегаттардың баяндамалары. # Партияны ұйымдастыру мәселесі (партияның ұйымдық жарғысын талқылау) — баяндамашы [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]]. # Аудандық және ұлттық ұйымдар — жарғы комиссиясының баяндамашысы [[Владимир Александрович Носков|В. А. Носков (Глебов)]]. # Партияның жекелеген топтары — В. И. Лениннің кіріспе сөзі. # Ұлттық мәселе. # Экономикалық күрес және кәсіподақ қозғалысы. # 1 мамыр мерекесін атап өту. # 1904 жылы [[Амстердам|Амстердамда]] өтетін халықаралық социалистік конгресс. # Демонстрациялар мен көтерілістер. # Террор. # Партия жұмысына қатысты ішкі мәселелер: ## Насихат жұмысын ұйымдастыру. ## Үгіт жұмысын ұйымдастыру. ## Партиялық әдебиет шығару ісін ұйымдастыру. ## Шаруалар арасында жұмыс жүргізу. ## Әскерде жұмыс жүргізу. ## Оқушылар мен студенттер арасында жұмыс жүргізу. ## Діни секталарға жататын адамдар арасында жұмыс жүргізу. # РСДЖП-ның социалист-революционерлерге ([[Социалист-революционерлер партиясы|эсерлерге]]) қатысты ұстанымы. # РСДЖП-ның Ресейдегі либералдық ағымдарға қатысты ұстанымы. # Орталық комитетті (ОК) және партияның орталық баспасөз органы редакциясын сайлау. # Партия кеңесін сайлау. # Съез шешімдері мен хаттамаларын жариялау тәртібі, сондай-ақ сайланған лауазымды тұлғалар мен органдардың өз міндеттерін атқаруға кірісу тәртібі. Партия жарғысына қатысты мәселе күн тәртібінің 6-тармағы бойынша талқыланды. == РСДЖП және Бунд == Съездегі алғашқы келіспеушіліктер Бундтың партиядағы орны туралы мәселе төңірегінде өрбіді. Бунд өкілдері партия құрамында автономия беруді, яғни еврейлерге қатысты мәселелер бойынша өз саясатын дербес әзірлеу құқығын талап етті. Сондай-ақ олар Бундты еврей жұмысшылары арасында партияның жалғыз өкілі деп тануды ұсынды. Ленин «Искра» жақтастарының атынан бұл талаптарға қарсы шығу үшін еврей ұлтының өкілдері [[Юлий Осипович Мартов|Ю. Мартовты]] (Цедербаум) және [[Лев Давидович Троцкий|Л. Троцкийді]] (Бронштейн) сөз сөйлеуге жұмылдырды. Екеуі де еврейлердің басқа халықтармен ассимиляциялануын қолдады. Нәтижесінде съезд Бундқа автономия беруге қарсы қарар қабылдады (сондай-ақ «Ұлттық мәселе» бөлімін қараңыз). == Бағдарлама == Бағдарлама жобасын әзірлеуді «Искра» мен «Заря» басылымдарының біріккен редакциясы қолға алды. 1901 жылы съезге бағдарлама жобасы ұсынылды. Онда Лениннің Плеханов әзірлеген екі бағдарлама нұсқасына енгізген түзетулері мен толықтыруларының басым бөлігі ескерілді. Бағдарламаны талқылауға съездің тоғыз отырысы арналды. Талқылау барысында пролетариат диктатурасы, партияның пролетарлық сипаты мен Ресейдегі азаттық қозғалысындағы рөлі, сондай-ақ аграрлық бағдарлама мен ұлттық мәселе қаралды. === Партияның рөлі мен сипаты === Ленин бағдарлама жобасында марксизмнің [[Пролетариат диктатурасы|пролетариат диктатурасы]] туралы негізгі қағидалары нақты тұжырымдалуын талап етті. Бұл мәселеде Плехановтың өзі де екіұдай пікірде болды. Сонымен қатар бағдарламада революциялық күрестегі пролетариаттың жетекші рөлі айқын көрсетіліп, партияның пролетарлық сипаты мен оның Ресейдегі азаттық қозғалысына басшылық ету міндеті атап өтілді. «[[Экономизм]]» бағытын ұстанған Акимов ([[Владимир Петрович Махновец|Владимир Махновец]]), Пиккер ([[Александр Самойлович Мартынов|Александр Мартынов]]) және Бунд өкілі [[Михаил Исаакович Либер|М. И. Либер]] бағдарламаға пролетариат диктатурасы туралы тармақты енгізуге қарсы болды. Олар өз ұстанымдарын Батыс Еуропадағы социал-демократиялық партиялардың бағдарламаларында мұндай тармақтың болмауымен түсіндірді. [[Лев Давидович Троцкий|Л. Троцкий]] пролетариат диктатурасын жұмысшы табы «ұлттың» басым бөлігін құраған кезде және партия мен жұмысшы табы бір-біріне барынша жақындасып, іс жүзінде біртұтас күшке айналған жағдайда ғана жүзеге асыруға болады деп мәлімдеді. Ленин қарсыластарының көзқарастарын социал-реформистік бағытқа жатқызып, олардың «...пролетариат диктатурасына қарсы шығуға дейін барғанын...» айтты (сонда, 7-том, 271-бет). Сондай-ақ ол «экономизм» бағытын ұстанған Мартынов пен Акимовтың бағдарламаға түзетулер енгізу әрекетіне үзілді-кесілді қарсы шықты. === Аграрлық бағдарлама === Аграрлық бағдарлама бөлігін талқылау кезінде де елеулі келіспеушіліктер туындады. Әсіресе жұмысшы табы мен шаруалар арасындағы одақ мәселесі қызу талқыланды. Ленин шаруаларды пролетариаттың одақтасы ретінде тануды талап етті. Сонымен қатар ол шаруаларға бұрын тартып алынған жер телімдерін қайтару жөніндегі революциялық талапты қолдады. Оның түсіндіруінше, бұл талап крепостнойлық тәртіптен қалған қалдықтардың бірін жоюға бағытталды. Сондай-ақ Ленин буржуазиялық-демократиялық революция мен социалистік революция кезеңдерінде аграрлық бағдарлама талаптары бірдей болмауы керектігін негіздеді. Бұл ұстаным XX ғасырдың басындағы Ресейдің тарихи жағдайында марксизмді одан әрі дамытуға жол ашты. Ол кезде капитализм қарқынды дамып жатқанымен, ел экономикасында ауыл шаруашылығы басым орын алды. Ауылдық жерлерде феодалдық тәртіптің қалдықтары әлі де терең сақталып, халықтың басым бөлігін шаруалар құрады. === Социалист-революционерлер жайлы === Төмендегідей қарар қабылданды: {{start citation}} ''Съез «социалист-революционерлерді» буржуазиялық-демократиялық бағыттағы саяси ағым деп таниды. Сондықтан социал-демократтардың оларға деген принципті ұстанымы жалпы буржуазияның либералдық өкілдеріне қатысты көзқарасынан өзгеше болмауға тиіс. Съез мына екі жайтты да ескереді: біріншіден, «социалист-революционерлер» өздерінің буржуазиялық мақсаттарын социализм ұранымен бүркемелейді; екіншіден, олар буржуазиялық-революциялық ағым ретінде де дәрменсіздігін көрсетіп отыр. Осыған байланысты съез олардың қызметі пролетариаттың саяси дамуына ғана емес, самодержавиеге қарсы бағытталған жалпы демократиялық күреске де зиян келтіреді деген қорытындыға келеді. ''{{oq|ru|Съезд констатируетъ, что «соціалисты-революціонеры» являются не болѣе, какъ буржуазно-демократической фракціей, принципіалъное отношеніе къ которой со стороны соціалъ-демократіи не можетъ быть иное, чѣмъ къ либеральнымъ представителямъ буржуазіи вообще. Принимая затѣмъ во вниманіе: а) что свои буржуазныя тенденціи «соціалисты-революціонеры» преслѣдуютъ подъ флагомъ соціализма и б) что, кромѣ того, или именно потому, какъ буржуазно-революціонныя фракціи оказываются совершенно несостоятельными, Съѣздъ считаетъ ихъ дѣятельность вредной не только для политическаго развитія пролетаріата, но и для общедемократической борьбы противъ абсолютизма.}} {{end citation}} === Ұлттық мәселе === [[Өзін-өзі билеу құқығы|Ұлттардың өзін-өзі билеу құқығы]] мәселесі төңірегінде пікірталас туындады. Бұл құқықты бағдарламаға енгізуге поляк социал-демократтары мен Бунд өкілдері қарсы шықты. Поляк социал-демократтары мұндай қағиданың қабылдануы поляк [[Ұлтшылдық|ұлтшылдарының]] мүддесіне қызмет етеді деп есептеді. Ал Бунд өкілдері жебірейлерге мәдени-ұлттық автономия беруді жақтады. Бұл мәселе бойынша [[Консенсус|ортақ келісімге]] келе алмағандықтан, Бунд фракциясы съезден шығып кетті. === Нәтижесі === Делегаттар саны қайта қаралғаннан кейін съезд «Искра» тобы ұсынған бағдарламаны қабылдады. Бағдарлама екі бөлімнен тұрды: «максимум бағдарламасы» және «минимум бағдарламасы». Максимум бағдарламасында партияның түпкі мақсаты — социалистік қоғам құру екені көрсетілді. Бұл мақсатқа социалистік революция арқылы жетіп, пролетариат диктатурасын орнату көзделді. Ал минимум бағдарламасында партияның алдағы кезеңдегі негізгі міндеттері белгіленді. Олар: патша самодержавиесін құлату, демократиялық республика құру, сегіз сағаттық жұмыс күнін енгізу, барлық ұлттардың тең құқықтылығын қамтамасыз ету және олардың өзін-өзі билеу құқығын тану. Сондай-ақ ауылдағы крепостнойлық тәртіптің қалдықтарын жою және помещиктер шаруалардан тартып алған жер телімдерін («отрезоктарды») қайтару талап етілді. Осыдан кейін «Искра» жақтастары, «экономистер» мен Бунд өкілдерінің арасында жік пайда болатыны анық болды. Алайда келіспеушілік тек осы топтардың арасында ғана емес, «Искра» жақтастарының өз ішінде де туындады. === Редакциялық алқа құрамы === Жікшілдік съез шақырылғанға дейін-ақ байқала бастаған болатын. «Искра» газетінің редакциялық алқасы алты адамнан тұрды: Плеханов, Ленин, Мартов, [[Александр Николаевич Потресов|Потресов]], [[Павел Борисович Аксельрод|Аксельрод]] және [[Вера Ивановна Засулич|Засулич]]. Редакторлар санының жұп болуы жұмыста жиі тығырық туғызатын. Себебі Ленинді жақтаушылар мен оған қарсы топтың дауыстары тең түсіп, маңызды мәселелер бойынша ортақ шешімге келу қиындайтын. Редакция жұмысын тиімді ұйымдастыру үшін Ленин оның құрамын жеті адамға дейін кеңейтіп, Троцкийді қосуға ұсыныс жасады. Бірақ Плеханов бұл ұсынысты үзілді-кесілді қабылдамады. Осыдан кейін Ленин редакция мүшелерінің санын қысқартуды ұсынып, Потресовты, Аксельродты және Засуличті құрамнан шығаруды жақтады. Оның ойынша, бұл үшеуі журналист ретінде жеткілікті белсенділік танытпаған. Ленин мұны нақты сандармен дәлелдеуге тырысты: «Искраның» 45 нөмірінде Мартов 39 мақала, Ленин 32, Плеханов 24 мақала жазған. Ал Засуличтің үлесіне 6 мақала, Аксельродқа 4 мақала, Потресовқа 8 мақала ғана тиген. Алайда Лениннің бұл ұсынысы оның партия ішіндегі билікті өз қолына шоғырландыруға ұмтылып отырғаны туралы айыптауларға себеп болды. === Жарғы === Партия жарғысының жобасын талқылау кезінде партия мүшелігіне қабылдау мәселесіне қатысты Мартов пен Ленин арасында пікірталас өрбіді (§ 1). Мартов пен оның жақтастарының пікірінше, партия мүшесі деп мынадай адамды санауға болатын: <blockquote> …партияның бағдарламасын қабылдайтын, оны материалдық жағынан қолдайтын әрі оның ұйымдарының бірінің басшылығымен партияға тұрақты түрде жеке көмек көрсететін кез келген адам. </blockquote> Ал Ленин партия мүшесі болу үшін адамның «партиялық ұйымдардың біріне жеке өзі мүше болып, оның жұмысына тікелей қатысуы» қажет деп санады. Дауыс беру нәтижесінде съезд Мартов ұсынған жарғының бірінші тармағын 28 дауыспен қолдап, 22 дауыс қарсы берілді, ал бір делегат қалыс қалды. Жарғының қалған тармақтары елеулі пікірталассыз қабылданды. == Басқару органдары == [[Сурет:George Plekhanov.jpg|thumb|left|150px|РСДЖП-ның негізін қалаушылардың бірі [[Георгий Валентинович Плеханов|Г. В. Плеханов]]]] Съезд партияның орталық органдарын құрды: Орталық органды (ЦО), Орталық комитетті (ЦК) және Партия кеңесін. Сонымен қатар шетелдегі партия ұйымдарының құрылымын қайта ұйымдастыру туралы шешім қабылданды. Ол кезде шетелде екі социал-демократиялық ұйым жұмыс істейтін: «[[Шетелдегі орыс революциялық социал-демократиясының лигасы]]» және «[[Шетелдегі орыс социал-демократтары одағы]]». Съезд «Лиганы» РСДЖП-ның шетелдегі жалғыз ұйымы деп таныды. Бұған наразылық білдірген «Одақтың» екі өкілі съезден шығып кетті. Бунд ұйымының федерация негізінде РСДЖП құрамына кіру туралы талабы қабылданбаған соң, оның бес өкілі де съезден кетті. Съезд Бундтың Ресейдегі еврей жұмысшыларының жалғыз өкілі ретінде танылуы жөніндегі ультиматумын да қабылдамады. Жеті делегаттың съезден кетуі күштердің арақатынасын Ленинді жақтаушылардың пайдасына өзгертті. Соның нәтижесінде орталық органдарға сайлау кезінде Ленин жақтастары басым орындарға ие болды. Партияның Орталық комитетіне [[Глеб Максимилианович Кржижановский|Г. М. Кржижановский]] мен [[Фридрих Вильгельмович Ленгник|Ф. В. Ленгник]] сырттай, ал съезге кеңесші дауыс құқығымен қатысқан [[Владимир Александрович Носков|В. А. Носков]] сайланды. Үшеуі де Ленинді жақтаушылар еді. Партия кеңесінің бесінші мүшесі болып Плеханов сайланды. Кеңес бес адамнан тұрды: екеуі Орталық органның редакциясынан, екеуі Орталық комитеттен ұсынылатын, ал бесінші мүшені съезд өзі сайлайтын. Съезден кейін Партия кеңесінің құрамына [[Павел Борисович Аксельрод|П. Б. Аксельрод]], [[Фридрих Вильгельмович Ленгник|Ф. В. Ленгник]], [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]], [[Юлий Осипович Мартов|Ю. О. Мартов]] және [[Георгий Валентинович Плеханов|Г. В. Плеханов]] кірді. «Искра» газетінің редакциясына Ленин, Мартов және Плеханов сайланды. Алайда Мартов редакциядағы жұмыстан бас тартты<ref>{{Cite web |url=http://leninism.su/biography/4283-dajte-nam-organizatsiyu-revolyutsionerov.html?start=24 |title=И. X. Лалаянц Из воспоминаний, Ц. С. Зеликсон-Бобровская Из воспоминаний, В. В. Вакар Из воспоминаний — Страница 25<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2014-12-12 |archive-date=2014-12-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141213023028/http://leninism.su/biography/4283-dajte-nam-organizatsiyu-revolyutsionerov.html?start=24 |url-status=live }}</ref>. === Съезден кейін партия басшылығындағы өзгерістер === 1903 жылы 29 қыркүйекте (12 қазанда) [[Федор Васильевич Гусаров|Ф. В. Гусаров]], [[Розалия Самойловна Землячка|Р. С. Землячка]], [[Леонид Борисович Красин|Л. Б. Красин]] және [[Мария Моисеевна Эссен|М. М. Эссен]] Орталық комитеттің құрамына қосымша енгізілді. 1903 жылы 8 (21) қарашада [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]] мен [[Лев Ефимович Гальперин|Л. Е. Гальперин]] де Орталық комитеттің құрамына қосылды. 1904 жылы 19 маусымда (2 шілдеде) [[Фридрих Вильгельмович Ленгник|Ф. В. Ленгник]] тұтқындалды. Ал сол жылдың шілде айында [[Глеб Максимилианович Кржижановский|Г. М. Кржижановский]] мен Ф. В. Гусаров Орталық комитет құрамынан шықты, Р. С. Землячка да құрамнан шығарылды. Сонымен қатар М. М. Эссен тұтқындалды. Олардың орнына 1904 жылғы шілдеде [[Иосиф Федорович Дубровинский|И. Ф. Дубровинский]], [[Лев Яковлевич Карпов|Л. Я. Карпов]] және [[Алексей Иванович Любимов|А. И. Любимов]] Орталық комитеттің құрамына қосымша енгізілді. 1904 жылы қарашада [[Екатерина Михайловна Александрова-Жак|Е. М. Александрова-Жак]], [[Виктор Николаевич Крохмаль|В. Н. Крохмаль]] және [[Владимир Николаевич Розанов|В. Н. Розанов]] та Орталық комитеттің құрамына қосылды. 1905 жылы 7 (20) ақпанда В. И. Ленин Орталық комитет құрамынан шығарылды. Ал 9 (22) ақпанда В. А. Носков, Л. Е. Гальперин, И. Ф. Дубровинский, Л. Я. Карпов, Е. М. Александрова-Жак, В. Н. Крохмаль және В. Н. Розанов тұтқындалды. Осылайша, 1905 жылы наурызға қарай Орталық комитет құрамында тек Л. Б. Красин мен А. И. Любимов қана қалды. == Қарар == Съез құрамының өзгеруі Ленинге қарарлардың басым бөлігін өзі ұсынған нұсқада қабылдатуға мүмкіндік берді. Олар Бундтың РСДЖП құрамындағы орны, экономикалық күрес, 1 мамыр мерекесін атап өту, халықаралық конгресс, шерулер, террор, үгіт-насихат, оқушы және студент жастарға көзқарас, партиялық әдебиет және күштерді бөлу мәселелеріне қатысты болды. Сонымен қатар съез бірқатар тактикалық мәселелер бойынша да шешімдер қабылдады. Олардың қатарында либералдық буржуазияға көзқарас, эсерлерге қатынас, кәсіподақтық күрес, шерулер өткізу және басқа да мәселелер бар. == Жікке бөлінуі == РСДЖП-ның іс жүзінде құрылтай съезі болған бұл съезде партия екі фракцияға бөлінді: Ленинді жақтаушылар және оған қарсы қалған делегаттар. Лениннің жақтастары өздерін [[Большевиктер|большевиктер]], ал қарсыластарын [[Меньшевиктер|меньшевиктер]] деп атай бастады. Бұл атаулар кеңестік партия тарихнамасында ұзақ уақыт бойы қолданылып келді. Делегаттар партияны ұйымдастыру қағидаттары жөнінде ортақ пікірге келе алмады. Ресейдің революциялық [[Социал-демократия|социал-демократиясының]] екі көрнекті теоретигі — Владимир Ленин мен [[Юлий Осипович Мартов|Юлий Мартов]] партия мүшелігі туралы жарғы тармағының екі түрлі нұсқасын ұсынды: {| class="wikitable" ![[Юлий Осипович Мартов|Юлий Мартов]] ![[Владимир Ильич Ленин|Владимир Ленин]] |- |«РСДЖП мүшесі деп оның бағдарламасын қабылдайтын, партияға материалдық қолдау көрсететін және '''оның ұйымдарының бірінің басшылығымен''' партияға тұрақты түрде жеке көмек көрсететін кез келген адам есептеледі» |«Партия мүшесі деп оның бағдарламасын мойындайтын, партияға материалдық жағынан қолдау көрсететін әрі '''партия ұйымдарының бірінің жұмысына тікелей қатысатын''' адам есептеледі» |} Тұжырымдар арасындағы айырмашылық аз болғанымен, дәл осы мәселе партияның жікке бөлінуіне ресми себеп болды. Мартов партияға саяси үдерістерге саналы түрде араласатындармен қатар, саясаттан мүлде хабарсыз адамдар да мүше бола алатын бұқаралық партия құруды жақтады. Ал Ленин әрбір мүшесі саяси өмірге белсенді араласуға міндетті болатын кәсіби кадрлардан тұратын партия құруды көздеді. Кейбір пікірлерге қарағанда, екі фракция арасындағы ресми келіспеушіліктердің аражігін ажырату қиын болған: <blockquote> РСДЖП басшылығында съезден кейін қалыптасқан қарым-қатынастардың бүкіл тарихын түсіну оңай емес. Өйткені съезд стенограммаларынан делегаттардың екі тобының арасында түбегейлі ымыраға келмейтін қайшылықтар болғаны байқалмайды. </blockquote> Тарихшылар бұл айырмашылықтың мәні туралы ортақ пікірге келген жоқ. Мәселен, британдық тарихшы Роберт Сервис олардың тұжырымдарындағы айырмашылық түбегейлі сипатта болды деп есептейді. Оның пікірінше, Мартов әр мүшесі өз пікірін еркін білдіре алатын партияны көздесе, Ленин партияның орталық басшылыққа бағынуын жақтады. Жарғы бойынша дауыс беру кезінде Лениннің жақтастары жеңіліс тапты. [[Сурет:Julius Martov, 1897.jpg|thumb|left|200px|Меньшевиктердің көшбасшысы — [[Юлий Осипович Мартов|Ю. О. Мартов]]. 1897 ж. сурет]] [[Сурет:Mug shot of Lenin 1895 crop.jpg|thumb|right|200px|Большевиктердің көшбасшысы — [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]]. 1895 ж. сурет]] Келесі кезекте «Искра» газетінің редакциялық алқасы туралы мәселе талқыланды. Ленин редакцияда жетекші орынға ие болуды көздеді. Ол үшін бастапқыда Мартовпен одақ құруды жоспарлады. Ленин Мартовқа редакция құрамындағы алты адамды үш адамға дейін қысқартуды жасырын түрде ұсынды. Бұл ретте Аксельродты, Потресовты және Засуличті редакциядан шығару көзделді. Осылайша, Ленин мен Мартов Плехановпен санаспай-ақ редакция жұмысын өз бақылауында ұстай алар еді. Ленин Плехановты өзінің басты саяси қарсыласы деп санады. Алайда Мартов бұл ұсынысқа келіспеді. Сонда Ленин Мартовқа қарсы Плехановпен одақ құруды ұсынды және оның келісімін алды. Дауыс беру қарсаңында съез құрамы өзгерді. Мартовты қолдауы мүмкін болған [[Бунд]] өкілдері мен «[[Экономизм|экономистер]]» наразылық білдіріп, съезден шығып кетті. Соның салдарынан дауыс беру кезінде залда Ленинді жақтаушылар басым болды. Нәтижесінде съезд Ленин мен оны қолдаған Плеханов ұсынған нұсқаны қабылдады. Оған сәйкес, партияның идеялық бағытын айқындау міндеті үш адамнан тұратын «Искра» газетінің редакциялық алқасына — Орталық органға (ОО) жүктелді. Оның құрамына Ленин, Мартов және Плеханов кірді. Ұйымдастыру мәселелерімен айналысу үшін де үш адамнан тұратын [[КОКП орталық комитеті|Орталық комитет]] (ОК) құрылды. Ал редакциялық алқа мен Орталық комитет арасында туындауы мүмкін келіспеушіліктерді шешу мақсатында екі органның өкілдері кіретін бес адамдық Партия кеңесі құрылды. Дәл осы дауыс берудегі жеңістен кейін Ленин өз фракциясын «большевиктер» деп атай бастады, ал Мартов өз жақтастарын «меньшевиктер» деп атады. Бұл атаулар кейінгі жылдары да сақталып қалды. Партияның екі фракцияға бөлінуі Ресейде құпталмады. Тарихшы Роберт Сервистің айтуынша, енді ғана құрылған партияның екіге жарылуы Ресей марксистерін есеңгіретіп тастады. Көптеген партияластары Лениннің шектен шығып кеткенін ойлап, оны «меньшевиктермен» арадағы қақтығысты тоқтатуға шақырды. == Мәнісі == * Съез Ресей социал-демократтарының бытыраңқы топтарын бір [[Саяси партия|саяси партияға]] біріктірген іс жүзіндегі құрылтай съезі ретінде тарихи маңызға ие болды. * Съез Лениннің РСДЖП-ның радикалды қанатының жетекшісі ретіндегі саяси орнын ұйымдық тұрғыдан бекітті. Ол бұл қанаттың өкілдерін «большевиктер» деп атады. Кейін Ленин былай деп жазды: <blockquote> Большевизм 1903 жылдан бері саяси ой ағымы әрі саяси партия ретінде өмір сүріп келеді. </blockquote>> * Кеңестік тарихнама да бұл съезге үлкен мән берді: <blockquote> Съез [[Карл Маркс]] пен [[Фридрих Энгельс]] қайтыс болғаннан кейін халықаралық жұмысшы қозғалысының тарихында тұңғыш рет негізгі міндет ретінде [[Пролетариат диктатурасы|пролетариат диктатурасы]] үшін күресті алға қойған революциялық бағдарламаны қабылдады. </blockquote> == Тағы қараңыз == * [[РСДЖП-ның II съезі делегаттарының тізімі]] * [[РСДЖП-ның III съезі]] == Cілтеме == * [https://web.archive.org/web/20190731094243/http://www.knowbysight.info/2_KPSS/07904.asp РСДЖП-ның II съезі делегаттары] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КОКП съездері]] [[Санат:РСДЖП]] lyycx0b5r4tiqhy2kci71v499fabow5 3683470 3683302 2026-10-19T07:15:41Z Орел Карл 81620 /* Мәнісі */ 3683470 wikitext text/x-wiki [[Сурет:The Soviet Union 1970 CPA 3844 stamp (2nd Congress of the RSDRP (After Yuri Vinogradov)).jpg|thumb|right|300px|КСРО маркасы: «РСДЖП-ның Екінші съезі» (Юрий Виноградовтың картинасы бойынша). Топтама: Владимир Ильич Лениннің туғанына 100 жыл толуына орай (1870–1924). Ленин өнерде.]] '''Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының II съезі''' 1903 жылдың 17 (30) шілдесінен 10 (23) тамызға дейін өтті. 24 шілдеге (6 тамызға) дейін съез [[Брюссель|Брюссельде]] жұмыс істеді. Алайда [[Бельгия]] полициясы делегаттарды елден кетуге мәжбүр еткендіктен, съез отырыстары [[Лондон|Лондонға]] көшірілді. Іс жүзінде бұл Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының (РСДЖП) құрылтай съезі болды. Съезді ұйымдастыруда «Искра» газетінің редакциясы елеулі рөл атқарды. Съез барысында барлығы 37 отырыс өтті: оның 13-і Брюссельде, 24-і Лондонда өткізілді. Жиында 26 ұйымның өкілдері болды. Олардың қатарында «[[Еңбекті азат ету тобы|Еңбекті азат ету» тобы]], «Искраның» Ресейдегі ұйымы, Петербург комитеті, Петербург жұмысшыларының ұйымы, Мәскеу комитеті, Харьков комитеті, Киев комитеті, Одесса комитеті, Николаев комитеті, Қырым одағы, Дон комитеті, Тау-кен жұмысшылары одағы, Екатеринослав комитеті, Сарытау комитеті, Тифлис комитеті, Баку комитеті, Батуми комитеті, Үфі комитеті, [[РСДЖП солтүстік жұмысшылар одағы|Солтүстік жұмысшылар одағы]], [[РСДЖП сібір одағы|Сібір одағы]], Тула комитеті, [[Бунд|Бундтың]] шетелдегі комитеті мен Орталық комитеті, «Ресей революциялық социал-демократиясының шетелдік лигасы», «Шетелдегі орыс социал-демократтары одағы» және «Оңтүстік жұмысшы» тобы болды. Съезге шешуші дауыс құқығына ие 43 делегат қатысып, олардың жалпы дауыс саны 51-ге жетті. Бұған көптеген комитеттердің өздеріне тиесілі өкілдердің толық санын жібере алмауы себеп болды. Сондықтан кейбір делегаттарға екі өкілдің атынан дауыс беру құқығы берілді. Сонымен қатар партияның бірнеше мың мүшесінің атынан кеңесші дауыс құқығымен 14 делегат қатысты. (Қараңыз: РСДЖП II съезіне қатысқан делегаттардың тізімі.) Съезд барысында РСДЖП екі қанатқа — [[Большевиктер|большевиктер]] мен [[Меньшевиктер|меньшевиктерге]] — бөлінді. Партия ішіндегі бұл жіктелу 1917 жылы екі топтың біржола бөлінуіне дейін сақталды. == Дайындалуы == Съезге дайындық жұмыстары «[[Искра (газет)|Искра]]» тобының (Ленин) және «[[Шетелдегі орыс социал-демократтары одағы|Шетелдегі орыс социал-демократтары одағының]]» (Плеханов) арасындағы ықпал үшін күреспен қатар жүрді. Бір жағынан, партияның ұйымдық құрылымын қалыптастырып, бағдарламасын әзірлеу қажеттігін түсінген «Искра» тобы съезді өткізуге дайындықты қолға алды. Екінші жағынан, ол партиядағы идеялық әрі жеке ықпалын нығайтуға ұмтылды. Бұл мәселемен «Шетелдегі орыс социал-демократтары одағы» да айналысты. Ол «[[Экономизм|экономизм]]» бағытының өкілі саналды. Одақ II съезді шақыру арқылы партиядағы өз орнын нығайтуды және «Искра» жақтастарының жаңа партиядағы орталық билікті иеленуіне жол бермеуді көздеді. 1900 жылы Одақ II съезді шақыру туралы үндеу таратты. Соның нәтижесінде 1902 жылғы сәуірде [[Белосток]] қаласында конференция өтті. Оған «Искра» бағытын ұстанушылармен қатар, Одақ өкілдері де қатысты. Конференция Ұйымдастыру комитетін сайлап, оған съезге дайындық жүргізуді тапсырды. Алайда көп ұзамай конференцияға қатысушылардың барлығы, соның ішінде Ұйымдастыру комитетінің мүшелері де тұтқындалды. Бірінші Ұйымдастыру комитетінің жұмысы сәтсіз аяқталғанын пайдаланған «Искра» жақтастары сол жылдың қазан айында Белостокта тағы бір конференция шақырды. Бұл жолы Одақ пен [[Бунд]] өкілдері конференцияға шақырылмады. Жиын барысында тек «Искра» бағытын ұстанушылардан тұратын екінші Ұйымдастыру комитеті сайланды. Ол съезге дайындық жұмыстарын жүргізуге кірісті. Жергілікті жерлердегі өкілдері арқылы әрекет еткен Ұйымдастыру комитеті съезге сайланған делегаттардың басым бөлігі «Искра» жақтастары болуын қамтамасыз етті. Ал бұл бағытты қолдамаған ұйымдар түрлі сылтаулармен съезге қатысудан шеттетілді. == Ашылуы == [[Сурет:Делегаты 2-го съезда РСДРП 1903.png|thumb|right|300px|РСДЖП-ның II съезінің делегаттары]] Съез [[Георгий Валентинович Плеханов|Георгий Плехановтың]] кіріспе сөзімен ашылды. Күн тәртібі: # Съездің ресми ашылуы. Бюроны сайлау. Съездің жұмыс тәртібі мен күн тәртібін бекіту. Ұйымдастыру комитетінің (ҰК) баяндамасы — баяндамашы В. Н. Розанов (Попов); мандаттарды тексеру және съездің құрамын анықтау жөніндегі комиссияның есебі — Б. А. Гинзбург (Кольцов). # Бундтың РСДЖП құрамындағы орны — баяндамашы [[Михаил Исаакович Либер|Либер (М. И. Гольдман)]], қосымша баяндама жасаушы [[Юлий Осипович Мартов|Л. Мартов (Ю. О. Цедербаум)]]. # Партияның бағдарламасы. # Партияның орталық баспасөз органы. # Делегаттардың баяндамалары. # Партияны ұйымдастыру мәселесі (партияның ұйымдық жарғысын талқылау) — баяндамашы [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]]. # Аудандық және ұлттық ұйымдар — жарғы комиссиясының баяндамашысы [[Владимир Александрович Носков|В. А. Носков (Глебов)]]. # Партияның жекелеген топтары — В. И. Лениннің кіріспе сөзі. # Ұлттық мәселе. # Экономикалық күрес және кәсіподақ қозғалысы. # 1 мамыр мерекесін атап өту. # 1904 жылы [[Амстердам|Амстердамда]] өтетін халықаралық социалистік конгресс. # Демонстрациялар мен көтерілістер. # Террор. # Партия жұмысына қатысты ішкі мәселелер: ## Насихат жұмысын ұйымдастыру. ## Үгіт жұмысын ұйымдастыру. ## Партиялық әдебиет шығару ісін ұйымдастыру. ## Шаруалар арасында жұмыс жүргізу. ## Әскерде жұмыс жүргізу. ## Оқушылар мен студенттер арасында жұмыс жүргізу. ## Діни секталарға жататын адамдар арасында жұмыс жүргізу. # РСДЖП-ның социалист-революционерлерге ([[Социалист-революционерлер партиясы|эсерлерге]]) қатысты ұстанымы. # РСДЖП-ның Ресейдегі либералдық ағымдарға қатысты ұстанымы. # Орталық комитетті (ОК) және партияның орталық баспасөз органы редакциясын сайлау. # Партия кеңесін сайлау. # Съез шешімдері мен хаттамаларын жариялау тәртібі, сондай-ақ сайланған лауазымды тұлғалар мен органдардың өз міндеттерін атқаруға кірісу тәртібі. Партия жарғысына қатысты мәселе күн тәртібінің 6-тармағы бойынша талқыланды. == РСДЖП және Бунд == Съездегі алғашқы келіспеушіліктер Бундтың партиядағы орны туралы мәселе төңірегінде өрбіді. Бунд өкілдері партия құрамында автономия беруді, яғни еврейлерге қатысты мәселелер бойынша өз саясатын дербес әзірлеу құқығын талап етті. Сондай-ақ олар Бундты еврей жұмысшылары арасында партияның жалғыз өкілі деп тануды ұсынды. Ленин «Искра» жақтастарының атынан бұл талаптарға қарсы шығу үшін еврей ұлтының өкілдері [[Юлий Осипович Мартов|Ю. Мартовты]] (Цедербаум) және [[Лев Давидович Троцкий|Л. Троцкийді]] (Бронштейн) сөз сөйлеуге жұмылдырды. Екеуі де еврейлердің басқа халықтармен ассимиляциялануын қолдады. Нәтижесінде съезд Бундқа автономия беруге қарсы қарар қабылдады (сондай-ақ «Ұлттық мәселе» бөлімін қараңыз). == Бағдарлама == Бағдарлама жобасын әзірлеуді «Искра» мен «Заря» басылымдарының біріккен редакциясы қолға алды. 1901 жылы съезге бағдарлама жобасы ұсынылды. Онда Лениннің Плеханов әзірлеген екі бағдарлама нұсқасына енгізген түзетулері мен толықтыруларының басым бөлігі ескерілді. Бағдарламаны талқылауға съездің тоғыз отырысы арналды. Талқылау барысында пролетариат диктатурасы, партияның пролетарлық сипаты мен Ресейдегі азаттық қозғалысындағы рөлі, сондай-ақ аграрлық бағдарлама мен ұлттық мәселе қаралды. === Партияның рөлі мен сипаты === Ленин бағдарлама жобасында марксизмнің [[Пролетариат диктатурасы|пролетариат диктатурасы]] туралы негізгі қағидалары нақты тұжырымдалуын талап етті. Бұл мәселеде Плехановтың өзі де екіұдай пікірде болды. Сонымен қатар бағдарламада революциялық күрестегі пролетариаттың жетекші рөлі айқын көрсетіліп, партияның пролетарлық сипаты мен оның Ресейдегі азаттық қозғалысына басшылық ету міндеті атап өтілді. «[[Экономизм]]» бағытын ұстанған Акимов ([[Владимир Петрович Махновец|Владимир Махновец]]), Пиккер ([[Александр Самойлович Мартынов|Александр Мартынов]]) және Бунд өкілі [[Михаил Исаакович Либер|М. И. Либер]] бағдарламаға пролетариат диктатурасы туралы тармақты енгізуге қарсы болды. Олар өз ұстанымдарын Батыс Еуропадағы социал-демократиялық партиялардың бағдарламаларында мұндай тармақтың болмауымен түсіндірді. [[Лев Давидович Троцкий|Л. Троцкий]] пролетариат диктатурасын жұмысшы табы «ұлттың» басым бөлігін құраған кезде және партия мен жұмысшы табы бір-біріне барынша жақындасып, іс жүзінде біртұтас күшке айналған жағдайда ғана жүзеге асыруға болады деп мәлімдеді. Ленин қарсыластарының көзқарастарын социал-реформистік бағытқа жатқызып, олардың «...пролетариат диктатурасына қарсы шығуға дейін барғанын...» айтты (сонда, 7-том, 271-бет). Сондай-ақ ол «экономизм» бағытын ұстанған Мартынов пен Акимовтың бағдарламаға түзетулер енгізу әрекетіне үзілді-кесілді қарсы шықты. === Аграрлық бағдарлама === Аграрлық бағдарлама бөлігін талқылау кезінде де елеулі келіспеушіліктер туындады. Әсіресе жұмысшы табы мен шаруалар арасындағы одақ мәселесі қызу талқыланды. Ленин шаруаларды пролетариаттың одақтасы ретінде тануды талап етті. Сонымен қатар ол шаруаларға бұрын тартып алынған жер телімдерін қайтару жөніндегі революциялық талапты қолдады. Оның түсіндіруінше, бұл талап крепостнойлық тәртіптен қалған қалдықтардың бірін жоюға бағытталды. Сондай-ақ Ленин буржуазиялық-демократиялық революция мен социалистік революция кезеңдерінде аграрлық бағдарлама талаптары бірдей болмауы керектігін негіздеді. Бұл ұстаным XX ғасырдың басындағы Ресейдің тарихи жағдайында марксизмді одан әрі дамытуға жол ашты. Ол кезде капитализм қарқынды дамып жатқанымен, ел экономикасында ауыл шаруашылығы басым орын алды. Ауылдық жерлерде феодалдық тәртіптің қалдықтары әлі де терең сақталып, халықтың басым бөлігін шаруалар құрады. === Социалист-революционерлер жайлы === Төмендегідей қарар қабылданды: {{start citation}} ''Съез «социалист-революционерлерді» буржуазиялық-демократиялық бағыттағы саяси ағым деп таниды. Сондықтан социал-демократтардың оларға деген принципті ұстанымы жалпы буржуазияның либералдық өкілдеріне қатысты көзқарасынан өзгеше болмауға тиіс. Съез мына екі жайтты да ескереді: біріншіден, «социалист-революционерлер» өздерінің буржуазиялық мақсаттарын социализм ұранымен бүркемелейді; екіншіден, олар буржуазиялық-революциялық ағым ретінде де дәрменсіздігін көрсетіп отыр. Осыған байланысты съез олардың қызметі пролетариаттың саяси дамуына ғана емес, самодержавиеге қарсы бағытталған жалпы демократиялық күреске де зиян келтіреді деген қорытындыға келеді. ''{{oq|ru|Съезд констатируетъ, что «соціалисты-революціонеры» являются не болѣе, какъ буржуазно-демократической фракціей, принципіалъное отношеніе къ которой со стороны соціалъ-демократіи не можетъ быть иное, чѣмъ къ либеральнымъ представителямъ буржуазіи вообще. Принимая затѣмъ во вниманіе: а) что свои буржуазныя тенденціи «соціалисты-революціонеры» преслѣдуютъ подъ флагомъ соціализма и б) что, кромѣ того, или именно потому, какъ буржуазно-революціонныя фракціи оказываются совершенно несостоятельными, Съѣздъ считаетъ ихъ дѣятельность вредной не только для политическаго развитія пролетаріата, но и для общедемократической борьбы противъ абсолютизма.}} {{end citation}} === Ұлттық мәселе === [[Өзін-өзі билеу құқығы|Ұлттардың өзін-өзі билеу құқығы]] мәселесі төңірегінде пікірталас туындады. Бұл құқықты бағдарламаға енгізуге поляк социал-демократтары мен Бунд өкілдері қарсы шықты. Поляк социал-демократтары мұндай қағиданың қабылдануы поляк [[Ұлтшылдық|ұлтшылдарының]] мүддесіне қызмет етеді деп есептеді. Ал Бунд өкілдері жебірейлерге мәдени-ұлттық автономия беруді жақтады. Бұл мәселе бойынша [[Консенсус|ортақ келісімге]] келе алмағандықтан, Бунд фракциясы съезден шығып кетті. === Нәтижесі === Делегаттар саны қайта қаралғаннан кейін съезд «Искра» тобы ұсынған бағдарламаны қабылдады. Бағдарлама екі бөлімнен тұрды: «максимум бағдарламасы» және «минимум бағдарламасы». Максимум бағдарламасында партияның түпкі мақсаты — социалистік қоғам құру екені көрсетілді. Бұл мақсатқа социалистік революция арқылы жетіп, пролетариат диктатурасын орнату көзделді. Ал минимум бағдарламасында партияның алдағы кезеңдегі негізгі міндеттері белгіленді. Олар: патша самодержавиесін құлату, демократиялық республика құру, сегіз сағаттық жұмыс күнін енгізу, барлық ұлттардың тең құқықтылығын қамтамасыз ету және олардың өзін-өзі билеу құқығын тану. Сондай-ақ ауылдағы крепостнойлық тәртіптің қалдықтарын жою және помещиктер шаруалардан тартып алған жер телімдерін («отрезоктарды») қайтару талап етілді. Осыдан кейін «Искра» жақтастары, «экономистер» мен Бунд өкілдерінің арасында жік пайда болатыны анық болды. Алайда келіспеушілік тек осы топтардың арасында ғана емес, «Искра» жақтастарының өз ішінде де туындады. === Редакциялық алқа құрамы === Жікшілдік съез шақырылғанға дейін-ақ байқала бастаған болатын. «Искра» газетінің редакциялық алқасы алты адамнан тұрды: Плеханов, Ленин, Мартов, [[Александр Николаевич Потресов|Потресов]], [[Павел Борисович Аксельрод|Аксельрод]] және [[Вера Ивановна Засулич|Засулич]]. Редакторлар санының жұп болуы жұмыста жиі тығырық туғызатын. Себебі Ленинді жақтаушылар мен оған қарсы топтың дауыстары тең түсіп, маңызды мәселелер бойынша ортақ шешімге келу қиындайтын. Редакция жұмысын тиімді ұйымдастыру үшін Ленин оның құрамын жеті адамға дейін кеңейтіп, Троцкийді қосуға ұсыныс жасады. Бірақ Плеханов бұл ұсынысты үзілді-кесілді қабылдамады. Осыдан кейін Ленин редакция мүшелерінің санын қысқартуды ұсынып, Потресовты, Аксельродты және Засуличті құрамнан шығаруды жақтады. Оның ойынша, бұл үшеуі журналист ретінде жеткілікті белсенділік танытпаған. Ленин мұны нақты сандармен дәлелдеуге тырысты: «Искраның» 45 нөмірінде Мартов 39 мақала, Ленин 32, Плеханов 24 мақала жазған. Ал Засуличтің үлесіне 6 мақала, Аксельродқа 4 мақала, Потресовқа 8 мақала ғана тиген. Алайда Лениннің бұл ұсынысы оның партия ішіндегі билікті өз қолына шоғырландыруға ұмтылып отырғаны туралы айыптауларға себеп болды. === Жарғы === Партия жарғысының жобасын талқылау кезінде партия мүшелігіне қабылдау мәселесіне қатысты Мартов пен Ленин арасында пікірталас өрбіді (§ 1). Мартов пен оның жақтастарының пікірінше, партия мүшесі деп мынадай адамды санауға болатын: <blockquote> …партияның бағдарламасын қабылдайтын, оны материалдық жағынан қолдайтын әрі оның ұйымдарының бірінің басшылығымен партияға тұрақты түрде жеке көмек көрсететін кез келген адам. </blockquote> Ал Ленин партия мүшесі болу үшін адамның «партиялық ұйымдардың біріне жеке өзі мүше болып, оның жұмысына тікелей қатысуы» қажет деп санады. Дауыс беру нәтижесінде съезд Мартов ұсынған жарғының бірінші тармағын 28 дауыспен қолдап, 22 дауыс қарсы берілді, ал бір делегат қалыс қалды. Жарғының қалған тармақтары елеулі пікірталассыз қабылданды. == Басқару органдары == [[Сурет:George Plekhanov.jpg|thumb|left|150px|РСДЖП-ның негізін қалаушылардың бірі [[Георгий Валентинович Плеханов|Г. В. Плеханов]]]] Съезд партияның орталық органдарын құрды: Орталық органды (ЦО), Орталық комитетті (ЦК) және Партия кеңесін. Сонымен қатар шетелдегі партия ұйымдарының құрылымын қайта ұйымдастыру туралы шешім қабылданды. Ол кезде шетелде екі социал-демократиялық ұйым жұмыс істейтін: «[[Шетелдегі орыс революциялық социал-демократиясының лигасы]]» және «[[Шетелдегі орыс социал-демократтары одағы]]». Съезд «Лиганы» РСДЖП-ның шетелдегі жалғыз ұйымы деп таныды. Бұған наразылық білдірген «Одақтың» екі өкілі съезден шығып кетті. Бунд ұйымының федерация негізінде РСДЖП құрамына кіру туралы талабы қабылданбаған соң, оның бес өкілі де съезден кетті. Съезд Бундтың Ресейдегі еврей жұмысшыларының жалғыз өкілі ретінде танылуы жөніндегі ультиматумын да қабылдамады. Жеті делегаттың съезден кетуі күштердің арақатынасын Ленинді жақтаушылардың пайдасына өзгертті. Соның нәтижесінде орталық органдарға сайлау кезінде Ленин жақтастары басым орындарға ие болды. Партияның Орталық комитетіне [[Глеб Максимилианович Кржижановский|Г. М. Кржижановский]] мен [[Фридрих Вильгельмович Ленгник|Ф. В. Ленгник]] сырттай, ал съезге кеңесші дауыс құқығымен қатысқан [[Владимир Александрович Носков|В. А. Носков]] сайланды. Үшеуі де Ленинді жақтаушылар еді. Партия кеңесінің бесінші мүшесі болып Плеханов сайланды. Кеңес бес адамнан тұрды: екеуі Орталық органның редакциясынан, екеуі Орталық комитеттен ұсынылатын, ал бесінші мүшені съезд өзі сайлайтын. Съезден кейін Партия кеңесінің құрамына [[Павел Борисович Аксельрод|П. Б. Аксельрод]], [[Фридрих Вильгельмович Ленгник|Ф. В. Ленгник]], [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]], [[Юлий Осипович Мартов|Ю. О. Мартов]] және [[Георгий Валентинович Плеханов|Г. В. Плеханов]] кірді. «Искра» газетінің редакциясына Ленин, Мартов және Плеханов сайланды. Алайда Мартов редакциядағы жұмыстан бас тартты<ref>{{Cite web |url=http://leninism.su/biography/4283-dajte-nam-organizatsiyu-revolyutsionerov.html?start=24 |title=И. X. Лалаянц Из воспоминаний, Ц. С. Зеликсон-Бобровская Из воспоминаний, В. В. Вакар Из воспоминаний — Страница 25<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2014-12-12 |archive-date=2014-12-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141213023028/http://leninism.su/biography/4283-dajte-nam-organizatsiyu-revolyutsionerov.html?start=24 |url-status=live }}</ref>. === Съезден кейін партия басшылығындағы өзгерістер === 1903 жылы 29 қыркүйекте (12 қазанда) [[Федор Васильевич Гусаров|Ф. В. Гусаров]], [[Розалия Самойловна Землячка|Р. С. Землячка]], [[Леонид Борисович Красин|Л. Б. Красин]] және [[Мария Моисеевна Эссен|М. М. Эссен]] Орталық комитеттің құрамына қосымша енгізілді. 1903 жылы 8 (21) қарашада [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]] мен [[Лев Ефимович Гальперин|Л. Е. Гальперин]] де Орталық комитеттің құрамына қосылды. 1904 жылы 19 маусымда (2 шілдеде) [[Фридрих Вильгельмович Ленгник|Ф. В. Ленгник]] тұтқындалды. Ал сол жылдың шілде айында [[Глеб Максимилианович Кржижановский|Г. М. Кржижановский]] мен Ф. В. Гусаров Орталық комитет құрамынан шықты, Р. С. Землячка да құрамнан шығарылды. Сонымен қатар М. М. Эссен тұтқындалды. Олардың орнына 1904 жылғы шілдеде [[Иосиф Федорович Дубровинский|И. Ф. Дубровинский]], [[Лев Яковлевич Карпов|Л. Я. Карпов]] және [[Алексей Иванович Любимов|А. И. Любимов]] Орталық комитеттің құрамына қосымша енгізілді. 1904 жылы қарашада [[Екатерина Михайловна Александрова-Жак|Е. М. Александрова-Жак]], [[Виктор Николаевич Крохмаль|В. Н. Крохмаль]] және [[Владимир Николаевич Розанов|В. Н. Розанов]] та Орталық комитеттің құрамына қосылды. 1905 жылы 7 (20) ақпанда В. И. Ленин Орталық комитет құрамынан шығарылды. Ал 9 (22) ақпанда В. А. Носков, Л. Е. Гальперин, И. Ф. Дубровинский, Л. Я. Карпов, Е. М. Александрова-Жак, В. Н. Крохмаль және В. Н. Розанов тұтқындалды. Осылайша, 1905 жылы наурызға қарай Орталық комитет құрамында тек Л. Б. Красин мен А. И. Любимов қана қалды. == Қарар == Съез құрамының өзгеруі Ленинге қарарлардың басым бөлігін өзі ұсынған нұсқада қабылдатуға мүмкіндік берді. Олар Бундтың РСДЖП құрамындағы орны, экономикалық күрес, 1 мамыр мерекесін атап өту, халықаралық конгресс, шерулер, террор, үгіт-насихат, оқушы және студент жастарға көзқарас, партиялық әдебиет және күштерді бөлу мәселелеріне қатысты болды. Сонымен қатар съез бірқатар тактикалық мәселелер бойынша да шешімдер қабылдады. Олардың қатарында либералдық буржуазияға көзқарас, эсерлерге қатынас, кәсіподақтық күрес, шерулер өткізу және басқа да мәселелер бар. == Жікке бөлінуі == РСДЖП-ның іс жүзінде құрылтай съезі болған бұл съезде партия екі фракцияға бөлінді: Ленинді жақтаушылар және оған қарсы қалған делегаттар. Лениннің жақтастары өздерін [[Большевиктер|большевиктер]], ал қарсыластарын [[Меньшевиктер|меньшевиктер]] деп атай бастады. Бұл атаулар кеңестік партия тарихнамасында ұзақ уақыт бойы қолданылып келді. Делегаттар партияны ұйымдастыру қағидаттары жөнінде ортақ пікірге келе алмады. Ресейдің революциялық [[Социал-демократия|социал-демократиясының]] екі көрнекті теоретигі — Владимир Ленин мен [[Юлий Осипович Мартов|Юлий Мартов]] партия мүшелігі туралы жарғы тармағының екі түрлі нұсқасын ұсынды: {| class="wikitable" ![[Юлий Осипович Мартов|Юлий Мартов]] ![[Владимир Ильич Ленин|Владимир Ленин]] |- |«РСДЖП мүшесі деп оның бағдарламасын қабылдайтын, партияға материалдық қолдау көрсететін және '''оның ұйымдарының бірінің басшылығымен''' партияға тұрақты түрде жеке көмек көрсететін кез келген адам есептеледі» |«Партия мүшесі деп оның бағдарламасын мойындайтын, партияға материалдық жағынан қолдау көрсететін әрі '''партия ұйымдарының бірінің жұмысына тікелей қатысатын''' адам есептеледі» |} Тұжырымдар арасындағы айырмашылық аз болғанымен, дәл осы мәселе партияның жікке бөлінуіне ресми себеп болды. Мартов партияға саяси үдерістерге саналы түрде араласатындармен қатар, саясаттан мүлде хабарсыз адамдар да мүше бола алатын бұқаралық партия құруды жақтады. Ал Ленин әрбір мүшесі саяси өмірге белсенді араласуға міндетті болатын кәсіби кадрлардан тұратын партия құруды көздеді. Кейбір пікірлерге қарағанда, екі фракция арасындағы ресми келіспеушіліктердің аражігін ажырату қиын болған: <blockquote> РСДЖП басшылығында съезден кейін қалыптасқан қарым-қатынастардың бүкіл тарихын түсіну оңай емес. Өйткені съезд стенограммаларынан делегаттардың екі тобының арасында түбегейлі ымыраға келмейтін қайшылықтар болғаны байқалмайды. </blockquote> Тарихшылар бұл айырмашылықтың мәні туралы ортақ пікірге келген жоқ. Мәселен, британдық тарихшы Роберт Сервис олардың тұжырымдарындағы айырмашылық түбегейлі сипатта болды деп есептейді. Оның пікірінше, Мартов әр мүшесі өз пікірін еркін білдіре алатын партияны көздесе, Ленин партияның орталық басшылыққа бағынуын жақтады. Жарғы бойынша дауыс беру кезінде Лениннің жақтастары жеңіліс тапты. [[Сурет:Julius Martov, 1897.jpg|thumb|left|200px|Меньшевиктердің көшбасшысы — [[Юлий Осипович Мартов|Ю. О. Мартов]]. 1897 ж. сурет]] [[Сурет:Mug shot of Lenin 1895 crop.jpg|thumb|right|200px|Большевиктердің көшбасшысы — [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]]. 1895 ж. сурет]] Келесі кезекте «Искра» газетінің редакциялық алқасы туралы мәселе талқыланды. Ленин редакцияда жетекші орынға ие болуды көздеді. Ол үшін бастапқыда Мартовпен одақ құруды жоспарлады. Ленин Мартовқа редакция құрамындағы алты адамды үш адамға дейін қысқартуды жасырын түрде ұсынды. Бұл ретте Аксельродты, Потресовты және Засуличті редакциядан шығару көзделді. Осылайша, Ленин мен Мартов Плехановпен санаспай-ақ редакция жұмысын өз бақылауында ұстай алар еді. Ленин Плехановты өзінің басты саяси қарсыласы деп санады. Алайда Мартов бұл ұсынысқа келіспеді. Сонда Ленин Мартовқа қарсы Плехановпен одақ құруды ұсынды және оның келісімін алды. Дауыс беру қарсаңында съез құрамы өзгерді. Мартовты қолдауы мүмкін болған [[Бунд]] өкілдері мен «[[Экономизм|экономистер]]» наразылық білдіріп, съезден шығып кетті. Соның салдарынан дауыс беру кезінде залда Ленинді жақтаушылар басым болды. Нәтижесінде съезд Ленин мен оны қолдаған Плеханов ұсынған нұсқаны қабылдады. Оған сәйкес, партияның идеялық бағытын айқындау міндеті үш адамнан тұратын «Искра» газетінің редакциялық алқасына — Орталық органға (ОО) жүктелді. Оның құрамына Ленин, Мартов және Плеханов кірді. Ұйымдастыру мәселелерімен айналысу үшін де үш адамнан тұратын [[КОКП орталық комитеті|Орталық комитет]] (ОК) құрылды. Ал редакциялық алқа мен Орталық комитет арасында туындауы мүмкін келіспеушіліктерді шешу мақсатында екі органның өкілдері кіретін бес адамдық Партия кеңесі құрылды. Дәл осы дауыс берудегі жеңістен кейін Ленин өз фракциясын «большевиктер» деп атай бастады, ал Мартов өз жақтастарын «меньшевиктер» деп атады. Бұл атаулар кейінгі жылдары да сақталып қалды. Партияның екі фракцияға бөлінуі Ресейде құпталмады. Тарихшы Роберт Сервистің айтуынша, енді ғана құрылған партияның екіге жарылуы Ресей марксистерін есеңгіретіп тастады. Көптеген партияластары Лениннің шектен шығып кеткенін ойлап, оны «меньшевиктермен» арадағы қақтығысты тоқтатуға шақырды. == Мәнісі == * Съез Ресей социал-демократтарының бытыраңқы топтарын бір [[Саяси партия|саяси партияға]] біріктірген іс жүзіндегі құрылтай съезі ретінде тарихи маңызға ие болды. * Съез Лениннің РСДЖП-ның радикалды қанатының жетекшісі ретіндегі саяси орнын ұйымдық тұрғыдан бекітті. Ол бұл қанаттың өкілдерін «большевиктер» деп атады. Кейін Ленин былай деп жазды: <blockquote> Большевизм 1903 жылдан бері саяси ой ағымы әрі саяси партия ретінде өмір сүріп келеді. </blockquote> * Кеңестік тарихнама да бұл съезге үлкен мән берді: <blockquote> Съез [[Карл Маркс]] пен [[Фридрих Энгельс]] қайтыс болғаннан кейін халықаралық жұмысшы қозғалысының тарихында тұңғыш рет негізгі міндет ретінде [[Пролетариат диктатурасы|пролетариат диктатурасы]] үшін күресті алға қойған революциялық бағдарламаны қабылдады. </blockquote> == Тағы қараңыз == * [[РСДЖП-ның II съезі делегаттарының тізімі]] * [[РСДЖП-ның III съезі]] == Cілтеме == * [https://web.archive.org/web/20190731094243/http://www.knowbysight.info/2_KPSS/07904.asp РСДЖП-ның II съезі делегаттары] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КОКП съездері]] [[Санат:РСДЖП]] d5ay9553ik3g0jnoydj9zl23dyhx34i 3683471 3683470 2026-10-19T07:15:56Z Орел Карл 81620 /* Съезден кейін партия басшылығындағы өзгерістер */ 3683471 wikitext text/x-wiki [[Сурет:The Soviet Union 1970 CPA 3844 stamp (2nd Congress of the RSDRP (After Yuri Vinogradov)).jpg|thumb|right|300px|КСРО маркасы: «РСДЖП-ның Екінші съезі» (Юрий Виноградовтың картинасы бойынша). Топтама: Владимир Ильич Лениннің туғанына 100 жыл толуына орай (1870–1924). Ленин өнерде.]] '''Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының II съезі''' 1903 жылдың 17 (30) шілдесінен 10 (23) тамызға дейін өтті. 24 шілдеге (6 тамызға) дейін съез [[Брюссель|Брюссельде]] жұмыс істеді. Алайда [[Бельгия]] полициясы делегаттарды елден кетуге мәжбүр еткендіктен, съез отырыстары [[Лондон|Лондонға]] көшірілді. Іс жүзінде бұл Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының (РСДЖП) құрылтай съезі болды. Съезді ұйымдастыруда «Искра» газетінің редакциясы елеулі рөл атқарды. Съез барысында барлығы 37 отырыс өтті: оның 13-і Брюссельде, 24-і Лондонда өткізілді. Жиында 26 ұйымның өкілдері болды. Олардың қатарында «[[Еңбекті азат ету тобы|Еңбекті азат ету» тобы]], «Искраның» Ресейдегі ұйымы, Петербург комитеті, Петербург жұмысшыларының ұйымы, Мәскеу комитеті, Харьков комитеті, Киев комитеті, Одесса комитеті, Николаев комитеті, Қырым одағы, Дон комитеті, Тау-кен жұмысшылары одағы, Екатеринослав комитеті, Сарытау комитеті, Тифлис комитеті, Баку комитеті, Батуми комитеті, Үфі комитеті, [[РСДЖП солтүстік жұмысшылар одағы|Солтүстік жұмысшылар одағы]], [[РСДЖП сібір одағы|Сібір одағы]], Тула комитеті, [[Бунд|Бундтың]] шетелдегі комитеті мен Орталық комитеті, «Ресей революциялық социал-демократиясының шетелдік лигасы», «Шетелдегі орыс социал-демократтары одағы» және «Оңтүстік жұмысшы» тобы болды. Съезге шешуші дауыс құқығына ие 43 делегат қатысып, олардың жалпы дауыс саны 51-ге жетті. Бұған көптеген комитеттердің өздеріне тиесілі өкілдердің толық санын жібере алмауы себеп болды. Сондықтан кейбір делегаттарға екі өкілдің атынан дауыс беру құқығы берілді. Сонымен қатар партияның бірнеше мың мүшесінің атынан кеңесші дауыс құқығымен 14 делегат қатысты. (Қараңыз: РСДЖП II съезіне қатысқан делегаттардың тізімі.) Съезд барысында РСДЖП екі қанатқа — [[Большевиктер|большевиктер]] мен [[Меньшевиктер|меньшевиктерге]] — бөлінді. Партия ішіндегі бұл жіктелу 1917 жылы екі топтың біржола бөлінуіне дейін сақталды. == Дайындалуы == Съезге дайындық жұмыстары «[[Искра (газет)|Искра]]» тобының (Ленин) және «[[Шетелдегі орыс социал-демократтары одағы|Шетелдегі орыс социал-демократтары одағының]]» (Плеханов) арасындағы ықпал үшін күреспен қатар жүрді. Бір жағынан, партияның ұйымдық құрылымын қалыптастырып, бағдарламасын әзірлеу қажеттігін түсінген «Искра» тобы съезді өткізуге дайындықты қолға алды. Екінші жағынан, ол партиядағы идеялық әрі жеке ықпалын нығайтуға ұмтылды. Бұл мәселемен «Шетелдегі орыс социал-демократтары одағы» да айналысты. Ол «[[Экономизм|экономизм]]» бағытының өкілі саналды. Одақ II съезді шақыру арқылы партиядағы өз орнын нығайтуды және «Искра» жақтастарының жаңа партиядағы орталық билікті иеленуіне жол бермеуді көздеді. 1900 жылы Одақ II съезді шақыру туралы үндеу таратты. Соның нәтижесінде 1902 жылғы сәуірде [[Белосток]] қаласында конференция өтті. Оған «Искра» бағытын ұстанушылармен қатар, Одақ өкілдері де қатысты. Конференция Ұйымдастыру комитетін сайлап, оған съезге дайындық жүргізуді тапсырды. Алайда көп ұзамай конференцияға қатысушылардың барлығы, соның ішінде Ұйымдастыру комитетінің мүшелері де тұтқындалды. Бірінші Ұйымдастыру комитетінің жұмысы сәтсіз аяқталғанын пайдаланған «Искра» жақтастары сол жылдың қазан айында Белостокта тағы бір конференция шақырды. Бұл жолы Одақ пен [[Бунд]] өкілдері конференцияға шақырылмады. Жиын барысында тек «Искра» бағытын ұстанушылардан тұратын екінші Ұйымдастыру комитеті сайланды. Ол съезге дайындық жұмыстарын жүргізуге кірісті. Жергілікті жерлердегі өкілдері арқылы әрекет еткен Ұйымдастыру комитеті съезге сайланған делегаттардың басым бөлігі «Искра» жақтастары болуын қамтамасыз етті. Ал бұл бағытты қолдамаған ұйымдар түрлі сылтаулармен съезге қатысудан шеттетілді. == Ашылуы == [[Сурет:Делегаты 2-го съезда РСДРП 1903.png|thumb|right|300px|РСДЖП-ның II съезінің делегаттары]] Съез [[Георгий Валентинович Плеханов|Георгий Плехановтың]] кіріспе сөзімен ашылды. Күн тәртібі: # Съездің ресми ашылуы. Бюроны сайлау. Съездің жұмыс тәртібі мен күн тәртібін бекіту. Ұйымдастыру комитетінің (ҰК) баяндамасы — баяндамашы В. Н. Розанов (Попов); мандаттарды тексеру және съездің құрамын анықтау жөніндегі комиссияның есебі — Б. А. Гинзбург (Кольцов). # Бундтың РСДЖП құрамындағы орны — баяндамашы [[Михаил Исаакович Либер|Либер (М. И. Гольдман)]], қосымша баяндама жасаушы [[Юлий Осипович Мартов|Л. Мартов (Ю. О. Цедербаум)]]. # Партияның бағдарламасы. # Партияның орталық баспасөз органы. # Делегаттардың баяндамалары. # Партияны ұйымдастыру мәселесі (партияның ұйымдық жарғысын талқылау) — баяндамашы [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]]. # Аудандық және ұлттық ұйымдар — жарғы комиссиясының баяндамашысы [[Владимир Александрович Носков|В. А. Носков (Глебов)]]. # Партияның жекелеген топтары — В. И. Лениннің кіріспе сөзі. # Ұлттық мәселе. # Экономикалық күрес және кәсіподақ қозғалысы. # 1 мамыр мерекесін атап өту. # 1904 жылы [[Амстердам|Амстердамда]] өтетін халықаралық социалистік конгресс. # Демонстрациялар мен көтерілістер. # Террор. # Партия жұмысына қатысты ішкі мәселелер: ## Насихат жұмысын ұйымдастыру. ## Үгіт жұмысын ұйымдастыру. ## Партиялық әдебиет шығару ісін ұйымдастыру. ## Шаруалар арасында жұмыс жүргізу. ## Әскерде жұмыс жүргізу. ## Оқушылар мен студенттер арасында жұмыс жүргізу. ## Діни секталарға жататын адамдар арасында жұмыс жүргізу. # РСДЖП-ның социалист-революционерлерге ([[Социалист-революционерлер партиясы|эсерлерге]]) қатысты ұстанымы. # РСДЖП-ның Ресейдегі либералдық ағымдарға қатысты ұстанымы. # Орталық комитетті (ОК) және партияның орталық баспасөз органы редакциясын сайлау. # Партия кеңесін сайлау. # Съез шешімдері мен хаттамаларын жариялау тәртібі, сондай-ақ сайланған лауазымды тұлғалар мен органдардың өз міндеттерін атқаруға кірісу тәртібі. Партия жарғысына қатысты мәселе күн тәртібінің 6-тармағы бойынша талқыланды. == РСДЖП және Бунд == Съездегі алғашқы келіспеушіліктер Бундтың партиядағы орны туралы мәселе төңірегінде өрбіді. Бунд өкілдері партия құрамында автономия беруді, яғни еврейлерге қатысты мәселелер бойынша өз саясатын дербес әзірлеу құқығын талап етті. Сондай-ақ олар Бундты еврей жұмысшылары арасында партияның жалғыз өкілі деп тануды ұсынды. Ленин «Искра» жақтастарының атынан бұл талаптарға қарсы шығу үшін еврей ұлтының өкілдері [[Юлий Осипович Мартов|Ю. Мартовты]] (Цедербаум) және [[Лев Давидович Троцкий|Л. Троцкийді]] (Бронштейн) сөз сөйлеуге жұмылдырды. Екеуі де еврейлердің басқа халықтармен ассимиляциялануын қолдады. Нәтижесінде съезд Бундқа автономия беруге қарсы қарар қабылдады (сондай-ақ «Ұлттық мәселе» бөлімін қараңыз). == Бағдарлама == Бағдарлама жобасын әзірлеуді «Искра» мен «Заря» басылымдарының біріккен редакциясы қолға алды. 1901 жылы съезге бағдарлама жобасы ұсынылды. Онда Лениннің Плеханов әзірлеген екі бағдарлама нұсқасына енгізген түзетулері мен толықтыруларының басым бөлігі ескерілді. Бағдарламаны талқылауға съездің тоғыз отырысы арналды. Талқылау барысында пролетариат диктатурасы, партияның пролетарлық сипаты мен Ресейдегі азаттық қозғалысындағы рөлі, сондай-ақ аграрлық бағдарлама мен ұлттық мәселе қаралды. === Партияның рөлі мен сипаты === Ленин бағдарлама жобасында марксизмнің [[Пролетариат диктатурасы|пролетариат диктатурасы]] туралы негізгі қағидалары нақты тұжырымдалуын талап етті. Бұл мәселеде Плехановтың өзі де екіұдай пікірде болды. Сонымен қатар бағдарламада революциялық күрестегі пролетариаттың жетекші рөлі айқын көрсетіліп, партияның пролетарлық сипаты мен оның Ресейдегі азаттық қозғалысына басшылық ету міндеті атап өтілді. «[[Экономизм]]» бағытын ұстанған Акимов ([[Владимир Петрович Махновец|Владимир Махновец]]), Пиккер ([[Александр Самойлович Мартынов|Александр Мартынов]]) және Бунд өкілі [[Михаил Исаакович Либер|М. И. Либер]] бағдарламаға пролетариат диктатурасы туралы тармақты енгізуге қарсы болды. Олар өз ұстанымдарын Батыс Еуропадағы социал-демократиялық партиялардың бағдарламаларында мұндай тармақтың болмауымен түсіндірді. [[Лев Давидович Троцкий|Л. Троцкий]] пролетариат диктатурасын жұмысшы табы «ұлттың» басым бөлігін құраған кезде және партия мен жұмысшы табы бір-біріне барынша жақындасып, іс жүзінде біртұтас күшке айналған жағдайда ғана жүзеге асыруға болады деп мәлімдеді. Ленин қарсыластарының көзқарастарын социал-реформистік бағытқа жатқызып, олардың «...пролетариат диктатурасына қарсы шығуға дейін барғанын...» айтты (сонда, 7-том, 271-бет). Сондай-ақ ол «экономизм» бағытын ұстанған Мартынов пен Акимовтың бағдарламаға түзетулер енгізу әрекетіне үзілді-кесілді қарсы шықты. === Аграрлық бағдарлама === Аграрлық бағдарлама бөлігін талқылау кезінде де елеулі келіспеушіліктер туындады. Әсіресе жұмысшы табы мен шаруалар арасындағы одақ мәселесі қызу талқыланды. Ленин шаруаларды пролетариаттың одақтасы ретінде тануды талап етті. Сонымен қатар ол шаруаларға бұрын тартып алынған жер телімдерін қайтару жөніндегі революциялық талапты қолдады. Оның түсіндіруінше, бұл талап крепостнойлық тәртіптен қалған қалдықтардың бірін жоюға бағытталды. Сондай-ақ Ленин буржуазиялық-демократиялық революция мен социалистік революция кезеңдерінде аграрлық бағдарлама талаптары бірдей болмауы керектігін негіздеді. Бұл ұстаным XX ғасырдың басындағы Ресейдің тарихи жағдайында марксизмді одан әрі дамытуға жол ашты. Ол кезде капитализм қарқынды дамып жатқанымен, ел экономикасында ауыл шаруашылығы басым орын алды. Ауылдық жерлерде феодалдық тәртіптің қалдықтары әлі де терең сақталып, халықтың басым бөлігін шаруалар құрады. === Социалист-революционерлер жайлы === Төмендегідей қарар қабылданды: {{start citation}} ''Съез «социалист-революционерлерді» буржуазиялық-демократиялық бағыттағы саяси ағым деп таниды. Сондықтан социал-демократтардың оларға деген принципті ұстанымы жалпы буржуазияның либералдық өкілдеріне қатысты көзқарасынан өзгеше болмауға тиіс. Съез мына екі жайтты да ескереді: біріншіден, «социалист-революционерлер» өздерінің буржуазиялық мақсаттарын социализм ұранымен бүркемелейді; екіншіден, олар буржуазиялық-революциялық ағым ретінде де дәрменсіздігін көрсетіп отыр. Осыған байланысты съез олардың қызметі пролетариаттың саяси дамуына ғана емес, самодержавиеге қарсы бағытталған жалпы демократиялық күреске де зиян келтіреді деген қорытындыға келеді. ''{{oq|ru|Съезд констатируетъ, что «соціалисты-революціонеры» являются не болѣе, какъ буржуазно-демократической фракціей, принципіалъное отношеніе къ которой со стороны соціалъ-демократіи не можетъ быть иное, чѣмъ къ либеральнымъ представителямъ буржуазіи вообще. Принимая затѣмъ во вниманіе: а) что свои буржуазныя тенденціи «соціалисты-революціонеры» преслѣдуютъ подъ флагомъ соціализма и б) что, кромѣ того, или именно потому, какъ буржуазно-революціонныя фракціи оказываются совершенно несостоятельными, Съѣздъ считаетъ ихъ дѣятельность вредной не только для политическаго развитія пролетаріата, но и для общедемократической борьбы противъ абсолютизма.}} {{end citation}} === Ұлттық мәселе === [[Өзін-өзі билеу құқығы|Ұлттардың өзін-өзі билеу құқығы]] мәселесі төңірегінде пікірталас туындады. Бұл құқықты бағдарламаға енгізуге поляк социал-демократтары мен Бунд өкілдері қарсы шықты. Поляк социал-демократтары мұндай қағиданың қабылдануы поляк [[Ұлтшылдық|ұлтшылдарының]] мүддесіне қызмет етеді деп есептеді. Ал Бунд өкілдері жебірейлерге мәдени-ұлттық автономия беруді жақтады. Бұл мәселе бойынша [[Консенсус|ортақ келісімге]] келе алмағандықтан, Бунд фракциясы съезден шығып кетті. === Нәтижесі === Делегаттар саны қайта қаралғаннан кейін съезд «Искра» тобы ұсынған бағдарламаны қабылдады. Бағдарлама екі бөлімнен тұрды: «максимум бағдарламасы» және «минимум бағдарламасы». Максимум бағдарламасында партияның түпкі мақсаты — социалистік қоғам құру екені көрсетілді. Бұл мақсатқа социалистік революция арқылы жетіп, пролетариат диктатурасын орнату көзделді. Ал минимум бағдарламасында партияның алдағы кезеңдегі негізгі міндеттері белгіленді. Олар: патша самодержавиесін құлату, демократиялық республика құру, сегіз сағаттық жұмыс күнін енгізу, барлық ұлттардың тең құқықтылығын қамтамасыз ету және олардың өзін-өзі билеу құқығын тану. Сондай-ақ ауылдағы крепостнойлық тәртіптің қалдықтарын жою және помещиктер шаруалардан тартып алған жер телімдерін («отрезоктарды») қайтару талап етілді. Осыдан кейін «Искра» жақтастары, «экономистер» мен Бунд өкілдерінің арасында жік пайда болатыны анық болды. Алайда келіспеушілік тек осы топтардың арасында ғана емес, «Искра» жақтастарының өз ішінде де туындады. === Редакциялық алқа құрамы === Жікшілдік съез шақырылғанға дейін-ақ байқала бастаған болатын. «Искра» газетінің редакциялық алқасы алты адамнан тұрды: Плеханов, Ленин, Мартов, [[Александр Николаевич Потресов|Потресов]], [[Павел Борисович Аксельрод|Аксельрод]] және [[Вера Ивановна Засулич|Засулич]]. Редакторлар санының жұп болуы жұмыста жиі тығырық туғызатын. Себебі Ленинді жақтаушылар мен оған қарсы топтың дауыстары тең түсіп, маңызды мәселелер бойынша ортақ шешімге келу қиындайтын. Редакция жұмысын тиімді ұйымдастыру үшін Ленин оның құрамын жеті адамға дейін кеңейтіп, Троцкийді қосуға ұсыныс жасады. Бірақ Плеханов бұл ұсынысты үзілді-кесілді қабылдамады. Осыдан кейін Ленин редакция мүшелерінің санын қысқартуды ұсынып, Потресовты, Аксельродты және Засуличті құрамнан шығаруды жақтады. Оның ойынша, бұл үшеуі журналист ретінде жеткілікті белсенділік танытпаған. Ленин мұны нақты сандармен дәлелдеуге тырысты: «Искраның» 45 нөмірінде Мартов 39 мақала, Ленин 32, Плеханов 24 мақала жазған. Ал Засуличтің үлесіне 6 мақала, Аксельродқа 4 мақала, Потресовқа 8 мақала ғана тиген. Алайда Лениннің бұл ұсынысы оның партия ішіндегі билікті өз қолына шоғырландыруға ұмтылып отырғаны туралы айыптауларға себеп болды. === Жарғы === Партия жарғысының жобасын талқылау кезінде партия мүшелігіне қабылдау мәселесіне қатысты Мартов пен Ленин арасында пікірталас өрбіді (§ 1). Мартов пен оның жақтастарының пікірінше, партия мүшесі деп мынадай адамды санауға болатын: <blockquote> …партияның бағдарламасын қабылдайтын, оны материалдық жағынан қолдайтын әрі оның ұйымдарының бірінің басшылығымен партияға тұрақты түрде жеке көмек көрсететін кез келген адам. </blockquote> Ал Ленин партия мүшесі болу үшін адамның «партиялық ұйымдардың біріне жеке өзі мүше болып, оның жұмысына тікелей қатысуы» қажет деп санады. Дауыс беру нәтижесінде съезд Мартов ұсынған жарғының бірінші тармағын 28 дауыспен қолдап, 22 дауыс қарсы берілді, ал бір делегат қалыс қалды. Жарғының қалған тармақтары елеулі пікірталассыз қабылданды. == Басқару органдары == [[Сурет:George Plekhanov.jpg|thumb|left|150px|РСДЖП-ның негізін қалаушылардың бірі [[Георгий Валентинович Плеханов|Г. В. Плеханов]]]] Съезд партияның орталық органдарын құрды: Орталық органды (ЦО), Орталық комитетті (ЦК) және Партия кеңесін. Сонымен қатар шетелдегі партия ұйымдарының құрылымын қайта ұйымдастыру туралы шешім қабылданды. Ол кезде шетелде екі социал-демократиялық ұйым жұмыс істейтін: «[[Шетелдегі орыс революциялық социал-демократиясының лигасы]]» және «[[Шетелдегі орыс социал-демократтары одағы]]». Съезд «Лиганы» РСДЖП-ның шетелдегі жалғыз ұйымы деп таныды. Бұған наразылық білдірген «Одақтың» екі өкілі съезден шығып кетті. Бунд ұйымының федерация негізінде РСДЖП құрамына кіру туралы талабы қабылданбаған соң, оның бес өкілі де съезден кетті. Съезд Бундтың Ресейдегі еврей жұмысшыларының жалғыз өкілі ретінде танылуы жөніндегі ультиматумын да қабылдамады. Жеті делегаттың съезден кетуі күштердің арақатынасын Ленинді жақтаушылардың пайдасына өзгертті. Соның нәтижесінде орталық органдарға сайлау кезінде Ленин жақтастары басым орындарға ие болды. Партияның Орталық комитетіне [[Глеб Максимилианович Кржижановский|Г. М. Кржижановский]] мен [[Фридрих Вильгельмович Ленгник|Ф. В. Ленгник]] сырттай, ал съезге кеңесші дауыс құқығымен қатысқан [[Владимир Александрович Носков|В. А. Носков]] сайланды. Үшеуі де Ленинді жақтаушылар еді. Партия кеңесінің бесінші мүшесі болып Плеханов сайланды. Кеңес бес адамнан тұрды: екеуі Орталық органның редакциясынан, екеуі Орталық комитеттен ұсынылатын, ал бесінші мүшені съезд өзі сайлайтын. Съезден кейін Партия кеңесінің құрамына [[Павел Борисович Аксельрод|П. Б. Аксельрод]], [[Фридрих Вильгельмович Ленгник|Ф. В. Ленгник]], [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]], [[Юлий Осипович Мартов|Ю. О. Мартов]] және [[Георгий Валентинович Плеханов|Г. В. Плеханов]] кірді. «Искра» газетінің редакциясына Ленин, Мартов және Плеханов сайланды. Алайда Мартов редакциядағы жұмыстан бас тартты<ref>{{Cite web |url=http://leninism.su/biography/4283-dajte-nam-organizatsiyu-revolyutsionerov.html?start=24 |title=И. X. Лалаянц Из воспоминаний, Ц. С. Зеликсон-Бобровская Из воспоминаний, В. В. Вакар Из воспоминаний — Страница 25<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2014-12-12 |archive-date=2014-12-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141213023028/http://leninism.su/biography/4283-dajte-nam-organizatsiyu-revolyutsionerov.html?start=24 |url-status=live }}</ref>. === Съезден кейін партия басшылығындағы өзгерістер === 1903 жылы 29 қыркүйекте (12 қазанда) [[Федор Васильевич Гусаров|Ф. В. Гусаров]], [[Розалия Самойловна Землячка|Р. С. Землячка]], [[Леонид Борисович Красин|Л. Б. Красин]] және [[Мария Моисеевна Эссен|М. М. Эссен]] Орталық комитеттің құрамына қосымша енгізілді. 1903 жылы 8 (21) қарашада [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]] мен [[Лев Ефимович Гальперин|Л. Е. Гальперин]] де Орталық комитеттің құрамына қосылды. 1904 жылы 19 маусымда (2 шілдеде) [[Фридрих Вильгельмович Ленгник|Ф. В. Ленгник]] тұтқындалды. Ал сол жылдың шілде айында [[Глеб Максимилианович Кржижановский|Г. М. Кржижановский]] мен Ф. В. Гусаров Орталық комитет құрамынан шықты, Р. С. Землячка да құрамнан шығарылды. Сонымен қатар М. М. Эссен тұтқындалды. Олардың орнына 1904 жылы шілдеде [[Иосиф Федорович Дубровинский|И. Ф. Дубровинский]], [[Лев Яковлевич Карпов|Л. Я. Карпов]] және [[Алексей Иванович Любимов|А. И. Любимов]] Орталық комитеттің құрамына қосымша енгізілді. 1904 жылы қарашада [[Екатерина Михайловна Александрова-Жак|Е. М. Александрова-Жак]], [[Виктор Николаевич Крохмаль|В. Н. Крохмаль]] және [[Владимир Николаевич Розанов|В. Н. Розанов]] та Орталық комитеттің құрамына қосылды. 1905 жылы 7 (20) ақпанда В. И. Ленин Орталық комитет құрамынан шығарылды. Ал 9 (22) ақпанда В. А. Носков, Л. Е. Гальперин, И. Ф. Дубровинский, Л. Я. Карпов, Е. М. Александрова-Жак, В. Н. Крохмаль және В. Н. Розанов тұтқындалды. Осылайша, 1905 жылы наурызға қарай Орталық комитет құрамында тек Л. Б. Красин мен А. И. Любимов қана қалды. == Қарар == Съез құрамының өзгеруі Ленинге қарарлардың басым бөлігін өзі ұсынған нұсқада қабылдатуға мүмкіндік берді. Олар Бундтың РСДЖП құрамындағы орны, экономикалық күрес, 1 мамыр мерекесін атап өту, халықаралық конгресс, шерулер, террор, үгіт-насихат, оқушы және студент жастарға көзқарас, партиялық әдебиет және күштерді бөлу мәселелеріне қатысты болды. Сонымен қатар съез бірқатар тактикалық мәселелер бойынша да шешімдер қабылдады. Олардың қатарында либералдық буржуазияға көзқарас, эсерлерге қатынас, кәсіподақтық күрес, шерулер өткізу және басқа да мәселелер бар. == Жікке бөлінуі == РСДЖП-ның іс жүзінде құрылтай съезі болған бұл съезде партия екі фракцияға бөлінді: Ленинді жақтаушылар және оған қарсы қалған делегаттар. Лениннің жақтастары өздерін [[Большевиктер|большевиктер]], ал қарсыластарын [[Меньшевиктер|меньшевиктер]] деп атай бастады. Бұл атаулар кеңестік партия тарихнамасында ұзақ уақыт бойы қолданылып келді. Делегаттар партияны ұйымдастыру қағидаттары жөнінде ортақ пікірге келе алмады. Ресейдің революциялық [[Социал-демократия|социал-демократиясының]] екі көрнекті теоретигі — Владимир Ленин мен [[Юлий Осипович Мартов|Юлий Мартов]] партия мүшелігі туралы жарғы тармағының екі түрлі нұсқасын ұсынды: {| class="wikitable" ![[Юлий Осипович Мартов|Юлий Мартов]] ![[Владимир Ильич Ленин|Владимир Ленин]] |- |«РСДЖП мүшесі деп оның бағдарламасын қабылдайтын, партияға материалдық қолдау көрсететін және '''оның ұйымдарының бірінің басшылығымен''' партияға тұрақты түрде жеке көмек көрсететін кез келген адам есептеледі» |«Партия мүшесі деп оның бағдарламасын мойындайтын, партияға материалдық жағынан қолдау көрсететін әрі '''партия ұйымдарының бірінің жұмысына тікелей қатысатын''' адам есептеледі» |} Тұжырымдар арасындағы айырмашылық аз болғанымен, дәл осы мәселе партияның жікке бөлінуіне ресми себеп болды. Мартов партияға саяси үдерістерге саналы түрде араласатындармен қатар, саясаттан мүлде хабарсыз адамдар да мүше бола алатын бұқаралық партия құруды жақтады. Ал Ленин әрбір мүшесі саяси өмірге белсенді араласуға міндетті болатын кәсіби кадрлардан тұратын партия құруды көздеді. Кейбір пікірлерге қарағанда, екі фракция арасындағы ресми келіспеушіліктердің аражігін ажырату қиын болған: <blockquote> РСДЖП басшылығында съезден кейін қалыптасқан қарым-қатынастардың бүкіл тарихын түсіну оңай емес. Өйткені съезд стенограммаларынан делегаттардың екі тобының арасында түбегейлі ымыраға келмейтін қайшылықтар болғаны байқалмайды. </blockquote> Тарихшылар бұл айырмашылықтың мәні туралы ортақ пікірге келген жоқ. Мәселен, британдық тарихшы Роберт Сервис олардың тұжырымдарындағы айырмашылық түбегейлі сипатта болды деп есептейді. Оның пікірінше, Мартов әр мүшесі өз пікірін еркін білдіре алатын партияны көздесе, Ленин партияның орталық басшылыққа бағынуын жақтады. Жарғы бойынша дауыс беру кезінде Лениннің жақтастары жеңіліс тапты. [[Сурет:Julius Martov, 1897.jpg|thumb|left|200px|Меньшевиктердің көшбасшысы — [[Юлий Осипович Мартов|Ю. О. Мартов]]. 1897 ж. сурет]] [[Сурет:Mug shot of Lenin 1895 crop.jpg|thumb|right|200px|Большевиктердің көшбасшысы — [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]]. 1895 ж. сурет]] Келесі кезекте «Искра» газетінің редакциялық алқасы туралы мәселе талқыланды. Ленин редакцияда жетекші орынға ие болуды көздеді. Ол үшін бастапқыда Мартовпен одақ құруды жоспарлады. Ленин Мартовқа редакция құрамындағы алты адамды үш адамға дейін қысқартуды жасырын түрде ұсынды. Бұл ретте Аксельродты, Потресовты және Засуличті редакциядан шығару көзделді. Осылайша, Ленин мен Мартов Плехановпен санаспай-ақ редакция жұмысын өз бақылауында ұстай алар еді. Ленин Плехановты өзінің басты саяси қарсыласы деп санады. Алайда Мартов бұл ұсынысқа келіспеді. Сонда Ленин Мартовқа қарсы Плехановпен одақ құруды ұсынды және оның келісімін алды. Дауыс беру қарсаңында съез құрамы өзгерді. Мартовты қолдауы мүмкін болған [[Бунд]] өкілдері мен «[[Экономизм|экономистер]]» наразылық білдіріп, съезден шығып кетті. Соның салдарынан дауыс беру кезінде залда Ленинді жақтаушылар басым болды. Нәтижесінде съезд Ленин мен оны қолдаған Плеханов ұсынған нұсқаны қабылдады. Оған сәйкес, партияның идеялық бағытын айқындау міндеті үш адамнан тұратын «Искра» газетінің редакциялық алқасына — Орталық органға (ОО) жүктелді. Оның құрамына Ленин, Мартов және Плеханов кірді. Ұйымдастыру мәселелерімен айналысу үшін де үш адамнан тұратын [[КОКП орталық комитеті|Орталық комитет]] (ОК) құрылды. Ал редакциялық алқа мен Орталық комитет арасында туындауы мүмкін келіспеушіліктерді шешу мақсатында екі органның өкілдері кіретін бес адамдық Партия кеңесі құрылды. Дәл осы дауыс берудегі жеңістен кейін Ленин өз фракциясын «большевиктер» деп атай бастады, ал Мартов өз жақтастарын «меньшевиктер» деп атады. Бұл атаулар кейінгі жылдары да сақталып қалды. Партияның екі фракцияға бөлінуі Ресейде құпталмады. Тарихшы Роберт Сервистің айтуынша, енді ғана құрылған партияның екіге жарылуы Ресей марксистерін есеңгіретіп тастады. Көптеген партияластары Лениннің шектен шығып кеткенін ойлап, оны «меньшевиктермен» арадағы қақтығысты тоқтатуға шақырды. == Мәнісі == * Съез Ресей социал-демократтарының бытыраңқы топтарын бір [[Саяси партия|саяси партияға]] біріктірген іс жүзіндегі құрылтай съезі ретінде тарихи маңызға ие болды. * Съез Лениннің РСДЖП-ның радикалды қанатының жетекшісі ретіндегі саяси орнын ұйымдық тұрғыдан бекітті. Ол бұл қанаттың өкілдерін «большевиктер» деп атады. Кейін Ленин былай деп жазды: <blockquote> Большевизм 1903 жылдан бері саяси ой ағымы әрі саяси партия ретінде өмір сүріп келеді. </blockquote> * Кеңестік тарихнама да бұл съезге үлкен мән берді: <blockquote> Съез [[Карл Маркс]] пен [[Фридрих Энгельс]] қайтыс болғаннан кейін халықаралық жұмысшы қозғалысының тарихында тұңғыш рет негізгі міндет ретінде [[Пролетариат диктатурасы|пролетариат диктатурасы]] үшін күресті алға қойған революциялық бағдарламаны қабылдады. </blockquote> == Тағы қараңыз == * [[РСДЖП-ның II съезі делегаттарының тізімі]] * [[РСДЖП-ның III съезі]] == Cілтеме == * [https://web.archive.org/web/20190731094243/http://www.knowbysight.info/2_KPSS/07904.asp РСДЖП-ның II съезі делегаттары] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КОКП съездері]] [[Санат:РСДЖП]] 67tvlreg4vykvp4kl344xixu3rvzdg0 3683473 3683471 2026-10-19T07:17:29Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3683473 wikitext text/x-wiki [[Сурет:The Soviet Union 1970 CPA 3844 stamp (2nd Congress of the RSDRP (After Yuri Vinogradov)).jpg|thumb|right|300px|КСРО маркасы: «РСДЖП-ның Екінші съезі» (Юрий Виноградовтың картинасы бойынша). Топтама: Владимир Ильич Лениннің туғанына 100 жыл толуына орай (1870–1924). Ленин өнерде.]] '''Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының II съезі''' 1903 жылдың 17 (30) шілдесінен 10 (23) тамызына дейін өтті. 24 шілдеге (6 тамызға) дейін съез [[Брюссель|Брюссельде]] жұмыс істеді. Алайда [[Бельгия]] полициясы делегаттарды елден кетуге мәжбүр еткендіктен, съез отырыстары [[Лондон|Лондонға]] көшірілді. Іс жүзінде бұл Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының (РСДЖП) құрылтай съезі болды. Съезді ұйымдастыруда «Искра» газетінің редакциясы елеулі рөл атқарды. Съез барысында барлығы 37 отырыс өтті: оның 13-і Брюссельде, 24-і Лондонда өткізілді. Жиында 26 ұйымның өкілдері болды. Олардың қатарында «[[Еңбекті азат ету тобы|Еңбекті азат ету» тобы]], «Искраның» Ресейдегі ұйымы, Петербург комитеті, Петербург жұмысшыларының ұйымы, Мәскеу комитеті, Харьков комитеті, Киев комитеті, Одесса комитеті, Николаев комитеті, Қырым одағы, Дон комитеті, Тау-кен жұмысшылары одағы, Екатеринослав комитеті, Сарытау комитеті, Тифлис комитеті, Баку комитеті, Батуми комитеті, Үфі комитеті, [[РСДЖП солтүстік жұмысшылар одағы|Солтүстік жұмысшылар одағы]], [[РСДЖП сібір одағы|Сібір одағы]], Тула комитеті, [[Бунд|Бундтың]] шетелдегі комитеті мен Орталық комитеті, «Ресей революциялық социал-демократиясының шетелдік лигасы», «Шетелдегі орыс социал-демократтары одағы» және «Оңтүстік жұмысшы» тобы болды. Съезге шешуші дауыс құқығына ие 43 делегат қатысып, олардың жалпы дауыс саны 51-ге жетті. Бұған көптеген комитеттердің өздеріне тиесілі өкілдердің толық санын жібере алмауы себеп болды. Сондықтан кейбір делегаттарға екі өкілдің атынан дауыс беру құқығы берілді. Сонымен қатар партияның бірнеше мың мүшесінің атынан кеңесші дауыс құқығымен 14 делегат қатысты. (Қараңыз: РСДЖП II съезіне қатысқан делегаттардың тізімі.) Съезд барысында РСДЖП екі қанатқа — [[Большевиктер|большевиктер]] мен [[Меньшевиктер|меньшевиктерге]] — бөлінді. Партия ішіндегі бұл жіктелу 1917 жылы екі топтың біржола бөлінуіне дейін сақталды. == Дайындалуы == Съезге дайындық жұмыстары «[[Искра (газет)|Искра]]» тобының (Ленин) және «[[Шетелдегі орыс социал-демократтары одағы|Шетелдегі орыс социал-демократтары одағының]]» (Плеханов) арасындағы ықпал үшін күреспен қатар жүрді. Бір жағынан, партияның ұйымдық құрылымын қалыптастырып, бағдарламасын әзірлеу қажеттігін түсінген «Искра» тобы съезді өткізуге дайындықты қолға алды. Екінші жағынан, ол партиядағы идеялық әрі жеке ықпалын нығайтуға ұмтылды. Бұл мәселемен «Шетелдегі орыс социал-демократтары одағы» да айналысты. Ол «[[Экономизм|экономизм]]» бағытының өкілі саналды. Одақ II съезді шақыру арқылы партиядағы өз орнын нығайтуды және «Искра» жақтастарының жаңа партиядағы орталық билікті иеленуіне жол бермеуді көздеді. 1900 жылы Одақ II съезді шақыру туралы үндеу таратты. Соның нәтижесінде 1902 жылғы сәуірде [[Белосток]] қаласында конференция өтті. Оған «Искра» бағытын ұстанушылармен қатар, Одақ өкілдері де қатысты. Конференция Ұйымдастыру комитетін сайлап, оған съезге дайындық жүргізуді тапсырды. Алайда көп ұзамай конференцияға қатысушылардың барлығы, соның ішінде Ұйымдастыру комитетінің мүшелері де тұтқындалды. Бірінші Ұйымдастыру комитетінің жұмысы сәтсіз аяқталғанын пайдаланған «Искра» жақтастары сол жылдың қазан айында Белостокта тағы бір конференция шақырды. Бұл жолы Одақ пен [[Бунд]] өкілдері конференцияға шақырылмады. Жиын барысында тек «Искра» бағытын ұстанушылардан тұратын екінші Ұйымдастыру комитеті сайланды. Ол съезге дайындық жұмыстарын жүргізуге кірісті. Жергілікті жерлердегі өкілдері арқылы әрекет еткен Ұйымдастыру комитеті съезге сайланған делегаттардың басым бөлігі «Искра» жақтастары болуын қамтамасыз етті. Ал бұл бағытты қолдамаған ұйымдар түрлі сылтаулармен съезге қатысудан шеттетілді. == Ашылуы == [[Сурет:Делегаты 2-го съезда РСДРП 1903.png|thumb|right|300px|РСДЖП-ның II съезінің делегаттары]] Съез [[Георгий Валентинович Плеханов|Георгий Плехановтың]] кіріспе сөзімен ашылды. Күн тәртібі: # Съездің ресми ашылуы. Бюроны сайлау. Съездің жұмыс тәртібі мен күн тәртібін бекіту. Ұйымдастыру комитетінің (ҰК) баяндамасы — баяндамашы В. Н. Розанов (Попов); мандаттарды тексеру және съездің құрамын анықтау жөніндегі комиссияның есебі — Б. А. Гинзбург (Кольцов). # Бундтың РСДЖП құрамындағы орны — баяндамашы [[Михаил Исаакович Либер|Либер (М. И. Гольдман)]], қосымша баяндама жасаушы [[Юлий Осипович Мартов|Л. Мартов (Ю. О. Цедербаум)]]. # Партияның бағдарламасы. # Партияның орталық баспасөз органы. # Делегаттардың баяндамалары. # Партияны ұйымдастыру мәселесі (партияның ұйымдық жарғысын талқылау) — баяндамашы [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]]. # Аудандық және ұлттық ұйымдар — жарғы комиссиясының баяндамашысы [[Владимир Александрович Носков|В. А. Носков (Глебов)]]. # Партияның жекелеген топтары — В. И. Лениннің кіріспе сөзі. # Ұлттық мәселе. # Экономикалық күрес және кәсіподақ қозғалысы. # 1 мамыр мерекесін атап өту. # 1904 жылы [[Амстердам|Амстердамда]] өтетін халықаралық социалистік конгресс. # Демонстрациялар мен көтерілістер. # Террор. # Партия жұмысына қатысты ішкі мәселелер: ## Насихат жұмысын ұйымдастыру. ## Үгіт жұмысын ұйымдастыру. ## Партиялық әдебиет шығару ісін ұйымдастыру. ## Шаруалар арасында жұмыс жүргізу. ## Әскерде жұмыс жүргізу. ## Оқушылар мен студенттер арасында жұмыс жүргізу. ## Діни секталарға жататын адамдар арасында жұмыс жүргізу. # РСДЖП-ның социалист-революционерлерге ([[Социалист-революционерлер партиясы|эсерлерге]]) қатысты ұстанымы. # РСДЖП-ның Ресейдегі либералдық ағымдарға қатысты ұстанымы. # Орталық комитетті (ОК) және партияның орталық баспасөз органы редакциясын сайлау. # Партия кеңесін сайлау. # Съез шешімдері мен хаттамаларын жариялау тәртібі, сондай-ақ сайланған лауазымды тұлғалар мен органдардың өз міндеттерін атқаруға кірісу тәртібі. Партия жарғысына қатысты мәселе күн тәртібінің 6-тармағы бойынша талқыланды. == РСДЖП және Бунд == Съездегі алғашқы келіспеушіліктер Бундтың партиядағы орны туралы мәселе төңірегінде өрбіді. Бунд өкілдері партия құрамында автономия беруді, яғни еврейлерге қатысты мәселелер бойынша өз саясатын дербес әзірлеу құқығын талап етті. Сондай-ақ олар Бундты еврей жұмысшылары арасында партияның жалғыз өкілі деп тануды ұсынды. Ленин «Искра» жақтастарының атынан бұл талаптарға қарсы шығу үшін еврей ұлтының өкілдері [[Юлий Осипович Мартов|Ю. Мартовты]] (Цедербаум) және [[Лев Давидович Троцкий|Л. Троцкийді]] (Бронштейн) сөз сөйлеуге жұмылдырды. Екеуі де еврейлердің басқа халықтармен ассимиляциялануын қолдады. Нәтижесінде съезд Бундқа автономия беруге қарсы қарар қабылдады (сондай-ақ «Ұлттық мәселе» бөлімін қараңыз). == Бағдарлама == Бағдарлама жобасын әзірлеуді «Искра» мен «Заря» басылымдарының біріккен редакциясы қолға алды. 1901 жылы съезге бағдарлама жобасы ұсынылды. Онда Лениннің Плеханов әзірлеген екі бағдарлама нұсқасына енгізген түзетулері мен толықтыруларының басым бөлігі ескерілді. Бағдарламаны талқылауға съездің тоғыз отырысы арналды. Талқылау барысында пролетариат диктатурасы, партияның пролетарлық сипаты мен Ресейдегі азаттық қозғалысындағы рөлі, сондай-ақ аграрлық бағдарлама мен ұлттық мәселе қаралды. === Партияның рөлі мен сипаты === Ленин бағдарлама жобасында марксизмнің [[Пролетариат диктатурасы|пролетариат диктатурасы]] туралы негізгі қағидалары нақты тұжырымдалуын талап етті. Бұл мәселеде Плехановтың өзі де екіұдай пікірде болды. Сонымен қатар бағдарламада революциялық күрестегі пролетариаттың жетекші рөлі айқын көрсетіліп, партияның пролетарлық сипаты мен оның Ресейдегі азаттық қозғалысына басшылық ету міндеті атап өтілді. «[[Экономизм]]» бағытын ұстанған Акимов ([[Владимир Петрович Махновец|Владимир Махновец]]), Пиккер ([[Александр Самойлович Мартынов|Александр Мартынов]]) және Бунд өкілі [[Михаил Исаакович Либер|М. И. Либер]] бағдарламаға пролетариат диктатурасы туралы тармақты енгізуге қарсы болды. Олар өз ұстанымдарын Батыс Еуропадағы социал-демократиялық партиялардың бағдарламаларында мұндай тармақтың болмауымен түсіндірді. [[Лев Давидович Троцкий|Л. Троцкий]] пролетариат диктатурасын жұмысшы табы «ұлттың» басым бөлігін құраған кезде және партия мен жұмысшы табы бір-біріне барынша жақындасып, іс жүзінде біртұтас күшке айналған жағдайда ғана жүзеге асыруға болады деп мәлімдеді. Ленин қарсыластарының көзқарастарын социал-реформистік бағытқа жатқызып, олардың «...пролетариат диктатурасына қарсы шығуға дейін барғанын...» айтты (сонда, 7-том, 271-бет). Сондай-ақ ол «экономизм» бағытын ұстанған Мартынов пен Акимовтың бағдарламаға түзетулер енгізу әрекетіне үзілді-кесілді қарсы шықты. === Аграрлық бағдарлама === Аграрлық бағдарлама бөлігін талқылау кезінде де елеулі келіспеушіліктер туындады. Әсіресе жұмысшы табы мен шаруалар арасындағы одақ мәселесі қызу талқыланды. Ленин шаруаларды пролетариаттың одақтасы ретінде тануды талап етті. Сонымен қатар ол шаруаларға бұрын тартып алынған жер телімдерін қайтару жөніндегі революциялық талапты қолдады. Оның түсіндіруінше, бұл талап крепостнойлық тәртіптен қалған қалдықтардың бірін жоюға бағытталды. Сондай-ақ Ленин буржуазиялық-демократиялық революция мен социалистік революция кезеңдерінде аграрлық бағдарлама талаптары бірдей болмауы керектігін негіздеді. Бұл ұстаным XX ғасырдың басындағы Ресейдің тарихи жағдайында марксизмді одан әрі дамытуға жол ашты. Ол кезде капитализм қарқынды дамып жатқанымен, ел экономикасында ауыл шаруашылығы басым орын алды. Ауылдық жерлерде феодалдық тәртіптің қалдықтары әлі де терең сақталып, халықтың басым бөлігін шаруалар құрады. === Социалист-революционерлер жайлы === Төмендегідей қарар қабылданды: {{start citation}} ''Съез «социалист-революционерлерді» буржуазиялық-демократиялық бағыттағы саяси ағым деп таниды. Сондықтан социал-демократтардың оларға деген принципті ұстанымы жалпы буржуазияның либералдық өкілдеріне қатысты көзқарасынан өзгеше болмауға тиіс. Съез мына екі жайтты да ескереді: біріншіден, «социалист-революционерлер» өздерінің буржуазиялық мақсаттарын социализм ұранымен бүркемелейді; екіншіден, олар буржуазиялық-революциялық ағым ретінде де дәрменсіздігін көрсетіп отыр. Осыған байланысты съез олардың қызметі пролетариаттың саяси дамуына ғана емес, самодержавиеге қарсы бағытталған жалпы демократиялық күреске де зиян келтіреді деген қорытындыға келеді. ''{{oq|ru|Съезд констатируетъ, что «соціалисты-революціонеры» являются не болѣе, какъ буржуазно-демократической фракціей, принципіалъное отношеніе къ которой со стороны соціалъ-демократіи не можетъ быть иное, чѣмъ къ либеральнымъ представителямъ буржуазіи вообще. Принимая затѣмъ во вниманіе: а) что свои буржуазныя тенденціи «соціалисты-революціонеры» преслѣдуютъ подъ флагомъ соціализма и б) что, кромѣ того, или именно потому, какъ буржуазно-революціонныя фракціи оказываются совершенно несостоятельными, Съѣздъ считаетъ ихъ дѣятельность вредной не только для политическаго развитія пролетаріата, но и для общедемократической борьбы противъ абсолютизма.}} {{end citation}} === Ұлттық мәселе === [[Өзін-өзі билеу құқығы|Ұлттардың өзін-өзі билеу құқығы]] мәселесі төңірегінде пікірталас туындады. Бұл құқықты бағдарламаға енгізуге поляк социал-демократтары мен Бунд өкілдері қарсы шықты. Поляк социал-демократтары мұндай қағиданың қабылдануы поляк [[Ұлтшылдық|ұлтшылдарының]] мүддесіне қызмет етеді деп есептеді. Ал Бунд өкілдері жебірейлерге мәдени-ұлттық автономия беруді жақтады. Бұл мәселе бойынша [[Консенсус|ортақ келісімге]] келе алмағандықтан, Бунд фракциясы съезден шығып кетті. === Нәтижесі === Делегаттар саны қайта қаралғаннан кейін съезд «Искра» тобы ұсынған бағдарламаны қабылдады. Бағдарлама екі бөлімнен тұрды: «максимум бағдарламасы» және «минимум бағдарламасы». Максимум бағдарламасында партияның түпкі мақсаты — социалистік қоғам құру екені көрсетілді. Бұл мақсатқа социалистік революция арқылы жетіп, пролетариат диктатурасын орнату көзделді. Ал минимум бағдарламасында партияның алдағы кезеңдегі негізгі міндеттері белгіленді. Олар: патша самодержавиесін құлату, демократиялық республика құру, сегіз сағаттық жұмыс күнін енгізу, барлық ұлттардың тең құқықтылығын қамтамасыз ету және олардың өзін-өзі билеу құқығын тану. Сондай-ақ ауылдағы крепостнойлық тәртіптің қалдықтарын жою және помещиктер шаруалардан тартып алған жер телімдерін («отрезоктарды») қайтару талап етілді. Осыдан кейін «Искра» жақтастары, «экономистер» мен Бунд өкілдерінің арасында жік пайда болатыны анық болды. Алайда келіспеушілік тек осы топтардың арасында ғана емес, «Искра» жақтастарының өз ішінде де туындады. === Редакциялық алқа құрамы === Жікшілдік съез шақырылғанға дейін-ақ байқала бастаған болатын. «Искра» газетінің редакциялық алқасы алты адамнан тұрды: Плеханов, Ленин, Мартов, [[Александр Николаевич Потресов|Потресов]], [[Павел Борисович Аксельрод|Аксельрод]] және [[Вера Ивановна Засулич|Засулич]]. Редакторлар санының жұп болуы жұмыста жиі тығырық туғызатын. Себебі Ленинді жақтаушылар мен оған қарсы топтың дауыстары тең түсіп, маңызды мәселелер бойынша ортақ шешімге келу қиындайтын. Редакция жұмысын тиімді ұйымдастыру үшін Ленин оның құрамын жеті адамға дейін кеңейтіп, Троцкийді қосуға ұсыныс жасады. Бірақ Плеханов бұл ұсынысты үзілді-кесілді қабылдамады. Осыдан кейін Ленин редакция мүшелерінің санын қысқартуды ұсынып, Потресовты, Аксельродты және Засуличті құрамнан шығаруды жақтады. Оның ойынша, бұл үшеуі журналист ретінде жеткілікті белсенділік танытпаған. Ленин мұны нақты сандармен дәлелдеуге тырысты: «Искраның» 45 нөмірінде Мартов 39 мақала, Ленин 32, Плеханов 24 мақала жазған. Ал Засуличтің үлесіне 6 мақала, Аксельродқа 4 мақала, Потресовқа 8 мақала ғана тиген. Алайда Лениннің бұл ұсынысы оның партия ішіндегі билікті өз қолына шоғырландыруға ұмтылып отырғаны туралы айыптауларға себеп болды. === Жарғы === Партия жарғысының жобасын талқылау кезінде партия мүшелігіне қабылдау мәселесіне қатысты Мартов пен Ленин арасында пікірталас өрбіді (§ 1). Мартов пен оның жақтастарының пікірінше, партия мүшесі деп мынадай адамды санауға болатын: <blockquote> …партияның бағдарламасын қабылдайтын, оны материалдық жағынан қолдайтын әрі оның ұйымдарының бірінің басшылығымен партияға тұрақты түрде жеке көмек көрсететін кез келген адам. </blockquote> Ал Ленин партия мүшесі болу үшін адамның «партиялық ұйымдардың біріне жеке өзі мүше болып, оның жұмысына тікелей қатысуы» қажет деп санады. Дауыс беру нәтижесінде съезд Мартов ұсынған жарғының бірінші тармағын 28 дауыспен қолдап, 22 дауыс қарсы берілді, ал бір делегат қалыс қалды. Жарғының қалған тармақтары елеулі пікірталассыз қабылданды. == Басқару органдары == [[Сурет:George Plekhanov.jpg|thumb|left|150px|РСДЖП-ның негізін қалаушылардың бірі [[Георгий Валентинович Плеханов|Г. В. Плеханов]]]] Съезд партияның орталық органдарын құрды: Орталық органды (ЦО), Орталық комитетті (ЦК) және Партия кеңесін. Сонымен қатар шетелдегі партия ұйымдарының құрылымын қайта ұйымдастыру туралы шешім қабылданды. Ол кезде шетелде екі социал-демократиялық ұйым жұмыс істейтін: «[[Шетелдегі орыс революциялық социал-демократиясының лигасы]]» және «[[Шетелдегі орыс социал-демократтары одағы]]». Съезд «Лиганы» РСДЖП-ның шетелдегі жалғыз ұйымы деп таныды. Бұған наразылық білдірген «Одақтың» екі өкілі съезден шығып кетті. Бунд ұйымының федерация негізінде РСДЖП құрамына кіру туралы талабы қабылданбаған соң, оның бес өкілі де съезден кетті. Съезд Бундтың Ресейдегі еврей жұмысшыларының жалғыз өкілі ретінде танылуы жөніндегі ультиматумын да қабылдамады. Жеті делегаттың съезден кетуі күштердің арақатынасын Ленинді жақтаушылардың пайдасына өзгертті. Соның нәтижесінде орталық органдарға сайлау кезінде Ленин жақтастары басым орындарға ие болды. Партияның Орталық комитетіне [[Глеб Максимилианович Кржижановский|Г. М. Кржижановский]] мен [[Фридрих Вильгельмович Ленгник|Ф. В. Ленгник]] сырттай, ал съезге кеңесші дауыс құқығымен қатысқан [[Владимир Александрович Носков|В. А. Носков]] сайланды. Үшеуі де Ленинді жақтаушылар еді. Партия кеңесінің бесінші мүшесі болып Плеханов сайланды. Кеңес бес адамнан тұрды: екеуі Орталық органның редакциясынан, екеуі Орталық комитеттен ұсынылатын, ал бесінші мүшені съезд өзі сайлайтын. Съезден кейін Партия кеңесінің құрамына [[Павел Борисович Аксельрод|П. Б. Аксельрод]], [[Фридрих Вильгельмович Ленгник|Ф. В. Ленгник]], [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]], [[Юлий Осипович Мартов|Ю. О. Мартов]] және [[Георгий Валентинович Плеханов|Г. В. Плеханов]] кірді. «Искра» газетінің редакциясына Ленин, Мартов және Плеханов сайланды. Алайда Мартов редакциядағы жұмыстан бас тартты<ref>{{Cite web |url=http://leninism.su/biography/4283-dajte-nam-organizatsiyu-revolyutsionerov.html?start=24 |title=И. X. Лалаянц Из воспоминаний, Ц. С. Зеликсон-Бобровская Из воспоминаний, В. В. Вакар Из воспоминаний — Страница 25<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2014-12-12 |archive-date=2014-12-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141213023028/http://leninism.su/biography/4283-dajte-nam-organizatsiyu-revolyutsionerov.html?start=24 |url-status=live }}</ref>. === Съезден кейін партия басшылығындағы өзгерістер === 1903 жылы 29 қыркүйекте (12 қазанда) [[Федор Васильевич Гусаров|Ф. В. Гусаров]], [[Розалия Самойловна Землячка|Р. С. Землячка]], [[Леонид Борисович Красин|Л. Б. Красин]] және [[Мария Моисеевна Эссен|М. М. Эссен]] Орталық комитеттің құрамына қосымша енгізілді. 1903 жылы 8 (21) қарашада [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]] мен [[Лев Ефимович Гальперин|Л. Е. Гальперин]] де Орталық комитеттің құрамына қосылды. 1904 жылы 19 маусымда (2 шілдеде) [[Фридрих Вильгельмович Ленгник|Ф. В. Ленгник]] тұтқындалды. Ал сол жылдың шілде айында [[Глеб Максимилианович Кржижановский|Г. М. Кржижановский]] мен Ф. В. Гусаров Орталық комитет құрамынан шықты, Р. С. Землячка да құрамнан шығарылды. Сонымен қатар М. М. Эссен тұтқындалды. Олардың орнына 1904 жылы шілдеде [[Иосиф Федорович Дубровинский|И. Ф. Дубровинский]], [[Лев Яковлевич Карпов|Л. Я. Карпов]] және [[Алексей Иванович Любимов|А. И. Любимов]] Орталық комитеттің құрамына қосымша енгізілді. 1904 жылы қарашада [[Екатерина Михайловна Александрова-Жак|Е. М. Александрова-Жак]], [[Виктор Николаевич Крохмаль|В. Н. Крохмаль]] және [[Владимир Николаевич Розанов|В. Н. Розанов]] та Орталық комитеттің құрамына қосылды. 1905 жылы 7 (20) ақпанда В. И. Ленин Орталық комитет құрамынан шығарылды. Ал 9 (22) ақпанда В. А. Носков, Л. Е. Гальперин, И. Ф. Дубровинский, Л. Я. Карпов, Е. М. Александрова-Жак, В. Н. Крохмаль және В. Н. Розанов тұтқындалды. Осылайша, 1905 жылы наурызға қарай Орталық комитет құрамында тек Л. Б. Красин мен А. И. Любимов қана қалды. == Қарар == Съез құрамының өзгеруі Ленинге қарарлардың басым бөлігін өзі ұсынған нұсқада қабылдатуға мүмкіндік берді. Олар Бундтың РСДЖП құрамындағы орны, экономикалық күрес, 1 мамыр мерекесін атап өту, халықаралық конгресс, шерулер, террор, үгіт-насихат, оқушы және студент жастарға көзқарас, партиялық әдебиет және күштерді бөлу мәселелеріне қатысты болды. Сонымен қатар съез бірқатар тактикалық мәселелер бойынша да шешімдер қабылдады. Олардың қатарында либералдық буржуазияға көзқарас, эсерлерге қатынас, кәсіподақтық күрес, шерулер өткізу және басқа да мәселелер бар. == Жікке бөлінуі == РСДЖП-ның іс жүзінде құрылтай съезі болған бұл съезде партия екі фракцияға бөлінді: Ленинді жақтаушылар және оған қарсы қалған делегаттар. Лениннің жақтастары өздерін [[Большевиктер|большевиктер]], ал қарсыластарын [[Меньшевиктер|меньшевиктер]] деп атай бастады. Бұл атаулар кеңестік партия тарихнамасында ұзақ уақыт бойы қолданылып келді. Делегаттар партияны ұйымдастыру қағидаттары жөнінде ортақ пікірге келе алмады. Ресейдің революциялық [[Социал-демократия|социал-демократиясының]] екі көрнекті теоретигі — Владимир Ленин мен [[Юлий Осипович Мартов|Юлий Мартов]] партия мүшелігі туралы жарғы тармағының екі түрлі нұсқасын ұсынды: {| class="wikitable" ![[Юлий Осипович Мартов|Юлий Мартов]] ![[Владимир Ильич Ленин|Владимир Ленин]] |- |«РСДЖП мүшесі деп оның бағдарламасын қабылдайтын, партияға материалдық қолдау көрсететін және '''оның ұйымдарының бірінің басшылығымен''' партияға тұрақты түрде жеке көмек көрсететін кез келген адам есептеледі» |«Партия мүшесі деп оның бағдарламасын мойындайтын, партияға материалдық жағынан қолдау көрсететін әрі '''партия ұйымдарының бірінің жұмысына тікелей қатысатын''' адам есептеледі» |} Тұжырымдар арасындағы айырмашылық аз болғанымен, дәл осы мәселе партияның жікке бөлінуіне ресми себеп болды. Мартов партияға саяси үдерістерге саналы түрде араласатындармен қатар, саясаттан мүлде хабарсыз адамдар да мүше бола алатын бұқаралық партия құруды жақтады. Ал Ленин әрбір мүшесі саяси өмірге белсенді араласуға міндетті болатын кәсіби кадрлардан тұратын партия құруды көздеді. Кейбір пікірлерге қарағанда, екі фракция арасындағы ресми келіспеушіліктердің аражігін ажырату қиын болған: <blockquote> РСДЖП басшылығында съезден кейін қалыптасқан қарым-қатынастардың бүкіл тарихын түсіну оңай емес. Өйткені съезд стенограммаларынан делегаттардың екі тобының арасында түбегейлі ымыраға келмейтін қайшылықтар болғаны байқалмайды. </blockquote> Тарихшылар бұл айырмашылықтың мәні туралы ортақ пікірге келген жоқ. Мәселен, британдық тарихшы Роберт Сервис олардың тұжырымдарындағы айырмашылық түбегейлі сипатта болды деп есептейді. Оның пікірінше, Мартов әр мүшесі өз пікірін еркін білдіре алатын партияны көздесе, Ленин партияның орталық басшылыққа бағынуын жақтады. Жарғы бойынша дауыс беру кезінде Лениннің жақтастары жеңіліс тапты. [[Сурет:Julius Martov, 1897.jpg|thumb|left|200px|Меньшевиктердің көшбасшысы — [[Юлий Осипович Мартов|Ю. О. Мартов]]. 1897 ж. сурет]] [[Сурет:Mug shot of Lenin 1895 crop.jpg|thumb|right|200px|Большевиктердің көшбасшысы — [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]]. 1895 ж. сурет]] Келесі кезекте «Искра» газетінің редакциялық алқасы туралы мәселе талқыланды. Ленин редакцияда жетекші орынға ие болуды көздеді. Ол үшін бастапқыда Мартовпен одақ құруды жоспарлады. Ленин Мартовқа редакция құрамындағы алты адамды үш адамға дейін қысқартуды жасырын түрде ұсынды. Бұл ретте Аксельродты, Потресовты және Засуличті редакциядан шығару көзделді. Осылайша, Ленин мен Мартов Плехановпен санаспай-ақ редакция жұмысын өз бақылауында ұстай алар еді. Ленин Плехановты өзінің басты саяси қарсыласы деп санады. Алайда Мартов бұл ұсынысқа келіспеді. Сонда Ленин Мартовқа қарсы Плехановпен одақ құруды ұсынды және оның келісімін алды. Дауыс беру қарсаңында съез құрамы өзгерді. Мартовты қолдауы мүмкін болған [[Бунд]] өкілдері мен «[[Экономизм|экономистер]]» наразылық білдіріп, съезден шығып кетті. Соның салдарынан дауыс беру кезінде залда Ленинді жақтаушылар басым болды. Нәтижесінде съезд Ленин мен оны қолдаған Плеханов ұсынған нұсқаны қабылдады. Оған сәйкес, партияның идеялық бағытын айқындау міндеті үш адамнан тұратын «Искра» газетінің редакциялық алқасына — Орталық органға (ОО) жүктелді. Оның құрамына Ленин, Мартов және Плеханов кірді. Ұйымдастыру мәселелерімен айналысу үшін де үш адамнан тұратын [[КОКП орталық комитеті|Орталық комитет]] (ОК) құрылды. Ал редакциялық алқа мен Орталық комитет арасында туындауы мүмкін келіспеушіліктерді шешу мақсатында екі органның өкілдері кіретін бес адамдық Партия кеңесі құрылды. Дәл осы дауыс берудегі жеңістен кейін Ленин өз фракциясын «большевиктер» деп атай бастады, ал Мартов өз жақтастарын «меньшевиктер» деп атады. Бұл атаулар кейінгі жылдары да сақталып қалды. Партияның екі фракцияға бөлінуі Ресейде құпталмады. Тарихшы Роберт Сервистің айтуынша, енді ғана құрылған партияның екіге жарылуы Ресей марксистерін есеңгіретіп тастады. Көптеген партияластары Лениннің шектен шығып кеткенін ойлап, оны «меньшевиктермен» арадағы қақтығысты тоқтатуға шақырды. == Мәнісі == * Съез Ресей социал-демократтарының бытыраңқы топтарын бір [[Саяси партия|саяси партияға]] біріктірген іс жүзіндегі құрылтай съезі ретінде тарихи маңызға ие болды. * Съез Лениннің РСДЖП-ның радикалды қанатының жетекшісі ретіндегі саяси орнын ұйымдық тұрғыдан бекітті. Ол бұл қанаттың өкілдерін «большевиктер» деп атады. Кейін Ленин былай деп жазды: <blockquote> Большевизм 1903 жылдан бері саяси ой ағымы әрі саяси партия ретінде өмір сүріп келеді. </blockquote> * Кеңестік тарихнама да бұл съезге үлкен мән берді: <blockquote> Съез [[Карл Маркс]] пен [[Фридрих Энгельс]] қайтыс болғаннан кейін халықаралық жұмысшы қозғалысының тарихында тұңғыш рет негізгі міндет ретінде [[Пролетариат диктатурасы|пролетариат диктатурасы]] үшін күресті алға қойған революциялық бағдарламаны қабылдады. </blockquote> == Тағы қараңыз == * [[РСДЖП-ның II съезі делегаттарының тізімі]] * [[РСДЖП-ның III съезі]] == Cілтеме == * [https://web.archive.org/web/20190731094243/http://www.knowbysight.info/2_KPSS/07904.asp РСДЖП-ның II съезі делегаттары] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КОКП съездері]] [[Санат:РСДЖП]] oh3cbkogbk3emq52c1a7zgryoxufua3 3683508 3683473 2026-10-19T08:08:21Z Орел Карл 81620 /* Тағы қараңыз */ 3683508 wikitext text/x-wiki [[Сурет:The Soviet Union 1970 CPA 3844 stamp (2nd Congress of the RSDRP (After Yuri Vinogradov)).jpg|thumb|right|300px|КСРО маркасы: «РСДЖП-ның Екінші съезі» (Юрий Виноградовтың картинасы бойынша). Топтама: Владимир Ильич Лениннің туғанына 100 жыл толуына орай (1870–1924). Ленин өнерде.]] '''Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының II съезі''' 1903 жылдың 17 (30) шілдесінен 10 (23) тамызына дейін өтті. 24 шілдеге (6 тамызға) дейін съез [[Брюссель|Брюссельде]] жұмыс істеді. Алайда [[Бельгия]] полициясы делегаттарды елден кетуге мәжбүр еткендіктен, съез отырыстары [[Лондон|Лондонға]] көшірілді. Іс жүзінде бұл Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының (РСДЖП) құрылтай съезі болды. Съезді ұйымдастыруда «Искра» газетінің редакциясы елеулі рөл атқарды. Съез барысында барлығы 37 отырыс өтті: оның 13-і Брюссельде, 24-і Лондонда өткізілді. Жиында 26 ұйымның өкілдері болды. Олардың қатарында «[[Еңбекті азат ету тобы|Еңбекті азат ету» тобы]], «Искраның» Ресейдегі ұйымы, Петербург комитеті, Петербург жұмысшыларының ұйымы, Мәскеу комитеті, Харьков комитеті, Киев комитеті, Одесса комитеті, Николаев комитеті, Қырым одағы, Дон комитеті, Тау-кен жұмысшылары одағы, Екатеринослав комитеті, Сарытау комитеті, Тифлис комитеті, Баку комитеті, Батуми комитеті, Үфі комитеті, [[РСДЖП солтүстік жұмысшылар одағы|Солтүстік жұмысшылар одағы]], [[РСДЖП сібір одағы|Сібір одағы]], Тула комитеті, [[Бунд|Бундтың]] шетелдегі комитеті мен Орталық комитеті, «Ресей революциялық социал-демократиясының шетелдік лигасы», «Шетелдегі орыс социал-демократтары одағы» және «Оңтүстік жұмысшы» тобы болды. Съезге шешуші дауыс құқығына ие 43 делегат қатысып, олардың жалпы дауыс саны 51-ге жетті. Бұған көптеген комитеттердің өздеріне тиесілі өкілдердің толық санын жібере алмауы себеп болды. Сондықтан кейбір делегаттарға екі өкілдің атынан дауыс беру құқығы берілді. Сонымен қатар партияның бірнеше мың мүшесінің атынан кеңесші дауыс құқығымен 14 делегат қатысты. (Қараңыз: РСДЖП II съезіне қатысқан делегаттардың тізімі.) Съезд барысында РСДЖП екі қанатқа — [[Большевиктер|большевиктер]] мен [[Меньшевиктер|меньшевиктерге]] — бөлінді. Партия ішіндегі бұл жіктелу 1917 жылы екі топтың біржола бөлінуіне дейін сақталды. == Дайындалуы == Съезге дайындық жұмыстары «[[Искра (газет)|Искра]]» тобының (Ленин) және «[[Шетелдегі орыс социал-демократтары одағы|Шетелдегі орыс социал-демократтары одағының]]» (Плеханов) арасындағы ықпал үшін күреспен қатар жүрді. Бір жағынан, партияның ұйымдық құрылымын қалыптастырып, бағдарламасын әзірлеу қажеттігін түсінген «Искра» тобы съезді өткізуге дайындықты қолға алды. Екінші жағынан, ол партиядағы идеялық әрі жеке ықпалын нығайтуға ұмтылды. Бұл мәселемен «Шетелдегі орыс социал-демократтары одағы» да айналысты. Ол «[[Экономизм|экономизм]]» бағытының өкілі саналды. Одақ II съезді шақыру арқылы партиядағы өз орнын нығайтуды және «Искра» жақтастарының жаңа партиядағы орталық билікті иеленуіне жол бермеуді көздеді. 1900 жылы Одақ II съезді шақыру туралы үндеу таратты. Соның нәтижесінде 1902 жылғы сәуірде [[Белосток]] қаласында конференция өтті. Оған «Искра» бағытын ұстанушылармен қатар, Одақ өкілдері де қатысты. Конференция Ұйымдастыру комитетін сайлап, оған съезге дайындық жүргізуді тапсырды. Алайда көп ұзамай конференцияға қатысушылардың барлығы, соның ішінде Ұйымдастыру комитетінің мүшелері де тұтқындалды. Бірінші Ұйымдастыру комитетінің жұмысы сәтсіз аяқталғанын пайдаланған «Искра» жақтастары сол жылдың қазан айында Белостокта тағы бір конференция шақырды. Бұл жолы Одақ пен [[Бунд]] өкілдері конференцияға шақырылмады. Жиын барысында тек «Искра» бағытын ұстанушылардан тұратын екінші Ұйымдастыру комитеті сайланды. Ол съезге дайындық жұмыстарын жүргізуге кірісті. Жергілікті жерлердегі өкілдері арқылы әрекет еткен Ұйымдастыру комитеті съезге сайланған делегаттардың басым бөлігі «Искра» жақтастары болуын қамтамасыз етті. Ал бұл бағытты қолдамаған ұйымдар түрлі сылтаулармен съезге қатысудан шеттетілді. == Ашылуы == [[Сурет:Делегаты 2-го съезда РСДРП 1903.png|thumb|right|300px|РСДЖП-ның II съезінің делегаттары]] Съез [[Георгий Валентинович Плеханов|Георгий Плехановтың]] кіріспе сөзімен ашылды. Күн тәртібі: # Съездің ресми ашылуы. Бюроны сайлау. Съездің жұмыс тәртібі мен күн тәртібін бекіту. Ұйымдастыру комитетінің (ҰК) баяндамасы — баяндамашы В. Н. Розанов (Попов); мандаттарды тексеру және съездің құрамын анықтау жөніндегі комиссияның есебі — Б. А. Гинзбург (Кольцов). # Бундтың РСДЖП құрамындағы орны — баяндамашы [[Михаил Исаакович Либер|Либер (М. И. Гольдман)]], қосымша баяндама жасаушы [[Юлий Осипович Мартов|Л. Мартов (Ю. О. Цедербаум)]]. # Партияның бағдарламасы. # Партияның орталық баспасөз органы. # Делегаттардың баяндамалары. # Партияны ұйымдастыру мәселесі (партияның ұйымдық жарғысын талқылау) — баяндамашы [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]]. # Аудандық және ұлттық ұйымдар — жарғы комиссиясының баяндамашысы [[Владимир Александрович Носков|В. А. Носков (Глебов)]]. # Партияның жекелеген топтары — В. И. Лениннің кіріспе сөзі. # Ұлттық мәселе. # Экономикалық күрес және кәсіподақ қозғалысы. # 1 мамыр мерекесін атап өту. # 1904 жылы [[Амстердам|Амстердамда]] өтетін халықаралық социалистік конгресс. # Демонстрациялар мен көтерілістер. # Террор. # Партия жұмысына қатысты ішкі мәселелер: ## Насихат жұмысын ұйымдастыру. ## Үгіт жұмысын ұйымдастыру. ## Партиялық әдебиет шығару ісін ұйымдастыру. ## Шаруалар арасында жұмыс жүргізу. ## Әскерде жұмыс жүргізу. ## Оқушылар мен студенттер арасында жұмыс жүргізу. ## Діни секталарға жататын адамдар арасында жұмыс жүргізу. # РСДЖП-ның социалист-революционерлерге ([[Социалист-революционерлер партиясы|эсерлерге]]) қатысты ұстанымы. # РСДЖП-ның Ресейдегі либералдық ағымдарға қатысты ұстанымы. # Орталық комитетті (ОК) және партияның орталық баспасөз органы редакциясын сайлау. # Партия кеңесін сайлау. # Съез шешімдері мен хаттамаларын жариялау тәртібі, сондай-ақ сайланған лауазымды тұлғалар мен органдардың өз міндеттерін атқаруға кірісу тәртібі. Партия жарғысына қатысты мәселе күн тәртібінің 6-тармағы бойынша талқыланды. == РСДЖП және Бунд == Съездегі алғашқы келіспеушіліктер Бундтың партиядағы орны туралы мәселе төңірегінде өрбіді. Бунд өкілдері партия құрамында автономия беруді, яғни еврейлерге қатысты мәселелер бойынша өз саясатын дербес әзірлеу құқығын талап етті. Сондай-ақ олар Бундты еврей жұмысшылары арасында партияның жалғыз өкілі деп тануды ұсынды. Ленин «Искра» жақтастарының атынан бұл талаптарға қарсы шығу үшін еврей ұлтының өкілдері [[Юлий Осипович Мартов|Ю. Мартовты]] (Цедербаум) және [[Лев Давидович Троцкий|Л. Троцкийді]] (Бронштейн) сөз сөйлеуге жұмылдырды. Екеуі де еврейлердің басқа халықтармен ассимиляциялануын қолдады. Нәтижесінде съезд Бундқа автономия беруге қарсы қарар қабылдады (сондай-ақ «Ұлттық мәселе» бөлімін қараңыз). == Бағдарлама == Бағдарлама жобасын әзірлеуді «Искра» мен «Заря» басылымдарының біріккен редакциясы қолға алды. 1901 жылы съезге бағдарлама жобасы ұсынылды. Онда Лениннің Плеханов әзірлеген екі бағдарлама нұсқасына енгізген түзетулері мен толықтыруларының басым бөлігі ескерілді. Бағдарламаны талқылауға съездің тоғыз отырысы арналды. Талқылау барысында пролетариат диктатурасы, партияның пролетарлық сипаты мен Ресейдегі азаттық қозғалысындағы рөлі, сондай-ақ аграрлық бағдарлама мен ұлттық мәселе қаралды. === Партияның рөлі мен сипаты === Ленин бағдарлама жобасында марксизмнің [[Пролетариат диктатурасы|пролетариат диктатурасы]] туралы негізгі қағидалары нақты тұжырымдалуын талап етті. Бұл мәселеде Плехановтың өзі де екіұдай пікірде болды. Сонымен қатар бағдарламада революциялық күрестегі пролетариаттың жетекші рөлі айқын көрсетіліп, партияның пролетарлық сипаты мен оның Ресейдегі азаттық қозғалысына басшылық ету міндеті атап өтілді. «[[Экономизм]]» бағытын ұстанған Акимов ([[Владимир Петрович Махновец|Владимир Махновец]]), Пиккер ([[Александр Самойлович Мартынов|Александр Мартынов]]) және Бунд өкілі [[Михаил Исаакович Либер|М. И. Либер]] бағдарламаға пролетариат диктатурасы туралы тармақты енгізуге қарсы болды. Олар өз ұстанымдарын Батыс Еуропадағы социал-демократиялық партиялардың бағдарламаларында мұндай тармақтың болмауымен түсіндірді. [[Лев Давидович Троцкий|Л. Троцкий]] пролетариат диктатурасын жұмысшы табы «ұлттың» басым бөлігін құраған кезде және партия мен жұмысшы табы бір-біріне барынша жақындасып, іс жүзінде біртұтас күшке айналған жағдайда ғана жүзеге асыруға болады деп мәлімдеді. Ленин қарсыластарының көзқарастарын социал-реформистік бағытқа жатқызып, олардың «...пролетариат диктатурасына қарсы шығуға дейін барғанын...» айтты (сонда, 7-том, 271-бет). Сондай-ақ ол «экономизм» бағытын ұстанған Мартынов пен Акимовтың бағдарламаға түзетулер енгізу әрекетіне үзілді-кесілді қарсы шықты. === Аграрлық бағдарлама === Аграрлық бағдарлама бөлігін талқылау кезінде де елеулі келіспеушіліктер туындады. Әсіресе жұмысшы табы мен шаруалар арасындағы одақ мәселесі қызу талқыланды. Ленин шаруаларды пролетариаттың одақтасы ретінде тануды талап етті. Сонымен қатар ол шаруаларға бұрын тартып алынған жер телімдерін қайтару жөніндегі революциялық талапты қолдады. Оның түсіндіруінше, бұл талап крепостнойлық тәртіптен қалған қалдықтардың бірін жоюға бағытталды. Сондай-ақ Ленин буржуазиялық-демократиялық революция мен социалистік революция кезеңдерінде аграрлық бағдарлама талаптары бірдей болмауы керектігін негіздеді. Бұл ұстаным XX ғасырдың басындағы Ресейдің тарихи жағдайында марксизмді одан әрі дамытуға жол ашты. Ол кезде капитализм қарқынды дамып жатқанымен, ел экономикасында ауыл шаруашылығы басым орын алды. Ауылдық жерлерде феодалдық тәртіптің қалдықтары әлі де терең сақталып, халықтың басым бөлігін шаруалар құрады. === Социалист-революционерлер жайлы === Төмендегідей қарар қабылданды: {{start citation}} ''Съез «социалист-революционерлерді» буржуазиялық-демократиялық бағыттағы саяси ағым деп таниды. Сондықтан социал-демократтардың оларға деген принципті ұстанымы жалпы буржуазияның либералдық өкілдеріне қатысты көзқарасынан өзгеше болмауға тиіс. Съез мына екі жайтты да ескереді: біріншіден, «социалист-революционерлер» өздерінің буржуазиялық мақсаттарын социализм ұранымен бүркемелейді; екіншіден, олар буржуазиялық-революциялық ағым ретінде де дәрменсіздігін көрсетіп отыр. Осыған байланысты съез олардың қызметі пролетариаттың саяси дамуына ғана емес, самодержавиеге қарсы бағытталған жалпы демократиялық күреске де зиян келтіреді деген қорытындыға келеді. ''{{oq|ru|Съезд констатируетъ, что «соціалисты-революціонеры» являются не болѣе, какъ буржуазно-демократической фракціей, принципіалъное отношеніе къ которой со стороны соціалъ-демократіи не можетъ быть иное, чѣмъ къ либеральнымъ представителямъ буржуазіи вообще. Принимая затѣмъ во вниманіе: а) что свои буржуазныя тенденціи «соціалисты-революціонеры» преслѣдуютъ подъ флагомъ соціализма и б) что, кромѣ того, или именно потому, какъ буржуазно-революціонныя фракціи оказываются совершенно несостоятельными, Съѣздъ считаетъ ихъ дѣятельность вредной не только для политическаго развитія пролетаріата, но и для общедемократической борьбы противъ абсолютизма.}} {{end citation}} === Ұлттық мәселе === [[Өзін-өзі билеу құқығы|Ұлттардың өзін-өзі билеу құқығы]] мәселесі төңірегінде пікірталас туындады. Бұл құқықты бағдарламаға енгізуге поляк социал-демократтары мен Бунд өкілдері қарсы шықты. Поляк социал-демократтары мұндай қағиданың қабылдануы поляк [[Ұлтшылдық|ұлтшылдарының]] мүддесіне қызмет етеді деп есептеді. Ал Бунд өкілдері жебірейлерге мәдени-ұлттық автономия беруді жақтады. Бұл мәселе бойынша [[Консенсус|ортақ келісімге]] келе алмағандықтан, Бунд фракциясы съезден шығып кетті. === Нәтижесі === Делегаттар саны қайта қаралғаннан кейін съезд «Искра» тобы ұсынған бағдарламаны қабылдады. Бағдарлама екі бөлімнен тұрды: «максимум бағдарламасы» және «минимум бағдарламасы». Максимум бағдарламасында партияның түпкі мақсаты — социалистік қоғам құру екені көрсетілді. Бұл мақсатқа социалистік революция арқылы жетіп, пролетариат диктатурасын орнату көзделді. Ал минимум бағдарламасында партияның алдағы кезеңдегі негізгі міндеттері белгіленді. Олар: патша самодержавиесін құлату, демократиялық республика құру, сегіз сағаттық жұмыс күнін енгізу, барлық ұлттардың тең құқықтылығын қамтамасыз ету және олардың өзін-өзі билеу құқығын тану. Сондай-ақ ауылдағы крепостнойлық тәртіптің қалдықтарын жою және помещиктер шаруалардан тартып алған жер телімдерін («отрезоктарды») қайтару талап етілді. Осыдан кейін «Искра» жақтастары, «экономистер» мен Бунд өкілдерінің арасында жік пайда болатыны анық болды. Алайда келіспеушілік тек осы топтардың арасында ғана емес, «Искра» жақтастарының өз ішінде де туындады. === Редакциялық алқа құрамы === Жікшілдік съез шақырылғанға дейін-ақ байқала бастаған болатын. «Искра» газетінің редакциялық алқасы алты адамнан тұрды: Плеханов, Ленин, Мартов, [[Александр Николаевич Потресов|Потресов]], [[Павел Борисович Аксельрод|Аксельрод]] және [[Вера Ивановна Засулич|Засулич]]. Редакторлар санының жұп болуы жұмыста жиі тығырық туғызатын. Себебі Ленинді жақтаушылар мен оған қарсы топтың дауыстары тең түсіп, маңызды мәселелер бойынша ортақ шешімге келу қиындайтын. Редакция жұмысын тиімді ұйымдастыру үшін Ленин оның құрамын жеті адамға дейін кеңейтіп, Троцкийді қосуға ұсыныс жасады. Бірақ Плеханов бұл ұсынысты үзілді-кесілді қабылдамады. Осыдан кейін Ленин редакция мүшелерінің санын қысқартуды ұсынып, Потресовты, Аксельродты және Засуличті құрамнан шығаруды жақтады. Оның ойынша, бұл үшеуі журналист ретінде жеткілікті белсенділік танытпаған. Ленин мұны нақты сандармен дәлелдеуге тырысты: «Искраның» 45 нөмірінде Мартов 39 мақала, Ленин 32, Плеханов 24 мақала жазған. Ал Засуличтің үлесіне 6 мақала, Аксельродқа 4 мақала, Потресовқа 8 мақала ғана тиген. Алайда Лениннің бұл ұсынысы оның партия ішіндегі билікті өз қолына шоғырландыруға ұмтылып отырғаны туралы айыптауларға себеп болды. === Жарғы === Партия жарғысының жобасын талқылау кезінде партия мүшелігіне қабылдау мәселесіне қатысты Мартов пен Ленин арасында пікірталас өрбіді (§ 1). Мартов пен оның жақтастарының пікірінше, партия мүшесі деп мынадай адамды санауға болатын: <blockquote> …партияның бағдарламасын қабылдайтын, оны материалдық жағынан қолдайтын әрі оның ұйымдарының бірінің басшылығымен партияға тұрақты түрде жеке көмек көрсететін кез келген адам. </blockquote> Ал Ленин партия мүшесі болу үшін адамның «партиялық ұйымдардың біріне жеке өзі мүше болып, оның жұмысына тікелей қатысуы» қажет деп санады. Дауыс беру нәтижесінде съезд Мартов ұсынған жарғының бірінші тармағын 28 дауыспен қолдап, 22 дауыс қарсы берілді, ал бір делегат қалыс қалды. Жарғының қалған тармақтары елеулі пікірталассыз қабылданды. == Басқару органдары == [[Сурет:George Plekhanov.jpg|thumb|left|150px|РСДЖП-ның негізін қалаушылардың бірі [[Георгий Валентинович Плеханов|Г. В. Плеханов]]]] Съезд партияның орталық органдарын құрды: Орталық органды (ЦО), Орталық комитетті (ЦК) және Партия кеңесін. Сонымен қатар шетелдегі партия ұйымдарының құрылымын қайта ұйымдастыру туралы шешім қабылданды. Ол кезде шетелде екі социал-демократиялық ұйым жұмыс істейтін: «[[Шетелдегі орыс революциялық социал-демократиясының лигасы]]» және «[[Шетелдегі орыс социал-демократтары одағы]]». Съезд «Лиганы» РСДЖП-ның шетелдегі жалғыз ұйымы деп таныды. Бұған наразылық білдірген «Одақтың» екі өкілі съезден шығып кетті. Бунд ұйымының федерация негізінде РСДЖП құрамына кіру туралы талабы қабылданбаған соң, оның бес өкілі де съезден кетті. Съезд Бундтың Ресейдегі еврей жұмысшыларының жалғыз өкілі ретінде танылуы жөніндегі ультиматумын да қабылдамады. Жеті делегаттың съезден кетуі күштердің арақатынасын Ленинді жақтаушылардың пайдасына өзгертті. Соның нәтижесінде орталық органдарға сайлау кезінде Ленин жақтастары басым орындарға ие болды. Партияның Орталық комитетіне [[Глеб Максимилианович Кржижановский|Г. М. Кржижановский]] мен [[Фридрих Вильгельмович Ленгник|Ф. В. Ленгник]] сырттай, ал съезге кеңесші дауыс құқығымен қатысқан [[Владимир Александрович Носков|В. А. Носков]] сайланды. Үшеуі де Ленинді жақтаушылар еді. Партия кеңесінің бесінші мүшесі болып Плеханов сайланды. Кеңес бес адамнан тұрды: екеуі Орталық органның редакциясынан, екеуі Орталық комитеттен ұсынылатын, ал бесінші мүшені съезд өзі сайлайтын. Съезден кейін Партия кеңесінің құрамына [[Павел Борисович Аксельрод|П. Б. Аксельрод]], [[Фридрих Вильгельмович Ленгник|Ф. В. Ленгник]], [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]], [[Юлий Осипович Мартов|Ю. О. Мартов]] және [[Георгий Валентинович Плеханов|Г. В. Плеханов]] кірді. «Искра» газетінің редакциясына Ленин, Мартов және Плеханов сайланды. Алайда Мартов редакциядағы жұмыстан бас тартты<ref>{{Cite web |url=http://leninism.su/biography/4283-dajte-nam-organizatsiyu-revolyutsionerov.html?start=24 |title=И. X. Лалаянц Из воспоминаний, Ц. С. Зеликсон-Бобровская Из воспоминаний, В. В. Вакар Из воспоминаний — Страница 25<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2014-12-12 |archive-date=2014-12-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141213023028/http://leninism.su/biography/4283-dajte-nam-organizatsiyu-revolyutsionerov.html?start=24 |url-status=live }}</ref>. === Съезден кейін партия басшылығындағы өзгерістер === 1903 жылы 29 қыркүйекте (12 қазанда) [[Федор Васильевич Гусаров|Ф. В. Гусаров]], [[Розалия Самойловна Землячка|Р. С. Землячка]], [[Леонид Борисович Красин|Л. Б. Красин]] және [[Мария Моисеевна Эссен|М. М. Эссен]] Орталық комитеттің құрамына қосымша енгізілді. 1903 жылы 8 (21) қарашада [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]] мен [[Лев Ефимович Гальперин|Л. Е. Гальперин]] де Орталық комитеттің құрамына қосылды. 1904 жылы 19 маусымда (2 шілдеде) [[Фридрих Вильгельмович Ленгник|Ф. В. Ленгник]] тұтқындалды. Ал сол жылдың шілде айында [[Глеб Максимилианович Кржижановский|Г. М. Кржижановский]] мен Ф. В. Гусаров Орталық комитет құрамынан шықты, Р. С. Землячка да құрамнан шығарылды. Сонымен қатар М. М. Эссен тұтқындалды. Олардың орнына 1904 жылы шілдеде [[Иосиф Федорович Дубровинский|И. Ф. Дубровинский]], [[Лев Яковлевич Карпов|Л. Я. Карпов]] және [[Алексей Иванович Любимов|А. И. Любимов]] Орталық комитеттің құрамына қосымша енгізілді. 1904 жылы қарашада [[Екатерина Михайловна Александрова-Жак|Е. М. Александрова-Жак]], [[Виктор Николаевич Крохмаль|В. Н. Крохмаль]] және [[Владимир Николаевич Розанов|В. Н. Розанов]] та Орталық комитеттің құрамына қосылды. 1905 жылы 7 (20) ақпанда В. И. Ленин Орталық комитет құрамынан шығарылды. Ал 9 (22) ақпанда В. А. Носков, Л. Е. Гальперин, И. Ф. Дубровинский, Л. Я. Карпов, Е. М. Александрова-Жак, В. Н. Крохмаль және В. Н. Розанов тұтқындалды. Осылайша, 1905 жылы наурызға қарай Орталық комитет құрамында тек Л. Б. Красин мен А. И. Любимов қана қалды. == Қарар == Съез құрамының өзгеруі Ленинге қарарлардың басым бөлігін өзі ұсынған нұсқада қабылдатуға мүмкіндік берді. Олар Бундтың РСДЖП құрамындағы орны, экономикалық күрес, 1 мамыр мерекесін атап өту, халықаралық конгресс, шерулер, террор, үгіт-насихат, оқушы және студент жастарға көзқарас, партиялық әдебиет және күштерді бөлу мәселелеріне қатысты болды. Сонымен қатар съез бірқатар тактикалық мәселелер бойынша да шешімдер қабылдады. Олардың қатарында либералдық буржуазияға көзқарас, эсерлерге қатынас, кәсіподақтық күрес, шерулер өткізу және басқа да мәселелер бар. == Жікке бөлінуі == РСДЖП-ның іс жүзінде құрылтай съезі болған бұл съезде партия екі фракцияға бөлінді: Ленинді жақтаушылар және оған қарсы қалған делегаттар. Лениннің жақтастары өздерін [[Большевиктер|большевиктер]], ал қарсыластарын [[Меньшевиктер|меньшевиктер]] деп атай бастады. Бұл атаулар кеңестік партия тарихнамасында ұзақ уақыт бойы қолданылып келді. Делегаттар партияны ұйымдастыру қағидаттары жөнінде ортақ пікірге келе алмады. Ресейдің революциялық [[Социал-демократия|социал-демократиясының]] екі көрнекті теоретигі — Владимир Ленин мен [[Юлий Осипович Мартов|Юлий Мартов]] партия мүшелігі туралы жарғы тармағының екі түрлі нұсқасын ұсынды: {| class="wikitable" ![[Юлий Осипович Мартов|Юлий Мартов]] ![[Владимир Ильич Ленин|Владимир Ленин]] |- |«РСДЖП мүшесі деп оның бағдарламасын қабылдайтын, партияға материалдық қолдау көрсететін және '''оның ұйымдарының бірінің басшылығымен''' партияға тұрақты түрде жеке көмек көрсететін кез келген адам есептеледі» |«Партия мүшесі деп оның бағдарламасын мойындайтын, партияға материалдық жағынан қолдау көрсететін әрі '''партия ұйымдарының бірінің жұмысына тікелей қатысатын''' адам есептеледі» |} Тұжырымдар арасындағы айырмашылық аз болғанымен, дәл осы мәселе партияның жікке бөлінуіне ресми себеп болды. Мартов партияға саяси үдерістерге саналы түрде араласатындармен қатар, саясаттан мүлде хабарсыз адамдар да мүше бола алатын бұқаралық партия құруды жақтады. Ал Ленин әрбір мүшесі саяси өмірге белсенді араласуға міндетті болатын кәсіби кадрлардан тұратын партия құруды көздеді. Кейбір пікірлерге қарағанда, екі фракция арасындағы ресми келіспеушіліктердің аражігін ажырату қиын болған: <blockquote> РСДЖП басшылығында съезден кейін қалыптасқан қарым-қатынастардың бүкіл тарихын түсіну оңай емес. Өйткені съезд стенограммаларынан делегаттардың екі тобының арасында түбегейлі ымыраға келмейтін қайшылықтар болғаны байқалмайды. </blockquote> Тарихшылар бұл айырмашылықтың мәні туралы ортақ пікірге келген жоқ. Мәселен, британдық тарихшы Роберт Сервис олардың тұжырымдарындағы айырмашылық түбегейлі сипатта болды деп есептейді. Оның пікірінше, Мартов әр мүшесі өз пікірін еркін білдіре алатын партияны көздесе, Ленин партияның орталық басшылыққа бағынуын жақтады. Жарғы бойынша дауыс беру кезінде Лениннің жақтастары жеңіліс тапты. [[Сурет:Julius Martov, 1897.jpg|thumb|left|200px|Меньшевиктердің көшбасшысы — [[Юлий Осипович Мартов|Ю. О. Мартов]]. 1897 ж. сурет]] [[Сурет:Mug shot of Lenin 1895 crop.jpg|thumb|right|200px|Большевиктердің көшбасшысы — [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]]. 1895 ж. сурет]] Келесі кезекте «Искра» газетінің редакциялық алқасы туралы мәселе талқыланды. Ленин редакцияда жетекші орынға ие болуды көздеді. Ол үшін бастапқыда Мартовпен одақ құруды жоспарлады. Ленин Мартовқа редакция құрамындағы алты адамды үш адамға дейін қысқартуды жасырын түрде ұсынды. Бұл ретте Аксельродты, Потресовты және Засуличті редакциядан шығару көзделді. Осылайша, Ленин мен Мартов Плехановпен санаспай-ақ редакция жұмысын өз бақылауында ұстай алар еді. Ленин Плехановты өзінің басты саяси қарсыласы деп санады. Алайда Мартов бұл ұсынысқа келіспеді. Сонда Ленин Мартовқа қарсы Плехановпен одақ құруды ұсынды және оның келісімін алды. Дауыс беру қарсаңында съез құрамы өзгерді. Мартовты қолдауы мүмкін болған [[Бунд]] өкілдері мен «[[Экономизм|экономистер]]» наразылық білдіріп, съезден шығып кетті. Соның салдарынан дауыс беру кезінде залда Ленинді жақтаушылар басым болды. Нәтижесінде съезд Ленин мен оны қолдаған Плеханов ұсынған нұсқаны қабылдады. Оған сәйкес, партияның идеялық бағытын айқындау міндеті үш адамнан тұратын «Искра» газетінің редакциялық алқасына — Орталық органға (ОО) жүктелді. Оның құрамына Ленин, Мартов және Плеханов кірді. Ұйымдастыру мәселелерімен айналысу үшін де үш адамнан тұратын [[КОКП орталық комитеті|Орталық комитет]] (ОК) құрылды. Ал редакциялық алқа мен Орталық комитет арасында туындауы мүмкін келіспеушіліктерді шешу мақсатында екі органның өкілдері кіретін бес адамдық Партия кеңесі құрылды. Дәл осы дауыс берудегі жеңістен кейін Ленин өз фракциясын «большевиктер» деп атай бастады, ал Мартов өз жақтастарын «меньшевиктер» деп атады. Бұл атаулар кейінгі жылдары да сақталып қалды. Партияның екі фракцияға бөлінуі Ресейде құпталмады. Тарихшы Роберт Сервистің айтуынша, енді ғана құрылған партияның екіге жарылуы Ресей марксистерін есеңгіретіп тастады. Көптеген партияластары Лениннің шектен шығып кеткенін ойлап, оны «меньшевиктермен» арадағы қақтығысты тоқтатуға шақырды. == Мәнісі == * Съез Ресей социал-демократтарының бытыраңқы топтарын бір [[Саяси партия|саяси партияға]] біріктірген іс жүзіндегі құрылтай съезі ретінде тарихи маңызға ие болды. * Съез Лениннің РСДЖП-ның радикалды қанатының жетекшісі ретіндегі саяси орнын ұйымдық тұрғыдан бекітті. Ол бұл қанаттың өкілдерін «большевиктер» деп атады. Кейін Ленин былай деп жазды: <blockquote> Большевизм 1903 жылдан бері саяси ой ағымы әрі саяси партия ретінде өмір сүріп келеді. </blockquote> * Кеңестік тарихнама да бұл съезге үлкен мән берді: <blockquote> Съез [[Карл Маркс]] пен [[Фридрих Энгельс]] қайтыс болғаннан кейін халықаралық жұмысшы қозғалысының тарихында тұңғыш рет негізгі міндет ретінде [[Пролетариат диктатурасы|пролетариат диктатурасы]] үшін күресті алға қойған революциялық бағдарламаны қабылдады. </blockquote> == Тағы қараңыз == * [[РСДЖП-ның II съезі делегаттарының тізімі]] * [[РСДЖП-ның III съезі]] == Әдебиет == * ''[[Надежда Константиновна Крупская|Крупская Н. К.]]'' Воспоминания о Ленине. М., 1957. * ''Ленин В. И.'' II съезд РСДРП. 17 (30) июля — 10 (23) августа 1903 г. // ''[[Владимир Ильич Ленин|Ленин В. И.]]'' Полное собрание сочинений. Т. 7. 5 изд. * ''Ленин В. И.'' Рассказ о II съезде РСДРП // ''[[Владимир Ильич Ленин|Ленин В. И.]]'' Полное собрание сочинений. Т. 8. 5 изд. * ''Ленин В. И.'' [[Бір қадам ілгері, екі қадам артқа]] // ''[[Владимир Ильич Ленин|Ленин В. И.]]'' Полное собрание сочинений. Т. 8. 5 изд. * {{кітап |тақырыбы = Коммунистическая партия Советского Союза в резолюциях и решениях съездов, конференций и пленумов ЦК. Часть I. 1898—1924 |жауапты = [[Марксизм-ленинизм институты (Мәскеу)|Ин-т Маркса-Энгельса-Ленина-Сталина при ЦК КПСС]] |басылым = 7-е изд |орны = {{М.}} |баспасы = Госполитиздат|жылы = 1954 |барлық беті = 831 |тиражы = 500 000}} * {{кітап |тақырыбы = История КПСС. Т. 1 |жауапты = [[Петр Николаевич Поспелов|П. Н. Поспелов]], [[Леонид Федорович Ильичев|Л. Ф. Ильичев]], [[Борис Николаевич Пономарев|Б. Н. Пономарев]] и др |орны = {{М.}} |баспасы = Политиздат |жылы = 1964 |барлық беті = 633 |тиражы = 220 000}} * Логвинова Т. Г., Семичаевский М. А. Хрестоматия по истории КПСС. (В помощь слушателям школ основ марксизма-ленинизма). Изд. 2-е, доп. М., Политиздат, 1968. — 464 с. (Для системы парт. учебы). * [https://publ.lib.ru/ARCHIVES/K/KPSS/_KPSS.html#002 Второй съезд РСДРП. Протоколы] // Протоколы и стенографические отчёты съездов и конференций Коммунистической Партии Советского Союза. / [[Марксизм-ленинизм институты (Мәскеу)|КОКП ОК қарамағындағы Марксизм-ленинизм институты]]. М.:Государственное издательство политической литературы, 1959. — 850 с. * {{кітап|авторы=[[Роберт Сервис|Сервис Р.]]|тақырыбы=Ленин. Биография|шынайы атауы=Service R. Lenin: a biography|url=|уикитека=|жауапты=Пер. с англ. Г. И. Левитан|орны=М.|баспасы=Попурри|жылы=2002|томы=|беттері=|барлық беті=624|сериясы=Тема|isbn=985-438-591-4|тиражы=}} * {{мақала | авторы = ''Шаумян С. С.'' | тақырыбы = Второй съезд РСДРП | томы = 5 | беттері = }} * ''[[Емельян Михайлович Ярославский|Ярославский Е. М.]]'' [https://web.archive.org/web/20140427194648/http://scaramouche2004.webs.com/apps/photos/album?albumid=7161454  — К 35-летию II съезда РСДРП.] М., 1938 * {{кітап |авторы= Шейла Фицпатрик |тақырыбы = Кратчайшая история Советского Союза |шынайы атауы= Sheila Fitzpatrick. The Shortest History of the Soviet Union| орны= М.|баспасы= Альпина нон-фикшн|жылы= 2023|беттері=336|isbn=978-5-00139-820-2}} * {{кітап | авторы = А. И. Спиридович | тақырыбы = История большевизма в России. От возникновения до захвата власти. 1883-1903-1917| баспасы = Захаров| жылы = 2019 | барлық беті = 288| орны = М. | isbn = 978-5-8159-1523-7}} * [https://cyberleninka.ru/article/n/svyataya-svyatyh-iz-istorii-stanovleniya-i-evolyutsii-ustava-manifesta-organizatsionnogo-ustava-rsdp-rsdrp-rsdrp-b-rkp-b-vkp-b-1898-1920-e ''Войтиков С. С.'' «Святая святых»: из истории становления и эволюции Устава (Манифеста, организационного Устава) рсдп/РСДРП - РСДРП(б) - РКП(б) - ВКП(б) (1898 - 1920-е годы)] == Cілтеме == * [https://web.archive.org/web/20190731094243/http://www.knowbysight.info/2_KPSS/07904.asp РСДЖП-ның II съезі делегаттары] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КОКП съездері]] [[Санат:РСДЖП]] j9rzxn6op6ltjszpsz5xaez8hcfudqn 3683509 3683508 2026-10-19T08:10:27Z Орел Карл 81620 /* Әдебиет */ 3683509 wikitext text/x-wiki [[Сурет:The Soviet Union 1970 CPA 3844 stamp (2nd Congress of the RSDRP (After Yuri Vinogradov)).jpg|thumb|right|300px|КСРО маркасы: «РСДЖП-ның Екінші съезі» (Юрий Виноградовтың картинасы бойынша). Топтама: Владимир Ильич Лениннің туғанына 100 жыл толуына орай (1870–1924). Ленин өнерде.]] '''Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының II съезі''' 1903 жылдың 17 (30) шілдесінен 10 (23) тамызына дейін өтті. 24 шілдеге (6 тамызға) дейін съез [[Брюссель|Брюссельде]] жұмыс істеді. Алайда [[Бельгия]] полициясы делегаттарды елден кетуге мәжбүр еткендіктен, съез отырыстары [[Лондон|Лондонға]] көшірілді. Іс жүзінде бұл Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының (РСДЖП) құрылтай съезі болды. Съезді ұйымдастыруда «Искра» газетінің редакциясы елеулі рөл атқарды. Съез барысында барлығы 37 отырыс өтті: оның 13-і Брюссельде, 24-і Лондонда өткізілді. Жиында 26 ұйымның өкілдері болды. Олардың қатарында «[[Еңбекті азат ету тобы|Еңбекті азат ету» тобы]], «Искраның» Ресейдегі ұйымы, Петербург комитеті, Петербург жұмысшыларының ұйымы, Мәскеу комитеті, Харьков комитеті, Киев комитеті, Одесса комитеті, Николаев комитеті, Қырым одағы, Дон комитеті, Тау-кен жұмысшылары одағы, Екатеринослав комитеті, Сарытау комитеті, Тифлис комитеті, Баку комитеті, Батуми комитеті, Үфі комитеті, [[РСДЖП солтүстік жұмысшылар одағы|Солтүстік жұмысшылар одағы]], [[РСДЖП сібір одағы|Сібір одағы]], Тула комитеті, [[Бунд|Бундтың]] шетелдегі комитеті мен Орталық комитеті, «Ресей революциялық социал-демократиясының шетелдік лигасы», «Шетелдегі орыс социал-демократтары одағы» және «Оңтүстік жұмысшы» тобы болды. Съезге шешуші дауыс құқығына ие 43 делегат қатысып, олардың жалпы дауыс саны 51-ге жетті. Бұған көптеген комитеттердің өздеріне тиесілі өкілдердің толық санын жібере алмауы себеп болды. Сондықтан кейбір делегаттарға екі өкілдің атынан дауыс беру құқығы берілді. Сонымен қатар партияның бірнеше мың мүшесінің атынан кеңесші дауыс құқығымен 14 делегат қатысты. (Қараңыз: РСДЖП II съезіне қатысқан делегаттардың тізімі.) Съезд барысында РСДЖП екі қанатқа — [[Большевиктер|большевиктер]] мен [[Меньшевиктер|меньшевиктерге]] — бөлінді. Партия ішіндегі бұл жіктелу 1917 жылы екі топтың біржола бөлінуіне дейін сақталды. == Дайындалуы == Съезге дайындық жұмыстары «[[Искра (газет)|Искра]]» тобының (Ленин) және «[[Шетелдегі орыс социал-демократтары одағы|Шетелдегі орыс социал-демократтары одағының]]» (Плеханов) арасындағы ықпал үшін күреспен қатар жүрді. Бір жағынан, партияның ұйымдық құрылымын қалыптастырып, бағдарламасын әзірлеу қажеттігін түсінген «Искра» тобы съезді өткізуге дайындықты қолға алды. Екінші жағынан, ол партиядағы идеялық әрі жеке ықпалын нығайтуға ұмтылды. Бұл мәселемен «Шетелдегі орыс социал-демократтары одағы» да айналысты. Ол «[[Экономизм|экономизм]]» бағытының өкілі саналды. Одақ II съезді шақыру арқылы партиядағы өз орнын нығайтуды және «Искра» жақтастарының жаңа партиядағы орталық билікті иеленуіне жол бермеуді көздеді. 1900 жылы Одақ II съезді шақыру туралы үндеу таратты. Соның нәтижесінде 1902 жылғы сәуірде [[Белосток]] қаласында конференция өтті. Оған «Искра» бағытын ұстанушылармен қатар, Одақ өкілдері де қатысты. Конференция Ұйымдастыру комитетін сайлап, оған съезге дайындық жүргізуді тапсырды. Алайда көп ұзамай конференцияға қатысушылардың барлығы, соның ішінде Ұйымдастыру комитетінің мүшелері де тұтқындалды. Бірінші Ұйымдастыру комитетінің жұмысы сәтсіз аяқталғанын пайдаланған «Искра» жақтастары сол жылдың қазан айында Белостокта тағы бір конференция шақырды. Бұл жолы Одақ пен [[Бунд]] өкілдері конференцияға шақырылмады. Жиын барысында тек «Искра» бағытын ұстанушылардан тұратын екінші Ұйымдастыру комитеті сайланды. Ол съезге дайындық жұмыстарын жүргізуге кірісті. Жергілікті жерлердегі өкілдері арқылы әрекет еткен Ұйымдастыру комитеті съезге сайланған делегаттардың басым бөлігі «Искра» жақтастары болуын қамтамасыз етті. Ал бұл бағытты қолдамаған ұйымдар түрлі сылтаулармен съезге қатысудан шеттетілді. == Ашылуы == [[Сурет:Делегаты 2-го съезда РСДРП 1903.png|thumb|right|300px|РСДЖП-ның II съезінің делегаттары]] Съез [[Георгий Валентинович Плеханов|Георгий Плехановтың]] кіріспе сөзімен ашылды. Күн тәртібі: # Съездің ресми ашылуы. Бюроны сайлау. Съездің жұмыс тәртібі мен күн тәртібін бекіту. Ұйымдастыру комитетінің (ҰК) баяндамасы — баяндамашы В. Н. Розанов (Попов); мандаттарды тексеру және съездің құрамын анықтау жөніндегі комиссияның есебі — Б. А. Гинзбург (Кольцов). # Бундтың РСДЖП құрамындағы орны — баяндамашы [[Михаил Исаакович Либер|Либер (М. И. Гольдман)]], қосымша баяндама жасаушы [[Юлий Осипович Мартов|Л. Мартов (Ю. О. Цедербаум)]]. # Партияның бағдарламасы. # Партияның орталық баспасөз органы. # Делегаттардың баяндамалары. # Партияны ұйымдастыру мәселесі (партияның ұйымдық жарғысын талқылау) — баяндамашы [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]]. # Аудандық және ұлттық ұйымдар — жарғы комиссиясының баяндамашысы [[Владимир Александрович Носков|В. А. Носков (Глебов)]]. # Партияның жекелеген топтары — В. И. Лениннің кіріспе сөзі. # Ұлттық мәселе. # Экономикалық күрес және кәсіподақ қозғалысы. # 1 мамыр мерекесін атап өту. # 1904 жылы [[Амстердам|Амстердамда]] өтетін халықаралық социалистік конгресс. # Демонстрациялар мен көтерілістер. # Террор. # Партия жұмысына қатысты ішкі мәселелер: ## Насихат жұмысын ұйымдастыру. ## Үгіт жұмысын ұйымдастыру. ## Партиялық әдебиет шығару ісін ұйымдастыру. ## Шаруалар арасында жұмыс жүргізу. ## Әскерде жұмыс жүргізу. ## Оқушылар мен студенттер арасында жұмыс жүргізу. ## Діни секталарға жататын адамдар арасында жұмыс жүргізу. # РСДЖП-ның социалист-революционерлерге ([[Социалист-революционерлер партиясы|эсерлерге]]) қатысты ұстанымы. # РСДЖП-ның Ресейдегі либералдық ағымдарға қатысты ұстанымы. # Орталық комитетті (ОК) және партияның орталық баспасөз органы редакциясын сайлау. # Партия кеңесін сайлау. # Съез шешімдері мен хаттамаларын жариялау тәртібі, сондай-ақ сайланған лауазымды тұлғалар мен органдардың өз міндеттерін атқаруға кірісу тәртібі. Партия жарғысына қатысты мәселе күн тәртібінің 6-тармағы бойынша талқыланды. == РСДЖП және Бунд == Съездегі алғашқы келіспеушіліктер Бундтың партиядағы орны туралы мәселе төңірегінде өрбіді. Бунд өкілдері партия құрамында автономия беруді, яғни еврейлерге қатысты мәселелер бойынша өз саясатын дербес әзірлеу құқығын талап етті. Сондай-ақ олар Бундты еврей жұмысшылары арасында партияның жалғыз өкілі деп тануды ұсынды. Ленин «Искра» жақтастарының атынан бұл талаптарға қарсы шығу үшін еврей ұлтының өкілдері [[Юлий Осипович Мартов|Ю. Мартовты]] (Цедербаум) және [[Лев Давидович Троцкий|Л. Троцкийді]] (Бронштейн) сөз сөйлеуге жұмылдырды. Екеуі де еврейлердің басқа халықтармен ассимиляциялануын қолдады. Нәтижесінде съезд Бундқа автономия беруге қарсы қарар қабылдады (сондай-ақ «Ұлттық мәселе» бөлімін қараңыз). == Бағдарлама == Бағдарлама жобасын әзірлеуді «Искра» мен «Заря» басылымдарының біріккен редакциясы қолға алды. 1901 жылы съезге бағдарлама жобасы ұсынылды. Онда Лениннің Плеханов әзірлеген екі бағдарлама нұсқасына енгізген түзетулері мен толықтыруларының басым бөлігі ескерілді. Бағдарламаны талқылауға съездің тоғыз отырысы арналды. Талқылау барысында пролетариат диктатурасы, партияның пролетарлық сипаты мен Ресейдегі азаттық қозғалысындағы рөлі, сондай-ақ аграрлық бағдарлама мен ұлттық мәселе қаралды. === Партияның рөлі мен сипаты === Ленин бағдарлама жобасында марксизмнің [[Пролетариат диктатурасы|пролетариат диктатурасы]] туралы негізгі қағидалары нақты тұжырымдалуын талап етті. Бұл мәселеде Плехановтың өзі де екіұдай пікірде болды. Сонымен қатар бағдарламада революциялық күрестегі пролетариаттың жетекші рөлі айқын көрсетіліп, партияның пролетарлық сипаты мен оның Ресейдегі азаттық қозғалысына басшылық ету міндеті атап өтілді. «[[Экономизм]]» бағытын ұстанған Акимов ([[Владимир Петрович Махновец|Владимир Махновец]]), Пиккер ([[Александр Самойлович Мартынов|Александр Мартынов]]) және Бунд өкілі [[Михаил Исаакович Либер|М. И. Либер]] бағдарламаға пролетариат диктатурасы туралы тармақты енгізуге қарсы болды. Олар өз ұстанымдарын Батыс Еуропадағы социал-демократиялық партиялардың бағдарламаларында мұндай тармақтың болмауымен түсіндірді. [[Лев Давидович Троцкий|Л. Троцкий]] пролетариат диктатурасын жұмысшы табы «ұлттың» басым бөлігін құраған кезде және партия мен жұмысшы табы бір-біріне барынша жақындасып, іс жүзінде біртұтас күшке айналған жағдайда ғана жүзеге асыруға болады деп мәлімдеді. Ленин қарсыластарының көзқарастарын социал-реформистік бағытқа жатқызып, олардың «...пролетариат диктатурасына қарсы шығуға дейін барғанын...» айтты (сонда, 7-том, 271-бет). Сондай-ақ ол «экономизм» бағытын ұстанған Мартынов пен Акимовтың бағдарламаға түзетулер енгізу әрекетіне үзілді-кесілді қарсы шықты. === Аграрлық бағдарлама === Аграрлық бағдарлама бөлігін талқылау кезінде де елеулі келіспеушіліктер туындады. Әсіресе жұмысшы табы мен шаруалар арасындағы одақ мәселесі қызу талқыланды. Ленин шаруаларды пролетариаттың одақтасы ретінде тануды талап етті. Сонымен қатар ол шаруаларға бұрын тартып алынған жер телімдерін қайтару жөніндегі революциялық талапты қолдады. Оның түсіндіруінше, бұл талап крепостнойлық тәртіптен қалған қалдықтардың бірін жоюға бағытталды. Сондай-ақ Ленин буржуазиялық-демократиялық революция мен социалистік революция кезеңдерінде аграрлық бағдарлама талаптары бірдей болмауы керектігін негіздеді. Бұл ұстаным XX ғасырдың басындағы Ресейдің тарихи жағдайында марксизмді одан әрі дамытуға жол ашты. Ол кезде капитализм қарқынды дамып жатқанымен, ел экономикасында ауыл шаруашылығы басым орын алды. Ауылдық жерлерде феодалдық тәртіптің қалдықтары әлі де терең сақталып, халықтың басым бөлігін шаруалар құрады. === Социалист-революционерлер жайлы === Төмендегідей қарар қабылданды: {{start citation}} ''Съез «социалист-революционерлерді» буржуазиялық-демократиялық бағыттағы саяси ағым деп таниды. Сондықтан социал-демократтардың оларға деген принципті ұстанымы жалпы буржуазияның либералдық өкілдеріне қатысты көзқарасынан өзгеше болмауға тиіс. Съез мына екі жайтты да ескереді: біріншіден, «социалист-революционерлер» өздерінің буржуазиялық мақсаттарын социализм ұранымен бүркемелейді; екіншіден, олар буржуазиялық-революциялық ағым ретінде де дәрменсіздігін көрсетіп отыр. Осыған байланысты съез олардың қызметі пролетариаттың саяси дамуына ғана емес, самодержавиеге қарсы бағытталған жалпы демократиялық күреске де зиян келтіреді деген қорытындыға келеді. ''{{oq|ru|Съезд констатируетъ, что «соціалисты-революціонеры» являются не болѣе, какъ буржуазно-демократической фракціей, принципіалъное отношеніе къ которой со стороны соціалъ-демократіи не можетъ быть иное, чѣмъ къ либеральнымъ представителямъ буржуазіи вообще. Принимая затѣмъ во вниманіе: а) что свои буржуазныя тенденціи «соціалисты-революціонеры» преслѣдуютъ подъ флагомъ соціализма и б) что, кромѣ того, или именно потому, какъ буржуазно-революціонныя фракціи оказываются совершенно несостоятельными, Съѣздъ считаетъ ихъ дѣятельность вредной не только для политическаго развитія пролетаріата, но и для общедемократической борьбы противъ абсолютизма.}} {{end citation}} === Ұлттық мәселе === [[Өзін-өзі билеу құқығы|Ұлттардың өзін-өзі билеу құқығы]] мәселесі төңірегінде пікірталас туындады. Бұл құқықты бағдарламаға енгізуге поляк социал-демократтары мен Бунд өкілдері қарсы шықты. Поляк социал-демократтары мұндай қағиданың қабылдануы поляк [[Ұлтшылдық|ұлтшылдарының]] мүддесіне қызмет етеді деп есептеді. Ал Бунд өкілдері жебірейлерге мәдени-ұлттық автономия беруді жақтады. Бұл мәселе бойынша [[Консенсус|ортақ келісімге]] келе алмағандықтан, Бунд фракциясы съезден шығып кетті. === Нәтижесі === Делегаттар саны қайта қаралғаннан кейін съезд «Искра» тобы ұсынған бағдарламаны қабылдады. Бағдарлама екі бөлімнен тұрды: «максимум бағдарламасы» және «минимум бағдарламасы». Максимум бағдарламасында партияның түпкі мақсаты — социалистік қоғам құру екені көрсетілді. Бұл мақсатқа социалистік революция арқылы жетіп, пролетариат диктатурасын орнату көзделді. Ал минимум бағдарламасында партияның алдағы кезеңдегі негізгі міндеттері белгіленді. Олар: патша самодержавиесін құлату, демократиялық республика құру, сегіз сағаттық жұмыс күнін енгізу, барлық ұлттардың тең құқықтылығын қамтамасыз ету және олардың өзін-өзі билеу құқығын тану. Сондай-ақ ауылдағы крепостнойлық тәртіптің қалдықтарын жою және помещиктер шаруалардан тартып алған жер телімдерін («отрезоктарды») қайтару талап етілді. Осыдан кейін «Искра» жақтастары, «экономистер» мен Бунд өкілдерінің арасында жік пайда болатыны анық болды. Алайда келіспеушілік тек осы топтардың арасында ғана емес, «Искра» жақтастарының өз ішінде де туындады. === Редакциялық алқа құрамы === Жікшілдік съез шақырылғанға дейін-ақ байқала бастаған болатын. «Искра» газетінің редакциялық алқасы алты адамнан тұрды: Плеханов, Ленин, Мартов, [[Александр Николаевич Потресов|Потресов]], [[Павел Борисович Аксельрод|Аксельрод]] және [[Вера Ивановна Засулич|Засулич]]. Редакторлар санының жұп болуы жұмыста жиі тығырық туғызатын. Себебі Ленинді жақтаушылар мен оған қарсы топтың дауыстары тең түсіп, маңызды мәселелер бойынша ортақ шешімге келу қиындайтын. Редакция жұмысын тиімді ұйымдастыру үшін Ленин оның құрамын жеті адамға дейін кеңейтіп, Троцкийді қосуға ұсыныс жасады. Бірақ Плеханов бұл ұсынысты үзілді-кесілді қабылдамады. Осыдан кейін Ленин редакция мүшелерінің санын қысқартуды ұсынып, Потресовты, Аксельродты және Засуличті құрамнан шығаруды жақтады. Оның ойынша, бұл үшеуі журналист ретінде жеткілікті белсенділік танытпаған. Ленин мұны нақты сандармен дәлелдеуге тырысты: «Искраның» 45 нөмірінде Мартов 39 мақала, Ленин 32, Плеханов 24 мақала жазған. Ал Засуличтің үлесіне 6 мақала, Аксельродқа 4 мақала, Потресовқа 8 мақала ғана тиген. Алайда Лениннің бұл ұсынысы оның партия ішіндегі билікті өз қолына шоғырландыруға ұмтылып отырғаны туралы айыптауларға себеп болды. === Жарғы === Партия жарғысының жобасын талқылау кезінде партия мүшелігіне қабылдау мәселесіне қатысты Мартов пен Ленин арасында пікірталас өрбіді (§ 1). Мартов пен оның жақтастарының пікірінше, партия мүшесі деп мынадай адамды санауға болатын: <blockquote> …партияның бағдарламасын қабылдайтын, оны материалдық жағынан қолдайтын әрі оның ұйымдарының бірінің басшылығымен партияға тұрақты түрде жеке көмек көрсететін кез келген адам. </blockquote> Ал Ленин партия мүшесі болу үшін адамның «партиялық ұйымдардың біріне жеке өзі мүше болып, оның жұмысына тікелей қатысуы» қажет деп санады. Дауыс беру нәтижесінде съезд Мартов ұсынған жарғының бірінші тармағын 28 дауыспен қолдап, 22 дауыс қарсы берілді, ал бір делегат қалыс қалды. Жарғының қалған тармақтары елеулі пікірталассыз қабылданды. == Басқару органдары == [[Сурет:George Plekhanov.jpg|thumb|left|150px|РСДЖП-ның негізін қалаушылардың бірі [[Георгий Валентинович Плеханов|Г. В. Плеханов]]]] Съезд партияның орталық органдарын құрды: Орталық органды (ЦО), Орталық комитетті (ЦК) және Партия кеңесін. Сонымен қатар шетелдегі партия ұйымдарының құрылымын қайта ұйымдастыру туралы шешім қабылданды. Ол кезде шетелде екі социал-демократиялық ұйым жұмыс істейтін: «[[Шетелдегі орыс революциялық социал-демократиясының лигасы]]» және «[[Шетелдегі орыс социал-демократтары одағы]]». Съезд «Лиганы» РСДЖП-ның шетелдегі жалғыз ұйымы деп таныды. Бұған наразылық білдірген «Одақтың» екі өкілі съезден шығып кетті. Бунд ұйымының федерация негізінде РСДЖП құрамына кіру туралы талабы қабылданбаған соң, оның бес өкілі де съезден кетті. Съезд Бундтың Ресейдегі еврей жұмысшыларының жалғыз өкілі ретінде танылуы жөніндегі ультиматумын да қабылдамады. Жеті делегаттың съезден кетуі күштердің арақатынасын Ленинді жақтаушылардың пайдасына өзгертті. Соның нәтижесінде орталық органдарға сайлау кезінде Ленин жақтастары басым орындарға ие болды. Партияның Орталық комитетіне [[Глеб Максимилианович Кржижановский|Г. М. Кржижановский]] мен [[Фридрих Вильгельмович Ленгник|Ф. В. Ленгник]] сырттай, ал съезге кеңесші дауыс құқығымен қатысқан [[Владимир Александрович Носков|В. А. Носков]] сайланды. Үшеуі де Ленинді жақтаушылар еді. Партия кеңесінің бесінші мүшесі болып Плеханов сайланды. Кеңес бес адамнан тұрды: екеуі Орталық органның редакциясынан, екеуі Орталық комитеттен ұсынылатын, ал бесінші мүшені съезд өзі сайлайтын. Съезден кейін Партия кеңесінің құрамына [[Павел Борисович Аксельрод|П. Б. Аксельрод]], [[Фридрих Вильгельмович Ленгник|Ф. В. Ленгник]], [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]], [[Юлий Осипович Мартов|Ю. О. Мартов]] және [[Георгий Валентинович Плеханов|Г. В. Плеханов]] кірді. «Искра» газетінің редакциясына Ленин, Мартов және Плеханов сайланды. Алайда Мартов редакциядағы жұмыстан бас тартты<ref>{{Cite web |url=http://leninism.su/biography/4283-dajte-nam-organizatsiyu-revolyutsionerov.html?start=24 |title=И. X. Лалаянц Из воспоминаний, Ц. С. Зеликсон-Бобровская Из воспоминаний, В. В. Вакар Из воспоминаний — Страница 25<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2014-12-12 |archive-date=2014-12-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141213023028/http://leninism.su/biography/4283-dajte-nam-organizatsiyu-revolyutsionerov.html?start=24 |url-status=live }}</ref>. === Съезден кейін партия басшылығындағы өзгерістер === 1903 жылы 29 қыркүйекте (12 қазанда) [[Федор Васильевич Гусаров|Ф. В. Гусаров]], [[Розалия Самойловна Землячка|Р. С. Землячка]], [[Леонид Борисович Красин|Л. Б. Красин]] және [[Мария Моисеевна Эссен|М. М. Эссен]] Орталық комитеттің құрамына қосымша енгізілді. 1903 жылы 8 (21) қарашада [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]] мен [[Лев Ефимович Гальперин|Л. Е. Гальперин]] де Орталық комитеттің құрамына қосылды. 1904 жылы 19 маусымда (2 шілдеде) [[Фридрих Вильгельмович Ленгник|Ф. В. Ленгник]] тұтқындалды. Ал сол жылдың шілде айында [[Глеб Максимилианович Кржижановский|Г. М. Кржижановский]] мен Ф. В. Гусаров Орталық комитет құрамынан шықты, Р. С. Землячка да құрамнан шығарылды. Сонымен қатар М. М. Эссен тұтқындалды. Олардың орнына 1904 жылы шілдеде [[Иосиф Федорович Дубровинский|И. Ф. Дубровинский]], [[Лев Яковлевич Карпов|Л. Я. Карпов]] және [[Алексей Иванович Любимов|А. И. Любимов]] Орталық комитеттің құрамына қосымша енгізілді. 1904 жылы қарашада [[Екатерина Михайловна Александрова-Жак|Е. М. Александрова-Жак]], [[Виктор Николаевич Крохмаль|В. Н. Крохмаль]] және [[Владимир Николаевич Розанов|В. Н. Розанов]] та Орталық комитеттің құрамына қосылды. 1905 жылы 7 (20) ақпанда В. И. Ленин Орталық комитет құрамынан шығарылды. Ал 9 (22) ақпанда В. А. Носков, Л. Е. Гальперин, И. Ф. Дубровинский, Л. Я. Карпов, Е. М. Александрова-Жак, В. Н. Крохмаль және В. Н. Розанов тұтқындалды. Осылайша, 1905 жылы наурызға қарай Орталық комитет құрамында тек Л. Б. Красин мен А. И. Любимов қана қалды. == Қарар == Съез құрамының өзгеруі Ленинге қарарлардың басым бөлігін өзі ұсынған нұсқада қабылдатуға мүмкіндік берді. Олар Бундтың РСДЖП құрамындағы орны, экономикалық күрес, 1 мамыр мерекесін атап өту, халықаралық конгресс, шерулер, террор, үгіт-насихат, оқушы және студент жастарға көзқарас, партиялық әдебиет және күштерді бөлу мәселелеріне қатысты болды. Сонымен қатар съез бірқатар тактикалық мәселелер бойынша да шешімдер қабылдады. Олардың қатарында либералдық буржуазияға көзқарас, эсерлерге қатынас, кәсіподақтық күрес, шерулер өткізу және басқа да мәселелер бар. == Жікке бөлінуі == РСДЖП-ның іс жүзінде құрылтай съезі болған бұл съезде партия екі фракцияға бөлінді: Ленинді жақтаушылар және оған қарсы қалған делегаттар. Лениннің жақтастары өздерін [[Большевиктер|большевиктер]], ал қарсыластарын [[Меньшевиктер|меньшевиктер]] деп атай бастады. Бұл атаулар кеңестік партия тарихнамасында ұзақ уақыт бойы қолданылып келді. Делегаттар партияны ұйымдастыру қағидаттары жөнінде ортақ пікірге келе алмады. Ресейдің революциялық [[Социал-демократия|социал-демократиясының]] екі көрнекті теоретигі — Владимир Ленин мен [[Юлий Осипович Мартов|Юлий Мартов]] партия мүшелігі туралы жарғы тармағының екі түрлі нұсқасын ұсынды: {| class="wikitable" ![[Юлий Осипович Мартов|Юлий Мартов]] ![[Владимир Ильич Ленин|Владимир Ленин]] |- |«РСДЖП мүшесі деп оның бағдарламасын қабылдайтын, партияға материалдық қолдау көрсететін және '''оның ұйымдарының бірінің басшылығымен''' партияға тұрақты түрде жеке көмек көрсететін кез келген адам есептеледі» |«Партия мүшесі деп оның бағдарламасын мойындайтын, партияға материалдық жағынан қолдау көрсететін әрі '''партия ұйымдарының бірінің жұмысына тікелей қатысатын''' адам есептеледі» |} Тұжырымдар арасындағы айырмашылық аз болғанымен, дәл осы мәселе партияның жікке бөлінуіне ресми себеп болды. Мартов партияға саяси үдерістерге саналы түрде араласатындармен қатар, саясаттан мүлде хабарсыз адамдар да мүше бола алатын бұқаралық партия құруды жақтады. Ал Ленин әрбір мүшесі саяси өмірге белсенді араласуға міндетті болатын кәсіби кадрлардан тұратын партия құруды көздеді. Кейбір пікірлерге қарағанда, екі фракция арасындағы ресми келіспеушіліктердің аражігін ажырату қиын болған: <blockquote> РСДЖП басшылығында съезден кейін қалыптасқан қарым-қатынастардың бүкіл тарихын түсіну оңай емес. Өйткені съезд стенограммаларынан делегаттардың екі тобының арасында түбегейлі ымыраға келмейтін қайшылықтар болғаны байқалмайды. </blockquote> Тарихшылар бұл айырмашылықтың мәні туралы ортақ пікірге келген жоқ. Мәселен, британдық тарихшы Роберт Сервис олардың тұжырымдарындағы айырмашылық түбегейлі сипатта болды деп есептейді. Оның пікірінше, Мартов әр мүшесі өз пікірін еркін білдіре алатын партияны көздесе, Ленин партияның орталық басшылыққа бағынуын жақтады. Жарғы бойынша дауыс беру кезінде Лениннің жақтастары жеңіліс тапты. [[Сурет:Julius Martov, 1897.jpg|thumb|left|200px|Меньшевиктердің көшбасшысы — [[Юлий Осипович Мартов|Ю. О. Мартов]]. 1897 ж. сурет]] [[Сурет:Mug shot of Lenin 1895 crop.jpg|thumb|right|200px|Большевиктердің көшбасшысы — [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]]. 1895 ж. сурет]] Келесі кезекте «Искра» газетінің редакциялық алқасы туралы мәселе талқыланды. Ленин редакцияда жетекші орынға ие болуды көздеді. Ол үшін бастапқыда Мартовпен одақ құруды жоспарлады. Ленин Мартовқа редакция құрамындағы алты адамды үш адамға дейін қысқартуды жасырын түрде ұсынды. Бұл ретте Аксельродты, Потресовты және Засуличті редакциядан шығару көзделді. Осылайша, Ленин мен Мартов Плехановпен санаспай-ақ редакция жұмысын өз бақылауында ұстай алар еді. Ленин Плехановты өзінің басты саяси қарсыласы деп санады. Алайда Мартов бұл ұсынысқа келіспеді. Сонда Ленин Мартовқа қарсы Плехановпен одақ құруды ұсынды және оның келісімін алды. Дауыс беру қарсаңында съез құрамы өзгерді. Мартовты қолдауы мүмкін болған [[Бунд]] өкілдері мен «[[Экономизм|экономистер]]» наразылық білдіріп, съезден шығып кетті. Соның салдарынан дауыс беру кезінде залда Ленинді жақтаушылар басым болды. Нәтижесінде съезд Ленин мен оны қолдаған Плеханов ұсынған нұсқаны қабылдады. Оған сәйкес, партияның идеялық бағытын айқындау міндеті үш адамнан тұратын «Искра» газетінің редакциялық алқасына — Орталық органға (ОО) жүктелді. Оның құрамына Ленин, Мартов және Плеханов кірді. Ұйымдастыру мәселелерімен айналысу үшін де үш адамнан тұратын [[КОКП орталық комитеті|Орталық комитет]] (ОК) құрылды. Ал редакциялық алқа мен Орталық комитет арасында туындауы мүмкін келіспеушіліктерді шешу мақсатында екі органның өкілдері кіретін бес адамдық Партия кеңесі құрылды. Дәл осы дауыс берудегі жеңістен кейін Ленин өз фракциясын «большевиктер» деп атай бастады, ал Мартов өз жақтастарын «меньшевиктер» деп атады. Бұл атаулар кейінгі жылдары да сақталып қалды. Партияның екі фракцияға бөлінуі Ресейде құпталмады. Тарихшы Роберт Сервистің айтуынша, енді ғана құрылған партияның екіге жарылуы Ресей марксистерін есеңгіретіп тастады. Көптеген партияластары Лениннің шектен шығып кеткенін ойлап, оны «меньшевиктермен» арадағы қақтығысты тоқтатуға шақырды. == Мәнісі == * Съез Ресей социал-демократтарының бытыраңқы топтарын бір [[Саяси партия|саяси партияға]] біріктірген іс жүзіндегі құрылтай съезі ретінде тарихи маңызға ие болды. * Съез Лениннің РСДЖП-ның радикалды қанатының жетекшісі ретіндегі саяси орнын ұйымдық тұрғыдан бекітті. Ол бұл қанаттың өкілдерін «большевиктер» деп атады. Кейін Ленин былай деп жазды: <blockquote> Большевизм 1903 жылдан бері саяси ой ағымы әрі саяси партия ретінде өмір сүріп келеді. </blockquote> * Кеңестік тарихнама да бұл съезге үлкен мән берді: <blockquote> Съез [[Карл Маркс]] пен [[Фридрих Энгельс]] қайтыс болғаннан кейін халықаралық жұмысшы қозғалысының тарихында тұңғыш рет негізгі міндет ретінде [[Пролетариат диктатурасы|пролетариат диктатурасы]] үшін күресті алға қойған революциялық бағдарламаны қабылдады. </blockquote> == Тағы қараңыз == * [[РСДЖП-ның II съезі делегаттарының тізімі]] * [[РСДЖП-ның III съезі]] == Әдебиет == * ''[[Надежда Константиновна Крупская|Крупская Н. К.]]'' Воспоминания о Ленине. М., 1957. * ''Ленин В. И.'' II съезд РСДРП. 17 (30) июля — 10 (23) августа 1903 г. // ''[[Владимир Ильич Ленин|Ленин В. И.]]'' Полное собрание сочинений. Т. 7. 5 изд. * ''Ленин В. И.'' Рассказ о II съезде РСДРП // ''[[Владимир Ильич Ленин|Ленин В. И.]]'' Полное собрание сочинений. Т. 8. 5 изд. * ''Ленин В. И.'' [[Бір қадам ілгері, екі қадам артқа]] // ''[[Владимир Ильич Ленин|Ленин В. И.]]'' Полное собрание сочинений. Т. 8. 5 изд. * {{кітап |тақырыбы = Коммунистическая партия Советского Союза в резолюциях и решениях съездов, конференций и пленумов ЦК. Часть I. 1898—1924 |жауапты = [[Марксизм-ленинизм институты (Мәскеу)|Ин-т Маркса-Энгельса-Ленина-Сталина при ЦК КПСС]] |басылым = 7-е изд |орны = {{М.}} |баспасы = Госполитиздат|жылы = 1954 |барлық беті = 831 |тиражы = 500 000}} * {{кітап |тақырыбы = История КПСС. Т. 1 |жауапты = [[Петр Николаевич Поспелов|П. Н. Поспелов]], [[Леонид Федорович Ильичев|Л. Ф. Ильичев]], [[Борис Николаевич Пономарев|Б. Н. Пономарев]] и др |орны = {{М.}} |баспасы = Политиздат |жылы = 1964 |барлық беті = 633 |тиражы = 220 000}} * Логвинова Т. Г., Семичаевский М. А. Хрестоматия по истории КПСС. (В помощь слушателям школ основ марксизма-ленинизма). Изд. 2-е, доп. М., Политиздат, 1968. — 464 с. (Для системы парт. учебы). * [https://publ.lib.ru/ARCHIVES/K/KPSS/_KPSS.html#002 Второй съезд РСДРП. Протоколы] // Протоколы и стенографические отчёты съездов и конференций Коммунистической Партии Советского Союза. / [[Марксизм-ленинизм институты (Мәскеу)|КОКП ОК қарамағындағы Марксизм-ленинизм институты]]. М.:Государственное издательство политической литературы, 1959. — 850 с. * {{кітап|авторы=[[Роберт Сервис|Сервис Р.]]|тақырыбы=Ленин. Биография|шынайы атауы=Service R. Lenin: a biography|url=|уикитека=|жауапты=Пер. с англ. Г. И. Левитан|орны=М.|баспасы=Попурри|жылы=2002|томы=|беттері=|барлық беті=624|сериясы=Тема|isbn=985-438-591-4|тиражы=}} * Второй съезд РСДРП / Шаумян С. С. // Вешин — Газли. — М. : Советская энциклопедия, 1971. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров ; 1969—1978, т. 5). * ''[[Емельян Михайлович Ярославский|Ярославский Е. М.]]'' [https://web.archive.org/web/20140427194648/http://scaramouche2004.webs.com/apps/photos/album?albumid=7161454  — К 35-летию II съезда РСДРП.] М., 1938 * {{кітап |авторы= Шейла Фицпатрик|тақырыбы = Кратчайшая история Советского Союза |шынайы атауы= Sheila Fitzpatrick. The Shortest History of the Soviet Union| орны= М.|баспасы= Альпина нон-фикшн|жылы= 2023|беттері=336|isbn=978-5-00139-820-2}} * {{кітап | авторы = А. И. Спиридович | тақырыбы = История большевизма в России. От возникновения до захвата власти. 1883-1903-1917| баспасы = Захаров| жылы = 2019 | барлық беті = 288| орны = М. | isbn = 978-5-8159-1523-7}} * [https://cyberleninka.ru/article/n/svyataya-svyatyh-iz-istorii-stanovleniya-i-evolyutsii-ustava-manifesta-organizatsionnogo-ustava-rsdp-rsdrp-rsdrp-b-rkp-b-vkp-b-1898-1920-e ''Войтиков С. С.'' «Святая святых»: из истории становления и эволюции Устава (Манифеста, организационного Устава) рсдп/РСДРП - РСДРП(б) - РКП(б) - ВКП(б) (1898 - 1920-е годы)] == Cілтеме == * [https://web.archive.org/web/20190731094243/http://www.knowbysight.info/2_KPSS/07904.asp РСДЖП-ның II съезі делегаттары] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КОКП съездері]] [[Санат:РСДЖП]] qrw6c1oo7zajczzcs9687qxm13p2clz 3683510 3683509 2026-10-19T08:10:59Z Орел Карл 81620 /* Әдебиет */ 3683510 wikitext text/x-wiki [[Сурет:The Soviet Union 1970 CPA 3844 stamp (2nd Congress of the RSDRP (After Yuri Vinogradov)).jpg|thumb|right|300px|КСРО маркасы: «РСДЖП-ның Екінші съезі» (Юрий Виноградовтың картинасы бойынша). Топтама: Владимир Ильич Лениннің туғанына 100 жыл толуына орай (1870–1924). Ленин өнерде.]] '''Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының II съезі''' 1903 жылдың 17 (30) шілдесінен 10 (23) тамызына дейін өтті. 24 шілдеге (6 тамызға) дейін съез [[Брюссель|Брюссельде]] жұмыс істеді. Алайда [[Бельгия]] полициясы делегаттарды елден кетуге мәжбүр еткендіктен, съез отырыстары [[Лондон|Лондонға]] көшірілді. Іс жүзінде бұл Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының (РСДЖП) құрылтай съезі болды. Съезді ұйымдастыруда «Искра» газетінің редакциясы елеулі рөл атқарды. Съез барысында барлығы 37 отырыс өтті: оның 13-і Брюссельде, 24-і Лондонда өткізілді. Жиында 26 ұйымның өкілдері болды. Олардың қатарында «[[Еңбекті азат ету тобы|Еңбекті азат ету» тобы]], «Искраның» Ресейдегі ұйымы, Петербург комитеті, Петербург жұмысшыларының ұйымы, Мәскеу комитеті, Харьков комитеті, Киев комитеті, Одесса комитеті, Николаев комитеті, Қырым одағы, Дон комитеті, Тау-кен жұмысшылары одағы, Екатеринослав комитеті, Сарытау комитеті, Тифлис комитеті, Баку комитеті, Батуми комитеті, Үфі комитеті, [[РСДЖП солтүстік жұмысшылар одағы|Солтүстік жұмысшылар одағы]], [[РСДЖП сібір одағы|Сібір одағы]], Тула комитеті, [[Бунд|Бундтың]] шетелдегі комитеті мен Орталық комитеті, «Ресей революциялық социал-демократиясының шетелдік лигасы», «Шетелдегі орыс социал-демократтары одағы» және «Оңтүстік жұмысшы» тобы болды. Съезге шешуші дауыс құқығына ие 43 делегат қатысып, олардың жалпы дауыс саны 51-ге жетті. Бұған көптеген комитеттердің өздеріне тиесілі өкілдердің толық санын жібере алмауы себеп болды. Сондықтан кейбір делегаттарға екі өкілдің атынан дауыс беру құқығы берілді. Сонымен қатар партияның бірнеше мың мүшесінің атынан кеңесші дауыс құқығымен 14 делегат қатысты. (Қараңыз: РСДЖП II съезіне қатысқан делегаттардың тізімі.) Съезд барысында РСДЖП екі қанатқа — [[Большевиктер|большевиктер]] мен [[Меньшевиктер|меньшевиктерге]] — бөлінді. Партия ішіндегі бұл жіктелу 1917 жылы екі топтың біржола бөлінуіне дейін сақталды. == Дайындалуы == Съезге дайындық жұмыстары «[[Искра (газет)|Искра]]» тобының (Ленин) және «[[Шетелдегі орыс социал-демократтары одағы|Шетелдегі орыс социал-демократтары одағының]]» (Плеханов) арасындағы ықпал үшін күреспен қатар жүрді. Бір жағынан, партияның ұйымдық құрылымын қалыптастырып, бағдарламасын әзірлеу қажеттігін түсінген «Искра» тобы съезді өткізуге дайындықты қолға алды. Екінші жағынан, ол партиядағы идеялық әрі жеке ықпалын нығайтуға ұмтылды. Бұл мәселемен «Шетелдегі орыс социал-демократтары одағы» да айналысты. Ол «[[Экономизм|экономизм]]» бағытының өкілі саналды. Одақ II съезді шақыру арқылы партиядағы өз орнын нығайтуды және «Искра» жақтастарының жаңа партиядағы орталық билікті иеленуіне жол бермеуді көздеді. 1900 жылы Одақ II съезді шақыру туралы үндеу таратты. Соның нәтижесінде 1902 жылғы сәуірде [[Белосток]] қаласында конференция өтті. Оған «Искра» бағытын ұстанушылармен қатар, Одақ өкілдері де қатысты. Конференция Ұйымдастыру комитетін сайлап, оған съезге дайындық жүргізуді тапсырды. Алайда көп ұзамай конференцияға қатысушылардың барлығы, соның ішінде Ұйымдастыру комитетінің мүшелері де тұтқындалды. Бірінші Ұйымдастыру комитетінің жұмысы сәтсіз аяқталғанын пайдаланған «Искра» жақтастары сол жылдың қазан айында Белостокта тағы бір конференция шақырды. Бұл жолы Одақ пен [[Бунд]] өкілдері конференцияға шақырылмады. Жиын барысында тек «Искра» бағытын ұстанушылардан тұратын екінші Ұйымдастыру комитеті сайланды. Ол съезге дайындық жұмыстарын жүргізуге кірісті. Жергілікті жерлердегі өкілдері арқылы әрекет еткен Ұйымдастыру комитеті съезге сайланған делегаттардың басым бөлігі «Искра» жақтастары болуын қамтамасыз етті. Ал бұл бағытты қолдамаған ұйымдар түрлі сылтаулармен съезге қатысудан шеттетілді. == Ашылуы == [[Сурет:Делегаты 2-го съезда РСДРП 1903.png|thumb|right|300px|РСДЖП-ның II съезінің делегаттары]] Съез [[Георгий Валентинович Плеханов|Георгий Плехановтың]] кіріспе сөзімен ашылды. Күн тәртібі: # Съездің ресми ашылуы. Бюроны сайлау. Съездің жұмыс тәртібі мен күн тәртібін бекіту. Ұйымдастыру комитетінің (ҰК) баяндамасы — баяндамашы В. Н. Розанов (Попов); мандаттарды тексеру және съездің құрамын анықтау жөніндегі комиссияның есебі — Б. А. Гинзбург (Кольцов). # Бундтың РСДЖП құрамындағы орны — баяндамашы [[Михаил Исаакович Либер|Либер (М. И. Гольдман)]], қосымша баяндама жасаушы [[Юлий Осипович Мартов|Л. Мартов (Ю. О. Цедербаум)]]. # Партияның бағдарламасы. # Партияның орталық баспасөз органы. # Делегаттардың баяндамалары. # Партияны ұйымдастыру мәселесі (партияның ұйымдық жарғысын талқылау) — баяндамашы [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]]. # Аудандық және ұлттық ұйымдар — жарғы комиссиясының баяндамашысы [[Владимир Александрович Носков|В. А. Носков (Глебов)]]. # Партияның жекелеген топтары — В. И. Лениннің кіріспе сөзі. # Ұлттық мәселе. # Экономикалық күрес және кәсіподақ қозғалысы. # 1 мамыр мерекесін атап өту. # 1904 жылы [[Амстердам|Амстердамда]] өтетін халықаралық социалистік конгресс. # Демонстрациялар мен көтерілістер. # Террор. # Партия жұмысына қатысты ішкі мәселелер: ## Насихат жұмысын ұйымдастыру. ## Үгіт жұмысын ұйымдастыру. ## Партиялық әдебиет шығару ісін ұйымдастыру. ## Шаруалар арасында жұмыс жүргізу. ## Әскерде жұмыс жүргізу. ## Оқушылар мен студенттер арасында жұмыс жүргізу. ## Діни секталарға жататын адамдар арасында жұмыс жүргізу. # РСДЖП-ның социалист-революционерлерге ([[Социалист-революционерлер партиясы|эсерлерге]]) қатысты ұстанымы. # РСДЖП-ның Ресейдегі либералдық ағымдарға қатысты ұстанымы. # Орталық комитетті (ОК) және партияның орталық баспасөз органы редакциясын сайлау. # Партия кеңесін сайлау. # Съез шешімдері мен хаттамаларын жариялау тәртібі, сондай-ақ сайланған лауазымды тұлғалар мен органдардың өз міндеттерін атқаруға кірісу тәртібі. Партия жарғысына қатысты мәселе күн тәртібінің 6-тармағы бойынша талқыланды. == РСДЖП және Бунд == Съездегі алғашқы келіспеушіліктер Бундтың партиядағы орны туралы мәселе төңірегінде өрбіді. Бунд өкілдері партия құрамында автономия беруді, яғни еврейлерге қатысты мәселелер бойынша өз саясатын дербес әзірлеу құқығын талап етті. Сондай-ақ олар Бундты еврей жұмысшылары арасында партияның жалғыз өкілі деп тануды ұсынды. Ленин «Искра» жақтастарының атынан бұл талаптарға қарсы шығу үшін еврей ұлтының өкілдері [[Юлий Осипович Мартов|Ю. Мартовты]] (Цедербаум) және [[Лев Давидович Троцкий|Л. Троцкийді]] (Бронштейн) сөз сөйлеуге жұмылдырды. Екеуі де еврейлердің басқа халықтармен ассимиляциялануын қолдады. Нәтижесінде съезд Бундқа автономия беруге қарсы қарар қабылдады (сондай-ақ «Ұлттық мәселе» бөлімін қараңыз). == Бағдарлама == Бағдарлама жобасын әзірлеуді «Искра» мен «Заря» басылымдарының біріккен редакциясы қолға алды. 1901 жылы съезге бағдарлама жобасы ұсынылды. Онда Лениннің Плеханов әзірлеген екі бағдарлама нұсқасына енгізген түзетулері мен толықтыруларының басым бөлігі ескерілді. Бағдарламаны талқылауға съездің тоғыз отырысы арналды. Талқылау барысында пролетариат диктатурасы, партияның пролетарлық сипаты мен Ресейдегі азаттық қозғалысындағы рөлі, сондай-ақ аграрлық бағдарлама мен ұлттық мәселе қаралды. === Партияның рөлі мен сипаты === Ленин бағдарлама жобасында марксизмнің [[Пролетариат диктатурасы|пролетариат диктатурасы]] туралы негізгі қағидалары нақты тұжырымдалуын талап етті. Бұл мәселеде Плехановтың өзі де екіұдай пікірде болды. Сонымен қатар бағдарламада революциялық күрестегі пролетариаттың жетекші рөлі айқын көрсетіліп, партияның пролетарлық сипаты мен оның Ресейдегі азаттық қозғалысына басшылық ету міндеті атап өтілді. «[[Экономизм]]» бағытын ұстанған Акимов ([[Владимир Петрович Махновец|Владимир Махновец]]), Пиккер ([[Александр Самойлович Мартынов|Александр Мартынов]]) және Бунд өкілі [[Михаил Исаакович Либер|М. И. Либер]] бағдарламаға пролетариат диктатурасы туралы тармақты енгізуге қарсы болды. Олар өз ұстанымдарын Батыс Еуропадағы социал-демократиялық партиялардың бағдарламаларында мұндай тармақтың болмауымен түсіндірді. [[Лев Давидович Троцкий|Л. Троцкий]] пролетариат диктатурасын жұмысшы табы «ұлттың» басым бөлігін құраған кезде және партия мен жұмысшы табы бір-біріне барынша жақындасып, іс жүзінде біртұтас күшке айналған жағдайда ғана жүзеге асыруға болады деп мәлімдеді. Ленин қарсыластарының көзқарастарын социал-реформистік бағытқа жатқызып, олардың «...пролетариат диктатурасына қарсы шығуға дейін барғанын...» айтты (сонда, 7-том, 271-бет). Сондай-ақ ол «экономизм» бағытын ұстанған Мартынов пен Акимовтың бағдарламаға түзетулер енгізу әрекетіне үзілді-кесілді қарсы шықты. === Аграрлық бағдарлама === Аграрлық бағдарлама бөлігін талқылау кезінде де елеулі келіспеушіліктер туындады. Әсіресе жұмысшы табы мен шаруалар арасындағы одақ мәселесі қызу талқыланды. Ленин шаруаларды пролетариаттың одақтасы ретінде тануды талап етті. Сонымен қатар ол шаруаларға бұрын тартып алынған жер телімдерін қайтару жөніндегі революциялық талапты қолдады. Оның түсіндіруінше, бұл талап крепостнойлық тәртіптен қалған қалдықтардың бірін жоюға бағытталды. Сондай-ақ Ленин буржуазиялық-демократиялық революция мен социалистік революция кезеңдерінде аграрлық бағдарлама талаптары бірдей болмауы керектігін негіздеді. Бұл ұстаным XX ғасырдың басындағы Ресейдің тарихи жағдайында марксизмді одан әрі дамытуға жол ашты. Ол кезде капитализм қарқынды дамып жатқанымен, ел экономикасында ауыл шаруашылығы басым орын алды. Ауылдық жерлерде феодалдық тәртіптің қалдықтары әлі де терең сақталып, халықтың басым бөлігін шаруалар құрады. === Социалист-революционерлер жайлы === Төмендегідей қарар қабылданды: {{start citation}} ''Съез «социалист-революционерлерді» буржуазиялық-демократиялық бағыттағы саяси ағым деп таниды. Сондықтан социал-демократтардың оларға деген принципті ұстанымы жалпы буржуазияның либералдық өкілдеріне қатысты көзқарасынан өзгеше болмауға тиіс. Съез мына екі жайтты да ескереді: біріншіден, «социалист-революционерлер» өздерінің буржуазиялық мақсаттарын социализм ұранымен бүркемелейді; екіншіден, олар буржуазиялық-революциялық ағым ретінде де дәрменсіздігін көрсетіп отыр. Осыған байланысты съез олардың қызметі пролетариаттың саяси дамуына ғана емес, самодержавиеге қарсы бағытталған жалпы демократиялық күреске де зиян келтіреді деген қорытындыға келеді. ''{{oq|ru|Съезд констатируетъ, что «соціалисты-революціонеры» являются не болѣе, какъ буржуазно-демократической фракціей, принципіалъное отношеніе къ которой со стороны соціалъ-демократіи не можетъ быть иное, чѣмъ къ либеральнымъ представителямъ буржуазіи вообще. Принимая затѣмъ во вниманіе: а) что свои буржуазныя тенденціи «соціалисты-революціонеры» преслѣдуютъ подъ флагомъ соціализма и б) что, кромѣ того, или именно потому, какъ буржуазно-революціонныя фракціи оказываются совершенно несостоятельными, Съѣздъ считаетъ ихъ дѣятельность вредной не только для политическаго развитія пролетаріата, но и для общедемократической борьбы противъ абсолютизма.}} {{end citation}} === Ұлттық мәселе === [[Өзін-өзі билеу құқығы|Ұлттардың өзін-өзі билеу құқығы]] мәселесі төңірегінде пікірталас туындады. Бұл құқықты бағдарламаға енгізуге поляк социал-демократтары мен Бунд өкілдері қарсы шықты. Поляк социал-демократтары мұндай қағиданың қабылдануы поляк [[Ұлтшылдық|ұлтшылдарының]] мүддесіне қызмет етеді деп есептеді. Ал Бунд өкілдері жебірейлерге мәдени-ұлттық автономия беруді жақтады. Бұл мәселе бойынша [[Консенсус|ортақ келісімге]] келе алмағандықтан, Бунд фракциясы съезден шығып кетті. === Нәтижесі === Делегаттар саны қайта қаралғаннан кейін съезд «Искра» тобы ұсынған бағдарламаны қабылдады. Бағдарлама екі бөлімнен тұрды: «максимум бағдарламасы» және «минимум бағдарламасы». Максимум бағдарламасында партияның түпкі мақсаты — социалистік қоғам құру екені көрсетілді. Бұл мақсатқа социалистік революция арқылы жетіп, пролетариат диктатурасын орнату көзделді. Ал минимум бағдарламасында партияның алдағы кезеңдегі негізгі міндеттері белгіленді. Олар: патша самодержавиесін құлату, демократиялық республика құру, сегіз сағаттық жұмыс күнін енгізу, барлық ұлттардың тең құқықтылығын қамтамасыз ету және олардың өзін-өзі билеу құқығын тану. Сондай-ақ ауылдағы крепостнойлық тәртіптің қалдықтарын жою және помещиктер шаруалардан тартып алған жер телімдерін («отрезоктарды») қайтару талап етілді. Осыдан кейін «Искра» жақтастары, «экономистер» мен Бунд өкілдерінің арасында жік пайда болатыны анық болды. Алайда келіспеушілік тек осы топтардың арасында ғана емес, «Искра» жақтастарының өз ішінде де туындады. === Редакциялық алқа құрамы === Жікшілдік съез шақырылғанға дейін-ақ байқала бастаған болатын. «Искра» газетінің редакциялық алқасы алты адамнан тұрды: Плеханов, Ленин, Мартов, [[Александр Николаевич Потресов|Потресов]], [[Павел Борисович Аксельрод|Аксельрод]] және [[Вера Ивановна Засулич|Засулич]]. Редакторлар санының жұп болуы жұмыста жиі тығырық туғызатын. Себебі Ленинді жақтаушылар мен оған қарсы топтың дауыстары тең түсіп, маңызды мәселелер бойынша ортақ шешімге келу қиындайтын. Редакция жұмысын тиімді ұйымдастыру үшін Ленин оның құрамын жеті адамға дейін кеңейтіп, Троцкийді қосуға ұсыныс жасады. Бірақ Плеханов бұл ұсынысты үзілді-кесілді қабылдамады. Осыдан кейін Ленин редакция мүшелерінің санын қысқартуды ұсынып, Потресовты, Аксельродты және Засуличті құрамнан шығаруды жақтады. Оның ойынша, бұл үшеуі журналист ретінде жеткілікті белсенділік танытпаған. Ленин мұны нақты сандармен дәлелдеуге тырысты: «Искраның» 45 нөмірінде Мартов 39 мақала, Ленин 32, Плеханов 24 мақала жазған. Ал Засуличтің үлесіне 6 мақала, Аксельродқа 4 мақала, Потресовқа 8 мақала ғана тиген. Алайда Лениннің бұл ұсынысы оның партия ішіндегі билікті өз қолына шоғырландыруға ұмтылып отырғаны туралы айыптауларға себеп болды. === Жарғы === Партия жарғысының жобасын талқылау кезінде партия мүшелігіне қабылдау мәселесіне қатысты Мартов пен Ленин арасында пікірталас өрбіді (§ 1). Мартов пен оның жақтастарының пікірінше, партия мүшесі деп мынадай адамды санауға болатын: <blockquote> …партияның бағдарламасын қабылдайтын, оны материалдық жағынан қолдайтын әрі оның ұйымдарының бірінің басшылығымен партияға тұрақты түрде жеке көмек көрсететін кез келген адам. </blockquote> Ал Ленин партия мүшесі болу үшін адамның «партиялық ұйымдардың біріне жеке өзі мүше болып, оның жұмысына тікелей қатысуы» қажет деп санады. Дауыс беру нәтижесінде съезд Мартов ұсынған жарғының бірінші тармағын 28 дауыспен қолдап, 22 дауыс қарсы берілді, ал бір делегат қалыс қалды. Жарғының қалған тармақтары елеулі пікірталассыз қабылданды. == Басқару органдары == [[Сурет:George Plekhanov.jpg|thumb|left|150px|РСДЖП-ның негізін қалаушылардың бірі [[Георгий Валентинович Плеханов|Г. В. Плеханов]]]] Съезд партияның орталық органдарын құрды: Орталық органды (ЦО), Орталық комитетті (ЦК) және Партия кеңесін. Сонымен қатар шетелдегі партия ұйымдарының құрылымын қайта ұйымдастыру туралы шешім қабылданды. Ол кезде шетелде екі социал-демократиялық ұйым жұмыс істейтін: «[[Шетелдегі орыс революциялық социал-демократиясының лигасы]]» және «[[Шетелдегі орыс социал-демократтары одағы]]». Съезд «Лиганы» РСДЖП-ның шетелдегі жалғыз ұйымы деп таныды. Бұған наразылық білдірген «Одақтың» екі өкілі съезден шығып кетті. Бунд ұйымының федерация негізінде РСДЖП құрамына кіру туралы талабы қабылданбаған соң, оның бес өкілі де съезден кетті. Съезд Бундтың Ресейдегі еврей жұмысшыларының жалғыз өкілі ретінде танылуы жөніндегі ультиматумын да қабылдамады. Жеті делегаттың съезден кетуі күштердің арақатынасын Ленинді жақтаушылардың пайдасына өзгертті. Соның нәтижесінде орталық органдарға сайлау кезінде Ленин жақтастары басым орындарға ие болды. Партияның Орталық комитетіне [[Глеб Максимилианович Кржижановский|Г. М. Кржижановский]] мен [[Фридрих Вильгельмович Ленгник|Ф. В. Ленгник]] сырттай, ал съезге кеңесші дауыс құқығымен қатысқан [[Владимир Александрович Носков|В. А. Носков]] сайланды. Үшеуі де Ленинді жақтаушылар еді. Партия кеңесінің бесінші мүшесі болып Плеханов сайланды. Кеңес бес адамнан тұрды: екеуі Орталық органның редакциясынан, екеуі Орталық комитеттен ұсынылатын, ал бесінші мүшені съезд өзі сайлайтын. Съезден кейін Партия кеңесінің құрамына [[Павел Борисович Аксельрод|П. Б. Аксельрод]], [[Фридрих Вильгельмович Ленгник|Ф. В. Ленгник]], [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]], [[Юлий Осипович Мартов|Ю. О. Мартов]] және [[Георгий Валентинович Плеханов|Г. В. Плеханов]] кірді. «Искра» газетінің редакциясына Ленин, Мартов және Плеханов сайланды. Алайда Мартов редакциядағы жұмыстан бас тартты<ref>{{Cite web |url=http://leninism.su/biography/4283-dajte-nam-organizatsiyu-revolyutsionerov.html?start=24 |title=И. X. Лалаянц Из воспоминаний, Ц. С. Зеликсон-Бобровская Из воспоминаний, В. В. Вакар Из воспоминаний — Страница 25<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2014-12-12 |archive-date=2014-12-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141213023028/http://leninism.su/biography/4283-dajte-nam-organizatsiyu-revolyutsionerov.html?start=24 |url-status=live }}</ref>. === Съезден кейін партия басшылығындағы өзгерістер === 1903 жылы 29 қыркүйекте (12 қазанда) [[Федор Васильевич Гусаров|Ф. В. Гусаров]], [[Розалия Самойловна Землячка|Р. С. Землячка]], [[Леонид Борисович Красин|Л. Б. Красин]] және [[Мария Моисеевна Эссен|М. М. Эссен]] Орталық комитеттің құрамына қосымша енгізілді. 1903 жылы 8 (21) қарашада [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]] мен [[Лев Ефимович Гальперин|Л. Е. Гальперин]] де Орталық комитеттің құрамына қосылды. 1904 жылы 19 маусымда (2 шілдеде) [[Фридрих Вильгельмович Ленгник|Ф. В. Ленгник]] тұтқындалды. Ал сол жылдың шілде айында [[Глеб Максимилианович Кржижановский|Г. М. Кржижановский]] мен Ф. В. Гусаров Орталық комитет құрамынан шықты, Р. С. Землячка да құрамнан шығарылды. Сонымен қатар М. М. Эссен тұтқындалды. Олардың орнына 1904 жылы шілдеде [[Иосиф Федорович Дубровинский|И. Ф. Дубровинский]], [[Лев Яковлевич Карпов|Л. Я. Карпов]] және [[Алексей Иванович Любимов|А. И. Любимов]] Орталық комитеттің құрамына қосымша енгізілді. 1904 жылы қарашада [[Екатерина Михайловна Александрова-Жак|Е. М. Александрова-Жак]], [[Виктор Николаевич Крохмаль|В. Н. Крохмаль]] және [[Владимир Николаевич Розанов|В. Н. Розанов]] та Орталық комитеттің құрамына қосылды. 1905 жылы 7 (20) ақпанда В. И. Ленин Орталық комитет құрамынан шығарылды. Ал 9 (22) ақпанда В. А. Носков, Л. Е. Гальперин, И. Ф. Дубровинский, Л. Я. Карпов, Е. М. Александрова-Жак, В. Н. Крохмаль және В. Н. Розанов тұтқындалды. Осылайша, 1905 жылы наурызға қарай Орталық комитет құрамында тек Л. Б. Красин мен А. И. Любимов қана қалды. == Қарар == Съез құрамының өзгеруі Ленинге қарарлардың басым бөлігін өзі ұсынған нұсқада қабылдатуға мүмкіндік берді. Олар Бундтың РСДЖП құрамындағы орны, экономикалық күрес, 1 мамыр мерекесін атап өту, халықаралық конгресс, шерулер, террор, үгіт-насихат, оқушы және студент жастарға көзқарас, партиялық әдебиет және күштерді бөлу мәселелеріне қатысты болды. Сонымен қатар съез бірқатар тактикалық мәселелер бойынша да шешімдер қабылдады. Олардың қатарында либералдық буржуазияға көзқарас, эсерлерге қатынас, кәсіподақтық күрес, шерулер өткізу және басқа да мәселелер бар. == Жікке бөлінуі == РСДЖП-ның іс жүзінде құрылтай съезі болған бұл съезде партия екі фракцияға бөлінді: Ленинді жақтаушылар және оған қарсы қалған делегаттар. Лениннің жақтастары өздерін [[Большевиктер|большевиктер]], ал қарсыластарын [[Меньшевиктер|меньшевиктер]] деп атай бастады. Бұл атаулар кеңестік партия тарихнамасында ұзақ уақыт бойы қолданылып келді. Делегаттар партияны ұйымдастыру қағидаттары жөнінде ортақ пікірге келе алмады. Ресейдің революциялық [[Социал-демократия|социал-демократиясының]] екі көрнекті теоретигі — Владимир Ленин мен [[Юлий Осипович Мартов|Юлий Мартов]] партия мүшелігі туралы жарғы тармағының екі түрлі нұсқасын ұсынды: {| class="wikitable" ![[Юлий Осипович Мартов|Юлий Мартов]] ![[Владимир Ильич Ленин|Владимир Ленин]] |- |«РСДЖП мүшесі деп оның бағдарламасын қабылдайтын, партияға материалдық қолдау көрсететін және '''оның ұйымдарының бірінің басшылығымен''' партияға тұрақты түрде жеке көмек көрсететін кез келген адам есептеледі» |«Партия мүшесі деп оның бағдарламасын мойындайтын, партияға материалдық жағынан қолдау көрсететін әрі '''партия ұйымдарының бірінің жұмысына тікелей қатысатын''' адам есептеледі» |} Тұжырымдар арасындағы айырмашылық аз болғанымен, дәл осы мәселе партияның жікке бөлінуіне ресми себеп болды. Мартов партияға саяси үдерістерге саналы түрде араласатындармен қатар, саясаттан мүлде хабарсыз адамдар да мүше бола алатын бұқаралық партия құруды жақтады. Ал Ленин әрбір мүшесі саяси өмірге белсенді араласуға міндетті болатын кәсіби кадрлардан тұратын партия құруды көздеді. Кейбір пікірлерге қарағанда, екі фракция арасындағы ресми келіспеушіліктердің аражігін ажырату қиын болған: <blockquote> РСДЖП басшылығында съезден кейін қалыптасқан қарым-қатынастардың бүкіл тарихын түсіну оңай емес. Өйткені съезд стенограммаларынан делегаттардың екі тобының арасында түбегейлі ымыраға келмейтін қайшылықтар болғаны байқалмайды. </blockquote> Тарихшылар бұл айырмашылықтың мәні туралы ортақ пікірге келген жоқ. Мәселен, британдық тарихшы Роберт Сервис олардың тұжырымдарындағы айырмашылық түбегейлі сипатта болды деп есептейді. Оның пікірінше, Мартов әр мүшесі өз пікірін еркін білдіре алатын партияны көздесе, Ленин партияның орталық басшылыққа бағынуын жақтады. Жарғы бойынша дауыс беру кезінде Лениннің жақтастары жеңіліс тапты. [[Сурет:Julius Martov, 1897.jpg|thumb|left|200px|Меньшевиктердің көшбасшысы — [[Юлий Осипович Мартов|Ю. О. Мартов]]. 1897 ж. сурет]] [[Сурет:Mug shot of Lenin 1895 crop.jpg|thumb|right|200px|Большевиктердің көшбасшысы — [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]]. 1895 ж. сурет]] Келесі кезекте «Искра» газетінің редакциялық алқасы туралы мәселе талқыланды. Ленин редакцияда жетекші орынға ие болуды көздеді. Ол үшін бастапқыда Мартовпен одақ құруды жоспарлады. Ленин Мартовқа редакция құрамындағы алты адамды үш адамға дейін қысқартуды жасырын түрде ұсынды. Бұл ретте Аксельродты, Потресовты және Засуличті редакциядан шығару көзделді. Осылайша, Ленин мен Мартов Плехановпен санаспай-ақ редакция жұмысын өз бақылауында ұстай алар еді. Ленин Плехановты өзінің басты саяси қарсыласы деп санады. Алайда Мартов бұл ұсынысқа келіспеді. Сонда Ленин Мартовқа қарсы Плехановпен одақ құруды ұсынды және оның келісімін алды. Дауыс беру қарсаңында съез құрамы өзгерді. Мартовты қолдауы мүмкін болған [[Бунд]] өкілдері мен «[[Экономизм|экономистер]]» наразылық білдіріп, съезден шығып кетті. Соның салдарынан дауыс беру кезінде залда Ленинді жақтаушылар басым болды. Нәтижесінде съезд Ленин мен оны қолдаған Плеханов ұсынған нұсқаны қабылдады. Оған сәйкес, партияның идеялық бағытын айқындау міндеті үш адамнан тұратын «Искра» газетінің редакциялық алқасына — Орталық органға (ОО) жүктелді. Оның құрамына Ленин, Мартов және Плеханов кірді. Ұйымдастыру мәселелерімен айналысу үшін де үш адамнан тұратын [[КОКП орталық комитеті|Орталық комитет]] (ОК) құрылды. Ал редакциялық алқа мен Орталық комитет арасында туындауы мүмкін келіспеушіліктерді шешу мақсатында екі органның өкілдері кіретін бес адамдық Партия кеңесі құрылды. Дәл осы дауыс берудегі жеңістен кейін Ленин өз фракциясын «большевиктер» деп атай бастады, ал Мартов өз жақтастарын «меньшевиктер» деп атады. Бұл атаулар кейінгі жылдары да сақталып қалды. Партияның екі фракцияға бөлінуі Ресейде құпталмады. Тарихшы Роберт Сервистің айтуынша, енді ғана құрылған партияның екіге жарылуы Ресей марксистерін есеңгіретіп тастады. Көптеген партияластары Лениннің шектен шығып кеткенін ойлап, оны «меньшевиктермен» арадағы қақтығысты тоқтатуға шақырды. == Мәнісі == * Съез Ресей социал-демократтарының бытыраңқы топтарын бір [[Саяси партия|саяси партияға]] біріктірген іс жүзіндегі құрылтай съезі ретінде тарихи маңызға ие болды. * Съез Лениннің РСДЖП-ның радикалды қанатының жетекшісі ретіндегі саяси орнын ұйымдық тұрғыдан бекітті. Ол бұл қанаттың өкілдерін «большевиктер» деп атады. Кейін Ленин былай деп жазды: <blockquote> Большевизм 1903 жылдан бері саяси ой ағымы әрі саяси партия ретінде өмір сүріп келеді. </blockquote> * Кеңестік тарихнама да бұл съезге үлкен мән берді: <blockquote> Съез [[Карл Маркс]] пен [[Фридрих Энгельс]] қайтыс болғаннан кейін халықаралық жұмысшы қозғалысының тарихында тұңғыш рет негізгі міндет ретінде [[Пролетариат диктатурасы|пролетариат диктатурасы]] үшін күресті алға қойған революциялық бағдарламаны қабылдады. </blockquote> == Тағы қараңыз == * [[РСДЖП-ның II съезі делегаттарының тізімі]] * [[РСДЖП-ның III съезі]] == Әдебиет == * ''[[Надежда Константиновна Крупская|Крупская Н. К.]]'' Воспоминания о Ленине. М., 1957. * ''Ленин В. И.'' II съезд РСДРП. 17 (30) июля — 10 (23) августа 1903 г. // ''[[Владимир Ильич Ленин|Ленин В. И.]]'' Полное собрание сочинений. Т. 7. 5 изд. * ''Ленин В. И.'' Рассказ о II съезде РСДРП // ''[[Владимир Ильич Ленин|Ленин В. И.]]'' Полное собрание сочинений. Т. 8. 5 изд. * ''Ленин В. И.'' [[Бір қадам ілгері, екі қадам артқа]] // ''[[Владимир Ильич Ленин|Ленин В. И.]]'' Полное собрание сочинений. Т. 8. 5 изд. * {{кітап |тақырыбы = Коммунистическая партия Советского Союза в резолюциях и решениях съездов, конференций и пленумов ЦК. Часть I. 1898—1924 |жауапты = [[Марксизм-ленинизм институты (Мәскеу)|Ин-т Маркса-Энгельса-Ленина-Сталина при ЦК КПСС]] |басылым = 7-е изд |орны = {{М.}} |баспасы = Госполитиздат|жылы = 1954 |барлық беті = 831 |тиражы = 500 000}} * {{кітап |тақырыбы = История КПСС. Т. 1 |жауапты = [[Пётр Николаевич Поспелов|П. Н. Поспелов]], [[Леонид Федорович Ильичев|Л. Ф. Ильичев]], [[Борис Николаевич Пономарев|Б. Н. Пономарев]] и др |орны = {{М.}} |баспасы = Политиздат |жылы = 1964 |барлық беті = 633 |тиражы = 220 000}} * Логвинова Т. Г., Семичаевский М. А. Хрестоматия по истории КПСС. (В помощь слушателям школ основ марксизма-ленинизма). Изд. 2-е, доп. М., Политиздат, 1968. — 464 с. (Для системы парт. учебы). * [https://publ.lib.ru/ARCHIVES/K/KPSS/_KPSS.html#002 Второй съезд РСДРП. Протоколы] // Протоколы и стенографические отчёты съездов и конференций Коммунистической Партии Советского Союза. / [[Марксизм-ленинизм институты (Мәскеу)|КОКП ОК қарамағындағы Марксизм-ленинизм институты]]. М.:Государственное издательство политической литературы, 1959. — 850 с. * {{кітап|авторы=[[Роберт Сервис|Сервис Р.]]|тақырыбы=Ленин. Биография|шынайы атауы=Service R. Lenin: a biography|url=|уикитека=|жауапты=Пер. с англ. Г. И. Левитан|орны=М.|баспасы=Попурри|жылы=2002|томы=|беттері=|барлық беті=624|сериясы=Тема|isbn=985-438-591-4|тиражы=}} * Второй съезд РСДРП / Шаумян С. С. // Вешин — Газли. — М. : Советская энциклопедия, 1971. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров ; 1969—1978, т. 5). * ''[[Емельян Михайлович Ярославский|Ярославский Е. М.]]'' [https://web.archive.org/web/20140427194648/http://scaramouche2004.webs.com/apps/photos/album?albumid=7161454  — К 35-летию II съезда РСДРП.] М., 1938 * {{кітап |авторы= Шейла Фицпатрик|тақырыбы = Кратчайшая история Советского Союза |шынайы атауы= Sheila Fitzpatrick. The Shortest History of the Soviet Union| орны= М.|баспасы= Альпина нон-фикшн|жылы= 2023|беттері=336|isbn=978-5-00139-820-2}} * {{кітап | авторы = А. И. Спиридович | тақырыбы = История большевизма в России. От возникновения до захвата власти. 1883-1903-1917| баспасы = Захаров| жылы = 2019 | барлық беті = 288| орны = М. | isbn = 978-5-8159-1523-7}} * [https://cyberleninka.ru/article/n/svyataya-svyatyh-iz-istorii-stanovleniya-i-evolyutsii-ustava-manifesta-organizatsionnogo-ustava-rsdp-rsdrp-rsdrp-b-rkp-b-vkp-b-1898-1920-e ''Войтиков С. С.'' «Святая святых»: из истории становления и эволюции Устава (Манифеста, организационного Устава) рсдп/РСДРП - РСДРП(б) - РКП(б) - ВКП(б) (1898 - 1920-е годы)] == Cілтеме == * [https://web.archive.org/web/20190731094243/http://www.knowbysight.info/2_KPSS/07904.asp РСДЖП-ның II съезі делегаттары] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КОКП съездері]] [[Санат:РСДЖП]] tkfyzmoivrr3gcvcs564tje7c3erfx8 3683512 3683510 2026-10-19T08:11:39Z Орел Карл 81620 /* Әдебиет */ 3683512 wikitext text/x-wiki [[Сурет:The Soviet Union 1970 CPA 3844 stamp (2nd Congress of the RSDRP (After Yuri Vinogradov)).jpg|thumb|right|300px|КСРО маркасы: «РСДЖП-ның Екінші съезі» (Юрий Виноградовтың картинасы бойынша). Топтама: Владимир Ильич Лениннің туғанына 100 жыл толуына орай (1870–1924). Ленин өнерде.]] '''Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының II съезі''' 1903 жылдың 17 (30) шілдесінен 10 (23) тамызына дейін өтті. 24 шілдеге (6 тамызға) дейін съез [[Брюссель|Брюссельде]] жұмыс істеді. Алайда [[Бельгия]] полициясы делегаттарды елден кетуге мәжбүр еткендіктен, съез отырыстары [[Лондон|Лондонға]] көшірілді. Іс жүзінде бұл Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының (РСДЖП) құрылтай съезі болды. Съезді ұйымдастыруда «Искра» газетінің редакциясы елеулі рөл атқарды. Съез барысында барлығы 37 отырыс өтті: оның 13-і Брюссельде, 24-і Лондонда өткізілді. Жиында 26 ұйымның өкілдері болды. Олардың қатарында «[[Еңбекті азат ету тобы|Еңбекті азат ету» тобы]], «Искраның» Ресейдегі ұйымы, Петербург комитеті, Петербург жұмысшыларының ұйымы, Мәскеу комитеті, Харьков комитеті, Киев комитеті, Одесса комитеті, Николаев комитеті, Қырым одағы, Дон комитеті, Тау-кен жұмысшылары одағы, Екатеринослав комитеті, Сарытау комитеті, Тифлис комитеті, Баку комитеті, Батуми комитеті, Үфі комитеті, [[РСДЖП солтүстік жұмысшылар одағы|Солтүстік жұмысшылар одағы]], [[РСДЖП сібір одағы|Сібір одағы]], Тула комитеті, [[Бунд|Бундтың]] шетелдегі комитеті мен Орталық комитеті, «Ресей революциялық социал-демократиясының шетелдік лигасы», «Шетелдегі орыс социал-демократтары одағы» және «Оңтүстік жұмысшы» тобы болды. Съезге шешуші дауыс құқығына ие 43 делегат қатысып, олардың жалпы дауыс саны 51-ге жетті. Бұған көптеген комитеттердің өздеріне тиесілі өкілдердің толық санын жібере алмауы себеп болды. Сондықтан кейбір делегаттарға екі өкілдің атынан дауыс беру құқығы берілді. Сонымен қатар партияның бірнеше мың мүшесінің атынан кеңесші дауыс құқығымен 14 делегат қатысты. (Қараңыз: РСДЖП II съезіне қатысқан делегаттардың тізімі.) Съезд барысында РСДЖП екі қанатқа — [[Большевиктер|большевиктер]] мен [[Меньшевиктер|меньшевиктерге]] — бөлінді. Партия ішіндегі бұл жіктелу 1917 жылы екі топтың біржола бөлінуіне дейін сақталды. == Дайындалуы == Съезге дайындық жұмыстары «[[Искра (газет)|Искра]]» тобының (Ленин) және «[[Шетелдегі орыс социал-демократтары одағы|Шетелдегі орыс социал-демократтары одағының]]» (Плеханов) арасындағы ықпал үшін күреспен қатар жүрді. Бір жағынан, партияның ұйымдық құрылымын қалыптастырып, бағдарламасын әзірлеу қажеттігін түсінген «Искра» тобы съезді өткізуге дайындықты қолға алды. Екінші жағынан, ол партиядағы идеялық әрі жеке ықпалын нығайтуға ұмтылды. Бұл мәселемен «Шетелдегі орыс социал-демократтары одағы» да айналысты. Ол «[[Экономизм|экономизм]]» бағытының өкілі саналды. Одақ II съезді шақыру арқылы партиядағы өз орнын нығайтуды және «Искра» жақтастарының жаңа партиядағы орталық билікті иеленуіне жол бермеуді көздеді. 1900 жылы Одақ II съезді шақыру туралы үндеу таратты. Соның нәтижесінде 1902 жылғы сәуірде [[Белосток]] қаласында конференция өтті. Оған «Искра» бағытын ұстанушылармен қатар, Одақ өкілдері де қатысты. Конференция Ұйымдастыру комитетін сайлап, оған съезге дайындық жүргізуді тапсырды. Алайда көп ұзамай конференцияға қатысушылардың барлығы, соның ішінде Ұйымдастыру комитетінің мүшелері де тұтқындалды. Бірінші Ұйымдастыру комитетінің жұмысы сәтсіз аяқталғанын пайдаланған «Искра» жақтастары сол жылдың қазан айында Белостокта тағы бір конференция шақырды. Бұл жолы Одақ пен [[Бунд]] өкілдері конференцияға шақырылмады. Жиын барысында тек «Искра» бағытын ұстанушылардан тұратын екінші Ұйымдастыру комитеті сайланды. Ол съезге дайындық жұмыстарын жүргізуге кірісті. Жергілікті жерлердегі өкілдері арқылы әрекет еткен Ұйымдастыру комитеті съезге сайланған делегаттардың басым бөлігі «Искра» жақтастары болуын қамтамасыз етті. Ал бұл бағытты қолдамаған ұйымдар түрлі сылтаулармен съезге қатысудан шеттетілді. == Ашылуы == [[Сурет:Делегаты 2-го съезда РСДРП 1903.png|thumb|right|300px|РСДЖП-ның II съезінің делегаттары]] Съез [[Георгий Валентинович Плеханов|Георгий Плехановтың]] кіріспе сөзімен ашылды. Күн тәртібі: # Съездің ресми ашылуы. Бюроны сайлау. Съездің жұмыс тәртібі мен күн тәртібін бекіту. Ұйымдастыру комитетінің (ҰК) баяндамасы — баяндамашы В. Н. Розанов (Попов); мандаттарды тексеру және съездің құрамын анықтау жөніндегі комиссияның есебі — Б. А. Гинзбург (Кольцов). # Бундтың РСДЖП құрамындағы орны — баяндамашы [[Михаил Исаакович Либер|Либер (М. И. Гольдман)]], қосымша баяндама жасаушы [[Юлий Осипович Мартов|Л. Мартов (Ю. О. Цедербаум)]]. # Партияның бағдарламасы. # Партияның орталық баспасөз органы. # Делегаттардың баяндамалары. # Партияны ұйымдастыру мәселесі (партияның ұйымдық жарғысын талқылау) — баяндамашы [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]]. # Аудандық және ұлттық ұйымдар — жарғы комиссиясының баяндамашысы [[Владимир Александрович Носков|В. А. Носков (Глебов)]]. # Партияның жекелеген топтары — В. И. Лениннің кіріспе сөзі. # Ұлттық мәселе. # Экономикалық күрес және кәсіподақ қозғалысы. # 1 мамыр мерекесін атап өту. # 1904 жылы [[Амстердам|Амстердамда]] өтетін халықаралық социалистік конгресс. # Демонстрациялар мен көтерілістер. # Террор. # Партия жұмысына қатысты ішкі мәселелер: ## Насихат жұмысын ұйымдастыру. ## Үгіт жұмысын ұйымдастыру. ## Партиялық әдебиет шығару ісін ұйымдастыру. ## Шаруалар арасында жұмыс жүргізу. ## Әскерде жұмыс жүргізу. ## Оқушылар мен студенттер арасында жұмыс жүргізу. ## Діни секталарға жататын адамдар арасында жұмыс жүргізу. # РСДЖП-ның социалист-революционерлерге ([[Социалист-революционерлер партиясы|эсерлерге]]) қатысты ұстанымы. # РСДЖП-ның Ресейдегі либералдық ағымдарға қатысты ұстанымы. # Орталық комитетті (ОК) және партияның орталық баспасөз органы редакциясын сайлау. # Партия кеңесін сайлау. # Съез шешімдері мен хаттамаларын жариялау тәртібі, сондай-ақ сайланған лауазымды тұлғалар мен органдардың өз міндеттерін атқаруға кірісу тәртібі. Партия жарғысына қатысты мәселе күн тәртібінің 6-тармағы бойынша талқыланды. == РСДЖП және Бунд == Съездегі алғашқы келіспеушіліктер Бундтың партиядағы орны туралы мәселе төңірегінде өрбіді. Бунд өкілдері партия құрамында автономия беруді, яғни еврейлерге қатысты мәселелер бойынша өз саясатын дербес әзірлеу құқығын талап етті. Сондай-ақ олар Бундты еврей жұмысшылары арасында партияның жалғыз өкілі деп тануды ұсынды. Ленин «Искра» жақтастарының атынан бұл талаптарға қарсы шығу үшін еврей ұлтының өкілдері [[Юлий Осипович Мартов|Ю. Мартовты]] (Цедербаум) және [[Лев Давидович Троцкий|Л. Троцкийді]] (Бронштейн) сөз сөйлеуге жұмылдырды. Екеуі де еврейлердің басқа халықтармен ассимиляциялануын қолдады. Нәтижесінде съезд Бундқа автономия беруге қарсы қарар қабылдады (сондай-ақ «Ұлттық мәселе» бөлімін қараңыз). == Бағдарлама == Бағдарлама жобасын әзірлеуді «Искра» мен «Заря» басылымдарының біріккен редакциясы қолға алды. 1901 жылы съезге бағдарлама жобасы ұсынылды. Онда Лениннің Плеханов әзірлеген екі бағдарлама нұсқасына енгізген түзетулері мен толықтыруларының басым бөлігі ескерілді. Бағдарламаны талқылауға съездің тоғыз отырысы арналды. Талқылау барысында пролетариат диктатурасы, партияның пролетарлық сипаты мен Ресейдегі азаттық қозғалысындағы рөлі, сондай-ақ аграрлық бағдарлама мен ұлттық мәселе қаралды. === Партияның рөлі мен сипаты === Ленин бағдарлама жобасында марксизмнің [[Пролетариат диктатурасы|пролетариат диктатурасы]] туралы негізгі қағидалары нақты тұжырымдалуын талап етті. Бұл мәселеде Плехановтың өзі де екіұдай пікірде болды. Сонымен қатар бағдарламада революциялық күрестегі пролетариаттың жетекші рөлі айқын көрсетіліп, партияның пролетарлық сипаты мен оның Ресейдегі азаттық қозғалысына басшылық ету міндеті атап өтілді. «[[Экономизм]]» бағытын ұстанған Акимов ([[Владимир Петрович Махновец|Владимир Махновец]]), Пиккер ([[Александр Самойлович Мартынов|Александр Мартынов]]) және Бунд өкілі [[Михаил Исаакович Либер|М. И. Либер]] бағдарламаға пролетариат диктатурасы туралы тармақты енгізуге қарсы болды. Олар өз ұстанымдарын Батыс Еуропадағы социал-демократиялық партиялардың бағдарламаларында мұндай тармақтың болмауымен түсіндірді. [[Лев Давидович Троцкий|Л. Троцкий]] пролетариат диктатурасын жұмысшы табы «ұлттың» басым бөлігін құраған кезде және партия мен жұмысшы табы бір-біріне барынша жақындасып, іс жүзінде біртұтас күшке айналған жағдайда ғана жүзеге асыруға болады деп мәлімдеді. Ленин қарсыластарының көзқарастарын социал-реформистік бағытқа жатқызып, олардың «...пролетариат диктатурасына қарсы шығуға дейін барғанын...» айтты (сонда, 7-том, 271-бет). Сондай-ақ ол «экономизм» бағытын ұстанған Мартынов пен Акимовтың бағдарламаға түзетулер енгізу әрекетіне үзілді-кесілді қарсы шықты. === Аграрлық бағдарлама === Аграрлық бағдарлама бөлігін талқылау кезінде де елеулі келіспеушіліктер туындады. Әсіресе жұмысшы табы мен шаруалар арасындағы одақ мәселесі қызу талқыланды. Ленин шаруаларды пролетариаттың одақтасы ретінде тануды талап етті. Сонымен қатар ол шаруаларға бұрын тартып алынған жер телімдерін қайтару жөніндегі революциялық талапты қолдады. Оның түсіндіруінше, бұл талап крепостнойлық тәртіптен қалған қалдықтардың бірін жоюға бағытталды. Сондай-ақ Ленин буржуазиялық-демократиялық революция мен социалистік революция кезеңдерінде аграрлық бағдарлама талаптары бірдей болмауы керектігін негіздеді. Бұл ұстаным XX ғасырдың басындағы Ресейдің тарихи жағдайында марксизмді одан әрі дамытуға жол ашты. Ол кезде капитализм қарқынды дамып жатқанымен, ел экономикасында ауыл шаруашылығы басым орын алды. Ауылдық жерлерде феодалдық тәртіптің қалдықтары әлі де терең сақталып, халықтың басым бөлігін шаруалар құрады. === Социалист-революционерлер жайлы === Төмендегідей қарар қабылданды: {{start citation}} ''Съез «социалист-революционерлерді» буржуазиялық-демократиялық бағыттағы саяси ағым деп таниды. Сондықтан социал-демократтардың оларға деген принципті ұстанымы жалпы буржуазияның либералдық өкілдеріне қатысты көзқарасынан өзгеше болмауға тиіс. Съез мына екі жайтты да ескереді: біріншіден, «социалист-революционерлер» өздерінің буржуазиялық мақсаттарын социализм ұранымен бүркемелейді; екіншіден, олар буржуазиялық-революциялық ағым ретінде де дәрменсіздігін көрсетіп отыр. Осыған байланысты съез олардың қызметі пролетариаттың саяси дамуына ғана емес, самодержавиеге қарсы бағытталған жалпы демократиялық күреске де зиян келтіреді деген қорытындыға келеді. ''{{oq|ru|Съезд констатируетъ, что «соціалисты-революціонеры» являются не болѣе, какъ буржуазно-демократической фракціей, принципіалъное отношеніе къ которой со стороны соціалъ-демократіи не можетъ быть иное, чѣмъ къ либеральнымъ представителямъ буржуазіи вообще. Принимая затѣмъ во вниманіе: а) что свои буржуазныя тенденціи «соціалисты-революціонеры» преслѣдуютъ подъ флагомъ соціализма и б) что, кромѣ того, или именно потому, какъ буржуазно-революціонныя фракціи оказываются совершенно несостоятельными, Съѣздъ считаетъ ихъ дѣятельность вредной не только для политическаго развитія пролетаріата, но и для общедемократической борьбы противъ абсолютизма.}} {{end citation}} === Ұлттық мәселе === [[Өзін-өзі билеу құқығы|Ұлттардың өзін-өзі билеу құқығы]] мәселесі төңірегінде пікірталас туындады. Бұл құқықты бағдарламаға енгізуге поляк социал-демократтары мен Бунд өкілдері қарсы шықты. Поляк социал-демократтары мұндай қағиданың қабылдануы поляк [[Ұлтшылдық|ұлтшылдарының]] мүддесіне қызмет етеді деп есептеді. Ал Бунд өкілдері жебірейлерге мәдени-ұлттық автономия беруді жақтады. Бұл мәселе бойынша [[Консенсус|ортақ келісімге]] келе алмағандықтан, Бунд фракциясы съезден шығып кетті. === Нәтижесі === Делегаттар саны қайта қаралғаннан кейін съезд «Искра» тобы ұсынған бағдарламаны қабылдады. Бағдарлама екі бөлімнен тұрды: «максимум бағдарламасы» және «минимум бағдарламасы». Максимум бағдарламасында партияның түпкі мақсаты — социалистік қоғам құру екені көрсетілді. Бұл мақсатқа социалистік революция арқылы жетіп, пролетариат диктатурасын орнату көзделді. Ал минимум бағдарламасында партияның алдағы кезеңдегі негізгі міндеттері белгіленді. Олар: патша самодержавиесін құлату, демократиялық республика құру, сегіз сағаттық жұмыс күнін енгізу, барлық ұлттардың тең құқықтылығын қамтамасыз ету және олардың өзін-өзі билеу құқығын тану. Сондай-ақ ауылдағы крепостнойлық тәртіптің қалдықтарын жою және помещиктер шаруалардан тартып алған жер телімдерін («отрезоктарды») қайтару талап етілді. Осыдан кейін «Искра» жақтастары, «экономистер» мен Бунд өкілдерінің арасында жік пайда болатыны анық болды. Алайда келіспеушілік тек осы топтардың арасында ғана емес, «Искра» жақтастарының өз ішінде де туындады. === Редакциялық алқа құрамы === Жікшілдік съез шақырылғанға дейін-ақ байқала бастаған болатын. «Искра» газетінің редакциялық алқасы алты адамнан тұрды: Плеханов, Ленин, Мартов, [[Александр Николаевич Потресов|Потресов]], [[Павел Борисович Аксельрод|Аксельрод]] және [[Вера Ивановна Засулич|Засулич]]. Редакторлар санының жұп болуы жұмыста жиі тығырық туғызатын. Себебі Ленинді жақтаушылар мен оған қарсы топтың дауыстары тең түсіп, маңызды мәселелер бойынша ортақ шешімге келу қиындайтын. Редакция жұмысын тиімді ұйымдастыру үшін Ленин оның құрамын жеті адамға дейін кеңейтіп, Троцкийді қосуға ұсыныс жасады. Бірақ Плеханов бұл ұсынысты үзілді-кесілді қабылдамады. Осыдан кейін Ленин редакция мүшелерінің санын қысқартуды ұсынып, Потресовты, Аксельродты және Засуличті құрамнан шығаруды жақтады. Оның ойынша, бұл үшеуі журналист ретінде жеткілікті белсенділік танытпаған. Ленин мұны нақты сандармен дәлелдеуге тырысты: «Искраның» 45 нөмірінде Мартов 39 мақала, Ленин 32, Плеханов 24 мақала жазған. Ал Засуличтің үлесіне 6 мақала, Аксельродқа 4 мақала, Потресовқа 8 мақала ғана тиген. Алайда Лениннің бұл ұсынысы оның партия ішіндегі билікті өз қолына шоғырландыруға ұмтылып отырғаны туралы айыптауларға себеп болды. === Жарғы === Партия жарғысының жобасын талқылау кезінде партия мүшелігіне қабылдау мәселесіне қатысты Мартов пен Ленин арасында пікірталас өрбіді (§ 1). Мартов пен оның жақтастарының пікірінше, партия мүшесі деп мынадай адамды санауға болатын: <blockquote> …партияның бағдарламасын қабылдайтын, оны материалдық жағынан қолдайтын әрі оның ұйымдарының бірінің басшылығымен партияға тұрақты түрде жеке көмек көрсететін кез келген адам. </blockquote> Ал Ленин партия мүшесі болу үшін адамның «партиялық ұйымдардың біріне жеке өзі мүше болып, оның жұмысына тікелей қатысуы» қажет деп санады. Дауыс беру нәтижесінде съезд Мартов ұсынған жарғының бірінші тармағын 28 дауыспен қолдап, 22 дауыс қарсы берілді, ал бір делегат қалыс қалды. Жарғының қалған тармақтары елеулі пікірталассыз қабылданды. == Басқару органдары == [[Сурет:George Plekhanov.jpg|thumb|left|150px|РСДЖП-ның негізін қалаушылардың бірі [[Георгий Валентинович Плеханов|Г. В. Плеханов]]]] Съезд партияның орталық органдарын құрды: Орталық органды (ЦО), Орталық комитетті (ЦК) және Партия кеңесін. Сонымен қатар шетелдегі партия ұйымдарының құрылымын қайта ұйымдастыру туралы шешім қабылданды. Ол кезде шетелде екі социал-демократиялық ұйым жұмыс істейтін: «[[Шетелдегі орыс революциялық социал-демократиясының лигасы]]» және «[[Шетелдегі орыс социал-демократтары одағы]]». Съезд «Лиганы» РСДЖП-ның шетелдегі жалғыз ұйымы деп таныды. Бұған наразылық білдірген «Одақтың» екі өкілі съезден шығып кетті. Бунд ұйымының федерация негізінде РСДЖП құрамына кіру туралы талабы қабылданбаған соң, оның бес өкілі де съезден кетті. Съезд Бундтың Ресейдегі еврей жұмысшыларының жалғыз өкілі ретінде танылуы жөніндегі ультиматумын да қабылдамады. Жеті делегаттың съезден кетуі күштердің арақатынасын Ленинді жақтаушылардың пайдасына өзгертті. Соның нәтижесінде орталық органдарға сайлау кезінде Ленин жақтастары басым орындарға ие болды. Партияның Орталық комитетіне [[Глеб Максимилианович Кржижановский|Г. М. Кржижановский]] мен [[Фридрих Вильгельмович Ленгник|Ф. В. Ленгник]] сырттай, ал съезге кеңесші дауыс құқығымен қатысқан [[Владимир Александрович Носков|В. А. Носков]] сайланды. Үшеуі де Ленинді жақтаушылар еді. Партия кеңесінің бесінші мүшесі болып Плеханов сайланды. Кеңес бес адамнан тұрды: екеуі Орталық органның редакциясынан, екеуі Орталық комитеттен ұсынылатын, ал бесінші мүшені съезд өзі сайлайтын. Съезден кейін Партия кеңесінің құрамына [[Павел Борисович Аксельрод|П. Б. Аксельрод]], [[Фридрих Вильгельмович Ленгник|Ф. В. Ленгник]], [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]], [[Юлий Осипович Мартов|Ю. О. Мартов]] және [[Георгий Валентинович Плеханов|Г. В. Плеханов]] кірді. «Искра» газетінің редакциясына Ленин, Мартов және Плеханов сайланды. Алайда Мартов редакциядағы жұмыстан бас тартты<ref>{{Cite web |url=http://leninism.su/biography/4283-dajte-nam-organizatsiyu-revolyutsionerov.html?start=24 |title=И. X. Лалаянц Из воспоминаний, Ц. С. Зеликсон-Бобровская Из воспоминаний, В. В. Вакар Из воспоминаний — Страница 25<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2014-12-12 |archive-date=2014-12-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141213023028/http://leninism.su/biography/4283-dajte-nam-organizatsiyu-revolyutsionerov.html?start=24 |url-status=live }}</ref>. === Съезден кейін партия басшылығындағы өзгерістер === 1903 жылы 29 қыркүйекте (12 қазанда) [[Федор Васильевич Гусаров|Ф. В. Гусаров]], [[Розалия Самойловна Землячка|Р. С. Землячка]], [[Леонид Борисович Красин|Л. Б. Красин]] және [[Мария Моисеевна Эссен|М. М. Эссен]] Орталық комитеттің құрамына қосымша енгізілді. 1903 жылы 8 (21) қарашада [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]] мен [[Лев Ефимович Гальперин|Л. Е. Гальперин]] де Орталық комитеттің құрамына қосылды. 1904 жылы 19 маусымда (2 шілдеде) [[Фридрих Вильгельмович Ленгник|Ф. В. Ленгник]] тұтқындалды. Ал сол жылдың шілде айында [[Глеб Максимилианович Кржижановский|Г. М. Кржижановский]] мен Ф. В. Гусаров Орталық комитет құрамынан шықты, Р. С. Землячка да құрамнан шығарылды. Сонымен қатар М. М. Эссен тұтқындалды. Олардың орнына 1904 жылы шілдеде [[Иосиф Федорович Дубровинский|И. Ф. Дубровинский]], [[Лев Яковлевич Карпов|Л. Я. Карпов]] және [[Алексей Иванович Любимов|А. И. Любимов]] Орталық комитеттің құрамына қосымша енгізілді. 1904 жылы қарашада [[Екатерина Михайловна Александрова-Жак|Е. М. Александрова-Жак]], [[Виктор Николаевич Крохмаль|В. Н. Крохмаль]] және [[Владимир Николаевич Розанов|В. Н. Розанов]] та Орталық комитеттің құрамына қосылды. 1905 жылы 7 (20) ақпанда В. И. Ленин Орталық комитет құрамынан шығарылды. Ал 9 (22) ақпанда В. А. Носков, Л. Е. Гальперин, И. Ф. Дубровинский, Л. Я. Карпов, Е. М. Александрова-Жак, В. Н. Крохмаль және В. Н. Розанов тұтқындалды. Осылайша, 1905 жылы наурызға қарай Орталық комитет құрамында тек Л. Б. Красин мен А. И. Любимов қана қалды. == Қарар == Съез құрамының өзгеруі Ленинге қарарлардың басым бөлігін өзі ұсынған нұсқада қабылдатуға мүмкіндік берді. Олар Бундтың РСДЖП құрамындағы орны, экономикалық күрес, 1 мамыр мерекесін атап өту, халықаралық конгресс, шерулер, террор, үгіт-насихат, оқушы және студент жастарға көзқарас, партиялық әдебиет және күштерді бөлу мәселелеріне қатысты болды. Сонымен қатар съез бірқатар тактикалық мәселелер бойынша да шешімдер қабылдады. Олардың қатарында либералдық буржуазияға көзқарас, эсерлерге қатынас, кәсіподақтық күрес, шерулер өткізу және басқа да мәселелер бар. == Жікке бөлінуі == РСДЖП-ның іс жүзінде құрылтай съезі болған бұл съезде партия екі фракцияға бөлінді: Ленинді жақтаушылар және оған қарсы қалған делегаттар. Лениннің жақтастары өздерін [[Большевиктер|большевиктер]], ал қарсыластарын [[Меньшевиктер|меньшевиктер]] деп атай бастады. Бұл атаулар кеңестік партия тарихнамасында ұзақ уақыт бойы қолданылып келді. Делегаттар партияны ұйымдастыру қағидаттары жөнінде ортақ пікірге келе алмады. Ресейдің революциялық [[Социал-демократия|социал-демократиясының]] екі көрнекті теоретигі — Владимир Ленин мен [[Юлий Осипович Мартов|Юлий Мартов]] партия мүшелігі туралы жарғы тармағының екі түрлі нұсқасын ұсынды: {| class="wikitable" ![[Юлий Осипович Мартов|Юлий Мартов]] ![[Владимир Ильич Ленин|Владимир Ленин]] |- |«РСДЖП мүшесі деп оның бағдарламасын қабылдайтын, партияға материалдық қолдау көрсететін және '''оның ұйымдарының бірінің басшылығымен''' партияға тұрақты түрде жеке көмек көрсететін кез келген адам есептеледі» |«Партия мүшесі деп оның бағдарламасын мойындайтын, партияға материалдық жағынан қолдау көрсететін әрі '''партия ұйымдарының бірінің жұмысына тікелей қатысатын''' адам есептеледі» |} Тұжырымдар арасындағы айырмашылық аз болғанымен, дәл осы мәселе партияның жікке бөлінуіне ресми себеп болды. Мартов партияға саяси үдерістерге саналы түрде араласатындармен қатар, саясаттан мүлде хабарсыз адамдар да мүше бола алатын бұқаралық партия құруды жақтады. Ал Ленин әрбір мүшесі саяси өмірге белсенді араласуға міндетті болатын кәсіби кадрлардан тұратын партия құруды көздеді. Кейбір пікірлерге қарағанда, екі фракция арасындағы ресми келіспеушіліктердің аражігін ажырату қиын болған: <blockquote> РСДЖП басшылығында съезден кейін қалыптасқан қарым-қатынастардың бүкіл тарихын түсіну оңай емес. Өйткені съезд стенограммаларынан делегаттардың екі тобының арасында түбегейлі ымыраға келмейтін қайшылықтар болғаны байқалмайды. </blockquote> Тарихшылар бұл айырмашылықтың мәні туралы ортақ пікірге келген жоқ. Мәселен, британдық тарихшы Роберт Сервис олардың тұжырымдарындағы айырмашылық түбегейлі сипатта болды деп есептейді. Оның пікірінше, Мартов әр мүшесі өз пікірін еркін білдіре алатын партияны көздесе, Ленин партияның орталық басшылыққа бағынуын жақтады. Жарғы бойынша дауыс беру кезінде Лениннің жақтастары жеңіліс тапты. [[Сурет:Julius Martov, 1897.jpg|thumb|left|200px|Меньшевиктердің көшбасшысы — [[Юлий Осипович Мартов|Ю. О. Мартов]]. 1897 ж. сурет]] [[Сурет:Mug shot of Lenin 1895 crop.jpg|thumb|right|200px|Большевиктердің көшбасшысы — [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]]. 1895 ж. сурет]] Келесі кезекте «Искра» газетінің редакциялық алқасы туралы мәселе талқыланды. Ленин редакцияда жетекші орынға ие болуды көздеді. Ол үшін бастапқыда Мартовпен одақ құруды жоспарлады. Ленин Мартовқа редакция құрамындағы алты адамды үш адамға дейін қысқартуды жасырын түрде ұсынды. Бұл ретте Аксельродты, Потресовты және Засуличті редакциядан шығару көзделді. Осылайша, Ленин мен Мартов Плехановпен санаспай-ақ редакция жұмысын өз бақылауында ұстай алар еді. Ленин Плехановты өзінің басты саяси қарсыласы деп санады. Алайда Мартов бұл ұсынысқа келіспеді. Сонда Ленин Мартовқа қарсы Плехановпен одақ құруды ұсынды және оның келісімін алды. Дауыс беру қарсаңында съез құрамы өзгерді. Мартовты қолдауы мүмкін болған [[Бунд]] өкілдері мен «[[Экономизм|экономистер]]» наразылық білдіріп, съезден шығып кетті. Соның салдарынан дауыс беру кезінде залда Ленинді жақтаушылар басым болды. Нәтижесінде съезд Ленин мен оны қолдаған Плеханов ұсынған нұсқаны қабылдады. Оған сәйкес, партияның идеялық бағытын айқындау міндеті үш адамнан тұратын «Искра» газетінің редакциялық алқасына — Орталық органға (ОО) жүктелді. Оның құрамына Ленин, Мартов және Плеханов кірді. Ұйымдастыру мәселелерімен айналысу үшін де үш адамнан тұратын [[КОКП орталық комитеті|Орталық комитет]] (ОК) құрылды. Ал редакциялық алқа мен Орталық комитет арасында туындауы мүмкін келіспеушіліктерді шешу мақсатында екі органның өкілдері кіретін бес адамдық Партия кеңесі құрылды. Дәл осы дауыс берудегі жеңістен кейін Ленин өз фракциясын «большевиктер» деп атай бастады, ал Мартов өз жақтастарын «меньшевиктер» деп атады. Бұл атаулар кейінгі жылдары да сақталып қалды. Партияның екі фракцияға бөлінуі Ресейде құпталмады. Тарихшы Роберт Сервистің айтуынша, енді ғана құрылған партияның екіге жарылуы Ресей марксистерін есеңгіретіп тастады. Көптеген партияластары Лениннің шектен шығып кеткенін ойлап, оны «меньшевиктермен» арадағы қақтығысты тоқтатуға шақырды. == Мәнісі == * Съез Ресей социал-демократтарының бытыраңқы топтарын бір [[Саяси партия|саяси партияға]] біріктірген іс жүзіндегі құрылтай съезі ретінде тарихи маңызға ие болды. * Съез Лениннің РСДЖП-ның радикалды қанатының жетекшісі ретіндегі саяси орнын ұйымдық тұрғыдан бекітті. Ол бұл қанаттың өкілдерін «большевиктер» деп атады. Кейін Ленин былай деп жазды: <blockquote> Большевизм 1903 жылдан бері саяси ой ағымы әрі саяси партия ретінде өмір сүріп келеді. </blockquote> * Кеңестік тарихнама да бұл съезге үлкен мән берді: <blockquote> Съез [[Карл Маркс]] пен [[Фридрих Энгельс]] қайтыс болғаннан кейін халықаралық жұмысшы қозғалысының тарихында тұңғыш рет негізгі міндет ретінде [[Пролетариат диктатурасы|пролетариат диктатурасы]] үшін күресті алға қойған революциялық бағдарламаны қабылдады. </blockquote> == Тағы қараңыз == * [[РСДЖП-ның II съезі делегаттарының тізімі]] * [[РСДЖП-ның III съезі]] == Әдебиет == * ''[[Надежда Константиновна Крупская|Крупская Н. К.]]'' Воспоминания о Ленине. М., 1957. * ''Ленин В. И.'' II съезд РСДРП. 17 (30) июля — 10 (23) августа 1903 г. // ''[[Владимир Ильич Ленин|Ленин В. И.]]'' Полное собрание сочинений. Т. 7. 5 изд. * ''Ленин В. И.'' Рассказ о II съезде РСДРП // ''[[Владимир Ильич Ленин|Ленин В. И.]]'' Полное собрание сочинений. Т. 8. 5 изд. * ''Ленин В. И.'' [[Бір қадам ілгері, екі қадам артқа]] // ''[[Владимир Ильич Ленин|Ленин В. И.]]'' Полное собрание сочинений. Т. 8. 5 изд. * {{кітап |тақырыбы = Коммунистическая партия Советского Союза в резолюциях и решениях съездов, конференций и пленумов ЦК. Часть I. 1898—1924 |жауапты = [[Марксизм-ленинизм институты (Мәскеу)|Ин-т Маркса-Энгельса-Ленина-Сталина при ЦК КПСС]] |басылым = 7-е изд |орны = {{М.}} |баспасы = Госполитиздат|жылы = 1954 |барлық беті = 831 |тиражы = 500 000}} * {{кітап |тақырыбы = История КПСС. Т. 1 |жауапты = [[Пётр Николаевич Поспелов|П. Н. Поспелов]], [[Леонид Федорович Ильичев|Л. Ф. Ильичев]], [[Борис Николаевич Пономарев|Б. Н. Пономарев]] и др |орны = {{М.}} |баспасы = Политиздат |жылы = 1964 |барлық беті = 633 |тиражы = 220 000}} * Логвинова Т. Г., Семичаевский М. А. Хрестоматия по истории КПСС. (В помощь слушателям школ основ марксизма-ленинизма). Изд. 2-е, доп. М., Политиздат, 1968. — 464 с. (Для системы парт. учебы). * [https://publ.lib.ru/ARCHIVES/K/KPSS/_KPSS.html#002 Второй съезд РСДРП. Протоколы] // Протоколы и стенографические отчёты съездов и конференций Коммунистической Партии Советского Союза. / [[Марксизм-ленинизм институты (Мәскеу)|КОКП ОК қарамағындағы Марксизм-ленинизм институты]]. М.:Государственное издательство политической литературы, 1959. — 850 с. * {{кітап|авторы=[[Роберт Сервис|Сервис Р.]]|тақырыбы=Ленин. Биография|шынайы атауы=Service R. Lenin: a biography|url=|уикитека=|жауапты=Пер. с англ. Г. И. Левитан|орны=М.|баспасы=Попурри|жылы=2002|томы=|беттері=|барлық беті=624|сериясы=Тема|isbn=985-438-591-4|тиражы=}} * Второй съезд РСДРП / Шаумян С. С. // Вешин — Газли. — М. : Советская энциклопедия, 1971. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров ; 1969—1978, т. 5). * ''[[Емельян Михайлович Ярославский|Ярославский Е. М.]]'' [https://web.archive.org/web/20140427194648/http://scaramouche2004.webs.com/apps/photos/album?albumid=7161454  — К 35-летию II съезда РСДРП.] М., 1938 * {{кітап |авторы= Шейла Фицпатрик|тақырыбы = Кратчайшая история Советского Союза |шынайы атауы= Sheila Fitzpatrick. The Shortest History of the Soviet Union| орны= М.|баспасы= Альпина нон-фикшн|жылы= 2023|беттері=336|isbn=978-5-00139-820-2}} * {{кітап | авторы = А. И. Спиридович | тақырыбы = История большевизма в России. От возникновения до захвата власти. 1883-1903-1917| баспасы = Захаров| жылы = 2019 | барлық беті = 288| орны = М. | isbn = 978-5-8159-1523-7}} * [https://cyberleninka.ru/article/n/svyataya-svyatyh-iz-istorii-stanovleniya-i-evolyutsii-ustava-manifesta-organizatsionnogo-ustava-rsdp-rsdrp-rsdrp-b-rkp-b-vkp-b-1898-1920-e ''Войтиков С. С.'' «Святая святых»: из истории становления и эволюции Устава (Манифеста, организационного Устава) РСДП/РСДРП - РСДРП(б) - РКП(б) - ВКП(б) (1898 - 1920-е годы)] == Cілтеме == * [https://web.archive.org/web/20190731094243/http://www.knowbysight.info/2_KPSS/07904.asp РСДЖП-ның II съезі делегаттары] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КОКП съездері]] [[Санат:РСДЖП]] tu5v4wn0f9egb0idn6nowxuunul6i0j 0 788731 3683261 3683045 2026-10-18T16:24:19Z Marksscheider 183882 3683261 wikitext text/x-wiki {{Тарихи мемлекеттер |атауы = Массачусетс-Бей провинциясы |өз атауы = Province of Massachusetts Bay |статусы = [[Ұлыбритания Патшалығы]] отары |әнұраны = [[Ұлыбритания әнұраны|God Save the King]] (1745–1774)<br>[[Сурет:United States Navy Band - God Save the Queen.ogg]] |байрақ = Colonial-Red-Ensign.svg |байрақ_сипаттамасы = Байрақ |елтаңбасы = Coat of Arms of Great Britain (1714-1801).svg |елтаңба_сипаттамасы = [[Ұлыбритания елтаңбасы|Корольдік елтаңба]] (1691–1774) |символ = [[Сурет:Massachusetts seal of 1775 Ense petit placidam sub libertate quietem.png|80px]]<br>[[Массачусетс мөрі|Провинциялық конгресс мөрі]] (1774–1780) |карта = Masscolony.png |size = 270px |сипаттамасы = Провинцияға қатысты отарлық аумақтық талаптарды көрсететін карта |p1 = |flag_p1 = |image_p1 = |p2 = |flag_p2 = |image_p2 = |p3 = |flag_p3 = |image_p3 = |p4 = |flag_p4 = |image_p4 = |құрылуы = [[7 қазан]] [[1691 жыл|1691]] |ыдырауы = [[25 қазан]] [[1780 жыл|1780]] |s1 = |flag_s1 = |image_s1 = |s2 = |flag_s2 = |image_s2 = |s3 = |flag_s3 = |image_s3 = |s4 = |flag_s4 = |image_s4 = |ұраны = |астана = [[Бостон]] |қалалары = |тілі = [[Жаңа Англия ағылшын тілі|ағылшын]], [[массачусет тілі]], [[микмак тілі]] |валютасы = [[Массачусетс фунты]], [[испан доллары]], [[АҚШ доллары]] |қосымша_параметр = Дәуір |параметр_мазмұны = [[Американы британдық отарлау]]<br>[[Америкалық революция]] |аумағы = |халқы = |басқару_формасы = [[Өзін-өзі басқаратын отар]] (1691–1774)<br>[[Тәж отары]] (1774)<br>уақытша үкімет (1774–1780) |династиясы = |басқарушылар_титулы = Монарх |басқарушы1 = [[Англия королі III Уильям|III Уильям]] және [[II Мэри (Ұлыбритания патшайымы)|II Мария]] |басқарушы_жылы1 = 1691–1694 |басқарушылар_титулы2 = |басқарушы2 = [[Ұлыбритания королі III Георг|III Георг]] |басқарушы_жылы2 = 1760–1776 |басқарушылар_титулы3 = Губернатор |басқарушы3 = [[Уильям Фипс]] |басқарушы_жылы3 = 1692–1694 |басқарушылар_титулы4 = |басқарушы4 = [[Томас Гейдж]] |басқарушы_жылы4 = 1774–1775 |басқарушылар_титулы5 = |басқарушы5 = |басқарушы_жылы5 = |басқарушылар_титулы6 = |басқарушы6 = |басқарушы_жылы6 = |діні = [[АҚШ-тағы конгрегационализм|Конгрегационализм]] |қосымша_параметр1 = Заң шығарушы орган |параметр_мазмұны1 = [[Массачусетс Бас соты|Ұлы және Бас сот]] (1691–1774)<br>[[Массачусетс провинциялық конгресі]] (1774–1780) |Кезең1 = [[Даңқты революция]] |Уақыт1 = |Жыл1 = |Кезең2 = [[Массачусетс хартиясы]] берілді |Уақыт2 = [[7 қазан]] |Жыл2 = [[1691 жыл|1691]] |Кезең3 = [[Массачусетс үкіметі туралы акт]] |Уақыт3 = [[20 мамыр]] |Жыл3 = [[1774 жыл|1774]] |Кезең4 = [[Массачусетс провинциялық конгресі|Провинциялық конгресс]] құрылды |Уақыт4 = [[4 қазан]] |Жыл4 = [[1774 жыл|1774]] |Кезең5 = [[Массачусетс конституциясы]] қабылданды |Уақыт5 = [[25 қазан]] |Жыл5 = [[1780 жыл|1780]] |Кезең6 = [[АҚШ тәуелсіздік соғысы]] |Уақыт6 = |Жыл6 = |Кезең7 = |Уақыт7 = |Жыл7 = |Кезең8 = |Уақыт8 = |Жыл8 = |Кезең9 = |Уақыт9 = |Жыл9 = |Кезең10 = |Уақыт10 = |Жыл10 = |Кезең11 = |Уақыт11 = |Жыл11 = |қосымша_параметр2 = Провинциялық конгресс президенттері |параметр_мазмұны2 = [[Джон Хэнкок]] (1774–1775)<br>[[Джозеф Уоррен]] (1775)<br>[[Джеймс Уоррен (саясаткер)|Джеймс Уоррен]] (1775–1780) |дейін = Алдыңғысы |д1 = Плимут отары |д2 = Массачусетс-Бей отары |д3 = Мэн провинциясы |д4 = Акадия |д5 = Сагадахок аумағы |д6 = |д7 = |кейін = Кейінгісі |к1 = Массачусетс |к2 = Жаңа Шотландия |к3 = |к4 = |к5 = |к6 = |к7 = |ескерту = Қазіргі аумағы: [[Канада]] және [[АҚШ]] }} '''Массачусетс-Бэй провинциясы'''<ref>{{Cite web |year=1691 |title=The Charter of Massachusetts Bay |url=http://avalon.law.yale.edu/17th_century/mass07.asp |publisher=The Avalon Project |quotation=Wee doe by these presents Vnite Erect and Incorporate the same into one reall Province by the Name of Our Province of the Massachusetts Bay in New England….}}</ref> — [[Жаңа Англия]]да орналасқан, кейін Америка Құрама Штаттарының [[Он үш отар|алғашқы он үш штатының]] біріне айналған отар. Провинцияны құру туралы жарғыны 1691 жылғы 7 қазанда Англия, Шотландия және Ирландия корольдіктерінің бірлескен [[монарх]]тары [[III Уильям (Англия королі)|III Уильям]] мен [[II Мэри (Ұлыбритания патшайымы)|II Мария]] бекітті. Провинция [[Жаңа Англия]]дағы бұрыннан бар бірнеше британ отарын біріктіру негізінде құрылды. Жарғы 1692 жылғы 14 мамыр күні күшіне енді. Провинция құрамына [[Массачусетс-Бэй отары]], [[Плимут отары]], [[Мэн провинциясы]], [[Сагадахок аумағы]], [[Мартас-Винъярд]], [[Нантакет]], [[Жаңа Шотландия]] және [[Нью-Брансуик]] кірді. Қазіргі [[Массачусетс]] штаты — провинцияның тікелей мұрагері. Мэн 1820 жылдан бері жеке штат болып табылады, ал Жаңа Шотландия мен Нью-Брансуик қазіргі уақытта Канаданың провинциялары саналады. Соңғы екеуі отар құрамында тек 1697 жылға дейін болды. '''Массачусетс''' атауы [[Алгонкин халықтары|алгонкин]] тайпаларының бірі — массачусет үндістерінің атауынан шыққан. Бұл атау «үлкен төбенің жанында», «үлкен төбелер орналасқан жерде» немесе «төбелер жотасында» деп аударылады. Бұл түсіндірмелер тиісінше [[Блу-Хилс қорығы|Блу-Хилс]] төбелері мен [[Грейт-Блу-Хилл]] төбесіне қатысты. == Тарихы == {{Толық мақала|Массачусетс-Бэй отары|Плимут отары|Жаңа Англия доминионы}} {| class="wikitable" style="float:right; clear:right; margin:0.5em 0 1em 1em; text-align:right; font-size:95%;" |- ! colspan="3" style="background:#e5e5f7; text-align:left; font-size:115%; padding:8px;" | Халық санының тарихи өзгерісі |- ! Жыл ! Халық саны ! ±% |- | 1700 || 55 941 || — |- | 1710 || 62 390 || +11,5% |- | 1720 || 91 008 || +45,9% |- | 1730 || 114 116 || +25,4% |- | 1740 || 151 613 || +32,9% |- | 1750 || 188 000 || +24,0% |- | 1760 || 220 600 || +17,3% |- | 1770 || 266 565 || +20,8% |- | 1780 || 317 760 || +19,2% |- | colspan="3" style="text-align:left; font-size:90%;" | '''Дереккөздер:''' 1700–1760 жылдар;<ref>{{Cite book |last=Purvis |first=Thomas L. |url=https://archive.org/details/colonialamericat00purv_0/page/128 |title=Colonial America to 1763 |publisher=[[Infobase Publishing|Facts on File]] |year=1999 |isbn=978-0-8160-2527-5 |editor-last=Balkin |editor-first=Richard |location=New York |pages=[https://archive.org/details/colonialamericat00purv_0/page/128 128–129]}}</ref> 1770–1780 жылдар<ref name="Colonial and Pre-Federal Statistics">{{Cite web |title=Colonial and Pre-Federal Statistics |url=https://www2.census.gov/prod2/statcomp/documents/CT1970p2-13.pdf |publisher=[[United States Census Bureau]] |page=1168}}</ref> ([[Мэн округі]]н қоса алғанда). |} [[Массачусетс шығанағы]]ның жағалауларын отарлау 1620 жылы [[Плимут отары]]ның құрылуымен басталды.<ref>Labaree, pp. 23–26</ref> 1620 жылдар бойы отар құруға бағытталған басқа да әрекеттер жасалды, алайда ағылшын қоныстарының ауқымды түрде кеңеюі тек 1628 жылы [[Массачусетс-Бэй отары]] құрылып, 1630 жылы [[пуритандар]]дың алғашқы ірі қоныстанушылар тобы келгеннен кейін басталды.<ref>Labaree, pp. 27–30</ref> Келесі он жыл ішінде пуритандардың бұл аймаққа [[Пуритандардың Жаңа Англияға қоныс аударуы (1620–1640)|жаппай қоныс аударуы]] жүріп, соның нәтижесінде [[Жаңа Англия]]да бірнеше жаңа отар құрылды. 1680 жылдарға қарай Жаңа Англиядағы отарлардың саны беске тұрақтады: [[Коннектикут отары]], [[Род-Айленд және Провиденс плантациялары отары]] және [[Нью-Гэмпшир провинциясы]] Массачусетс шығанағы мен Плимутты қоршап жатқан аумақпен шектесті. Алайда Массачусетс-Бэй халқының саны жағынан ең ірі әрі экономикалық тұрғыдан ең маңызды отар болды. Оның едәуір ірі сауда флоты да болды. Отарлар мен жергілікті байырғы халықтардың кейбірі арасында қақтығыстар болды.<ref>Hart, pp. 129–131</ref> 1630 жылдары болған [[Пекот соғысы]] кезінде [[пекоттар]] тайпасы іс жүзінде жойылды, ал 1670 жылдардағы [[Король Филипп соғысы]] Жаңа Англияның оңтүстігіндегі [[наррагансетттер]]дің санын күрт азайтты. Король Филипп соғысы Жаңа Англия отаршыларына да орасан зор шығын келтіріп, отарлардың кеңеюін бірнеше жылға тоқтатты.<ref>Labaree, pp. 96–105</ref> Массачусетс пен Плимут алғашқы жылдары Англиядан саяси тұрғыдан біршама тәуелсіз болды, алайда 1660 жылы [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] [[Стюарттар реставрациясы|Англия тағына қайта отырғаннан]] кейін бұл жағдай өзгерді.<ref>Labaree, p. 111</ref> II Карл отарларға бақылауды күшейтуге ұмтылып, олардың қызметіне экономикалық бақылау орнатуға және оны жүзеге асыруға тырысты. 1660 жылдары қабылданған [[Навигациялық актілер]] Массачусетсте үлкен наразылық туғызды, өйткені жергілікті саудагерлер көбіне бұл заңдардың шектеулеріне тап болып, олардың талаптарына қайшы әрекет етуге мәжбүр болатын. [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] сондай-ақ [[Джон Халл (саудагер)|Массачусетстің өз монеталарын соғуын]] мемлекетке опасыздық жасау әрекеті деп санады. Алайда көптеген отарлық үкіметтер, әсіресе Массачусетс билігі, бұл заңдардың орындалуын өздері қамтамасыз етпеді.<ref>Labaree, pp. 94, 111–113</ref> 1684 жылы II Карл Массачусетстің алғашқы жарғысының күшін жойғаннан кейін шиеленіс күшейе түсті. 1686 жылы II Карлдың мұрагері [[II Яков (Англия королі)|II Яков]] [[Жаңа Англия доминионы]]н құрды. Соның нәтижесінде [[Делавэр шығанағы]]нан [[Пенобскот шығанағы]]на дейінгі британ иеліктері біртұтас саяси құрылымға біріктірілді.<ref>Lovejoy, pp. 159, 196–212</ref> Доминион губернаторы [[Эдмунд Андрос]] отар тұрғындары арасында үлкен наразылық туғызды, әсіресе Массачусетсте оны қатты жек көрді. Ол Навигациялық актілердің орындалуын қатаң қадағалап, жерге меншік құқығын растайтын құжаттардың күшін жойды, пуритандардың ғибадат үйін Англия шіркеуінің құлшылық рәсімдерін өткізу үшін тартып алды және [[қалалық жиналыс]]тардың өткізілуін шектеді. Осы және басқа да әрекеттері арқылы ол іс жүзінде бүкіл халықтың наразылығын тудырды.<ref>Lovejoy, pp. 184–186,<!--town meeting, titles, and issues not enumerated here--> 188–190<!--trade-->, 193<!--church--></ref> Оның губернатор ретіндегі соңғы әрекеттерінің бірі Акадиядағы француз [[Жан-Венсан д’Аббади де Сен-Кастен|баронының]] иелігіне шабуыл жасау болды. Бұл оқиға [[Король Уильям соғысы]]ның басталуына түрткі болды. 1688 жылғы [[Даңқты революция]] кезінде II Яков тақтан тайдырылды. Осыдан кейін Массачусетстің саяси жетекшілері Андросқа қарсы көтеріліп, 1689 жылғы сәуірде [[1689 жылғы Бостон көтерілісі|оны және басқа ағылшын шенеуніктерін тұтқындады]].<ref>Lovejoy, pp. 224–226<!--deposition of james--></ref><ref>Webb, pp. 183–184</ref> Соның нәтижесінде доминион ыдырады, өйткені басқа отарлар да көп ұзамай өздерінің бұрынғы басқару жүйелерін қайта қалпына келтірді.<ref>Palfrey, p. 596</ref> Плимут отарына ешқашан корольдік жарғы берілмегендіктен, оның басқару жүйесінің құқықтық негізі әуел бастан біршама тұрақсыз болды. Массачусетстің отарлық үкіметі қайта құрылды, алайда оның қолданыстағы жарғысы болмады. Бұрынғы пуритандық биліктің кейбір қарсыластары салық төлеуден бас тартып, наразылықтың басқа да түрлеріне жүгінді. Провинция өкілдері Лондонға аттанды. Онда [[Инкриз Мэзер]] бұрынғы отар басшыларының мүдделерін қорғап, [[III Уильям (Англия королі)|III Уильям]] мен [[II Мэри (Ұлыбритания патшайымы)|II Мария]]ға бұрынғы отарлық жарғыны қалпына келтіру туралы өтініш жасады. Алайда король мұның діни биліктің қайта орнауына әкелуі мүмкін екенін білгеннен кейін өтінішті қанағаттандырудан бас тартты. Оның орнына [[Сауда кеңесі|Сауда жөніндегі лордтар]] Плимут пен Массачусетс-Бэй отарларын біріктіріп, Массачусетс-Бэй провинциясын құрды. Олар 1691 жылғы 7 қазанда провинцияға жарғы беріп, [[Уильям Фипс]]ті оның губернаторы етіп тағайындады. == Провинция жарғысы == Жаңа жарғы бұрынғысынан бірнеше маңызды ерекшелігімен ажыратылды. Негізгі өзгерістердің бірі Мэзердің қарсылығына қарамастан енгізілді: сайлау құқығына ие болу талаптары өзгертіліп, діни талаптардың орнына жерге меншік иелену талабы белгіленді. Бұл өзгерістің салдары тарихшылар арасында пікірталас тудырғанымен, оның дауыс беру құқығына ие ер адамдардың санын едәуір арттырғаны жөнінде ортақ пікір қалыптасқан.<ref>Labaree, p. 127</ref> Жаңа ережелерге сәйкес, сайлаушылардың құны 40 фунт стерлинг болатын мүлкі немесе жылына кемінде 2 фунт стерлинг жалдау табысын әкелетін жылжымайтын мүлкі болуы тиіс еді. Бенджамин Лабаридің бағалауынша, сол кезеңдегі кәмелетке толған ер адамдардың шамамен төрттен үші осы талаптарға сай келген.<ref>Labaree, pp. 127, 132</ref> Жарғы сондай-ақ діни құлшылық еркіндігіне кепілдік берді, бірақ бұл құқық католиктерден басқа христиандарға ғана қатысты болды.<ref>{{Cite web |date=December 18, 1998 |title=The Charter of Massachusetts Bay – 1691 |url=https://avalon.law.yale.edu/17th_century/mass07.asp |quote=and for the greater Ease and Encouragement of Our Loveing Subjects Inhabiting our said Province or Territory of the Massachusetts Bay and of such as shall come to Inhabit there Wee doe by these presents for vs Our heires and Successors Grant Establish and Ordaine that for ever hereafter there shall be a liberty of Conscience allowed in the Worshipp of God to all Christians (Except Papists) Inhabiting or which shall Inhabit or be Resident within our said Province or Territory}}</ref> Екінші маңызды өзгеріс үкіметтің жоғары лауазымды тұлғаларын, соның ішінде губернаторды, оның орынбасарын және судьяларды сайлаудың орнына король билігінің тағайындауы болды. Алайда заң шығарушы жиналыс (немесе Бас сот) бұрынғыдай сайлау арқылы құрылып, Губернатор кеңесінің мүшелерін таңдау құқығын сақтап қалды. Губернатордың Бас сот қабылдаған заңдарға, сондай-ақ кеңес мүшелерін тағайындау туралы шешімдерге вето қою құқығы болды. Бұл ережелер Жаңа Англиядағы басқа отарлардың корольдік жарғыларында белгіленген тәртіптен бірнеше маңызды ерекшелігімен ажыратылды. Ең бастысы, Бас сот енді бюджет қаражатын бөлу өкілеттігіне ие болды, ал кеңес мүшелерін губернатор немесе король билігі тағайындамай, жергілікті заң шығарушы жиналыс сайлайтын болды. Бұл өзгерістер губернатордың билігін едәуір әлсіретті, ал мұның маңызы провинция тарихының кейінгі кезеңдерінде айқын көрінді. Провинцияның аумағы да едәуір кеңейді. Массачусетс-Бэй мен Плимут отарлары басқарған жерлерге [[Мэн провинциясы]] (қазіргі Мэннің батыс бөлігі), [[Сагадахок аумағы]] (сол кезде [[Корнуолл округі (Нью-Йорк провинциясы)]] ретінде басқарылған, қазіргі Мэннің шығыс бөлігі), [[Нью-Йорк провинциясы]]ның құрамындағы [[Дьюкс округі (Нью-Йорк провинциясы)|Дьюкс округі]] ([[Нантакет]], [[Мартас-Винъярд]] және [[Элизабет аралдары]]), сондай-ақ [[Акадия]] (сол кезде [[Жаңа Шотландия]] мен [[Нью-Брансуик]]ті қамтыған) қосылды. Провинция [[Король Уильям соғысы]] кезінде құрылғандықтан, оның құрамына Францияға тиесілі Акадия аумағы да енгізілді. 1697 жылы соғыс аяқталғаннан кейін Англия [[Рейсвейк бітімі]]не сәйкес бұл аумақты Францияға қайтарды. == Отарлық кезең == Андросқа қарсы көтерілістен кейін отардың қорғаныс күштері шекаралық аймақтардан әкетілді. Соның салдарынан бұл аумақтар [[Канада (Жаңа Франция)|Канада]] мен [[Акадия]]дан келген француз әскерлері мен байырғы халықтардың қарулы жасақтары тарапынан қайта-қайта шабуылға ұшырады. 1702 жылы [[Анна патшайымының соғысы]] басталып, 1713 жылға дейін созылды. Массачусетс губернаторы [[Джозеф Дадли]] отардың қорғанысын ұйымдастырды, соның нәтижесінде шабуылдар бұрынғыға қарағанда азайды. Дадли сондай-ақ француз каперлерінің панасына айналған Акадияға қарсы 1704 және 1707 жылдары әскери экспедициялар ұйымдастырды және [[Жаңа Франция]]ға қарсы ауқымдырақ әскери қимылдар жүргізу үшін Лондоннан қолдау сұрады. 1709 жылы Массачусетс Канадаға қарсы экспедицияға әскер жинады, алайда жорық тоқтатылды. 1710 жылы қайтадан әскер жасақталып, ақырында Акадияның астанасы [[Порт-Руаяль (Акадия)|Порт-Руаяль]] [[Порт-Руаяль қоршауы (1710)|басып алынды]].<!-- {{Page needed|date=October 2023}} — дереккөздің нақты бет нөмірі қажет. --><ref>Benjamin Woods Labaree, ''Colonial Massachusetts: A History'' (1979)</ref> Осы соғыстарға байланысты отар қағаз ақша шығарды, алайда оның құны үздіксіз төмендеп, қаржылық дағдарыстарға әкелді. Соның нәтижесінде жылжымайтын мүлікпен қамтамасыз етілген банкноттар шығаратын банк құру туралы ұсыныстар пайда болды. Алайда губернатор Дадли мен оның мұрагері [[Сэмюэл Шут]] бұл идеяға қарсы шықты. Дадли, Шут және кейінгі губернаторлар Бас сотты король тағайындаған лауазымды тұлғаларға тұрақты жалақы белгілеуге көндіруге тырысты, бірақ бұл әрекеттері нәтижесіз аяқталды. Жалақы мәселесіне қатысты тартыс [[Уильям Бернет (әкімші)|Уильям Бернет]]тің қысқа мерзімді басқаруы кезінде шарықтау шегіне жетті. Ол өз талабын орындату үшін провинцияның заң шығарушы жиналысының сессиясын алты ай бойы жалғастырып, оның өтетін орнын екі рет ауыстырды, алайда бұл әрекеті де нәтиже бермеді.<ref name="Labaree, 1979">Labaree, ''Colonial Massachusetts: A History'' (1979)</ref> 1720 жылдардың басында Жаңа Англияның солтүстігін мекендеген байырғы [[абенакилер]] шекаралық елді мекендерге шабуылдарын қайта бастады. Бұған француз арандатушыларының ықпалы, сондай-ақ ағылшындардың өз жерлеріне басып кіруіне байланысты алаңдаушылық себеп болды. Ақырында губернатор міндетін атқарушы [[Уильям Даммер]] [[Даммер соғысы]] кезінде бұл шабуылдарды тоқтатты. Қақтығыс аяқталғаннан кейін көптеген абенакилер Жаңа Англияның солтүстігінен Канадаға шегінді. 1730 жылдары губернатор [[Джонатан Белчер]] заң шығарушы органның бюджет қаражатын бөлу тәртібін белгілеу құқығына қарсы шығып, қаржыны өз қалауынша жұмсауға мүмкіндік бермейтін заң жобаларына вето қойды. Соның салдарынан провинция қазынасы жиі бос қалатын. Алайда Сауда кеңесі Белчерге тұрақты жалақының орнына заң шығарушы орган жыл сайын бөлетін қаражатты қабылдауға рұқсат берді. Оның басқаруы кезінде ақша дағдарысы қайта шиеленісіп, жылжымайтын мүлікпен қамтамасыз етілген банк құру туралы ұсыныс қайта көтерілді. Белчер бұл ұсынысқа қарсы болды. Оның қарсыластары Лондонда оны қызметінен кетіру үшін астыртын әрекеттер жүргізді. Ақырында банк құрылды, бірақ ұзақ өмір сүрмеді, өйткені Парламент арнайы заң қабылдап, оны мәжбүрлі түрде таратты. Бұл жағдай отардағы бірқатар ықпалды тұлғалардың, соның ішінде [[АҚШ тәуелсіздігі үшін соғыс|АҚШ тәуелсіздік соғысы]] кезіндегі саяси жетекші [[Сэмюэл Адамс]]тың әкесінің де корольдік билік пен Парламентке қарсы шығуына себеп болды.<ref name="Labaree, 1979"/> Келесі 20 жыл соғыстармен өтті. 1744 жылы [[Король Георг соғысы]] басталып, губернатор [[Уильям Ширли]] [[Луисбург бекінісі|Луисбургтегі]] француз бекінісіне шабуыл жасау үшін Жаңа Англияның түкпір-түкпірінен әскер жинады. Бұл жорық [[Луисбург қоршауы (1745)|1745 жылы сәтті аяқталды]]. Алайда 1748 жылы соғыс аяқталғаннан кейін Луисбург Францияға қайтарылды, бұл Жаңа Англия тұрғындарының қатты наразылығын тудырды. Губернатор Ширли халық арасында біршама танымал болды. Бұған ішінара оның өзінен бұрынғы губернаторлар көтерген аса даулы мәселелерді айналып өтуі немесе оларды шеберлікпен реттей білуі ықпал етті. 1754 жылы [[Француздар мен үндістер соғысы]] басталды. 1755 жылы генерал [[Эдвард Брэддок]] қаза тапқаннан кейін Ширли жоғары әскери қолбасшылық қызметке көтерілді. Алайда ол соғыс талап еткен ауқымды материалдық-техникалық қамтамасыз ету жұмыстарын ұйымдастыра алмай, 1757 жылы қызметінен кері шақырылды. Оның мұрагері [[Томас Паунолл]] 1760 жылы аяқталған соғыстың қалған кезеңіндегі әскери іс-қимылдарды басқарды.<ref>John A. Schutz, ''William Shirley, King's Governor of Massachusetts'' (1961).</ref><ref>Robert Zemsky, ''Merchants, Farmers and River Gods'' (1971)</ref> == Америка революциясы == 1760 жылдар мен 1770 жылдардың басында отар тұрғындарының Лондонның саясатына және оны жүзеге асыру әрі орындалуын қамтамасыз ету үшін жіберілген губернаторларға наразылығы күшейе түсті. Соңғы екі азаматтық губернатор — [[Фрэнсис Бернард (1-баронет)|Фрэнсис Бернард]] пен [[Томас Хатчинсон (губернатор)|Томас Хатчинсон]] түрлі ірілі-ұсақты мәселелерге, әсіресе Парламенттің отарларға [[өкілдіксіз салық салу|өкілдік құқығын берместен салық салу]] әрекеттеріне байланысты халық арасында үлкен наразылық туғызды. Массачусетстің тумасы Хатчинсон ұзақ жылдар бойы губернатордың орынбасары қызметін атқарғанымен, Бостонда британ армиясының әскерлерін орналастыруға рұқсат берді. Бұл ақырында 1770 жылғы 5 наурызда болған [[Бостон қырғыны]]на түрткі болды. Осы кезеңде Сэмюэл Адамс, [[Пол Ревир]], [[Джон Хэнкок]] және басқалар корольдік биліктің саясатына белсенді түрде қарсы шығып жүрген еді. 1767 және 1768 жылдары Парламент [[Тауншенд актілері]]н қабылдады, ал Массачусетстің Бас соты бұл заңдарды конституцияға қайшы деп айыптайтын [[Массачусетстің циркулярлық хаты|циркулярлық хат]] таратуға рұқсат берді. Корольдік губернатор [[Фрэнсис Бернард (1-баронет)|Фрэнсис Бернард]] Бас соттан бұл хатты кері қайтарып алуды талап етті, алайда ол бас тартқандықтан, губернатор заң шығарушы органды таратып жіберді.<!-- Қашан болғаны нақты көрсетілмеген. Ескерту: 2024 жылғы желтоқсан. --> Бұл [[Бостон]]да жаппай зорлық-зомбылық пен тәртіпсіздіктердің басталуына әкелді. Корольдік шенеуніктер [[Форт-Индепенденс (Массачусетс)|Уильям қамалына]] қашып паналады, ал корольдік билік Массачусетске қосымша әскер жіберуге рұқсат берді. [[Бостандық ұлдары]] корольдік билік өкілдеріне қарулы қарсылық көрсетуге дайын екендерін мәлімдеді, ал қоғамның консервативтік топтары мәселені бейбіт саяси жолмен шешуді қалады. Бостон тұрғындары қалалық жиналыста Массачусетстің қалаларының өкілдерін съезге шақыру туралы шешім қабылдады. Делегаттар қыркүйек айында{{Clarify|date=December 2024 |reason=What year?}} [[Фанейл-холл]] ғимаратында алты күн бойы бас қосты, ал жиынға [[Томас Кушинг]] төрағалық етті. Осы уақытқа қарай [[Патриоттар (Америка революциясы)|патриоттар]] қозғалысының көптеген жетекшілері қарулы қарсылық көрсетуге шақырып жүрген еді. Алайда съездегі біршама байыпты көзқарастағы топтар басым түсіп, әскери әрекетке көшу туралы ұсыныс дауыс беру арқылы қабылданбады.<ref>* {{Cite book |last=Adams |first=Samuel |author-link=Samuel Adams |title=The Writings of Samuel Adams |date=1904 |publisher=G.P. Putnam's Sons |pages=241–247 |chapter=The Convention of Massachusetts Towns to Dennys De Berdt |chapter-url=https://books.google.com/books?id=4IoKAQAAIAAJ&pg=PA241 |orig-year=1768}} {{Free access}}</ref> === Бостондағы шай ішу === {{Толық мақала|Бостондағы шай ішу}} [[Сурет:Boston Tea Party Currier colored.jpg|thumb|[[Бостондағы шай ішу]] оқиғасы бейнеленген 1773 жылғы [[литография]]]] 1773 жылы [[Бостандық ұлдары]] [[Шай туралы акт]]іге қарсылық білдіру мақсатында [[Бостон]]дағы [[Ескі Оңтүстік жиналыс үйі]]нде жиын ұйымдастырды. Оған мыңдаған адам қатысты, ал [[Сэмюэл Адамс]] [[Бостон айлағы]]нда наразылық акциясын ұйымдастырды. Отар тұрғындары айлақта тұрған кемелерге басып кіріп, шай тиелген жүкті суға төкті. Бұл наразылық акциясы тарихта [[Бостондағы шай ішу]] деген атпен белгілі болды. 1774 жылғы мамырда генерал [[Томас Гейдж]] Хатчинсонның орнына корольдік губернатор болып тағайындалды.<ref>Wood, p. 38</ref> Бастапқыда оны халық жақсы қабылдады, алайда ол [[Массачусетсті басқару туралы акт]]іні қамтыған [[Төзгісіз актілер]]ді жүзеге асыра бастағаннан кейін, патриоттар арасындағы беделі тез төмендеді. Гейдж заң шығарушы органды таратып, суға төгілген шайдың шығыны өтелгенге дейін Бостон портын жапты. Порттың жабылуы Массачусетс экономикасына орасан зор зиян келтіріп, басқа отарлардың оған қолдау ретінде көмек көрсетуіне түрткі болды.<ref>{{Cite book |last=Raphael |first=Ray |url=https://books.google.com/books?id=of-g6vZMyPUC |title=The First American Revolution: Before Lexington and Concord |year=2010 |publisher=The New Press |isbn=978-1-5955-8734-3}}</ref> Төзгісіз актілер [[Жаңа Англия]]дағы дағдарысты одан әрі ушықтырды, өйткені [[Бостон]] отаршылары өздерінің конституциялық құқықтары аяққа тапталып жатқанын мәлімдеді. Жаңа Англия отарларында [[Плимут отары]] 1620 жылы құрылған кезден бастап жергілікті басқару органдарын демократиялық жолмен бақылау дәстүрі қалыптасқан еді. Бас соттың атқарушы билік өкілеттігі де, әскери жасақтарды басқару құқығы да болмады, алайда ол әлі де едәуір билікке ие болды. Отар тұрғындары қазына мен мемлекеттік шығыстарды бақылап, заңдар қабылдай алды. Заң шығарушы жиналыс қабылдаған кез келген заңға корольдік губернатор вето қоя алатын, бірақ Бас сот шығыстарды бақылау құқығын сақтап, корольдік шенеуніктерге қысым көрсету құралы ретінде олардың жалақысын төлеуден бас тарта алатын. Соның нәтижесінде корольдік губернатор іс жүзінде тек атаулы басшыға айналды.<ref>Ammerman 1974, p. 170.</ref> Массачусетс-Бэй провинциясының корольдік үкіметі 1774 жылғы қазанның басына дейін өмір сүрді. Сол кезде Бас сот мүшелері Массачусетсті басқару туралы актінің талаптарын бұза отырып жиналыс өткізіп, іс жүзіндегі (''де-факто'') үкіметке айналған [[Массачусетс провинциялық конгресі]]н құрды.<ref>Labaree, p. 278</ref> Губернатор Гейдж Бостонда негізінен әскери билігін сақтап қалды, ал провинциялық конгресс Массачусетстің қалған бөлігін басқарды.<ref>Labaree, pp. 170, 278–282</ref> === АҚШ тәуелсіздік соғысы === 1775 жылғы сәуірде [[Лексингтон мен Конкорд шайқастары|Лексингтон мен Конкордта]] қарулы қақтығыстар басталып, соның нәтижесінде [[АҚШ тәуелсіздігі үшін соғыс|АҚШ тәуелсіздік соғысы]] мен [[Бостон қоршауы]] басталды.<ref>Labaree, pp. 283–288</ref> 1776 жылғы 17 наурызда британ әскерлері [[Эвакуация күні (Массачусетс)|Бостоннан шығарылды]]. Осылайша қоршау аяқталып, қала патриоттардың бақылауына өтті.<ref>Labaree, pp. 296–300</ref><ref>Robert Taylor, Robert, ed. ''Massachusetts, Colony to Commonwealth: Documents on the Formation of Its Constitution, 1775–1780'' (1961).</ref> 1776 жылғы 1 мамырда Бас ассамблея ашық көтеріліс пен халықтың шағым-талаптарының қанағаттандырылмағанын негізге алып, ресми өкілеттік құжаттар мен жазбаша өкімдерді бұрынғыдай корольдің атынан емес, «Жаңа Англиядағы Массачусетс-Бэй үкіметі мен халқының» атынан рәсімдеу туралы қаулы қабылдады.<ref name="Dawson">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=JltaUhtW6H0C&pg=PA9 |title=Declaration of Independence by the Colony of Massachusetts Bay: May 1, 1776 |year=1862 |editor-last=Henry Barton Dawson}}</ref> Нью-Йорк тарихи қоғамының өкілі Генри Бартон Доусон 1862 жылы бұл құжатты «Массачусетстің тәуелсіздік декларациясы» деп атады, алайда құжат мәтінінде тәуелсіздік туралы тікелей айтылмаған еді. Доусон: «Мен бұл құжаттарға олардың шын мәнінде лайық болғанынан көбірек мән берген болуым мүмкін», — деп мойындады.<ref name="Dawson" /> 1776 жылғы 4 шілдеде қабылданған [[АҚШ тәуелсіздік декларациясы]]нда [[Он үш отар]], соның ішінде Массачусетс-Бэй де, Ұлыбританиямен барлық байланысын үзді. === Провинциялық конгресс === {{Толық мақала|Массачусетс провинциялық конгресі|Бостон науқаны}} [[Сурет:The Death of General Warren at the Battle of Bunker's Hill, June 17, 1775.jpg|thumb|[[Джон Трамбулл]]дың 1834 жылы салған, [[Банкер-Хилл шайқасы]] кезінде Джозеф Уорреннің қаза табуын бейнелейтін картинасы]] [[Массачусетсті басқару туралы акт]]інің қабылдануы Бас соттың таратылуына әкелді. Сондықтан отар тұрғындары Массачусетстің түкпір-түкпірінде съездер өткізе бастады. Бұл съездер округтер бойынша ұйымдастырылып, оларға әр қаладан делегаттар қатысты. Әрбір съезд Бостондағы корольдік губернаторға жолдануға тиіс қарарлар әзірледі. Қарарлардың мазмұны округтерге қарай ерекшеленгенімен, оларда көтерілген мәселелер мен білдірілген көзқарастардың көпшілігі ұқсас болды. Делегаттар 1620 жылғы [[Мейфлауэр келісімі]]нен бастау алып, кейін [[Массачусетс-Бэй компаниясының жарғысы]] мен [[Массачусетс жарғысы]]нда қайта бекітілген конституциялық басқару жүйесін қалпына келтіруді талап етті. Олар король [[III Джордж (Ұлыбритания патшасы)|III Георгке]] адалдықтарын мәлімдеді, бірақ король олардың конституциялық құқықтары мен артықшылықтарын қалпына келтірмесе, оған адал болу міндетінен босатылатындарын жеткізді. Делегаттар бұл құқықтар қалпына келтірілмеген жағдайда күш қолданып қарсылық көрсететіндерін жариялады. Мұндай шараларға британ тауарларына толық бойкот жариялау, жергілікті соттардың жұмысына кедергі келтіру және корольдік шенеуніктерді ұрлап әкету кірді.<ref>Lincoln 1838, p. 601.</ref><ref>Lincoln 1838, p. 624.</ref> 1774 жылғы қазанда Массачусетстің барлық округтерінен келген делегаттар таратылған заң шығарушы жиналысты қайта құру үшін [[Сейлем (Массачусетс)|Сейлемде]] бас қосты. Жаңа конгресс олардың конституциялық басқару жүйесін қалпына келтіріп, Бостондағы корольдік үкіметтің билігін мойындамауға тиіс болды. Конгресс [[Джон Хэнкок]]ты өзінің алғашқы президенті (ол кезде төраға деп аталған), ал [[Бенджамин Линкольн]]ді хатшысы етіп сайлады. Сондай-ақ судьяларды, салық жинаушыларды, констебльдерді және басқа да лауазымды тұлғаларды тағайындады. Конгресс әскери жасақтарды да өз бақылауына алып, Массачусетстің барлық қалаларына әскерлерді даярлауды және жаңа офицерлерді сайлауды тапсырды. Конгресс сессиялары арасындағы кезеңде басқаруды жүзеге асыру үшін тұрақты атқарушы комитет пен [[Қауіпсіздік комитеті (Америка революциясы)|Қауіпсіздік комитеті]] де құрылды.<ref>Lincoln 1838, pp. 601–624.</ref> Провинциялық конгресс алты жылдық қызметі барысында бірнеше рет қайта құрылып, оның билік құрылымы мен басқару нысандары өзгеріп отырды. Екінші конгресте тұрақты атқарушы комитеттің орнына қайта құрылған Қауіпсіздік комитеті келді. Ол конгресс сессиялары арасындағы кезеңде әскери жасақтарды басқаруға және мемлекеттік басқаруды жүзеге асыруға жауапты іс жүзіндегі (''де-факто'') билік органы қызметін атқарды. Үшінші конгресс кезінде заң шығарушы биліктің үстемдігі қайта қалпына келтіріліп, атқарушы биліктің өкілеттіктері қысқартылды. [[Джозеф Уоррен]] конгрестің екінші президенті, ал [[Джеймс Уоррен (саясаткер)|Джеймс Уоррен]] үшінші президенті болып сайланды.<ref>Lincoln 1838, pp. 601–635.</ref> === Массачусетс достастығының құрылуы === {{Толық мақала|Массачусетс конституциясы|1779–1780 жылдардағы Массачусетс конституциялық конвенті|Массачусетс достастығы}} [[Құрылтай жиналысы|Конституциялық конвент]] шақыру туралы ұсыныстар 1774 жылы Провинциялық конгресс құрылған кезден бастап айтыла бастады. Алайда соғыс жағдайы мен саяси белгісіздікке байланысты бұл әрекеттер кейінге қалдырылды. Массачусетс-Бэйдің қиыр батысындағы [[Беркшир округі (Массачусетс)|Беркшир округінің]] тұрғындары жаңа конституция қабылдау қажеттігін ерекше табандылықпен талап етті. Провинциялық конгреске жолдаған хатында [[Питтсфилд (Массачусетс)|Питтсфилд]] делегаттары корольдік отарлық билікті ғана емес, Провинциялық конгресс өз билігінің заңдылығын негіздеген бұрынғы жарғылардың заңдылығын да мойындаудан бас тартты. Хатта мемлекет пен конституцияның саяси заңдылығының бірден-бір қайнар көзі провинция халқы екені айтылды. 1776 жылғы мамырда Массачусетс-Бэй [[Ұлыбритания Патшалығы]]нан тәуелсіздігін жариялағаннан кейін, жаңа жазбаша конституция қабылдау туралы талаптар күшейе түсті.<ref>Morison 1917, p. 14.</ref><ref name="Morison 1917, p.15">Morison 1917, p. 15.</ref> 1776 жылғы қыркүйекте Бас сот Массачусетс-Бэй қалаларынан конституциялық конвент шақыру мәселесін дауысқа салуды сұрады. 1777 жылы жаңа конституция жобасын әзірлеу үшін конвент құру туралы шешім қабылданды. Губернатор кеңесі мен Өкілдер палатасынан тұратын Бас сот конституцияны әзірлеуге жауапты комитет құруға шешім қабылдады. 1778 жылғы қыста Бас сот конституциялық комитет әзірлеген жобаны Массачусетс-Бэй сайлаушыларының дауыс беруіне ұсыну туралы шешім қабылдады. Конституцияның қабылдануы үшін сайлаушылардың кемінде үштен екісінің қолдауы қажет болды.<ref name="Morison 1917, p.15"/><ref name="Morison 1917, p.16">Morison 1917, p. 16.</ref> Конвент әзірлеген конституцияның алғашқы жобасы қабылданбады. Бұл жобаға сәйкес, штаттың заң шығарушы органы Бас сот деп аталып, екі палатадан — Өкілдер палатасы мен жанама сайлау арқылы құрылатын Сенаттан тұруға тиіс еді. Сенат сонымен қатар губернатор кеңесінің міндетін атқаратын болды. Губернатордың вето қою құқығы болмайтын және оның кез келген әрекетін Сенат мақұлдауға тиіс еді. Дегенмен конституция жобасында бірқатар прогрессивті ережелер де болды. Атап айтқанда, Сенаттағы өкілдік халық санына қарай бөлінетін, ал Өкілдер палатасына қатысты мүліктік талап жойылатын еді. Сондай-ақ жобада Құқықтар туралы билльдің болмауы да дау туғызды. Жоба халықтың дауыс беруіне ұсынылған кезде, сайлаушылардың 83%-ы оған қарсы, ал 17%-ы қолдап дауыс берді.<ref name="Morison 1917, p.16"/> 1779 жылы сайлаушылардың қарауына тағы бір мәселе ұсынылды. Бұл жолы халықтан өкілдігі халық санына қарай бөлінетін және жаңа конституция жобасын әзірлеу үшін жиналатын кезекті конвентті шақыруды қолдайтын-қолдамайтыны сұралды. Ұсынысты сайлаушылардың 72%-ы қолдап, 28%-ы қарсы дауыс берді. Жаңа конвент 1779 жылғы 1 қыркүйектен 1780 жылғы 16 маусымға дейін жұмыс істеді. Сол кезеңде соғыс барысы [[Патриоттар (Америка революциясы)|патриоттар]] күштері үшін қолайсыз болды. [[Пенобскот экспедициясы]] сәтсіз аяқталған, ал [[Франция корольдігі]] әскери көмек ретінде уәде еткен ірі әскер контингентін әлі жібермеген еді. Саяси белгісіздікке қарамастан, 312 мүшеден тұратын конвент шақырылды.<ref>Morison 1917, p. 17.</ref><ref>Morison 1917, p. 18.</ref><ref>Morison 1917, p. 19.</ref><ref name="Morison 1917, p.20">Morison 1917, p. 20.</ref> [[Джон Адамс]] жаңа конституцияның жобасын әзірледі, ал конвент оны аздаған түзетулермен қабылдады. Содан кейін жоба провинцияның әртүрлі [[қалалық жиналыс]]тарының қарауына ұсынылды. Қалалық жиналыстар конституцияны тұтастай емес, жекелеген бөліктері бойынша қарап, өздері қажет деп санаған өзгерістерді енгізуге тиіс болды. 1780 жылғы 15 маусымда конвент Адамс әзірлеген нұсқаны қабылдады. 1780 жылғы қазанда өткен сайлауда Джон Хэнкок [[Массачусетс губернаторы|Массачусетстің алғашқы губернаторы]] болып сайланды. Сонымен қатар Массачусетс достастығының алғашқы [[Массачусетс Бас соты|Бас сотына]] өкілдер сайланды.<ref name="Morison 1917, p.20"/><ref>Morison 1917, p. 21.</ref> == Саясат == === Провинцияның саяси өмірі === Отарлық Массачусетс тарихына арналған алғашқы ірі еңбекті жазған Томас Хатчинсонның айтуынша, провинцияның саяси өмірінде үш негізгі топ үстемдік етті. Бұл саяси өмірінде екі топ басым болған басқа отарлардың көпшілігінен ерекшеленді. Отар аумағын кеңейтуді жақтаушылар оның одан әрі ұлғаюын және француздар мен үндістердің басып кіруінен белсенді түрде қорғануды табанды түрде қолдады. Массачусетсте бұл топтың көрнекті өкілдері Джон Хэнкоктың ағасы [[Томас Хэнкок (саудагер)|Томас Хэнкок]] пен [[Джеймс Отис (аға)|Джеймс Отис]] болды. Бұл топ революция қарсаңындағы [[Патриоттар (Америка революциясы)|патриоттар]] қозғалысының маңызды қозғаушы күшіне айналды. Отар аумағын кеңейтуді жақтамағандар сақтық танытып, метрополиямен берік байланыс орнатуға сүйенуді жөн көрді. Олардың қатарында Хатчинсон мен Бостондағы Оливер әулеті болды. Революция кезеңінде бұл топ [[Лоялистер (Америка революциясы)|лоялистерге]] айналды. Массачусетстің саяси өміріндегі үшінші күш популистік топ болды. Оның қалыптасуына провинцияның заң шығарушы органының құрылымы мүмкіндік берді, өйткені мұнда ауылдық қауымдар мен төменгі әлеуметтік топтардың өкілдері басқа провинцияларға қарағанда көбірек дауысқа ие болды. Бұл топтың алғашқы жетекшілерінің қатарында Мэннен шыққан Куктер әулетінің өкілдері ([[Элиша Кук (аға)|үлкен Элиша]] мен [[Элиша Кук (кіші)|кіші Элиша]]) болды, ал кейінгі жетекшілерінің бірі революциялық қозғалыстың жалынды қайраткері Сэмюэл Адамс еді.<ref>Egnal, pp. 20–21</ref> Бұл топтар арасындағы жіктелісте дін маңызды рөл атқарған жоқ, дегенмен отар аумағын кеңейтуді жақтамағандар көбіне англикандар, ал оны кеңейтуді қолдаушылар негізінен ымырашыл конгрегационалистер болды. Популистер әдетте консервативтік пуритандық көзқарастарды немесе [[Бірінші ұлы ояну]] қозғалысына тән діни жаңғыру идеяларын ұстанды.<ref>Egnal, pp. 24–28</ref> Провинцияның бүкіл тарихында бұл топтар қалыптасқан жағдайлар мен мән-жайларға қарай өзара одақтар құрып, кейін оларды таратып отырды.<ref>Egnal, p. 29</ref> Популистік топтың өз мүдделері болды, сондықтан ол кейде басқа екі саяси топтың бірін қолдап отырды. Негізінен ауылдық жерлердің тұрғындарынан құралғандықтан, шекаралық аймақтарда қиындықтар туындаған кезде популистер отар аумағын кеңейтуді жақтаушылардың жағына шығатын. Олар жергілікті ақша айналымына қатысты қайта-қайта туындаған мәселелерде де осы топты қолдауға бейім болды, өйткені инфляция қарыздарын құнсызданған ақшамен өтеуге мүмкіндік беріп, олардың мүддесіне сай келетін. 1760 жылдары Парламентпен арадағы қақтығыс күшейген сайын бұл екі топтың байланысы нығая түсті.<ref>Egnal, p. 24</ref> Отар аумағын кеңейтуді жақтамағандар негізінен Бостондағы ауқатты саудагерлер тобынан тұрды. Олардың провинцияның анағұрлым дамыған шығыс бөліктеріндегі ауқатты егіншілік қауымдарында және ірі порттарында одақтастары болды. Бұл одақтар провинцияның заң шығарушы органындағы билік үшін популистік топпен жиі бәсекелесіп отырды. Олар метрополия тарапынан бақылау мен реттеуді күшейтуді қолдап, инфляцияны өршітетін отарлық ақша шығару саясатына қарсы болды.<ref>Egnal, pp. 27–28</ref> Отар аумағын кеңейтуді жақтаушылар негізінен бір-бірінен едәуір ерекшеленетін екі топтан тұрды. Біріншісі — Хэнкоктар мен Отистер өкілдік еткен шығыстағы саудагерлер тобының бір бөлігі. Олар отардың кеңеюін қолдап, діни мәселелерде салыстырмалы түрде либералдық көзқарас ұстанды. Оларға Коннектикут өзенінің аңғарындағы ауқатты жер иеленушілер қосылды. Бұл жер иеленушілердің қорғаныс пен аумақтық кеңеюге деген қажеттілігі жер иеліктерін игерумен тікелей байланысты болды. Екі топ қорғаныс мәселесі мен отар аумағын кеңейту мақсаты жөнінде ортақ ұстанымда болғанымен, ақша айналымы мәселесінде келісе алмады. Батыс аймақтардың өкілдері тұрақты құн өлшеміне негізделген ақша жүйесін енгізуді қалап, бұл мәселеде отар аумағын кеңейтуді жақтамағандар жағына шықты.<ref>Egnal, pp. 25–27</ref> === Жергілікті саясат === Провинцияның аумағы, әсіресе XVIII ғасырда, едәуір кеңейді. 1695 жылы провинцияда 83 қала болса, 1765 жылға қарай олардың саны 186-ға жетті. 1695 жылы қалалардың көпшілігі Бостоннан бір күнде жетуге болатын қашықтықта орналасқан еді. Алайда [[Вустер округі (Массачусетс)|Вустер округі]] мен [[Беркшир таулары]]нда, Король Филипп соғысына дейін үндістердің бақылауында болған жерлерде жаңа қоныстар пайда болған сайын бұл жағдай өзгерді.<ref>Labaree, p. 128</ref> Провинция өркендеп, ұлғайған сайын жергілікті саясаттың сипаты да өзгерді. Отарлық кезеңнің алғашқы жылдарындағы қауымдардың біртұтастығы ірі қалалардың бірнеше бөлікке бөлінуімен алмасты. Мысалы, [[Дедем (Массачусетс)|Дедем]] алты қалаға бөлінді, ал 1764 жылы [[Ньюберипорт (Массачусетс)|Ньюберипорт]] [[Ньюбери (Массачусетс)|Ньюбериден]] бөлініп шықты.<ref name="L129">Labaree, p. 129</ref> Жергілікті саяси өмірде қалалық жиналыстардың маңызы да арта түсті. Қалалар өскен сайын олардың тұрғындары жергілікті істерді басқаруға белсендірек араласа бастады. Бұрын едәуір билікке ие болған қалалық [[селектмендер|сайланбалы басқарушылар]] өз ықпалының бір бөлігін қалалық жиналыстарға, сондай-ақ [[салық бағалаушысы|салық бағалаушылары]], [[констебль]]дер мен қазынашылар сияқты жалақы алатын муниципалдық қызметкерлерге берді.<ref>Labaree, pp. 129–130</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{13 отар}} [[Санат:Британ империясында 1776 жылы таратылғандар]] [[Санат:Америкадағы бұрынғы британ отарлары мен протектораттары]] [[Санат:Мэннің штат мәртебесін алғанға дейінгі тарихы]] [[Санат:Конфедерацияға дейінгі Жаңа Шотландия]] [[Санат:1691 жылы құрылған мемлекеттер мен аумақтар]] [[Санат:Конфедерацияға дейінгі Нью-Брансуик]] [[Санат:Британ империясында 1691 жылы құрылғандар]] [[Санат:Массачусетс-Бэй провинциясы]] [[Санат:1776 жылы таратылған мемлекеттер мен аумақтар]] 8y6azfgh6p8h4lc0ww9n2lt61fg3f5w 3683558 3683261 2026-10-19T10:20:53Z Marksscheider 183882 3683558 wikitext text/x-wiki {{Тарихи мемлекеттер |атауы = Массачусетс-Бей провинциясы |өз атауы = Province of Massachusetts Bay |статусы = [[Ұлыбритания Патшалығы]] отары |әнұраны = [[Ұлыбритания әнұраны|God Save the King]] (1745–1774)<br>[[Сурет:United States Navy Band - God Save the Queen.ogg]] |байрақ = Colonial-Red-Ensign.svg |байрақ_сипаттамасы = Байрақ |елтаңбасы = Coat of Arms of Great Britain (1714-1801).svg |елтаңба_сипаттамасы = [[Ұлыбритания елтаңбасы|Корольдік елтаңба]] (1691–1774) |символ = [[Сурет:Massachusetts seal of 1775 Ense petit placidam sub libertate quietem.png|80px]]<br>[[Массачусетс мөрі|Провинциялық конгресс мөрі]] (1774–1780) |карта = Masscolony.png |size = 270px |сипаттамасы = Провинцияға қатысты отарлық аумақтық талаптарды көрсететін карта |p1 = |flag_p1 = |image_p1 = |p2 = |flag_p2 = |image_p2 = |p3 = |flag_p3 = |image_p3 = |p4 = |flag_p4 = |image_p4 = |құрылуы = [[7 қазан]] [[1691 жыл|1691]] |ыдырауы = [[25 қазан]] [[1780 жыл|1780]] |s1 = |flag_s1 = |image_s1 = |s2 = |flag_s2 = |image_s2 = |s3 = |flag_s3 = |image_s3 = |s4 = |flag_s4 = |image_s4 = |ұраны = |астана = [[Бостон]] |қалалары = |тілі = [[Жаңа Англия ағылшын тілі|ағылшын]], [[массачусет тілі]], [[микмак тілі]] |валютасы = [[Массачусетс фунты]], [[испан доллары]], [[АҚШ доллары]] |қосымша_параметр = Дәуір |параметр_мазмұны = [[Американы британдық отарлау]]<br>[[Америкалық революция]] |аумағы = |халқы = |басқару_формасы = [[Өзін-өзі басқаратын отар]] (1691–1774)<br>[[Тәж отары]] (1774)<br>уақытша үкімет (1774–1780) |династиясы = |басқарушылар_титулы = Монарх |басқарушы1 = [[Англия королі III Уильям|III Уильям]] және [[II Мэри (Ұлыбритания патшайымы)|II Мария]] |басқарушы_жылы1 = 1691–1694 |басқарушылар_титулы2 = |басқарушы2 = [[Ұлыбритания королі III Георг|III Георг]] |басқарушы_жылы2 = 1760–1776 |басқарушылар_титулы3 = Губернатор |басқарушы3 = [[Уильям Фипс]] |басқарушы_жылы3 = 1692–1694 |басқарушылар_титулы4 = |басқарушы4 = [[Томас Гейдж]] |басқарушы_жылы4 = 1774–1775 |басқарушылар_титулы5 = |басқарушы5 = |басқарушы_жылы5 = |басқарушылар_титулы6 = |басқарушы6 = |басқарушы_жылы6 = |діні = [[АҚШ-тағы конгрегационализм|Конгрегационализм]] |қосымша_параметр1 = Заң шығарушы орган |параметр_мазмұны1 = [[Массачусетс Бас соты|Ұлы және Бас сот]] (1691–1774)<br>[[Массачусетс провинциялық конгресі]] (1774–1780) |Кезең1 = [[Даңқты революция]] |Уақыт1 = |Жыл1 = |Кезең2 = [[Массачусетс хартиясы]] берілді |Уақыт2 = [[7 қазан]] |Жыл2 = [[1691 жыл|1691]] |Кезең3 = [[Массачусетс үкіметі туралы акт]] |Уақыт3 = [[20 мамыр]] |Жыл3 = [[1774 жыл|1774]] |Кезең4 = [[Массачусетс провинциялық конгресі|Провинциялық конгресс]] құрылды |Уақыт4 = [[4 қазан]] |Жыл4 = [[1774 жыл|1774]] |Кезең5 = [[Массачусетс конституциясы]] қабылданды |Уақыт5 = [[25 қазан]] |Жыл5 = [[1780 жыл|1780]] |Кезең6 = [[АҚШ тәуелсіздік соғысы]] |Уақыт6 = |Жыл6 = |Кезең7 = |Уақыт7 = |Жыл7 = |Кезең8 = |Уақыт8 = |Жыл8 = |Кезең9 = |Уақыт9 = |Жыл9 = |Кезең10 = |Уақыт10 = |Жыл10 = |Кезең11 = |Уақыт11 = |Жыл11 = |қосымша_параметр2 = Провинциялық конгресс президенттері |параметр_мазмұны2 = [[Джон Хэнкок]] (1774–1775)<br>[[Джозеф Уоррен]] (1775)<br>[[Джеймс Уоррен (саясаткер)|Джеймс Уоррен]] (1775–1780) |дейін = Алдыңғысы |д1 = Плимут отары |д2 = Массачусетс-Бей отары |д3 = Мэн провинциясы |д4 = Акадия |д5 = Сагадахок аумағы |д6 = |д7 = |кейін = Кейінгісі |к1 = Массачусетс |к2 = Жаңа Шотландия |к3 = |к4 = |к5 = |к6 = |к7 = |ескерту = Қазіргі аумағы: [[Канада]] және [[АҚШ]] }} '''Массачусетс-Бэй провинциясы'''<ref>{{Cite web |year=1691 |title=The Charter of Massachusetts Bay |url=http://avalon.law.yale.edu/17th_century/mass07.asp |publisher=The Avalon Project |quotation=Wee doe by these presents Vnite Erect and Incorporate the same into one reall Province by the Name of Our Province of the Massachusetts Bay in New England….}}</ref> — [[Жаңа Англия]]да орналасқан, кейін Америка Құрама Штаттарының [[Он үш отар|алғашқы он үш штатының]] біріне айналған отар. Провинцияны құру туралы жарғыны 1691 жылғы 7 қазанда Англия, Шотландия және Ирландия корольдіктерінің бірлескен [[монарх]]тары [[III Уильям (Англия королі)|III Уильям]] мен [[II Мэри (Ұлыбритания патшайымы)|II Мария]] бекітті. Провинция [[Жаңа Англия]]дағы бұрыннан бар бірнеше британ отарын біріктіру негізінде құрылды. Жарғы 1692 жылғы 14 мамыр күні күшіне енді. Провинция құрамына [[Массачусетс-Бэй отары]], [[Плимут отары]], [[Мэн провинциясы]], [[Сагадахок аумағы]], [[Мартас-Винъярд]], [[Нантакет]], [[Жаңа Шотландия]] және [[Нью-Брансуик]] кірді. Қазіргі [[Массачусетс]] штаты — провинцияның тікелей мұрагері. Мэн 1820 жылдан бері жеке штат болып табылады, ал Жаңа Шотландия мен Нью-Брансуик қазіргі уақытта Канаданың провинциялары саналады. Соңғы екеуі отар құрамында тек 1697 жылға дейін болды. '''Массачусетс''' атауы [[Алгонкиндер|алгонкин]] тайпаларының бірі — массачусет үндістерінің атауынан шыққан. Бұл атау «үлкен төбенің жанында», «үлкен төбелер орналасқан жерде» немесе «төбелер жотасында» деп аударылады. Бұл түсіндірмелер тиісінше [[Блу-Хилс қорығы|Блу-Хилс]] төбелері мен [[Грейт-Блу-Хилл]] төбесіне қатысты. == Тарихы == {{Толық мақала|Массачусетс-Бэй отары|Плимут отары|Жаңа Англия доминионы}} {| class="wikitable" style="float:right; clear:right; margin:0.5em 0 1em 1em; text-align:right; font-size:95%;" |- ! colspan="3" style="background:#e5e5f7; text-align:left; font-size:115%; padding:8px;" | Халық санының тарихи өзгерісі |- ! Жыл ! Халық саны ! ±% |- | 1700 || 55 941 || — |- | 1710 || 62 390 || +11,5% |- | 1720 || 91 008 || +45,9% |- | 1730 || 114 116 || +25,4% |- | 1740 || 151 613 || +32,9% |- | 1750 || 188 000 || +24,0% |- | 1760 || 220 600 || +17,3% |- | 1770 || 266 565 || +20,8% |- | 1780 || 317 760 || +19,2% |- | colspan="3" style="text-align:left; font-size:90%;" | '''Дереккөздер:''' 1700–1760 жылдар;<ref>{{Cite book |last=Purvis |first=Thomas L. |url=https://archive.org/details/colonialamericat00purv_0/page/128 |title=Colonial America to 1763 |publisher=[[Infobase Publishing|Facts on File]] |year=1999 |isbn=978-0-8160-2527-5 |editor-last=Balkin |editor-first=Richard |location=New York |pages=[https://archive.org/details/colonialamericat00purv_0/page/128 128–129]}}</ref> 1770–1780 жылдар<ref name="Colonial and Pre-Federal Statistics">{{Cite web |title=Colonial and Pre-Federal Statistics |url=https://www2.census.gov/prod2/statcomp/documents/CT1970p2-13.pdf |publisher=[[United States Census Bureau]] |page=1168}}</ref> ([[Мэн округі]]н қоса алғанда). |} [[Массачусетс шығанағы]]ның жағалауларын отарлау 1620 жылы [[Плимут отары]]ның құрылуымен басталды.<ref>Labaree, pp. 23–26</ref> 1620 жылдар бойы отар құруға бағытталған басқа да әрекеттер жасалды, алайда ағылшын қоныстарының ауқымды түрде кеңеюі тек 1628 жылы [[Массачусетс-Бэй отары]] құрылып, 1630 жылы [[пуритандар]]дың алғашқы ірі қоныстанушылар тобы келгеннен кейін басталды.<ref>Labaree, pp. 27–30</ref> Келесі он жыл ішінде пуритандардың бұл аймаққа [[Пуритандардың Жаңа Англияға қоныс аударуы (1620–1640)|жаппай қоныс аударуы]] жүріп, соның нәтижесінде [[Жаңа Англия]]да бірнеше жаңа отар құрылды. 1680 жылдарға қарай Жаңа Англиядағы отарлардың саны беске тұрақтады: [[Коннектикут отары]], [[Род-Айленд және Провиденс плантациялары отары]] және [[Нью-Гэмпшир провинциясы]] Массачусетс шығанағы мен Плимутты қоршап жатқан аумақпен шектесті. Алайда Массачусетс-Бэй халқының саны жағынан ең ірі әрі экономикалық тұрғыдан ең маңызды отар болды. Оның едәуір ірі сауда флоты да болды. Отарлар мен жергілікті байырғы халықтардың кейбірі арасында қақтығыстар болды.<ref>Hart, pp. 129–131</ref> 1630 жылдары болған [[Пекот соғысы]] кезінде [[пекот]] тайпасы іс жүзінде жойылды, ал 1670 жылдардағы [[Король Филипп соғысы]] Жаңа Англияның оңтүстігіндегі [[наррагансетттер]]дің санын күрт азайтты. Король Филипп соғысы Жаңа Англия отаршыларына да орасан зор шығын келтіріп, отарлардың кеңеюін бірнеше жылға тоқтатты.<ref>Labaree, pp. 96–105</ref> Массачусетс пен Плимут алғашқы жылдары Англиядан саяси тұрғыдан біршама тәуелсіз болды, алайда 1660 жылы [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] [[Стюарттар реставрациясы|Англия тағына қайта отырғаннан]] кейін бұл жағдай өзгерді.<ref>Labaree, p. 111</ref> II Карл отарларға бақылауды күшейтуге ұмтылып, олардың қызметіне экономикалық бақылау орнатуға және оны жүзеге асыруға тырысты. 1660 жылдары қабылданған [[Навигациялық актілер]] Массачусетсте үлкен наразылық туғызды, өйткені жергілікті саудагерлер көбіне бұл заңдардың шектеулеріне тап болып, олардың талаптарына қайшы әрекет етуге мәжбүр болатын. [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] сондай-ақ [[Джон Халл (саудагер)|Массачусетстің өз монеталарын соғуын]] мемлекетке опасыздық жасау әрекеті деп санады. Алайда көптеген отарлық үкіметтер, әсіресе Массачусетс билігі, бұл заңдардың орындалуын өздері қамтамасыз етпеді.<ref>Labaree, pp. 94, 111–113</ref> 1684 жылы II Карл Массачусетстің алғашқы жарғысының күшін жойғаннан кейін шиеленіс күшейе түсті. 1686 жылы II Карлдың мұрагері [[II Яков (Англия королі)|II Яков]] [[Жаңа Англия доминионы]]н құрды. Соның нәтижесінде [[Делавэр шығанағы]]нан [[Пенобскот шығанағы]]на дейінгі британ иеліктері біртұтас саяси құрылымға біріктірілді.<ref>Lovejoy, pp. 159, 196–212</ref> Доминион губернаторы [[Эдмунд Андрос]] отар тұрғындары арасында үлкен наразылық туғызды, әсіресе Массачусетсте оны қатты жек көрді. Ол Навигациялық актілердің орындалуын қатаң қадағалап, жерге меншік құқығын растайтын құжаттардың күшін жойды, пуритандардың ғибадат үйін Англия шіркеуінің құлшылық рәсімдерін өткізу үшін тартып алды және [[қалалық жиналыс]]тардың өткізілуін шектеді. Осы және басқа да әрекеттері арқылы ол іс жүзінде бүкіл халықтың наразылығын тудырды.<ref>Lovejoy, pp. 184–186,<!--town meeting, titles, and issues not enumerated here--> 188–190<!--trade-->, 193<!--church--></ref> Оның губернатор ретіндегі соңғы әрекеттерінің бірі Акадиядағы француз [[Жан-Венсан д’Аббади де Сен-Кастен|баронының]] иелігіне шабуыл жасау болды. Бұл оқиға [[Король Уильям соғысы]]ның басталуына түрткі болды. 1688 жылғы [[Даңқты революция]] кезінде II Яков тақтан тайдырылды. Осыдан кейін Массачусетстің саяси жетекшілері Андросқа қарсы көтеріліп, 1689 жылғы сәуірде [[1689 жылғы Бостон көтерілісі|оны және басқа ағылшын шенеуніктерін тұтқындады]].<ref>Lovejoy, pp. 224–226<!--deposition of james--></ref><ref>Webb, pp. 183–184</ref> Соның нәтижесінде доминион ыдырады, өйткені басқа отарлар да көп ұзамай өздерінің бұрынғы басқару жүйелерін қайта қалпына келтірді.<ref>Palfrey, p. 596</ref> Плимут отарына ешқашан корольдік жарғы берілмегендіктен, оның басқару жүйесінің құқықтық негізі әуел бастан біршама тұрақсыз болды. Массачусетстің отарлық үкіметі қайта құрылды, алайда оның қолданыстағы жарғысы болмады. Бұрынғы пуритандық биліктің кейбір қарсыластары салық төлеуден бас тартып, наразылықтың басқа да түрлеріне жүгінді. Провинция өкілдері Лондонға аттанды. Онда [[Инкриз Мэзер]] бұрынғы отар басшыларының мүдделерін қорғап, [[III Уильям (Англия королі)|III Уильям]] мен [[II Мэри (Ұлыбритания патшайымы)|II Мария]]ға бұрынғы отарлық жарғыны қалпына келтіру туралы өтініш жасады. Алайда король мұның діни биліктің қайта орнауына әкелуі мүмкін екенін білгеннен кейін өтінішті қанағаттандырудан бас тартты. Оның орнына [[Сауда кеңесі|Сауда жөніндегі лордтар]] Плимут пен Массачусетс-Бэй отарларын біріктіріп, Массачусетс-Бэй провинциясын құрды. Олар 1691 жылғы 7 қазанда провинцияға жарғы беріп, [[Уильям Фипс]]ті оның губернаторы етіп тағайындады. == Провинция жарғысы == Жаңа жарғы бұрынғысынан бірнеше маңызды ерекшелігімен ажыратылды. Негізгі өзгерістердің бірі Мэзердің қарсылығына қарамастан енгізілді: сайлау құқығына ие болу талаптары өзгертіліп, діни талаптардың орнына жерге меншік иелену талабы белгіленді. Бұл өзгерістің салдары тарихшылар арасында пікірталас тудырғанымен, оның дауыс беру құқығына ие ер адамдардың санын едәуір арттырғаны жөнінде ортақ пікір қалыптасқан.<ref>Labaree, p. 127</ref> Жаңа ережелерге сәйкес, сайлаушылардың құны 40 фунт стерлинг болатын мүлкі немесе жылына кемінде 2 фунт стерлинг жалдау табысын әкелетін жылжымайтын мүлкі болуы тиіс еді. Бенджамин Лабаридің бағалауынша, сол кезеңдегі кәмелетке толған ер адамдардың шамамен төрттен үші осы талаптарға сай келген.<ref>Labaree, pp. 127, 132</ref> Жарғы сондай-ақ діни құлшылық еркіндігіне кепілдік берді, бірақ бұл құқық католиктерден басқа христиандарға ғана қатысты болды.<ref>{{Cite web |date=December 18, 1998 |title=The Charter of Massachusetts Bay – 1691 |url=https://avalon.law.yale.edu/17th_century/mass07.asp |quote=and for the greater Ease and Encouragement of Our Loveing Subjects Inhabiting our said Province or Territory of the Massachusetts Bay and of such as shall come to Inhabit there Wee doe by these presents for vs Our heires and Successors Grant Establish and Ordaine that for ever hereafter there shall be a liberty of Conscience allowed in the Worshipp of God to all Christians (Except Papists) Inhabiting or which shall Inhabit or be Resident within our said Province or Territory}}</ref> Екінші маңызды өзгеріс үкіметтің жоғары лауазымды тұлғаларын, соның ішінде губернаторды, оның орынбасарын және судьяларды сайлаудың орнына король билігінің тағайындауы болды. Алайда заң шығарушы жиналыс (немесе Бас сот) бұрынғыдай сайлау арқылы құрылып, Губернатор кеңесінің мүшелерін таңдау құқығын сақтап қалды. Губернатордың Бас сот қабылдаған заңдарға, сондай-ақ кеңес мүшелерін тағайындау туралы шешімдерге вето қою құқығы болды. Бұл ережелер Жаңа Англиядағы басқа отарлардың корольдік жарғыларында белгіленген тәртіптен бірнеше маңызды ерекшелігімен ажыратылды. Ең бастысы, Бас сот енді бюджет қаражатын бөлу өкілеттігіне ие болды, ал кеңес мүшелерін губернатор немесе король билігі тағайындамай, жергілікті заң шығарушы жиналыс сайлайтын болды. Бұл өзгерістер губернатордың билігін едәуір әлсіретті, ал мұның маңызы провинция тарихының кейінгі кезеңдерінде айқын көрінді. Провинцияның аумағы да едәуір кеңейді. Массачусетс-Бэй мен Плимут отарлары басқарған жерлерге [[Мэн провинциясы]] (қазіргі Мэннің батыс бөлігі), [[Сагадахок аумағы]] (сол кезде [[Корнуолл округі (Нью-Йорк провинциясы)]] ретінде басқарылған, қазіргі Мэннің шығыс бөлігі), [[Нью-Йорк провинциясы]]ның құрамындағы [[Дьюкс округі (Нью-Йорк провинциясы)|Дьюкс округі]] ([[Нантакет]], [[Мартас-Винъярд]] және [[Элизабет аралдары]]), сондай-ақ [[Акадия]] (сол кезде [[Жаңа Шотландия]] мен [[Нью-Брансуик]]ті қамтыған) қосылды. Провинция [[Король Уильям соғысы]] кезінде құрылғандықтан, оның құрамына Францияға тиесілі Акадия аумағы да енгізілді. 1697 жылы соғыс аяқталғаннан кейін Англия [[Рейсвейк бітімі]]не сәйкес бұл аумақты Францияға қайтарды. == Отарлық кезең == Андросқа қарсы көтерілістен кейін отардың қорғаныс күштері шекаралық аймақтардан әкетілді. Соның салдарынан бұл аумақтар [[Канада (Жаңа Франция)|Канада]] мен [[Акадия]]дан келген француз әскерлері мен байырғы халықтардың қарулы жасақтары тарапынан қайта-қайта шабуылға ұшырады. 1702 жылы [[Анна патшайымының соғысы]] басталып, 1713 жылға дейін созылды. Массачусетс губернаторы [[Джозеф Дадли]] отардың қорғанысын ұйымдастырды, соның нәтижесінде шабуылдар бұрынғыға қарағанда азайды. Дадли сондай-ақ француз каперлерінің панасына айналған Акадияға қарсы 1704 және 1707 жылдары әскери экспедициялар ұйымдастырды және [[Жаңа Франция]]ға қарсы ауқымдырақ әскери қимылдар жүргізу үшін Лондоннан қолдау сұрады. 1709 жылы Массачусетс Канадаға қарсы экспедицияға әскер жинады, алайда жорық тоқтатылды. 1710 жылы қайтадан әскер жасақталып, ақырында Акадияның астанасы [[Порт-Руаяль (Акадия)|Порт-Руаяль]] [[Порт-Руаяль қоршауы (1710)|басып алынды]].<!-- {{Page needed|date=October 2023}} — дереккөздің нақты бет нөмірі қажет. --><ref>Benjamin Woods Labaree, ''Colonial Massachusetts: A History'' (1979)</ref> Осы соғыстарға байланысты отар қағаз ақша шығарды, алайда оның құны үздіксіз төмендеп, қаржылық дағдарыстарға әкелді. Соның нәтижесінде жылжымайтын мүлікпен қамтамасыз етілген банкноттар шығаратын банк құру туралы ұсыныстар пайда болды. Алайда губернатор Дадли мен оның мұрагері [[Сэмюэл Шут]] бұл идеяға қарсы шықты. Дадли, Шут және кейінгі губернаторлар Бас сотты король тағайындаған лауазымды тұлғаларға тұрақты жалақы белгілеуге көндіруге тырысты, бірақ бұл әрекеттері нәтижесіз аяқталды. Жалақы мәселесіне қатысты тартыс [[Уильям Бернет (әкімші)|Уильям Бернет]]тің қысқа мерзімді басқаруы кезінде шарықтау шегіне жетті. Ол өз талабын орындату үшін провинцияның заң шығарушы жиналысының сессиясын алты ай бойы жалғастырып, оның өтетін орнын екі рет ауыстырды, алайда бұл әрекеті де нәтиже бермеді.<ref name="Labaree, 1979">Labaree, ''Colonial Massachusetts: A History'' (1979)</ref> 1720 жылдардың басында Жаңа Англияның солтүстігін мекендеген байырғы [[абенакилер]] шекаралық елді мекендерге шабуылдарын қайта бастады. Бұған француз арандатушыларының ықпалы, сондай-ақ ағылшындардың өз жерлеріне басып кіруіне байланысты алаңдаушылық себеп болды. Ақырында губернатор міндетін атқарушы [[Уильям Даммер]] [[Даммер соғысы]] кезінде бұл шабуылдарды тоқтатты. Қақтығыс аяқталғаннан кейін көптеген абенакилер Жаңа Англияның солтүстігінен Канадаға шегінді. 1730 жылдары губернатор [[Джонатан Белчер]] заң шығарушы органның бюджет қаражатын бөлу тәртібін белгілеу құқығына қарсы шығып, қаржыны өз қалауынша жұмсауға мүмкіндік бермейтін заң жобаларына вето қойды. Соның салдарынан провинция қазынасы жиі бос қалатын. Алайда Сауда кеңесі Белчерге тұрақты жалақының орнына заң шығарушы орган жыл сайын бөлетін қаражатты қабылдауға рұқсат берді. Оның басқаруы кезінде ақша дағдарысы қайта шиеленісіп, жылжымайтын мүлікпен қамтамасыз етілген банк құру туралы ұсыныс қайта көтерілді. Белчер бұл ұсынысқа қарсы болды. Оның қарсыластары Лондонда оны қызметінен кетіру үшін астыртын әрекеттер жүргізді. Ақырында банк құрылды, бірақ ұзақ өмір сүрмеді, өйткені Парламент арнайы заң қабылдап, оны мәжбүрлі түрде таратты. Бұл жағдай отардағы бірқатар ықпалды тұлғалардың, соның ішінде [[АҚШ тәуелсіздігі үшін соғыс|АҚШ тәуелсіздік соғысы]] кезіндегі саяси жетекші [[Сэмюэл Адамс]]тың әкесінің де корольдік билік пен Парламентке қарсы шығуына себеп болды.<ref name="Labaree, 1979"/> Келесі 20 жыл соғыстармен өтті. 1744 жылы [[Король Георг соғысы]] басталып, губернатор [[Уильям Ширли]] [[Луисбург бекінісі|Луисбургтегі]] француз бекінісіне шабуыл жасау үшін Жаңа Англияның түкпір-түкпірінен әскер жинады. Бұл жорық [[Луисбург қоршауы (1745)|1745 жылы сәтті аяқталды]]. Алайда 1748 жылы соғыс аяқталғаннан кейін Луисбург Францияға қайтарылды, бұл Жаңа Англия тұрғындарының қатты наразылығын тудырды. Губернатор Ширли халық арасында біршама танымал болды. Бұған ішінара оның өзінен бұрынғы губернаторлар көтерген аса даулы мәселелерді айналып өтуі немесе оларды шеберлікпен реттей білуі ықпал етті. 1754 жылы [[Француздар мен үндістер соғысы]] басталды. 1755 жылы генерал [[Эдвард Брэддок]] қаза тапқаннан кейін Ширли жоғары әскери қолбасшылық қызметке көтерілді. Алайда ол соғыс талап еткен ауқымды материалдық-техникалық қамтамасыз ету жұмыстарын ұйымдастыра алмай, 1757 жылы қызметінен кері шақырылды. Оның мұрагері [[Томас Паунолл]] 1760 жылы аяқталған соғыстың қалған кезеңіндегі әскери іс-қимылдарды басқарды.<ref>John A. Schutz, ''William Shirley, King's Governor of Massachusetts'' (1961).</ref><ref>Robert Zemsky, ''Merchants, Farmers and River Gods'' (1971)</ref> == Америка революциясы == 1760 жылдар мен 1770 жылдардың басында отар тұрғындарының Лондонның саясатына және оны жүзеге асыру әрі орындалуын қамтамасыз ету үшін жіберілген губернаторларға наразылығы күшейе түсті. Соңғы екі азаматтық губернатор — [[Фрэнсис Бернард (1-баронет)|Фрэнсис Бернард]] пен [[Томас Хатчинсон (губернатор)|Томас Хатчинсон]] түрлі ірілі-ұсақты мәселелерге, әсіресе Парламенттің отарларға [[өкілдіксіз салық салу|өкілдік құқығын берместен салық салу]] әрекеттеріне байланысты халық арасында үлкен наразылық туғызды. Массачусетстің тумасы Хатчинсон ұзақ жылдар бойы губернатордың орынбасары қызметін атқарғанымен, Бостонда британ армиясының әскерлерін орналастыруға рұқсат берді. Бұл ақырында 1770 жылғы 5 наурызда болған [[Бостон қырғыны]]на түрткі болды. Осы кезеңде Сэмюэл Адамс, [[Пол Ревир]], [[Джон Хэнкок]] және басқалар корольдік биліктің саясатына белсенді түрде қарсы шығып жүрген еді. 1767 және 1768 жылдары Парламент [[Тауншенд актілері]]н қабылдады, ал Массачусетстің Бас соты бұл заңдарды конституцияға қайшы деп айыптайтын [[Массачусетстің циркулярлық хаты|циркулярлық хат]] таратуға рұқсат берді. Корольдік губернатор [[Фрэнсис Бернард (1-баронет)|Фрэнсис Бернард]] Бас соттан бұл хатты кері қайтарып алуды талап етті, алайда ол бас тартқандықтан, губернатор заң шығарушы органды таратып жіберді.<!-- Қашан болғаны нақты көрсетілмеген. Ескерту: 2024 жылғы желтоқсан. --> Бұл [[Бостон]]да жаппай зорлық-зомбылық пен тәртіпсіздіктердің басталуына әкелді. Корольдік шенеуніктер [[Форт-Индепенденс (Массачусетс)|Уильям қамалына]] қашып паналады, ал корольдік билік Массачусетске қосымша әскер жіберуге рұқсат берді. [[Бостандық ұлдары]] корольдік билік өкілдеріне қарулы қарсылық көрсетуге дайын екендерін мәлімдеді, ал қоғамның консервативтік топтары мәселені бейбіт саяси жолмен шешуді қалады. Бостон тұрғындары қалалық жиналыста Массачусетстің қалаларының өкілдерін съезге шақыру туралы шешім қабылдады. Делегаттар қыркүйек айында{{Clarify|date=December 2024 |reason=What year?}} [[Фанейл-холл]] ғимаратында алты күн бойы бас қосты, ал жиынға [[Томас Кушинг]] төрағалық етті. Осы уақытқа қарай [[Патриоттар (Америка революциясы)|патриоттар]] қозғалысының көптеген жетекшілері қарулы қарсылық көрсетуге шақырып жүрген еді. Алайда съездегі біршама байыпты көзқарастағы топтар басым түсіп, әскери әрекетке көшу туралы ұсыныс дауыс беру арқылы қабылданбады.<ref>* {{Cite book |last=Adams |first=Samuel |author-link=Samuel Adams |title=The Writings of Samuel Adams |date=1904 |publisher=G.P. Putnam's Sons |pages=241–247 |chapter=The Convention of Massachusetts Towns to Dennys De Berdt |chapter-url=https://books.google.com/books?id=4IoKAQAAIAAJ&pg=PA241 |orig-year=1768}} {{Free access}}</ref> === Бостондағы шай ішу === {{Толық мақала|Бостондағы шай ішу}} [[Сурет:Boston Tea Party Currier colored.jpg|thumb|[[Бостондағы шай ішу]] оқиғасы бейнеленген 1773 жылғы [[литография]]]] 1773 жылы [[Бостандық ұлдары]] [[Шай туралы акт]]іге қарсылық білдіру мақсатында [[Бостон]]дағы [[Ескі Оңтүстік жиналыс үйі]]нде жиын ұйымдастырды. Оған мыңдаған адам қатысты, ал [[Сэмюэл Адамс]] [[Бостон айлағы]]нда наразылық акциясын ұйымдастырды. Отар тұрғындары айлақта тұрған кемелерге басып кіріп, шай тиелген жүкті суға төкті. Бұл наразылық акциясы тарихта [[Бостондағы шай ішу]] деген атпен белгілі болды. 1774 жылғы мамырда генерал [[Томас Гейдж]] Хатчинсонның орнына корольдік губернатор болып тағайындалды.<ref>Wood, p. 38</ref> Бастапқыда оны халық жақсы қабылдады, алайда ол [[Массачусетсті басқару туралы акт]]іні қамтыған [[Төзгісіз актілер]]ді жүзеге асыра бастағаннан кейін, патриоттар арасындағы беделі тез төмендеді. Гейдж заң шығарушы органды таратып, суға төгілген шайдың шығыны өтелгенге дейін Бостон портын жапты. Порттың жабылуы Массачусетс экономикасына орасан зор зиян келтіріп, басқа отарлардың оған қолдау ретінде көмек көрсетуіне түрткі болды.<ref>{{Cite book |last=Raphael |first=Ray |url=https://books.google.com/books?id=of-g6vZMyPUC |title=The First American Revolution: Before Lexington and Concord |year=2010 |publisher=The New Press |isbn=978-1-5955-8734-3}}</ref> Төзгісіз актілер [[Жаңа Англия]]дағы дағдарысты одан әрі ушықтырды, өйткені [[Бостон]] отаршылары өздерінің конституциялық құқықтары аяққа тапталып жатқанын мәлімдеді. Жаңа Англия отарларында [[Плимут отары]] 1620 жылы құрылған кезден бастап жергілікті басқару органдарын демократиялық жолмен бақылау дәстүрі қалыптасқан еді. Бас соттың атқарушы билік өкілеттігі де, әскери жасақтарды басқару құқығы да болмады, алайда ол әлі де едәуір билікке ие болды. Отар тұрғындары қазына мен мемлекеттік шығыстарды бақылап, заңдар қабылдай алды. Заң шығарушы жиналыс қабылдаған кез келген заңға корольдік губернатор вето қоя алатын, бірақ Бас сот шығыстарды бақылау құқығын сақтап, корольдік шенеуніктерге қысым көрсету құралы ретінде олардың жалақысын төлеуден бас тарта алатын. Соның нәтижесінде корольдік губернатор іс жүзінде тек атаулы басшыға айналды.<ref>Ammerman 1974, p. 170.</ref> Массачусетс-Бэй провинциясының корольдік үкіметі 1774 жылғы қазанның басына дейін өмір сүрді. Сол кезде Бас сот мүшелері Массачусетсті басқару туралы актінің талаптарын бұза отырып жиналыс өткізіп, іс жүзіндегі (''де-факто'') үкіметке айналған [[Массачусетс провинциялық конгресі]]н құрды.<ref>Labaree, p. 278</ref> Губернатор Гейдж Бостонда негізінен әскери билігін сақтап қалды, ал провинциялық конгресс Массачусетстің қалған бөлігін басқарды.<ref>Labaree, pp. 170, 278–282</ref> === АҚШ тәуелсіздік соғысы === 1775 жылғы сәуірде [[Лексингтон мен Конкорд шайқастары|Лексингтон мен Конкордта]] қарулы қақтығыстар басталып, соның нәтижесінде [[АҚШ тәуелсіздігі үшін соғыс|АҚШ тәуелсіздік соғысы]] мен [[Бостон қоршауы]] басталды.<ref>Labaree, pp. 283–288</ref> 1776 жылғы 17 наурызда британ әскерлері [[Эвакуация күні (Массачусетс)|Бостоннан шығарылды]]. Осылайша қоршау аяқталып, қала патриоттардың бақылауына өтті.<ref>Labaree, pp. 296–300</ref><ref>Robert Taylor, Robert, ed. ''Massachusetts, Colony to Commonwealth: Documents on the Formation of Its Constitution, 1775–1780'' (1961).</ref> 1776 жылғы 1 мамырда Бас ассамблея ашық көтеріліс пен халықтың шағым-талаптарының қанағаттандырылмағанын негізге алып, ресми өкілеттік құжаттар мен жазбаша өкімдерді бұрынғыдай корольдің атынан емес, «Жаңа Англиядағы Массачусетс-Бэй үкіметі мен халқының» атынан рәсімдеу туралы қаулы қабылдады.<ref name="Dawson">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=JltaUhtW6H0C&pg=PA9 |title=Declaration of Independence by the Colony of Massachusetts Bay: May 1, 1776 |year=1862 |editor-last=Henry Barton Dawson}}</ref> Нью-Йорк тарихи қоғамының өкілі Генри Бартон Доусон 1862 жылы бұл құжатты «Массачусетстің тәуелсіздік декларациясы» деп атады, алайда құжат мәтінінде тәуелсіздік туралы тікелей айтылмаған еді. Доусон: «Мен бұл құжаттарға олардың шын мәнінде лайық болғанынан көбірек мән берген болуым мүмкін», — деп мойындады.<ref name="Dawson" /> 1776 жылғы 4 шілдеде қабылданған [[АҚШ тәуелсіздік декларациясы]]нда [[Он үш отар]], соның ішінде Массачусетс-Бэй де, Ұлыбританиямен барлық байланысын үзді. === Провинциялық конгресс === {{Толық мақала|Массачусетс провинциялық конгресі|Бостон науқаны}} [[Сурет:The Death of General Warren at the Battle of Bunker's Hill, June 17, 1775.jpg|thumb|[[Джон Трамбулл]]дың 1834 жылы салған, [[Банкер-Хилл шайқасы]] кезінде Джозеф Уорреннің қаза табуын бейнелейтін картинасы]] [[Массачусетсті басқару туралы акт]]інің қабылдануы Бас соттың таратылуына әкелді. Сондықтан отар тұрғындары Массачусетстің түкпір-түкпірінде съездер өткізе бастады. Бұл съездер округтер бойынша ұйымдастырылып, оларға әр қаладан делегаттар қатысты. Әрбір съезд Бостондағы корольдік губернаторға жолдануға тиіс қарарлар әзірледі. Қарарлардың мазмұны округтерге қарай ерекшеленгенімен, оларда көтерілген мәселелер мен білдірілген көзқарастардың көпшілігі ұқсас болды. Делегаттар 1620 жылғы [[Мейфлауэр келісімі]]нен бастау алып, кейін [[Массачусетс-Бэй компаниясының жарғысы]] мен [[Массачусетс жарғысы]]нда қайта бекітілген конституциялық басқару жүйесін қалпына келтіруді талап етті. Олар король [[III Джордж (Ұлыбритания патшасы)|III Георгке]] адалдықтарын мәлімдеді, бірақ король олардың конституциялық құқықтары мен артықшылықтарын қалпына келтірмесе, оған адал болу міндетінен босатылатындарын жеткізді. Делегаттар бұл құқықтар қалпына келтірілмеген жағдайда күш қолданып қарсылық көрсететіндерін жариялады. Мұндай шараларға британ тауарларына толық бойкот жариялау, жергілікті соттардың жұмысына кедергі келтіру және корольдік шенеуніктерді ұрлап әкету кірді.<ref>Lincoln 1838, p. 601.</ref><ref>Lincoln 1838, p. 624.</ref> 1774 жылғы қазанда Массачусетстің барлық округтерінен келген делегаттар таратылған заң шығарушы жиналысты қайта құру үшін [[Сейлем (Массачусетс)|Сейлемде]] бас қосты. Жаңа конгресс олардың конституциялық басқару жүйесін қалпына келтіріп, Бостондағы корольдік үкіметтің билігін мойындамауға тиіс болды. Конгресс [[Джон Хэнкок]]ты өзінің алғашқы президенті (ол кезде төраға деп аталған), ал [[Бенджамин Линкольн]]ді хатшысы етіп сайлады. Сондай-ақ судьяларды, салық жинаушыларды, констебльдерді және басқа да лауазымды тұлғаларды тағайындады. Конгресс әскери жасақтарды да өз бақылауына алып, Массачусетстің барлық қалаларына әскерлерді даярлауды және жаңа офицерлерді сайлауды тапсырды. Конгресс сессиялары арасындағы кезеңде басқаруды жүзеге асыру үшін тұрақты атқарушы комитет пен [[Қауіпсіздік комитеті (Америка революциясы)|Қауіпсіздік комитеті]] де құрылды.<ref>Lincoln 1838, pp. 601–624.</ref> Провинциялық конгресс алты жылдық қызметі барысында бірнеше рет қайта құрылып, оның билік құрылымы мен басқару нысандары өзгеріп отырды. Екінші конгресте тұрақты атқарушы комитеттің орнына қайта құрылған Қауіпсіздік комитеті келді. Ол конгресс сессиялары арасындағы кезеңде әскери жасақтарды басқаруға және мемлекеттік басқаруды жүзеге асыруға жауапты іс жүзіндегі (''де-факто'') билік органы қызметін атқарды. Үшінші конгресс кезінде заң шығарушы биліктің үстемдігі қайта қалпына келтіріліп, атқарушы биліктің өкілеттіктері қысқартылды. [[Джозеф Уоррен]] конгрестің екінші президенті, ал [[Джеймс Уоррен (саясаткер)|Джеймс Уоррен]] үшінші президенті болып сайланды.<ref>Lincoln 1838, pp. 601–635.</ref> === Массачусетс достастығының құрылуы === {{Толық мақала|Массачусетс конституциясы|1779–1780 жылдардағы Массачусетс конституциялық конвенті|Массачусетс достастығы}} [[Құрылтай жиналысы|Конституциялық конвент]] шақыру туралы ұсыныстар 1774 жылы Провинциялық конгресс құрылған кезден бастап айтыла бастады. Алайда соғыс жағдайы мен саяси белгісіздікке байланысты бұл әрекеттер кейінге қалдырылды. Массачусетс-Бэйдің қиыр батысындағы [[Беркшир округі (Массачусетс)|Беркшир округінің]] тұрғындары жаңа конституция қабылдау қажеттігін ерекше табандылықпен талап етті. Провинциялық конгреске жолдаған хатында [[Питтсфилд (Массачусетс)|Питтсфилд]] делегаттары корольдік отарлық билікті ғана емес, Провинциялық конгресс өз билігінің заңдылығын негіздеген бұрынғы жарғылардың заңдылығын да мойындаудан бас тартты. Хатта мемлекет пен конституцияның саяси заңдылығының бірден-бір қайнар көзі провинция халқы екені айтылды. 1776 жылғы мамырда Массачусетс-Бэй [[Ұлыбритания Патшалығы]]нан тәуелсіздігін жариялағаннан кейін, жаңа жазбаша конституция қабылдау туралы талаптар күшейе түсті.<ref>Morison 1917, p. 14.</ref><ref name="Morison 1917, p.15">Morison 1917, p. 15.</ref> 1776 жылғы қыркүйекте Бас сот Массачусетс-Бэй қалаларынан конституциялық конвент шақыру мәселесін дауысқа салуды сұрады. 1777 жылы жаңа конституция жобасын әзірлеу үшін конвент құру туралы шешім қабылданды. Губернатор кеңесі мен Өкілдер палатасынан тұратын Бас сот конституцияны әзірлеуге жауапты комитет құруға шешім қабылдады. 1778 жылғы қыста Бас сот конституциялық комитет әзірлеген жобаны Массачусетс-Бэй сайлаушыларының дауыс беруіне ұсыну туралы шешім қабылдады. Конституцияның қабылдануы үшін сайлаушылардың кемінде үштен екісінің қолдауы қажет болды.<ref name="Morison 1917, p.15"/><ref name="Morison 1917, p.16">Morison 1917, p. 16.</ref> Конвент әзірлеген конституцияның алғашқы жобасы қабылданбады. Бұл жобаға сәйкес, штаттың заң шығарушы органы Бас сот деп аталып, екі палатадан — Өкілдер палатасы мен жанама сайлау арқылы құрылатын Сенаттан тұруға тиіс еді. Сенат сонымен қатар губернатор кеңесінің міндетін атқаратын болды. Губернатордың вето қою құқығы болмайтын және оның кез келген әрекетін Сенат мақұлдауға тиіс еді. Дегенмен конституция жобасында бірқатар прогрессивті ережелер де болды. Атап айтқанда, Сенаттағы өкілдік халық санына қарай бөлінетін, ал Өкілдер палатасына қатысты мүліктік талап жойылатын еді. Сондай-ақ жобада Құқықтар туралы билльдің болмауы да дау туғызды. Жоба халықтың дауыс беруіне ұсынылған кезде, сайлаушылардың 83%-ы оған қарсы, ал 17%-ы қолдап дауыс берді.<ref name="Morison 1917, p.16"/> 1779 жылы сайлаушылардың қарауына тағы бір мәселе ұсынылды. Бұл жолы халықтан өкілдігі халық санына қарай бөлінетін және жаңа конституция жобасын әзірлеу үшін жиналатын кезекті конвентті шақыруды қолдайтын-қолдамайтыны сұралды. Ұсынысты сайлаушылардың 72%-ы қолдап, 28%-ы қарсы дауыс берді. Жаңа конвент 1779 жылғы 1 қыркүйектен 1780 жылғы 16 маусымға дейін жұмыс істеді. Сол кезеңде соғыс барысы [[Патриоттар (Америка революциясы)|патриоттар]] күштері үшін қолайсыз болды. [[Пенобскот экспедициясы]] сәтсіз аяқталған, ал [[Франция корольдігі]] әскери көмек ретінде уәде еткен ірі әскер контингентін әлі жібермеген еді. Саяси белгісіздікке қарамастан, 312 мүшеден тұратын конвент шақырылды.<ref>Morison 1917, p. 17.</ref><ref>Morison 1917, p. 18.</ref><ref>Morison 1917, p. 19.</ref><ref name="Morison 1917, p.20">Morison 1917, p. 20.</ref> [[Джон Адамс]] жаңа конституцияның жобасын әзірледі, ал конвент оны аздаған түзетулермен қабылдады. Содан кейін жоба провинцияның әртүрлі [[қалалық жиналыс]]тарының қарауына ұсынылды. Қалалық жиналыстар конституцияны тұтастай емес, жекелеген бөліктері бойынша қарап, өздері қажет деп санаған өзгерістерді енгізуге тиіс болды. 1780 жылғы 15 маусымда конвент Адамс әзірлеген нұсқаны қабылдады. 1780 жылғы қазанда өткен сайлауда Джон Хэнкок [[Массачусетс губернаторы|Массачусетстің алғашқы губернаторы]] болып сайланды. Сонымен қатар Массачусетс достастығының алғашқы [[Массачусетс Бас соты|Бас сотына]] өкілдер сайланды.<ref name="Morison 1917, p.20"/><ref>Morison 1917, p. 21.</ref> == Саясат == === Провинцияның саяси өмірі === Отарлық Массачусетс тарихына арналған алғашқы ірі еңбекті жазған Томас Хатчинсонның айтуынша, провинцияның саяси өмірінде үш негізгі топ үстемдік етті. Бұл саяси өмірінде екі топ басым болған басқа отарлардың көпшілігінен ерекшеленді. Отар аумағын кеңейтуді жақтаушылар оның одан әрі ұлғаюын және француздар мен үндістердің басып кіруінен белсенді түрде қорғануды табанды түрде қолдады. Массачусетсте бұл топтың көрнекті өкілдері Джон Хэнкоктың ағасы [[Томас Хэнкок (саудагер)|Томас Хэнкок]] пен [[Джеймс Отис (аға)|Джеймс Отис]] болды. Бұл топ революция қарсаңындағы [[Патриоттар (Америка революциясы)|патриоттар]] қозғалысының маңызды қозғаушы күшіне айналды. Отар аумағын кеңейтуді жақтамағандар сақтық танытып, метрополиямен берік байланыс орнатуға сүйенуді жөн көрді. Олардың қатарында Хатчинсон мен Бостондағы Оливер әулеті болды. Революция кезеңінде бұл топ [[Лоялистер (Америка революциясы)|лоялистерге]] айналды. Массачусетстің саяси өміріндегі үшінші күш популистік топ болды. Оның қалыптасуына провинцияның заң шығарушы органының құрылымы мүмкіндік берді, өйткені мұнда ауылдық қауымдар мен төменгі әлеуметтік топтардың өкілдері басқа провинцияларға қарағанда көбірек дауысқа ие болды. Бұл топтың алғашқы жетекшілерінің қатарында Мэннен шыққан Куктер әулетінің өкілдері ([[Элиша Кук (аға)|үлкен Элиша]] мен [[Элиша Кук (кіші)|кіші Элиша]]) болды, ал кейінгі жетекшілерінің бірі революциялық қозғалыстың жалынды қайраткері Сэмюэл Адамс еді.<ref>Egnal, pp. 20–21</ref> Бұл топтар арасындағы жіктелісте дін маңызды рөл атқарған жоқ, дегенмен отар аумағын кеңейтуді жақтамағандар көбіне англикандар, ал оны кеңейтуді қолдаушылар негізінен ымырашыл конгрегационалистер болды. Популистер әдетте консервативтік пуритандық көзқарастарды немесе [[Бірінші ұлы ояну]] қозғалысына тән діни жаңғыру идеяларын ұстанды.<ref>Egnal, pp. 24–28</ref> Провинцияның бүкіл тарихында бұл топтар қалыптасқан жағдайлар мен мән-жайларға қарай өзара одақтар құрып, кейін оларды таратып отырды.<ref>Egnal, p. 29</ref> Популистік топтың өз мүдделері болды, сондықтан ол кейде басқа екі саяси топтың бірін қолдап отырды. Негізінен ауылдық жерлердің тұрғындарынан құралғандықтан, шекаралық аймақтарда қиындықтар туындаған кезде популистер отар аумағын кеңейтуді жақтаушылардың жағына шығатын. Олар жергілікті ақша айналымына қатысты қайта-қайта туындаған мәселелерде де осы топты қолдауға бейім болды, өйткені инфляция қарыздарын құнсызданған ақшамен өтеуге мүмкіндік беріп, олардың мүддесіне сай келетін. 1760 жылдары Парламентпен арадағы қақтығыс күшейген сайын бұл екі топтың байланысы нығая түсті.<ref>Egnal, p. 24</ref> Отар аумағын кеңейтуді жақтамағандар негізінен Бостондағы ауқатты саудагерлер тобынан тұрды. Олардың провинцияның анағұрлым дамыған шығыс бөліктеріндегі ауқатты егіншілік қауымдарында және ірі порттарында одақтастары болды. Бұл одақтар провинцияның заң шығарушы органындағы билік үшін популистік топпен жиі бәсекелесіп отырды. Олар метрополия тарапынан бақылау мен реттеуді күшейтуді қолдап, инфляцияны өршітетін отарлық ақша шығару саясатына қарсы болды.<ref>Egnal, pp. 27–28</ref> Отар аумағын кеңейтуді жақтаушылар негізінен бір-бірінен едәуір ерекшеленетін екі топтан тұрды. Біріншісі — Хэнкоктар мен Отистер өкілдік еткен шығыстағы саудагерлер тобының бір бөлігі. Олар отардың кеңеюін қолдап, діни мәселелерде салыстырмалы түрде либералдық көзқарас ұстанды. Оларға Коннектикут өзенінің аңғарындағы ауқатты жер иеленушілер қосылды. Бұл жер иеленушілердің қорғаныс пен аумақтық кеңеюге деген қажеттілігі жер иеліктерін игерумен тікелей байланысты болды. Екі топ қорғаныс мәселесі мен отар аумағын кеңейту мақсаты жөнінде ортақ ұстанымда болғанымен, ақша айналымы мәселесінде келісе алмады. Батыс аймақтардың өкілдері тұрақты құн өлшеміне негізделген ақша жүйесін енгізуді қалап, бұл мәселеде отар аумағын кеңейтуді жақтамағандар жағына шықты.<ref>Egnal, pp. 25–27</ref> === Жергілікті саясат === Провинцияның аумағы, әсіресе XVIII ғасырда, едәуір кеңейді. 1695 жылы провинцияда 83 қала болса, 1765 жылға қарай олардың саны 186-ға жетті. 1695 жылы қалалардың көпшілігі Бостоннан бір күнде жетуге болатын қашықтықта орналасқан еді. Алайда [[Вустер округі (Массачусетс)|Вустер округі]] мен [[Беркшир таулары]]нда, Король Филипп соғысына дейін үндістердің бақылауында болған жерлерде жаңа қоныстар пайда болған сайын бұл жағдай өзгерді.<ref>Labaree, p. 128</ref> Провинция өркендеп, ұлғайған сайын жергілікті саясаттың сипаты да өзгерді. Отарлық кезеңнің алғашқы жылдарындағы қауымдардың біртұтастығы ірі қалалардың бірнеше бөлікке бөлінуімен алмасты. Мысалы, [[Дедем (Массачусетс)|Дедем]] алты қалаға бөлінді, ал 1764 жылы [[Ньюберипорт (Массачусетс)|Ньюберипорт]] [[Ньюбери (Массачусетс)|Ньюбериден]] бөлініп шықты.<ref name="L129">Labaree, p. 129</ref> Жергілікті саяси өмірде қалалық жиналыстардың маңызы да арта түсті. Қалалар өскен сайын олардың тұрғындары жергілікті істерді басқаруға белсендірек араласа бастады. Бұрын едәуір билікке ие болған қалалық [[селектмендер|сайланбалы басқарушылар]] өз ықпалының бір бөлігін қалалық жиналыстарға, сондай-ақ [[салық бағалаушысы|салық бағалаушылары]], [[констебль]]дер мен қазынашылар сияқты жалақы алатын муниципалдық қызметкерлерге берді.<ref>Labaree, pp. 129–130</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{13 отар}} [[Санат:Британ империясында 1776 жылы таратылғандар]] [[Санат:Америкадағы бұрынғы британ отарлары мен протектораттары]] [[Санат:Мэннің штат мәртебесін алғанға дейінгі тарихы]] [[Санат:Конфедерацияға дейінгі Жаңа Шотландия]] [[Санат:1691 жылы құрылған мемлекеттер мен аумақтар]] [[Санат:Конфедерацияға дейінгі Нью-Брансуик]] [[Санат:Британ империясында 1691 жылы құрылғандар]] [[Санат:Массачусетс-Бэй провинциясы]] [[Санат:1776 жылы таратылған мемлекеттер мен аумақтар]] n7rnu69vfbzllr3eerxymhft3df8d97 10 788738 3683177 3683069 2026-10-18T12:08:45Z Wikuiser 172895 /* */ 3683177 wikitext text/x-wiki {{Stub-meta | article = [[актёр]] туралы | category = Актёрлер туралы | image = Drama-icon.svg | size = 30 | alt = }}<noinclude> [[Санат:Үлгілер:Тұлғалар туралы аяқталмаған мақалалар| ]] </noinclude> rd0qxsdk456t29npukb1yfxet95tq4a 0 788741 3683189 3683170 2026-10-18T12:49:18Z 1nter pares 146705 /* Аралдағы қоныстар - Портсмут пен Ньюпорт */ 3683189 wikitext text/x-wiki {{Тарихи мемлекеттер |атауы = Род-Айленд және Провиденс плантациялары отары |өз атауы = Colony of Rhode Island and Providence Plantations |статусы = |әнұраны = |байрақ = Red ensign of Great Britain (1707–1800, square canton).svg |байрақ_сипаттамасы = |елтаңбасы = Seal of the Colony of Rhode Island and Providence Plantations.svg |елтаңба_сипаттамасы = Мөр |символ = |карта = Rhode Island 1750 to 1776.png |size = 270px |сипаттамасы = |p1 = |flag_p1 = |image_p1 = |p2 = |flag_p2 = |image_p2 = |p3 = |flag_p3 = |image_p3 = |p4 = |flag_p4 = |image_p4 = |құрылуы = [[1636 жыл|1636]] |ыдырауы = [[1776 жыл|1776]] |s1 = |flag_s1 = |image_s1 = |s2 = |flag_s2 = |image_s2 = |s3 = |flag_s3 = |image_s3 = |s4 = |flag_s4 = |image_s4 = |ұраны = |астана = [[Провиденс (Род-Айленд)|Провиденс]], [[Ньюпорт (Род-Айленд)|Ньюпорт]] |қалалары = |тілі = ағылшын, [[наррагансет тілі|наррагансет]], [[массачусет тілі|массачусет]] |валютасы = [[Род-Айленд фунты]] |қосымша_параметр = Дәуір |параметр_мазмұны = [[Американы британдық отарлау]]<br>[[Жаңа Англияға пуритандардың қоныс аударуы (1620–1640)|Жаңа Англияға пуритандардың қоныс аударуы]] |аумағы = 4000 км² |халқы = |басқару_формасы = [[Өзін-өзі басқаратын отар]] (1636–1651; 1653–1776)<br>[[Меншіктік отар]] (1651–1653) |династиясы = |басқарушылар_титулы = Губернатор |басқарушы1 = [[Роджер Уильямс]] |басқарушы_жылы1 = 1636–1644 |басқарушылар_титулы2 = |басқарушы2 = [[Род-Айлендтің отарлық губернаторларының тізімі|тізім]] |басқарушы_жылы2 = 1644–1775 |басқарушылар_титулы3 = |басқарушы3 = [[Николас Кук]] |басқарушы_жылы3 = 1775–1776 |басқарушылар_титулы4 = |басқарушы4 = |басқарушы_жылы4 = |басқарушылар_титулы5 = |басқарушы5 = |басқарушы_жылы5 = |басқарушылар_титулы6 = |басқарушы6 = |басқарушы_жылы6 = |діні = |қосымша_параметр1 = Заң шығарушы орган |параметр_мазмұны1 = [[Род-Айленд Бас ассамблеясы|Бас ассамблея]]<br>'''Жоғарғы палата:''' Көмекшілер кеңесі (''де-факто'')<br>'''Төменгі палата:''' Депутаттар палатасы (''де-факто'') |Кезең1 = Негізі қаланды |Уақыт1 = |Жыл1 = [[1637 жыл|1637]] |Кезең2 = Қоныстануға патент берілді |Уақыт2 = |Жыл2 = 1643–1644 |Кезең3 = Коддингтон комиссиясы |Уақыт3 = |Жыл3 = 1651–1653 |Кезең4 = [[1663 жылғы корольдік хартия|Корольдік хартия]] |Уақыт4 = |Жыл4 = [[1663 жыл|1663]] |Кезең5 = [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамына кірді |Уақыт5 = |Жыл5 = 1686–1689 |Кезең6 = Корольдік хартия қайта күшіне енді |Уақыт6 = |Жыл6 = [[1688 жыл|1688]] |Кезең7 = |Уақыт7 = |Жыл7 = |Кезең8 = |Уақыт8 = |Жыл8 = |Кезең9 = |Уақыт9 = |Жыл9 = |Кезең10 = |Уақыт10 = |Жыл10 = |Кезең11 = |Уақыт11 = |Жыл11 = |қосымша_параметр2 = Екінші байрағы |параметр_мазмұны2 = [[Сурет:Ensign of New England (union flag).svg|100px]] |дейін = Алдыңғысы |д1 = Narragansett people{{!}}Наррагансет |д2 = Wampanoag People{{!}}Вампаноаг |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |кейін = Кейінгісі |к1 = Род-Айленд |к2 = Жаңа Англия доминионы |к3 = |к4 = |к5 = |к6 = |к7 = |ескерту = Қазіргі аумағы: [[Род-Айленд]] }} '''Род-Айленд және Провиденс плантациялары отары''' — Солтүстік Американың шығыс жағалауында орналасқан [[Англия Патшалығы|ағылшын]] отары. Оның негізін 1636 жылы [[Массачусетс-Бэй отары]]нан қуылған пуритан дін қызметкері [[Роджер Уильямс]] бұрын [[наррагансетттер]] тайпасына тиесілі болған жерде қалады. Ол негізін қалаған қонысын бастапқыда Провиденс плантациялары деп атады. Көп ұзамай [[Наррагансетт шығанағы]]ның жағалауында құрылған тағы үш қоныс осы отарға қосылды. Отар [[Ағылшын диссентерлері|діни диссентерлердің]] панасына айналып, діни сенім бостандығы мен өзін-өзі басқару қағидаттарын ұстануымен танылды. Наррагансетт шығанағындағы төрт қоныс [[Род-Айлендтің корольдік жарғысы#Алғышарттары|1643–1644 жылдардағы патент]] бойынша [[Англия парламенті]] берген жарғы негізінде ресми конфедерация құрды.<ref>Arnold, p. 285</ref> Кейін отар [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] корольден оның басқару жүйесін белгілеп, діни сенім бостандығына кепілдік берген, мазмұны анағұрлым кең [[Род-Айлендтің корольдік жарғысы|1663 жылғы корольдік жарғыны]] алды. Род-Айленд 1776 жылға дейін өзін-өзі басқаратын отар болып қала берді. Сол жылы Америка революциясы кезінде ол [[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбританиядан]] тәуелсіздігін жариялап, [[Род-Айленд|Род-Айленд және Провиденс плантациялары штатына]] айналды.<ref>{{Cite web |last=Thorpe |first=Francis Newton |date=1998-12-18 |title=Charter of Rhode Island and Providence Plantations - July 15, 1663 |url=https://avalon.law.yale.edu/17th_century/ri04.asp |access-date=2024-11-29 |website=avalon.law.yale.edu}}</ref> == Алғашқы қоныстар == [[Сурет:Providence,_Rhode_Island,_Original_Deed.jpg|left|thumb|[[Каноникус]] көсем қол қойған, Провиденске жер беру туралы 1636 жылғы бастапқы құжат]] Бұл аумақты алғашында [[наррагансетттер]] мекендеген. [[Наррагансетт (Род-Айленд)|Наррагансетт]] қаласының атауы осы халықтың атынан шыққан. Еуропалықтардың қоныстануы шамамен 1622 жылы Соуамста, қазіргі [[Уоррен (Род-Айленд)|Уоррен]] қаласының орнында сауда бекетінің құрылуымен басталды. Еуропалықтардың алғашқы төрт қонысы Провиденс, Портсмут, Ньюпорт және Уорик болды. === Роджер Уильямс - Провиденс === {{anchor|Providence Plantations}} [[Роджер Уильямс]] — [[пуритан]] теологы және тілтанушы. [[Шіркеу мен мемлекеттің бөлінуі]] қағидатын берік ұстанған Уильямс [[Пуритандықтың анықтамалары#Сепаратистік топтар|сепаратистік бағыттағы пуритан]] болды. Ол Англия шіркеуін түзетуге келмейтін дәрежеде азғындаған деп санады. Осы көзқарасы үшін [[Массачусетс-Бэй отары]]ның сепаратизмді қолдамайтын басшылары оны діни қудалауға ұшыратып, отардан қуып жіберді. Уильямс [[Ағылшындардың теңіздің арғы жағындағы иеліктері#Америка|Америкадағы ағылшын иеліктерінің]] шегіндегі жақын маңдағы [[Наррагансетт шығанағы]]ның жағалауына қоныс аударып, 1636 жылы Провиденс плантациялары қонысының негізін қалады. Ол наррагансетттерден пана тауып, жер алу үшін [[Каноникус]] пен [[Миантономо]] сахемдерімен келіссөз жүргізді және жердің орнына тауар беруге келісті. Уильямс Құдайдың жол көрсеткеніне деген ризашылығын білдіру үшін қонысты Провиденс плантациялары деп атады.<ref name=":0">Franklin, Wayne (2012). ''The Norton Anthology of American Literature''. New York: W. W. Norton & Company. p. 179. {{ISBN|978-0-393-93476-2}}.</ref> Өз ұстанымдарына сәйкес, Уильямс пен оның серіктері «азаматтық істерде» көпшіліктің шешіміне бағынуды, ал рухани мәселелерде ар-ождан бостандығын қамтамасыз ететін теңдік қағидатына негізделген конституция қабылдауға келісті. Ол Наррагансетт шығанағындағы үш аралды христиандық ізгі қасиеттердің құрметіне [[Пейшенс аралы|Пейшенс (Төзім)]], [[Пруденс аралы|Пруденс (Парасат)]] және [[Хоуп аралы (Род-Айленд)|Хоуп (Үміт)]] деп атады.<ref>{{cite web | url=http://lighthouse.cc/prudence/history.html | title=Prudence Island Light | work=History | publisher=lighthouse.cc | access-date=November 7, 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170807232652/http://lighthouse.cc/prudence/history.html | archive-date=August 7, 2017 | url-status=usurped }}</ref> === Аралдағы қоныстар - Портсмут пен Ньюпорт === 1637 жылы Массачусетстен келген [[Ағылшын диссентерлері|діни диссентерлердің]] тағы бір тобы сол кезде Род-Айленд деп аталған [[Аквиднек аралы]]на қоныстанды. Олар аралдың солтүстік шетінде Покассет деп аталатын қоныстың негізін қалады. Бұл топтың құрамында [[Уильям Коддингтон]], [[Джон Кларк (1609–1676)|Джон Кларк]], [[Энн Хатчинсон|Энн]] және [[Уильям Хатчинсон (Род-Айленд судьясы)|Уильям Хатчинсон]], сондай-ақ басқа да қоныстанушылар болды. Алайда көп ұзамай бұл қоныс екі бөлек қонысқа бөлінді. [[Сэмюэл Гортон]] мен оның серіктері аралда қалып, 1638 жылы [[Портсмут (Род-Айленд)|Портсмут]] қонысының негізін қалады, ал Коддингтон мен Кларк 1639 жылы жақын маңдағы [[Ньюпорт (Род-Айленд)|Ньюпорт]] қонысын құрды. Екі қоныс та Род-Айленд аралында орналасты.<ref>{{cite book | last = Bicknell | first = Thomas Williams | author-link = Thomas W. Bicknell | year = 1920 | title = The History of the State of Rhode Island and Providence Plantations | volume = 3 | publisher = The American Historical Society | place = New York | pages = 975–976}}</ref> === Шавомет жерін сатып алу - Уорик === Құрлықтағы екінші қоныс 1642 жылы Сэмюэл Гортонның наррагансетттерден сатып алған ''Шавомет'' жерінде құрылды. Алайда ол жерге қоныстанған бойда Массачусетс-Бэй билігі бұл аумаққа иелік ету құқығын талап етіп, өз талабын жүзеге асыруға кірісті. Гортон Лондонға барып, Шетелдік плантациялар жөніндегі комиссияның басшысы [[Роберт Рич, 2-Уорик графы|Роберт Ричтен, 2-Уорик графынан]] көмек сұрады. 1648 жылы ол Ричтің Массачусетс билігіне Гортон мен оның серіктерін қудалауды тоқтатуды бұйырған хатын алып оралды. Ризашылығының белгісі ретінде Гортон Шавомет плантациясының атауын [[Уорик (Род-Айленд)|Уорик]] деп өзгертті.<ref>{{cite web| url= http://www.projo.com/news/content/PLANTATION_10-31-10_M2KEKL2_v56.1b5572a.html | title= How 'Providence Plantations' and Rhode Island were joined | date= October 31, 2010 | author=Paul Edward Parker| work=[[The Providence Journal]] | access-date=November 7, 2010}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} kwckr503bhdp2n29mrtduv9632cbzmm 3683204 3683189 2026-10-18T14:15:02Z 1nter pares 146705 /* Шавомет жерін сатып алу - Уорик */ 3683204 wikitext text/x-wiki {{Тарихи мемлекеттер |атауы = Род-Айленд және Провиденс плантациялары отары |өз атауы = Colony of Rhode Island and Providence Plantations |статусы = |әнұраны = |байрақ = Red ensign of Great Britain (1707–1800, square canton).svg |байрақ_сипаттамасы = |елтаңбасы = Seal of the Colony of Rhode Island and Providence Plantations.svg |елтаңба_сипаттамасы = Мөр |символ = |карта = Rhode Island 1750 to 1776.png |size = 270px |сипаттамасы = |p1 = |flag_p1 = |image_p1 = |p2 = |flag_p2 = |image_p2 = |p3 = |flag_p3 = |image_p3 = |p4 = |flag_p4 = |image_p4 = |құрылуы = [[1636 жыл|1636]] |ыдырауы = [[1776 жыл|1776]] |s1 = |flag_s1 = |image_s1 = |s2 = |flag_s2 = |image_s2 = |s3 = |flag_s3 = |image_s3 = |s4 = |flag_s4 = |image_s4 = |ұраны = |астана = [[Провиденс (Род-Айленд)|Провиденс]], [[Ньюпорт (Род-Айленд)|Ньюпорт]] |қалалары = |тілі = ағылшын, [[наррагансет тілі|наррагансет]], [[массачусет тілі|массачусет]] |валютасы = [[Род-Айленд фунты]] |қосымша_параметр = Дәуір |параметр_мазмұны = [[Американы британдық отарлау]]<br>[[Жаңа Англияға пуритандардың қоныс аударуы (1620–1640)|Жаңа Англияға пуритандардың қоныс аударуы]] |аумағы = 4000 км² |халқы = |басқару_формасы = [[Өзін-өзі басқаратын отар]] (1636–1651; 1653–1776)<br>[[Меншіктік отар]] (1651–1653) |династиясы = |басқарушылар_титулы = Губернатор |басқарушы1 = [[Роджер Уильямс]] |басқарушы_жылы1 = 1636–1644 |басқарушылар_титулы2 = |басқарушы2 = [[Род-Айлендтің отарлық губернаторларының тізімі|тізім]] |басқарушы_жылы2 = 1644–1775 |басқарушылар_титулы3 = |басқарушы3 = [[Николас Кук]] |басқарушы_жылы3 = 1775–1776 |басқарушылар_титулы4 = |басқарушы4 = |басқарушы_жылы4 = |басқарушылар_титулы5 = |басқарушы5 = |басқарушы_жылы5 = |басқарушылар_титулы6 = |басқарушы6 = |басқарушы_жылы6 = |діні = |қосымша_параметр1 = Заң шығарушы орган |параметр_мазмұны1 = [[Род-Айленд Бас ассамблеясы|Бас ассамблея]]<br>'''Жоғарғы палата:''' Көмекшілер кеңесі (''де-факто'')<br>'''Төменгі палата:''' Депутаттар палатасы (''де-факто'') |Кезең1 = Негізі қаланды |Уақыт1 = |Жыл1 = [[1637 жыл|1637]] |Кезең2 = Қоныстануға патент берілді |Уақыт2 = |Жыл2 = 1643–1644 |Кезең3 = Коддингтон комиссиясы |Уақыт3 = |Жыл3 = 1651–1653 |Кезең4 = [[1663 жылғы корольдік хартия|Корольдік хартия]] |Уақыт4 = |Жыл4 = [[1663 жыл|1663]] |Кезең5 = [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамына кірді |Уақыт5 = |Жыл5 = 1686–1689 |Кезең6 = Корольдік хартия қайта күшіне енді |Уақыт6 = |Жыл6 = [[1688 жыл|1688]] |Кезең7 = |Уақыт7 = |Жыл7 = |Кезең8 = |Уақыт8 = |Жыл8 = |Кезең9 = |Уақыт9 = |Жыл9 = |Кезең10 = |Уақыт10 = |Жыл10 = |Кезең11 = |Уақыт11 = |Жыл11 = |қосымша_параметр2 = Екінші байрағы |параметр_мазмұны2 = [[Сурет:Ensign of New England (union flag).svg|100px]] |дейін = Алдыңғысы |д1 = Narragansett people{{!}}Наррагансет |д2 = Wampanoag People{{!}}Вампаноаг |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |кейін = Кейінгісі |к1 = Род-Айленд |к2 = Жаңа Англия доминионы |к3 = |к4 = |к5 = |к6 = |к7 = |ескерту = Қазіргі аумағы: [[Род-Айленд]] }} '''Род-Айленд және Провиденс плантациялары отары''' — Солтүстік Американың шығыс жағалауында орналасқан [[Англия Патшалығы|ағылшын]] отары. Оның негізін 1636 жылы [[Массачусетс-Бэй отары]]нан қуылған пуритан дін қызметкері [[Роджер Уильямс]] бұрын [[наррагансетттер]] тайпасына тиесілі болған жерде қалады. Ол негізін қалаған қонысын бастапқыда Провиденс плантациялары деп атады. Көп ұзамай [[Наррагансетт шығанағы]]ның жағалауында құрылған тағы үш қоныс осы отарға қосылды. Отар [[Ағылшын диссентерлері|діни диссентерлердің]] панасына айналып, діни сенім бостандығы мен өзін-өзі басқару қағидаттарын ұстануымен танылды. Наррагансетт шығанағындағы төрт қоныс [[Род-Айлендтің корольдік жарғысы#Алғышарттары|1643–1644 жылдардағы патент]] бойынша [[Англия парламенті]] берген жарғы негізінде ресми конфедерация құрды.<ref>Arnold, p. 285</ref> Кейін отар [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] корольден оның басқару жүйесін белгілеп, діни сенім бостандығына кепілдік берген, мазмұны анағұрлым кең [[Род-Айлендтің корольдік жарғысы|1663 жылғы корольдік жарғыны]] алды. Род-Айленд 1776 жылға дейін өзін-өзі басқаратын отар болып қала берді. Сол жылы Америка революциясы кезінде ол [[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбританиядан]] тәуелсіздігін жариялап, [[Род-Айленд|Род-Айленд және Провиденс плантациялары штатына]] айналды.<ref>{{Cite web |last=Thorpe |first=Francis Newton |date=1998-12-18 |title=Charter of Rhode Island and Providence Plantations - July 15, 1663 |url=https://avalon.law.yale.edu/17th_century/ri04.asp |access-date=2024-11-29 |website=avalon.law.yale.edu}}</ref> == Алғашқы қоныстар == [[Сурет:Providence,_Rhode_Island,_Original_Deed.jpg|left|thumb|[[Каноникус]] көсем қол қойған, Провиденске жер беру туралы 1636 жылғы бастапқы құжат]] Бұл аумақты алғашында [[наррагансетттер]] мекендеген. [[Наррагансетт (Род-Айленд)|Наррагансетт]] қаласының атауы осы халықтың атынан шыққан. Еуропалықтардың қоныстануы шамамен 1622 жылы Соуамста, қазіргі [[Уоррен (Род-Айленд)|Уоррен]] қаласының орнында сауда бекетінің құрылуымен басталды. Еуропалықтардың алғашқы төрт қонысы Провиденс, Портсмут, Ньюпорт және Уорик болды. === Роджер Уильямс - Провиденс === {{anchor|Providence Plantations}} [[Роджер Уильямс]] — [[пуритан]] теологы және тілтанушы. [[Шіркеу мен мемлекеттің бөлінуі]] қағидатын берік ұстанған Уильямс [[Пуритандықтың анықтамалары#Сепаратистік топтар|сепаратистік бағыттағы пуритан]] болды. Ол Англия шіркеуін түзетуге келмейтін дәрежеде азғындаған деп санады. Осы көзқарасы үшін [[Массачусетс-Бэй отары]]ның сепаратизмді қолдамайтын басшылары оны діни қудалауға ұшыратып, отардан қуып жіберді. Уильямс [[Ағылшындардың теңіздің арғы жағындағы иеліктері#Америка|Америкадағы ағылшын иеліктерінің]] шегіндегі жақын маңдағы [[Наррагансетт шығанағы]]ның жағалауына қоныс аударып, 1636 жылы Провиденс плантациялары қонысының негізін қалады. Ол наррагансетттерден пана тауып, жер алу үшін [[Каноникус]] пен [[Миантономо]] сахемдерімен келіссөз жүргізді және жердің орнына тауар беруге келісті. Уильямс Құдайдың жол көрсеткеніне деген ризашылығын білдіру үшін қонысты Провиденс плантациялары деп атады.<ref name=":0">Franklin, Wayne (2012). ''The Norton Anthology of American Literature''. New York: W. W. Norton & Company. p. 179. {{ISBN|978-0-393-93476-2}}.</ref> Өз ұстанымдарына сәйкес, Уильямс пен оның серіктері «азаматтық істерде» көпшіліктің шешіміне бағынуды, ал рухани мәселелерде ар-ождан бостандығын қамтамасыз ететін теңдік қағидатына негізделген конституция қабылдауға келісті. Ол Наррагансетт шығанағындағы үш аралды христиандық ізгі қасиеттердің құрметіне [[Пейшенс аралы|Пейшенс (Төзім)]], [[Пруденс аралы|Пруденс (Парасат)]] және [[Хоуп аралы (Род-Айленд)|Хоуп (Үміт)]] деп атады.<ref>{{cite web | url=http://lighthouse.cc/prudence/history.html | title=Prudence Island Light | work=History | publisher=lighthouse.cc | access-date=November 7, 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170807232652/http://lighthouse.cc/prudence/history.html | archive-date=August 7, 2017 | url-status=usurped }}</ref> === Аралдағы қоныстар - Портсмут пен Ньюпорт === 1637 жылы Массачусетстен келген [[Ағылшын диссентерлері|діни диссентерлердің]] тағы бір тобы сол кезде Род-Айленд деп аталған [[Аквиднек аралы]]на қоныстанды. Олар аралдың солтүстік шетінде Покассет деп аталатын қоныстың негізін қалады. Бұл топтың құрамында [[Уильям Коддингтон]], [[Джон Кларк (1609–1676)|Джон Кларк]], [[Энн Хатчинсон|Энн]] және [[Уильям Хатчинсон (Род-Айленд судьясы)|Уильям Хатчинсон]], сондай-ақ басқа да қоныстанушылар болды. Алайда көп ұзамай бұл қоныс екі бөлек қонысқа бөлінді. [[Сэмюэл Гортон]] мен оның серіктері аралда қалып, 1638 жылы [[Портсмут (Род-Айленд)|Портсмут]] қонысының негізін қалады, ал Коддингтон мен Кларк 1639 жылы жақын маңдағы [[Ньюпорт (Род-Айленд)|Ньюпорт]] қонысын құрды. Екі қоныс та Род-Айленд аралында орналасты.<ref>{{cite book | last = Bicknell | first = Thomas Williams | author-link = Thomas W. Bicknell | year = 1920 | title = The History of the State of Rhode Island and Providence Plantations | volume = 3 | publisher = The American Historical Society | place = New York | pages = 975–976}}</ref> === Шавомет жерін сатып алу - Уорик === Құрлықтағы екінші қоныс 1642 жылы Сэмюэл Гортонның наррагансетттерден сатып алған ''Шавомет'' жерінде құрылды. Алайда ол жерге қоныстанған бойда Массачусетс-Бэй билігі бұл аумаққа иелік ету құқығын талап етіп, өз талабын жүзеге асыруға кірісті. Гортон Лондонға барып, Шетелдік плантациялар жөніндегі комиссияның басшысы [[Роберт Рич, 2-Уорик графы|Роберт Ричтен, 2-Уорик графынан]] көмек сұрады. 1648 жылы ол Ричтің Массачусетс билігіне Гортон мен оның серіктерін қудалауды тоқтатуды бұйырған хатын алып оралды. Ризашылығының белгісі ретінде Гортон Шавомет плантациясының атауын [[Уорик (Род-Айленд)|Уорик]] деп өзгертті.<ref>{{cite web| url= http://www.projo.com/news/content/PLANTATION_10-31-10_M2KEKL2_v56.1b5572a.html | title= How 'Providence Plantations' and Rhode Island were joined | date= October 31, 2010 | author=Paul Edward Parker| work=[[The Providence Journal]] | access-date=November 7, 2010}}</ref> == Коддингтонның жарғы алуға әрекеті == 1651 жылы [[Уильям Коддингтон]] Англиядан жеке жарғы алып, Коддингтон комиссиясын құрды. Бұл жарғы оған [[Коннектикут отары]] мен [[Массачусетс-Бэй отары]]мен федерация құрамындағы Род-Айленд және [[Конаникут аралы|Конаникут]] аралдарының өмір бойғы губернаторы мәртебесін берді. Наразылықтар, ашық көтеріліс және Лондондағы [[Оливер Кромвель]]ге жолданған кезекті өтініш нәтижесінде 1643 жылғы бастапқы патент қайтадан күшіне енді.<ref>{{cite web | url= https://library.providence.edu/encompass/roger-williams-and-the-founding-of-rhode-island/roger-williams-and-the-founding-of-rhode-island/| title= Roger Williams and the Founding of Rhode Island | last = Grefe | first= C. Morgan | access-date = 29 Feb 2024 | publisher= EnCompass}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} ldppsx7ja0qu2ov9awdgs7fqtch6omp 3683206 3683204 2026-10-18T14:17:06Z 1nter pares 146705 /* Коддингтонның жарғы алуға әрекеті */ 3683206 wikitext text/x-wiki {{Тарихи мемлекеттер |атауы = Род-Айленд және Провиденс плантациялары отары |өз атауы = Colony of Rhode Island and Providence Plantations |статусы = |әнұраны = |байрақ = Red ensign of Great Britain (1707–1800, square canton).svg |байрақ_сипаттамасы = |елтаңбасы = Seal of the Colony of Rhode Island and Providence Plantations.svg |елтаңба_сипаттамасы = Мөр |символ = |карта = Rhode Island 1750 to 1776.png |size = 270px |сипаттамасы = |p1 = |flag_p1 = |image_p1 = |p2 = |flag_p2 = |image_p2 = |p3 = |flag_p3 = |image_p3 = |p4 = |flag_p4 = |image_p4 = |құрылуы = [[1636 жыл|1636]] |ыдырауы = [[1776 жыл|1776]] |s1 = |flag_s1 = |image_s1 = |s2 = |flag_s2 = |image_s2 = |s3 = |flag_s3 = |image_s3 = |s4 = |flag_s4 = |image_s4 = |ұраны = |астана = [[Провиденс (Род-Айленд)|Провиденс]], [[Ньюпорт (Род-Айленд)|Ньюпорт]] |қалалары = |тілі = ағылшын, [[наррагансет тілі|наррагансет]], [[массачусет тілі|массачусет]] |валютасы = [[Род-Айленд фунты]] |қосымша_параметр = Дәуір |параметр_мазмұны = [[Американы британдық отарлау]]<br>[[Жаңа Англияға пуритандардың қоныс аударуы (1620–1640)|Жаңа Англияға пуритандардың қоныс аударуы]] |аумағы = 4000 км² |халқы = |басқару_формасы = [[Өзін-өзі басқаратын отар]] (1636–1651; 1653–1776)<br>[[Меншіктік отар]] (1651–1653) |династиясы = |басқарушылар_титулы = Губернатор |басқарушы1 = [[Роджер Уильямс]] |басқарушы_жылы1 = 1636–1644 |басқарушылар_титулы2 = |басқарушы2 = [[Род-Айлендтің отарлық губернаторларының тізімі|тізім]] |басқарушы_жылы2 = 1644–1775 |басқарушылар_титулы3 = |басқарушы3 = [[Николас Кук]] |басқарушы_жылы3 = 1775–1776 |басқарушылар_титулы4 = |басқарушы4 = |басқарушы_жылы4 = |басқарушылар_титулы5 = |басқарушы5 = |басқарушы_жылы5 = |басқарушылар_титулы6 = |басқарушы6 = |басқарушы_жылы6 = |діні = |қосымша_параметр1 = Заң шығарушы орган |параметр_мазмұны1 = [[Род-Айленд Бас ассамблеясы|Бас ассамблея]]<br>'''Жоғарғы палата:''' Көмекшілер кеңесі (''де-факто'')<br>'''Төменгі палата:''' Депутаттар палатасы (''де-факто'') |Кезең1 = Негізі қаланды |Уақыт1 = |Жыл1 = [[1637 жыл|1637]] |Кезең2 = Қоныстануға патент берілді |Уақыт2 = |Жыл2 = 1643–1644 |Кезең3 = Коддингтон комиссиясы |Уақыт3 = |Жыл3 = 1651–1653 |Кезең4 = [[1663 жылғы корольдік хартия|Корольдік хартия]] |Уақыт4 = |Жыл4 = [[1663 жыл|1663]] |Кезең5 = [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамына кірді |Уақыт5 = |Жыл5 = 1686–1689 |Кезең6 = Корольдік хартия қайта күшіне енді |Уақыт6 = |Жыл6 = [[1688 жыл|1688]] |Кезең7 = |Уақыт7 = |Жыл7 = |Кезең8 = |Уақыт8 = |Жыл8 = |Кезең9 = |Уақыт9 = |Жыл9 = |Кезең10 = |Уақыт10 = |Жыл10 = |Кезең11 = |Уақыт11 = |Жыл11 = |қосымша_параметр2 = Екінші байрағы |параметр_мазмұны2 = [[Сурет:Ensign of New England (union flag).svg|100px]] |дейін = Алдыңғысы |д1 = Narragansett people{{!}}Наррагансет |д2 = Wampanoag People{{!}}Вампаноаг |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |кейін = Кейінгісі |к1 = Род-Айленд |к2 = Жаңа Англия доминионы |к3 = |к4 = |к5 = |к6 = |к7 = |ескерту = Қазіргі аумағы: [[Род-Айленд]] }} '''Род-Айленд және Провиденс плантациялары отары''' — Солтүстік Американың шығыс жағалауында орналасқан [[Англия Патшалығы|ағылшын]] отары. Оның негізін 1636 жылы [[Массачусетс-Бэй отары]]нан қуылған пуритан дін қызметкері [[Роджер Уильямс]] бұрын [[наррагансетттер]] тайпасына тиесілі болған жерде қалады. Ол негізін қалаған қонысын бастапқыда Провиденс плантациялары деп атады. Көп ұзамай [[Наррагансетт шығанағы]]ның жағалауында құрылған тағы үш қоныс осы отарға қосылды. Отар [[Ағылшын диссентерлері|діни диссентерлердің]] панасына айналып, діни сенім бостандығы мен өзін-өзі басқару қағидаттарын ұстануымен танылды. Наррагансетт шығанағындағы төрт қоныс [[Род-Айлендтің корольдік жарғысы#Алғышарттары|1643–1644 жылдардағы патент]] бойынша [[Англия парламенті]] берген жарғы негізінде ресми конфедерация құрды.<ref>Arnold, p. 285</ref> Кейін отар [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] корольден оның басқару жүйесін белгілеп, діни сенім бостандығына кепілдік берген, мазмұны анағұрлым кең [[Род-Айлендтің корольдік жарғысы|1663 жылғы корольдік жарғыны]] алды. Род-Айленд 1776 жылға дейін өзін-өзі басқаратын отар болып қала берді. Сол жылы Америка революциясы кезінде ол [[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбританиядан]] тәуелсіздігін жариялап, [[Род-Айленд|Род-Айленд және Провиденс плантациялары штатына]] айналды.<ref>{{Cite web |last=Thorpe |first=Francis Newton |date=1998-12-18 |title=Charter of Rhode Island and Providence Plantations - July 15, 1663 |url=https://avalon.law.yale.edu/17th_century/ri04.asp |access-date=2024-11-29 |website=avalon.law.yale.edu}}</ref> == Алғашқы қоныстар == [[Сурет:Providence,_Rhode_Island,_Original_Deed.jpg|left|thumb|[[Каноникус]] көсем қол қойған, Провиденске жер беру туралы 1636 жылғы бастапқы құжат]] Бұл аумақты алғашында [[наррагансетттер]] мекендеген. [[Наррагансетт (Род-Айленд)|Наррагансетт]] қаласының атауы осы халықтың атынан шыққан. Еуропалықтардың қоныстануы шамамен 1622 жылы Соуамста, қазіргі [[Уоррен (Род-Айленд)|Уоррен]] қаласының орнында сауда бекетінің құрылуымен басталды. Еуропалықтардың алғашқы төрт қонысы Провиденс, Портсмут, Ньюпорт және Уорик болды. === Роджер Уильямс - Провиденс === {{anchor|Providence Plantations}} [[Роджер Уильямс]] — [[пуритан]] теологы және тілтанушы. [[Шіркеу мен мемлекеттің бөлінуі]] қағидатын берік ұстанған Уильямс [[Пуритандықтың анықтамалары#Сепаратистік топтар|сепаратистік бағыттағы пуритан]] болды. Ол Англия шіркеуін түзетуге келмейтін дәрежеде азғындаған деп санады. Осы көзқарасы үшін [[Массачусетс-Бэй отары]]ның сепаратизмді қолдамайтын басшылары оны діни қудалауға ұшыратып, отардан қуып жіберді. Уильямс [[Ағылшындардың теңіздің арғы жағындағы иеліктері#Америка|Америкадағы ағылшын иеліктерінің]] шегіндегі жақын маңдағы [[Наррагансетт шығанағы]]ның жағалауына қоныс аударып, 1636 жылы Провиденс плантациялары қонысының негізін қалады. Ол наррагансетттерден пана тауып, жер алу үшін [[Каноникус]] пен [[Миантономо]] сахемдерімен келіссөз жүргізді және жердің орнына тауар беруге келісті. Уильямс Құдайдың жол көрсеткеніне деген ризашылығын білдіру үшін қонысты Провиденс плантациялары деп атады.<ref name=":0">Franklin, Wayne (2012). ''The Norton Anthology of American Literature''. New York: W. W. Norton & Company. p. 179. {{ISBN|978-0-393-93476-2}}.</ref> Өз ұстанымдарына сәйкес, Уильямс пен оның серіктері «азаматтық істерде» көпшіліктің шешіміне бағынуды, ал рухани мәселелерде ар-ождан бостандығын қамтамасыз ететін теңдік қағидатына негізделген конституция қабылдауға келісті. Ол Наррагансетт шығанағындағы үш аралды христиандық ізгі қасиеттердің құрметіне [[Пейшенс аралы|Пейшенс (Төзім)]], [[Пруденс аралы|Пруденс (Парасат)]] және [[Хоуп аралы (Род-Айленд)|Хоуп (Үміт)]] деп атады.<ref>{{cite web | url=http://lighthouse.cc/prudence/history.html | title=Prudence Island Light | work=History | publisher=lighthouse.cc | access-date=November 7, 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170807232652/http://lighthouse.cc/prudence/history.html | archive-date=August 7, 2017 | url-status=usurped }}</ref> === Аралдағы қоныстар - Портсмут пен Ньюпорт === 1637 жылы Массачусетстен келген [[Ағылшын диссентерлері|діни диссентерлердің]] тағы бір тобы сол кезде Род-Айленд деп аталған [[Аквиднек аралы]]на қоныстанды. Олар аралдың солтүстік шетінде Покассет деп аталатын қоныстың негізін қалады. Бұл топтың құрамында [[Уильям Коддингтон]], [[Джон Кларк (1609–1676)|Джон Кларк]], [[Энн Хатчинсон|Энн]] және [[Уильям Хатчинсон (Род-Айленд судьясы)|Уильям Хатчинсон]], сондай-ақ басқа да қоныстанушылар болды. Алайда көп ұзамай бұл қоныс екі бөлек қонысқа бөлінді. [[Сэмюэл Гортон]] мен оның серіктері аралда қалып, 1638 жылы [[Портсмут (Род-Айленд)|Портсмут]] қонысының негізін қалады, ал Коддингтон мен Кларк 1639 жылы жақын маңдағы [[Ньюпорт (Род-Айленд)|Ньюпорт]] қонысын құрды. Екі қоныс та Род-Айленд аралында орналасты.<ref>{{cite book | last = Bicknell | first = Thomas Williams | author-link = Thomas W. Bicknell | year = 1920 | title = The History of the State of Rhode Island and Providence Plantations | volume = 3 | publisher = The American Historical Society | place = New York | pages = 975–976}}</ref> === Шавомет жерін сатып алу - Уорик === Құрлықтағы екінші қоныс 1642 жылы Сэмюэл Гортонның наррагансетттерден сатып алған ''Шавомет'' жерінде құрылды. Алайда ол жерге қоныстанған бойда Массачусетс-Бэй билігі бұл аумаққа иелік ету құқығын талап етіп, өз талабын жүзеге асыруға кірісті. Гортон Лондонға барып, Шетелдік плантациялар жөніндегі комиссияның басшысы [[Роберт Рич, 2-Уорик графы|Роберт Ричтен, 2-Уорик графынан]] көмек сұрады. 1648 жылы ол Ричтің Массачусетс билігіне Гортон мен оның серіктерін қудалауды тоқтатуды бұйырған хатын алып оралды. Ризашылығының белгісі ретінде Гортон Шавомет плантациясының атауын [[Уорик (Род-Айленд)|Уорик]] деп өзгертті.<ref>{{cite web| url= http://www.projo.com/news/content/PLANTATION_10-31-10_M2KEKL2_v56.1b5572a.html | title= How 'Providence Plantations' and Rhode Island were joined | date= October 31, 2010 | author=Paul Edward Parker| work=[[The Providence Journal]] | access-date=November 7, 2010}}</ref> == Коддингтонның жарғы алуға әрекеті == 1651 жылы [[Уильям Коддингтон]] Англиядан жеке жарғы алып, Коддингтон комиссиясын құрды. Бұл жарғы оған [[Коннектикут отары]] мен [[Массачусетс-Бэй отары]]мен федерация құрамындағы Род-Айленд және [[Конаникут аралы|Конаникут]] аралдарының өмір бойғы губернаторы мәртебесін берді. Наразылықтар, ашық көтеріліс және Лондондағы [[Оливер Кромвель]]ге жолданған кезекті өтініш нәтижесінде 1643 жылғы бастапқы патент қайтадан күшіне енді.<ref>{{cite web | url= https://library.providence.edu/encompass/roger-williams-and-the-founding-of-rhode-island/roger-williams-and-the-founding-of-rhode-island/| title= Roger Williams and the Founding of Rhode Island | last = Grefe | first= C. Morgan | access-date = 29 Feb 2024 | publisher= EnCompass}}</ref> == 1663 жылғы корольдік жарғы == {{Толық мақала|Род-Айлендтің корольдік жарғысы}} [[Сурет:Return of Roger Williams.jpg|thumb|left|Роджер Уильямстың корольдік жарғымен оралуы]] 1660 жылы Англияда [[Стюарттар реставрациясы|монархиялық билік қалпына келтірілгеннен]] кейін король [[II Карл (Англия королі)|II Карл]]дан [[корольдік жарғы]] алу қажет болды. Протестантизм берік орныққан Англияда II Карл католиктерге іш тартатын және отардың діни сенім бостандығын қамтамасыз ету жөніндегі уәдесін мақұлдады. Ол 1663 жылғы корольдік жарғыны беріп, төрт қонысты Род-Айленд және Провиденс плантациялары атты біртұтас ағылшын отарына біріктіру туралы өтінішті қанағаттандырды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} dmf6w91pozjblx3tborx6ixpgdioh4i 3683207 3683206 2026-10-18T14:18:40Z 1nter pares 146705 /* 1663 жылғы корольдік жарғы */ 3683207 wikitext text/x-wiki {{Тарихи мемлекеттер |атауы = Род-Айленд және Провиденс плантациялары отары |өз атауы = Colony of Rhode Island and Providence Plantations |статусы = |әнұраны = |байрақ = Red ensign of Great Britain (1707–1800, square canton).svg |байрақ_сипаттамасы = |елтаңбасы = Seal of the Colony of Rhode Island and Providence Plantations.svg |елтаңба_сипаттамасы = Мөр |символ = |карта = Rhode Island 1750 to 1776.png |size = 270px |сипаттамасы = |p1 = |flag_p1 = |image_p1 = |p2 = |flag_p2 = |image_p2 = |p3 = |flag_p3 = |image_p3 = |p4 = |flag_p4 = |image_p4 = |құрылуы = [[1636 жыл|1636]] |ыдырауы = [[1776 жыл|1776]] |s1 = |flag_s1 = |image_s1 = |s2 = |flag_s2 = |image_s2 = |s3 = |flag_s3 = |image_s3 = |s4 = |flag_s4 = |image_s4 = |ұраны = |астана = [[Провиденс (Род-Айленд)|Провиденс]], [[Ньюпорт (Род-Айленд)|Ньюпорт]] |қалалары = |тілі = ағылшын, [[наррагансет тілі|наррагансет]], [[массачусет тілі|массачусет]] |валютасы = [[Род-Айленд фунты]] |қосымша_параметр = Дәуір |параметр_мазмұны = [[Американы британдық отарлау]]<br>[[Жаңа Англияға пуритандардың қоныс аударуы (1620–1640)|Жаңа Англияға пуритандардың қоныс аударуы]] |аумағы = 4000 км² |халқы = |басқару_формасы = [[Өзін-өзі басқаратын отар]] (1636–1651; 1653–1776)<br>[[Меншіктік отар]] (1651–1653) |династиясы = |басқарушылар_титулы = Губернатор |басқарушы1 = [[Роджер Уильямс]] |басқарушы_жылы1 = 1636–1644 |басқарушылар_титулы2 = |басқарушы2 = [[Род-Айлендтің отарлық губернаторларының тізімі|тізім]] |басқарушы_жылы2 = 1644–1775 |басқарушылар_титулы3 = |басқарушы3 = [[Николас Кук]] |басқарушы_жылы3 = 1775–1776 |басқарушылар_титулы4 = |басқарушы4 = |басқарушы_жылы4 = |басқарушылар_титулы5 = |басқарушы5 = |басқарушы_жылы5 = |басқарушылар_титулы6 = |басқарушы6 = |басқарушы_жылы6 = |діні = |қосымша_параметр1 = Заң шығарушы орган |параметр_мазмұны1 = [[Род-Айленд Бас ассамблеясы|Бас ассамблея]]<br>'''Жоғарғы палата:''' Көмекшілер кеңесі (''де-факто'')<br>'''Төменгі палата:''' Депутаттар палатасы (''де-факто'') |Кезең1 = Негізі қаланды |Уақыт1 = |Жыл1 = [[1637 жыл|1637]] |Кезең2 = Қоныстануға патент берілді |Уақыт2 = |Жыл2 = 1643–1644 |Кезең3 = Коддингтон комиссиясы |Уақыт3 = |Жыл3 = 1651–1653 |Кезең4 = [[1663 жылғы корольдік хартия|Корольдік хартия]] |Уақыт4 = |Жыл4 = [[1663 жыл|1663]] |Кезең5 = [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамына кірді |Уақыт5 = |Жыл5 = 1686–1689 |Кезең6 = Корольдік хартия қайта күшіне енді |Уақыт6 = |Жыл6 = [[1688 жыл|1688]] |Кезең7 = |Уақыт7 = |Жыл7 = |Кезең8 = |Уақыт8 = |Жыл8 = |Кезең9 = |Уақыт9 = |Жыл9 = |Кезең10 = |Уақыт10 = |Жыл10 = |Кезең11 = |Уақыт11 = |Жыл11 = |қосымша_параметр2 = Екінші байрағы |параметр_мазмұны2 = [[Сурет:Ensign of New England (union flag).svg|100px]] |дейін = Алдыңғысы |д1 = Narragansett people{{!}}Наррагансет |д2 = Wampanoag People{{!}}Вампаноаг |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |кейін = Кейінгісі |к1 = Род-Айленд |к2 = Жаңа Англия доминионы |к3 = |к4 = |к5 = |к6 = |к7 = |ескерту = Қазіргі аумағы: [[Род-Айленд]] }} '''Род-Айленд және Провиденс плантациялары отары''' — Солтүстік Американың шығыс жағалауында орналасқан [[Англия Патшалығы|ағылшын]] отары. Оның негізін 1636 жылы [[Массачусетс-Бэй отары]]нан қуылған пуритан дін қызметкері [[Роджер Уильямс]] бұрын [[наррагансетттер]] тайпасына тиесілі болған жерде қалады. Ол негізін қалаған қонысын бастапқыда Провиденс плантациялары деп атады. Көп ұзамай [[Наррагансетт шығанағы]]ның жағалауында құрылған тағы үш қоныс осы отарға қосылды. Отар [[Ағылшын диссентерлері|діни диссентерлердің]] панасына айналып, діни сенім бостандығы мен өзін-өзі басқару қағидаттарын ұстануымен танылды. Наррагансетт шығанағындағы төрт қоныс [[Род-Айлендтің корольдік жарғысы#Алғышарттары|1643–1644 жылдардағы патент]] бойынша [[Англия парламенті]] берген жарғы негізінде ресми конфедерация құрды.<ref>Arnold, p. 285</ref> Кейін отар [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] корольден оның басқару жүйесін белгілеп, діни сенім бостандығына кепілдік берген, мазмұны анағұрлым кең [[Род-Айлендтің корольдік жарғысы|1663 жылғы корольдік жарғыны]] алды. Род-Айленд 1776 жылға дейін өзін-өзі басқаратын отар болып қала берді. Сол жылы Америка революциясы кезінде ол [[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбританиядан]] тәуелсіздігін жариялап, [[Род-Айленд|Род-Айленд және Провиденс плантациялары штатына]] айналды.<ref>{{Cite web |last=Thorpe |first=Francis Newton |date=1998-12-18 |title=Charter of Rhode Island and Providence Plantations - July 15, 1663 |url=https://avalon.law.yale.edu/17th_century/ri04.asp |access-date=2024-11-29 |website=avalon.law.yale.edu}}</ref> == Алғашқы қоныстар == [[Сурет:Providence,_Rhode_Island,_Original_Deed.jpg|left|thumb|[[Каноникус]] көсем қол қойған, Провиденске жер беру туралы 1636 жылғы бастапқы құжат]] Бұл аумақты алғашында [[наррагансетттер]] мекендеген. [[Наррагансетт (Род-Айленд)|Наррагансетт]] қаласының атауы осы халықтың атынан шыққан. Еуропалықтардың қоныстануы шамамен 1622 жылы Соуамста, қазіргі [[Уоррен (Род-Айленд)|Уоррен]] қаласының орнында сауда бекетінің құрылуымен басталды. Еуропалықтардың алғашқы төрт қонысы Провиденс, Портсмут, Ньюпорт және Уорик болды. === Роджер Уильямс - Провиденс === {{anchor|Providence Plantations}} [[Роджер Уильямс]] — [[пуритан]] теологы және тілтанушы. [[Шіркеу мен мемлекеттің бөлінуі]] қағидатын берік ұстанған Уильямс [[Пуритандықтың анықтамалары#Сепаратистік топтар|сепаратистік бағыттағы пуритан]] болды. Ол Англия шіркеуін түзетуге келмейтін дәрежеде азғындаған деп санады. Осы көзқарасы үшін [[Массачусетс-Бэй отары]]ның сепаратизмді қолдамайтын басшылары оны діни қудалауға ұшыратып, отардан қуып жіберді. Уильямс [[Ағылшындардың теңіздің арғы жағындағы иеліктері#Америка|Америкадағы ағылшын иеліктерінің]] шегіндегі жақын маңдағы [[Наррагансетт шығанағы]]ның жағалауына қоныс аударып, 1636 жылы Провиденс плантациялары қонысының негізін қалады. Ол наррагансетттерден пана тауып, жер алу үшін [[Каноникус]] пен [[Миантономо]] сахемдерімен келіссөз жүргізді және жердің орнына тауар беруге келісті. Уильямс Құдайдың жол көрсеткеніне деген ризашылығын білдіру үшін қонысты Провиденс плантациялары деп атады.<ref name=":0">Franklin, Wayne (2012). ''The Norton Anthology of American Literature''. New York: W. W. Norton & Company. p. 179. {{ISBN|978-0-393-93476-2}}.</ref> Өз ұстанымдарына сәйкес, Уильямс пен оның серіктері «азаматтық істерде» көпшіліктің шешіміне бағынуды, ал рухани мәселелерде ар-ождан бостандығын қамтамасыз ететін теңдік қағидатына негізделген конституция қабылдауға келісті. Ол Наррагансетт шығанағындағы үш аралды христиандық ізгі қасиеттердің құрметіне [[Пейшенс аралы|Пейшенс (Төзім)]], [[Пруденс аралы|Пруденс (Парасат)]] және [[Хоуп аралы (Род-Айленд)|Хоуп (Үміт)]] деп атады.<ref>{{cite web | url=http://lighthouse.cc/prudence/history.html | title=Prudence Island Light | work=History | publisher=lighthouse.cc | access-date=November 7, 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170807232652/http://lighthouse.cc/prudence/history.html | archive-date=August 7, 2017 | url-status=usurped }}</ref> === Аралдағы қоныстар - Портсмут пен Ньюпорт === 1637 жылы Массачусетстен келген [[Ағылшын диссентерлері|діни диссентерлердің]] тағы бір тобы сол кезде Род-Айленд деп аталған [[Аквиднек аралы]]на қоныстанды. Олар аралдың солтүстік шетінде Покассет деп аталатын қоныстың негізін қалады. Бұл топтың құрамында [[Уильям Коддингтон]], [[Джон Кларк (1609–1676)|Джон Кларк]], [[Энн Хатчинсон|Энн]] және [[Уильям Хатчинсон (Род-Айленд судьясы)|Уильям Хатчинсон]], сондай-ақ басқа да қоныстанушылар болды. Алайда көп ұзамай бұл қоныс екі бөлек қонысқа бөлінді. [[Сэмюэл Гортон]] мен оның серіктері аралда қалып, 1638 жылы [[Портсмут (Род-Айленд)|Портсмут]] қонысының негізін қалады, ал Коддингтон мен Кларк 1639 жылы жақын маңдағы [[Ньюпорт (Род-Айленд)|Ньюпорт]] қонысын құрды. Екі қоныс та Род-Айленд аралында орналасты.<ref>{{cite book | last = Bicknell | first = Thomas Williams | author-link = Thomas W. Bicknell | year = 1920 | title = The History of the State of Rhode Island and Providence Plantations | volume = 3 | publisher = The American Historical Society | place = New York | pages = 975–976}}</ref> === Шавомет жерін сатып алу - Уорик === Құрлықтағы екінші қоныс 1642 жылы Сэмюэл Гортонның наррагансетттерден сатып алған ''Шавомет'' жерінде құрылды. Алайда ол жерге қоныстанған бойда Массачусетс-Бэй билігі бұл аумаққа иелік ету құқығын талап етіп, өз талабын жүзеге асыруға кірісті. Гортон Лондонға барып, Шетелдік плантациялар жөніндегі комиссияның басшысы [[Роберт Рич, 2-Уорик графы|Роберт Ричтен, 2-Уорик графынан]] көмек сұрады. 1648 жылы ол Ричтің Массачусетс билігіне Гортон мен оның серіктерін қудалауды тоқтатуды бұйырған хатын алып оралды. Ризашылығының белгісі ретінде Гортон Шавомет плантациясының атауын [[Уорик (Род-Айленд)|Уорик]] деп өзгертті.<ref>{{cite web| url= http://www.projo.com/news/content/PLANTATION_10-31-10_M2KEKL2_v56.1b5572a.html | title= How 'Providence Plantations' and Rhode Island were joined | date= October 31, 2010 | author=Paul Edward Parker| work=[[The Providence Journal]] | access-date=November 7, 2010}}</ref> == Коддингтонның жарғы алуға әрекеті == 1651 жылы [[Уильям Коддингтон]] Англиядан жеке жарғы алып, Коддингтон комиссиясын құрды. Бұл жарғы оған [[Коннектикут отары]] мен [[Массачусетс-Бэй отары]]мен федерация құрамындағы Род-Айленд және [[Конаникут аралы|Конаникут]] аралдарының өмір бойғы губернаторы мәртебесін берді. Наразылықтар, ашық көтеріліс және Лондондағы [[Оливер Кромвель]]ге жолданған кезекті өтініш нәтижесінде 1643 жылғы бастапқы патент қайтадан күшіне енді.<ref>{{cite web | url= https://library.providence.edu/encompass/roger-williams-and-the-founding-of-rhode-island/roger-williams-and-the-founding-of-rhode-island/| title= Roger Williams and the Founding of Rhode Island | last = Grefe | first= C. Morgan | access-date = 29 Feb 2024 | publisher= EnCompass}}</ref> == 1663 жылғы корольдік жарғы == {{Толық мақала|Род-Айлендтің корольдік жарғысы}} [[Сурет:Return of Roger Williams.jpg|thumb|left|Роджер Уильямстың корольдік жарғымен оралуы]] 1660 жылы Англияда [[Стюарттар реставрациясы|монархиялық билік қалпына келтірілгеннен]] кейін король [[II Карл (Англия королі)|II Карл]]дан [[корольдік жарғы]] алу қажет болды. Протестантизм берік орныққан Англияда II Карл католиктерге іш тартатын және отардың діни сенім бостандығын қамтамасыз ету жөніндегі уәдесін мақұлдады. Ол 1663 жылғы корольдік жарғыны беріп, төрт қонысты Род-Айленд және Провиденс плантациялары атты біртұтас ағылшын отарына біріктіру туралы өтінішті қанағаттандырды. Кейінгі жылдары отарға діни қудалауға ұшыраған көптеген топтар, әсіресе квакерлер мен еврейлер қоныстанды.<ref name=footprints>{{cite book|last=Mudge|first=Zachariah Atwell|title=Foot-Prints of Roger Williams: A Biography, with Sketches of Important Events in Early New England History, with Which He Was Connected|year=1871|publisher=Hitchocok & Waldon. Sunday-School Department|isbn=1270833367}}</ref><ref name= liberty >{{cite book|last=Straus|first=Oscar Solomon|title=Roger Williams: The Pioneer of Religious Liberty|year=1936|publisher=Ayer Co Pub|isbn=9780836955866}}</ref> Род-Айленд отары өз дәуірі үшін өте прогрессивті болды. Мұнда сиқыршылыққа қатысты сот процестерін, қарыз үшін түрмеге қамауды және өлім жазасын қолданудың көптеген жағдайларын жоятын заңдар қабылданды.<ref>[http://www.chroniclesofamerica.com/pilgrims-puritans/rhode_island_and_roger_williams.htm "Rhode Island and Roger Williams" in ''Chronicles of America'']</ref><ref>Lauber, Almon Wheeler, ''Indian Slavery in Colonial Times Within the Present Limits of the United States.'' New York: Columbia University, 1913. Chapter 5. See also the Rhode Island Historical Society [http://www.rihs.org/faq.htm FAQ] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100927182115/http://rihs.org/faq.htm |date=September 27, 2010 }}</ref> Сондай-ақ 1652 жылғы 18 мамырда отарда Америкадағы құлдыққа қарсы алғашқы заң қабылданды. Алайда Род-Айлендте құлдық кеңінен таралған күйінде қалды және бұл заңның іс жүзінде орындалғанын растайтын ешқандай дәлел жоқ.<ref>{{Cite magazine|title=America's First Anti-Slavery Statute Was Passed in 1652. Here's Why It Was Ignored|url=https://time.com/4782885/rhode-island-antislavery/|access-date=2020-12-14|magazine=Time}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} e8jy9tyaawysqqp60hzqp1rofwbkuts 3683211 3683207 2026-10-18T14:25:22Z 1nter pares 146705 /* 1663 жылғы корольдік жарғы */ 3683211 wikitext text/x-wiki {{Тарихи мемлекеттер |атауы = Род-Айленд және Провиденс плантациялары отары |өз атауы = Colony of Rhode Island and Providence Plantations |статусы = |әнұраны = |байрақ = Red ensign of Great Britain (1707–1800, square canton).svg |байрақ_сипаттамасы = |елтаңбасы = Seal of the Colony of Rhode Island and Providence Plantations.svg |елтаңба_сипаттамасы = Мөр |символ = |карта = Rhode Island 1750 to 1776.png |size = 270px |сипаттамасы = |p1 = |flag_p1 = |image_p1 = |p2 = |flag_p2 = |image_p2 = |p3 = |flag_p3 = |image_p3 = |p4 = |flag_p4 = |image_p4 = |құрылуы = [[1636 жыл|1636]] |ыдырауы = [[1776 жыл|1776]] |s1 = |flag_s1 = |image_s1 = |s2 = |flag_s2 = |image_s2 = |s3 = |flag_s3 = |image_s3 = |s4 = |flag_s4 = |image_s4 = |ұраны = |астана = [[Провиденс (Род-Айленд)|Провиденс]], [[Ньюпорт (Род-Айленд)|Ньюпорт]] |қалалары = |тілі = ағылшын, [[наррагансет тілі|наррагансет]], [[массачусет тілі|массачусет]] |валютасы = [[Род-Айленд фунты]] |қосымша_параметр = Дәуір |параметр_мазмұны = [[Американы британдық отарлау]]<br>[[Жаңа Англияға пуритандардың қоныс аударуы (1620–1640)|Жаңа Англияға пуритандардың қоныс аударуы]] |аумағы = 4000 км² |халқы = |басқару_формасы = [[Өзін-өзі басқаратын отар]] (1636–1651; 1653–1776)<br>[[Меншіктік отар]] (1651–1653) |династиясы = |басқарушылар_титулы = Губернатор |басқарушы1 = [[Роджер Уильямс]] |басқарушы_жылы1 = 1636–1644 |басқарушылар_титулы2 = |басқарушы2 = [[Род-Айлендтің отарлық губернаторларының тізімі|тізім]] |басқарушы_жылы2 = 1644–1775 |басқарушылар_титулы3 = |басқарушы3 = [[Николас Кук]] |басқарушы_жылы3 = 1775–1776 |басқарушылар_титулы4 = |басқарушы4 = |басқарушы_жылы4 = |басқарушылар_титулы5 = |басқарушы5 = |басқарушы_жылы5 = |басқарушылар_титулы6 = |басқарушы6 = |басқарушы_жылы6 = |діні = |қосымша_параметр1 = Заң шығарушы орган |параметр_мазмұны1 = [[Род-Айленд Бас ассамблеясы|Бас ассамблея]]<br>'''Жоғарғы палата:''' Көмекшілер кеңесі (''де-факто'')<br>'''Төменгі палата:''' Депутаттар палатасы (''де-факто'') |Кезең1 = Негізі қаланды |Уақыт1 = |Жыл1 = [[1637 жыл|1637]] |Кезең2 = Қоныстануға патент берілді |Уақыт2 = |Жыл2 = 1643–1644 |Кезең3 = Коддингтон комиссиясы |Уақыт3 = |Жыл3 = 1651–1653 |Кезең4 = [[1663 жылғы корольдік хартия|Корольдік хартия]] |Уақыт4 = |Жыл4 = [[1663 жыл|1663]] |Кезең5 = [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамына кірді |Уақыт5 = |Жыл5 = 1686–1689 |Кезең6 = Корольдік хартия қайта күшіне енді |Уақыт6 = |Жыл6 = [[1688 жыл|1688]] |Кезең7 = |Уақыт7 = |Жыл7 = |Кезең8 = |Уақыт8 = |Жыл8 = |Кезең9 = |Уақыт9 = |Жыл9 = |Кезең10 = |Уақыт10 = |Жыл10 = |Кезең11 = |Уақыт11 = |Жыл11 = |қосымша_параметр2 = Екінші байрағы |параметр_мазмұны2 = [[Сурет:Ensign of New England (union flag).svg|100px]] |дейін = Алдыңғысы |д1 = Narragansett people{{!}}Наррагансет |д2 = Wampanoag People{{!}}Вампаноаг |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |кейін = Кейінгісі |к1 = Род-Айленд |к2 = Жаңа Англия доминионы |к3 = |к4 = |к5 = |к6 = |к7 = |ескерту = Қазіргі аумағы: [[Род-Айленд]] }} '''Род-Айленд және Провиденс плантациялары отары''' — Солтүстік Американың шығыс жағалауында орналасқан [[Англия Патшалығы|ағылшын]] отары. Оның негізін 1636 жылы [[Массачусетс-Бэй отары]]нан қуылған пуритан дін қызметкері [[Роджер Уильямс]] бұрын [[наррагансетттер]] тайпасына тиесілі болған жерде қалады. Ол негізін қалаған қонысын бастапқыда Провиденс плантациялары деп атады. Көп ұзамай [[Наррагансетт шығанағы]]ның жағалауында құрылған тағы үш қоныс осы отарға қосылды. Отар [[Ағылшын диссентерлері|діни диссентерлердің]] панасына айналып, діни сенім бостандығы мен өзін-өзі басқару қағидаттарын ұстануымен танылды. Наррагансетт шығанағындағы төрт қоныс [[Род-Айлендтің корольдік жарғысы#Алғышарттары|1643–1644 жылдардағы патент]] бойынша [[Англия парламенті]] берген жарғы негізінде ресми конфедерация құрды.<ref>Arnold, p. 285</ref> Кейін отар [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] корольден оның басқару жүйесін белгілеп, діни сенім бостандығына кепілдік берген, мазмұны анағұрлым кең [[Род-Айлендтің корольдік жарғысы|1663 жылғы корольдік жарғыны]] алды. Род-Айленд 1776 жылға дейін өзін-өзі басқаратын отар болып қала берді. Сол жылы Америка революциясы кезінде ол [[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбританиядан]] тәуелсіздігін жариялап, [[Род-Айленд|Род-Айленд және Провиденс плантациялары штатына]] айналды.<ref>{{Cite web |last=Thorpe |first=Francis Newton |date=1998-12-18 |title=Charter of Rhode Island and Providence Plantations - July 15, 1663 |url=https://avalon.law.yale.edu/17th_century/ri04.asp |access-date=2024-11-29 |website=avalon.law.yale.edu}}</ref> == Алғашқы қоныстар == [[Сурет:Providence,_Rhode_Island,_Original_Deed.jpg|left|thumb|[[Каноникус]] көсем қол қойған, Провиденске жер беру туралы 1636 жылғы бастапқы құжат]] Бұл аумақты алғашында [[наррагансетттер]] мекендеген. [[Наррагансетт (Род-Айленд)|Наррагансетт]] қаласының атауы осы халықтың атынан шыққан. Еуропалықтардың қоныстануы шамамен 1622 жылы Соуамста, қазіргі [[Уоррен (Род-Айленд)|Уоррен]] қаласының орнында сауда бекетінің құрылуымен басталды. Еуропалықтардың алғашқы төрт қонысы Провиденс, Портсмут, Ньюпорт және Уорик болды. === Роджер Уильямс - Провиденс === {{anchor|Providence Plantations}} [[Роджер Уильямс]] — [[пуритан]] теологы және тілтанушы. [[Шіркеу мен мемлекеттің бөлінуі]] қағидатын берік ұстанған Уильямс [[Пуритандықтың анықтамалары#Сепаратистік топтар|сепаратистік бағыттағы пуритан]] болды. Ол Англия шіркеуін түзетуге келмейтін дәрежеде азғындаған деп санады. Осы көзқарасы үшін [[Массачусетс-Бэй отары]]ның сепаратизмді қолдамайтын басшылары оны діни қудалауға ұшыратып, отардан қуып жіберді. Уильямс [[Ағылшындардың теңіздің арғы жағындағы иеліктері#Америка|Америкадағы ағылшын иеліктерінің]] шегіндегі жақын маңдағы [[Наррагансетт шығанағы]]ның жағалауына қоныс аударып, 1636 жылы Провиденс плантациялары қонысының негізін қалады. Ол наррагансетттерден пана тауып, жер алу үшін [[Каноникус]] пен [[Миантономо]] сахемдерімен келіссөз жүргізді және жердің орнына тауар беруге келісті. Уильямс Құдайдың жол көрсеткеніне деген ризашылығын білдіру үшін қонысты Провиденс плантациялары деп атады.<ref name=":0">Franklin, Wayne (2012). ''The Norton Anthology of American Literature''. New York: W. W. Norton & Company. p. 179. {{ISBN|978-0-393-93476-2}}.</ref> Өз ұстанымдарына сәйкес, Уильямс пен оның серіктері «азаматтық істерде» көпшіліктің шешіміне бағынуды, ал рухани мәселелерде ар-ождан бостандығын қамтамасыз ететін теңдік қағидатына негізделген конституция қабылдауға келісті. Ол Наррагансетт шығанағындағы үш аралды христиандық ізгі қасиеттердің құрметіне [[Пейшенс аралы|Пейшенс (Төзім)]], [[Пруденс аралы|Пруденс (Парасат)]] және [[Хоуп аралы (Род-Айленд)|Хоуп (Үміт)]] деп атады.<ref>{{cite web | url=http://lighthouse.cc/prudence/history.html | title=Prudence Island Light | work=History | publisher=lighthouse.cc | access-date=November 7, 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170807232652/http://lighthouse.cc/prudence/history.html | archive-date=August 7, 2017 | url-status=usurped }}</ref> === Аралдағы қоныстар - Портсмут пен Ньюпорт === 1637 жылы Массачусетстен келген [[Ағылшын диссентерлері|діни диссентерлердің]] тағы бір тобы сол кезде Род-Айленд деп аталған [[Аквиднек аралы]]на қоныстанды. Олар аралдың солтүстік шетінде Покассет деп аталатын қоныстың негізін қалады. Бұл топтың құрамында [[Уильям Коддингтон]], [[Джон Кларк (1609–1676)|Джон Кларк]], [[Энн Хатчинсон|Энн]] және [[Уильям Хатчинсон (Род-Айленд судьясы)|Уильям Хатчинсон]], сондай-ақ басқа да қоныстанушылар болды. Алайда көп ұзамай бұл қоныс екі бөлек қонысқа бөлінді. [[Сэмюэл Гортон]] мен оның серіктері аралда қалып, 1638 жылы [[Портсмут (Род-Айленд)|Портсмут]] қонысының негізін қалады, ал Коддингтон мен Кларк 1639 жылы жақын маңдағы [[Ньюпорт (Род-Айленд)|Ньюпорт]] қонысын құрды. Екі қоныс та Род-Айленд аралында орналасты.<ref>{{cite book | last = Bicknell | first = Thomas Williams | author-link = Thomas W. Bicknell | year = 1920 | title = The History of the State of Rhode Island and Providence Plantations | volume = 3 | publisher = The American Historical Society | place = New York | pages = 975–976}}</ref> === Шавомет жерін сатып алу - Уорик === Құрлықтағы екінші қоныс 1642 жылы Сэмюэл Гортонның наррагансетттерден сатып алған ''Шавомет'' жерінде құрылды. Алайда ол жерге қоныстанған бойда Массачусетс-Бэй билігі бұл аумаққа иелік ету құқығын талап етіп, өз талабын жүзеге асыруға кірісті. Гортон Лондонға барып, Шетелдік плантациялар жөніндегі комиссияның басшысы [[Роберт Рич, 2-Уорик графы|Роберт Ричтен, 2-Уорик графынан]] көмек сұрады. 1648 жылы ол Ричтің Массачусетс билігіне Гортон мен оның серіктерін қудалауды тоқтатуды бұйырған хатын алып оралды. Ризашылығының белгісі ретінде Гортон Шавомет плантациясының атауын [[Уорик (Род-Айленд)|Уорик]] деп өзгертті.<ref>{{cite web| url= http://www.projo.com/news/content/PLANTATION_10-31-10_M2KEKL2_v56.1b5572a.html | title= How 'Providence Plantations' and Rhode Island were joined | date= October 31, 2010 | author=Paul Edward Parker| work=[[The Providence Journal]] | access-date=November 7, 2010}}</ref> == Коддингтонның жарғы алуға әрекеті == 1651 жылы [[Уильям Коддингтон]] Англиядан жеке жарғы алып, Коддингтон комиссиясын құрды. Бұл жарғы оған [[Коннектикут отары]] мен [[Массачусетс-Бэй отары]]мен федерация құрамындағы Род-Айленд және [[Конаникут аралы|Конаникут]] аралдарының өмір бойғы губернаторы мәртебесін берді. Наразылықтар, ашық көтеріліс және Лондондағы [[Оливер Кромвель]]ге жолданған кезекті өтініш нәтижесінде 1643 жылғы бастапқы патент қайтадан күшіне енді.<ref>{{cite web | url= https://library.providence.edu/encompass/roger-williams-and-the-founding-of-rhode-island/roger-williams-and-the-founding-of-rhode-island/| title= Roger Williams and the Founding of Rhode Island | last = Grefe | first= C. Morgan | access-date = 29 Feb 2024 | publisher= EnCompass}}</ref> == 1663 жылғы корольдік жарғы == {{Толық мақала|Род-Айлендтің корольдік жарғысы}} [[Сурет:Return of Roger Williams.jpg|thumb|left|Роджер Уильямстың корольдік жарғымен оралуы]] 1660 жылы Англияда [[Стюарттар реставрациясы|монархиялық билік қалпына келтірілгеннен]] кейін король [[II Карл (Англия королі)|II Карл]]дан [[корольдік жарғы]] алу қажет болды. Протестантизм берік орныққан Англияда II Карл католиктерге іш тартатын және отардың діни сенім бостандығын қамтамасыз ету жөніндегі уәдесін мақұлдады. Ол 1663 жылғы корольдік жарғыны беріп, төрт қонысты Род-Айленд және Провиденс плантациялары атты біртұтас ағылшын отарына біріктіру туралы өтінішті қанағаттандырды. Кейінгі жылдары отарға діни қудалауға ұшыраған көптеген топтар, әсіресе квакерлер мен еврейлер қоныстанды.<ref name=footprints>{{cite book|last=Mudge|first=Zachariah Atwell|title=Foot-Prints of Roger Williams: A Biography, with Sketches of Important Events in Early New England History, with Which He Was Connected|year=1871|publisher=Hitchocok & Waldon. Sunday-School Department|isbn=1270833367}}</ref><ref name= liberty >{{cite book|last=Straus|first=Oscar Solomon|title=Roger Williams: The Pioneer of Religious Liberty|year=1936|publisher=Ayer Co Pub|isbn=9780836955866}}</ref> Род-Айленд отары өз дәуірі үшін өте прогрессивті болды. Мұнда сиқыршылыққа қатысты сот процестерін, қарыз үшін түрмеге қамауды және өлім жазасын қолданудың көптеген жағдайларын жоятын заңдар қабылданды.<ref>[http://www.chroniclesofamerica.com/pilgrims-puritans/rhode_island_and_roger_williams.htm "Rhode Island and Roger Williams" in ''Chronicles of America'']</ref><ref>Lauber, Almon Wheeler, ''Indian Slavery in Colonial Times Within the Present Limits of the United States.'' New York: Columbia University, 1913. Chapter 5. See also the Rhode Island Historical Society [http://www.rihs.org/faq.htm FAQ] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100927182115/http://rihs.org/faq.htm |date=September 27, 2010 }}</ref> Сондай-ақ 1652 жылғы 18 мамырда отарда Америкадағы құлдыққа қарсы алғашқы заң қабылданды. Алайда Род-Айлендте құлдық кеңінен таралған күйінде қалды және бұл заңның іс жүзінде орындалғанын растайтын ешқандай дәлел жоқ.<ref>{{Cite magazine|title=America's First Anti-Slavery Statute Was Passed in 1652. Here's Why It Was Ignored|url=https://time.com/4782885/rhode-island-antislavery/|access-date=2020-12-14|magazine=Time}}</ref> == Король Филипп соғысы == Род-Айленд наррагансетт үндістерімен бейбіт қарым-қатынасын сақтап қалды, алайда Жаңа Англияның басқа отарлары мен кейбір үндіс тайпалары арасындағы қатынастар әлдеқайда шиеленісті болды. Род-Айленд басшылығының бітімгершілік әрекеттеріне қарамастан, бұл жағдай жиі қантөгіске әкеліп отырды.<ref name=footprints /><ref name= liberty /> [[Король Филипп соғысы]] (1675–1676) кезінде отаршылар мен үндістер арасындағы шайқастар Род-Айлендтің бейтараптығын үнемі бұзып отырды. Соғыстың ең ірі шайқасы 1675 жылғы 19 желтоқсанда Род-Айлендте болды. Сол күні генерал [[Джозайя Уинслоу]] басқарған Массачусетс, Коннектикут және Плимут әскери жасақтары [[Үлкен батпақ шайқасы|Үлкен батпақтағы]] наррагансетттердің бекіністі ауылына шабуыл жасап, оны қиратты.<ref>{{cite web| url= http://www.historyplace.com/specials/kingphilip.htm | archive-url= https://web.archive.org/web/20071026061648/http://www.historyplace.com/specials/kingphilip.htm | archive-date= October 26, 2007 | title= King Philip's War in New England | author=Michael Tougias| year= 1997| work=King Philip's War : The History and Legacy of America's Forgotten Conflict | publisher=historyplace.com | access-date= November 7, 2010}}</ref> Наррагансетттер де Род-Айлендтегі бірнеше қалаға, соның ішінде Провиденске шабуыл жасап, оларды өртеп жіберді. Роджер Уильямс [[Метаком]]ды (Филипп) да, [[Канончет]]ті де бала кездерінен білетін. Ол тайпаның әрекеттерінен хабардар болып, жау күштерінің қозғалысы туралы Массачусетс губернаторына дереу хаттар жіберіп отырды. [[Провиденс плантациялары]] қонысты нығайту үшін бірқатар шаралар қабылдады, ал Уильямстың өзі қорғаныс мақсатында жаңадан жасақталған жауынгерлерді жаттықтыра бастады. Соғыстың соңғы әскери әрекеттерінің бірінде Коннектикут әскерлері Филиппті Род-Айлендтегі [[Баррингтон (Род-Айленд)|Маунт-Хоупта]] өлтірді.<ref name=footprints /><ref name= liberty /> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} a22wuubsa0bcynr7yjqw65e7aq0k5o7 3683212 3683211 2026-10-18T14:25:33Z 1nter pares 146705 3683212 wikitext text/x-wiki {{Тарихи мемлекеттер |атауы = Род-Айленд және Провиденс плантациялары отары |өз атауы = Colony of Rhode Island and Providence Plantations |статусы = |әнұраны = |байрақ = Red ensign of Great Britain (1707–1800, square canton).svg |байрақ_сипаттамасы = |елтаңбасы = Seal of the Colony of Rhode Island and Providence Plantations.svg |елтаңба_сипаттамасы = Мөр |символ = |карта = Rhode Island 1750 to 1776.png |size = 270px |сипаттамасы = |p1 = |flag_p1 = |image_p1 = |p2 = |flag_p2 = |image_p2 = |p3 = |flag_p3 = |image_p3 = |p4 = |flag_p4 = |image_p4 = |құрылуы = [[1636 жыл|1636]] |ыдырауы = [[1776 жыл|1776]] |s1 = |flag_s1 = |image_s1 = |s2 = |flag_s2 = |image_s2 = |s3 = |flag_s3 = |image_s3 = |s4 = |flag_s4 = |image_s4 = |ұраны = |астана = [[Провиденс (Род-Айленд)|Провиденс]], [[Ньюпорт (Род-Айленд)|Ньюпорт]] |қалалары = |тілі = ағылшын, [[наррагансет тілі|наррагансет]], [[массачусет тілі|массачусет]] |валютасы = [[Род-Айленд фунты]] |қосымша_параметр = Дәуір |параметр_мазмұны = [[Американы британдық отарлау]]<br>[[Жаңа Англияға пуритандардың қоныс аударуы (1620–1640)|Жаңа Англияға пуритандардың қоныс аударуы]] |аумағы = 4000 км² |халқы = |басқару_формасы = [[Өзін-өзі басқаратын отар]] (1636–1651; 1653–1776)<br>[[Меншіктік отар]] (1651–1653) |династиясы = |басқарушылар_титулы = Губернатор |басқарушы1 = [[Роджер Уильямс]] |басқарушы_жылы1 = 1636–1644 |басқарушылар_титулы2 = |басқарушы2 = [[Род-Айлендтің отарлық губернаторларының тізімі|тізім]] |басқарушы_жылы2 = 1644–1775 |басқарушылар_титулы3 = |басқарушы3 = [[Николас Кук]] |басқарушы_жылы3 = 1775–1776 |басқарушылар_титулы4 = |басқарушы4 = |басқарушы_жылы4 = |басқарушылар_титулы5 = |басқарушы5 = |басқарушы_жылы5 = |басқарушылар_титулы6 = |басқарушы6 = |басқарушы_жылы6 = |діні = |қосымша_параметр1 = Заң шығарушы орган |параметр_мазмұны1 = [[Род-Айленд Бас ассамблеясы|Бас ассамблея]]<br>'''Жоғарғы палата:''' Көмекшілер кеңесі (''де-факто'')<br>'''Төменгі палата:''' Депутаттар палатасы (''де-факто'') |Кезең1 = Негізі қаланды |Уақыт1 = |Жыл1 = [[1637 жыл|1637]] |Кезең2 = Қоныстануға патент берілді |Уақыт2 = |Жыл2 = 1643–1644 |Кезең3 = Коддингтон комиссиясы |Уақыт3 = |Жыл3 = 1651–1653 |Кезең4 = [[1663 жылғы корольдік хартия|Корольдік хартия]] |Уақыт4 = |Жыл4 = [[1663 жыл|1663]] |Кезең5 = [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамына кірді |Уақыт5 = |Жыл5 = 1686–1689 |Кезең6 = Корольдік хартия қайта күшіне енді |Уақыт6 = |Жыл6 = [[1688 жыл|1688]] |Кезең7 = |Уақыт7 = |Жыл7 = |Кезең8 = |Уақыт8 = |Жыл8 = |Кезең9 = |Уақыт9 = |Жыл9 = |Кезең10 = |Уақыт10 = |Жыл10 = |Кезең11 = |Уақыт11 = |Жыл11 = |қосымша_параметр2 = Екінші байрағы |параметр_мазмұны2 = [[Сурет:Ensign of New England (union flag).svg|100px]] |дейін = Алдыңғысы |д1 = Narragansett people{{!}}Наррагансет |д2 = Wampanoag People{{!}}Вампаноаг |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |кейін = Кейінгісі |к1 = Род-Айленд |к2 = Жаңа Англия доминионы |к3 = |к4 = |к5 = |к6 = |к7 = |ескерту = Қазіргі аумағы: [[Род-Айленд]] }} '''Род-Айленд және Провиденс плантациялары отары''' — Солтүстік Американың шығыс жағалауында орналасқан [[Англия Патшалығы|ағылшын]] отары. Оның негізін 1636 жылы [[Массачусетс-Бэй отары]]нан қуылған пуритан дін қызметкері [[Роджер Уильямс]] бұрын [[наррагансетттер]] тайпасына тиесілі болған жерде қалады. Ол негізін қалаған қонысын бастапқыда Провиденс плантациялары деп атады. Көп ұзамай [[Наррагансетт шығанағы]]ның жағалауында құрылған тағы үш қоныс осы отарға қосылды. Отар [[Ағылшын диссентерлері|діни диссентерлердің]] панасына айналып, діни сенім бостандығы мен өзін-өзі басқару қағидаттарын ұстануымен танылды. Наррагансетт шығанағындағы төрт қоныс [[Род-Айлендтің корольдік жарғысы#Алғышарттары|1643–1644 жылдардағы патент]] бойынша [[Англия парламенті]] берген жарғы негізінде ресми конфедерация құрды.<ref>Arnold, p. 285</ref> Кейін отар [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] корольден оның басқару жүйесін белгілеп, діни сенім бостандығына кепілдік берген, мазмұны анағұрлым кең [[Род-Айлендтің корольдік жарғысы|1663 жылғы корольдік жарғыны]] алды. Род-Айленд 1776 жылға дейін өзін-өзі басқаратын отар болып қала берді. Сол жылы Америка революциясы кезінде ол [[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбританиядан]] тәуелсіздігін жариялап, [[Род-Айленд|Род-Айленд және Провиденс плантациялары штатына]] айналды.<ref>{{Cite web |last=Thorpe |first=Francis Newton |date=1998-12-18 |title=Charter of Rhode Island and Providence Plantations - July 15, 1663 |url=https://avalon.law.yale.edu/17th_century/ri04.asp |access-date=2024-11-29 |website=avalon.law.yale.edu}}</ref> == Алғашқы қоныстар == [[Сурет:Providence,_Rhode_Island,_Original_Deed.jpg|left|thumb|[[Каноникус]] көсем қол қойған, Провиденске жер беру туралы 1636 жылғы бастапқы құжат]] Бұл аумақты алғашында [[наррагансетттер]] мекендеген. [[Наррагансетт (Род-Айленд)|Наррагансетт]] қаласының атауы осы халықтың атынан шыққан. Еуропалықтардың қоныстануы шамамен 1622 жылы Соуамста, қазіргі [[Уоррен (Род-Айленд)|Уоррен]] қаласының орнында сауда бекетінің құрылуымен басталды. Еуропалықтардың алғашқы төрт қонысы Провиденс, Портсмут, Ньюпорт және Уорик болды. === Роджер Уильямс - Провиденс === {{anchor|Providence Plantations}} [[Роджер Уильямс]] — [[пуритан]] теологы және тілтанушы. [[Шіркеу мен мемлекеттің бөлінуі]] қағидатын берік ұстанған Уильямс [[Пуритандықтың анықтамалары#Сепаратистік топтар|сепаратистік бағыттағы пуритан]] болды. Ол Англия шіркеуін түзетуге келмейтін дәрежеде азғындаған деп санады. Осы көзқарасы үшін [[Массачусетс-Бэй отары]]ның сепаратизмді қолдамайтын басшылары оны діни қудалауға ұшыратып, отардан қуып жіберді. Уильямс [[Ағылшындардың теңіздің арғы жағындағы иеліктері#Америка|Америкадағы ағылшын иеліктерінің]] шегіндегі жақын маңдағы [[Наррагансетт шығанағы]]ның жағалауына қоныс аударып, 1636 жылы Провиденс плантациялары қонысының негізін қалады. Ол наррагансетттерден пана тауып, жер алу үшін [[Каноникус]] пен [[Миантономо]] сахемдерімен келіссөз жүргізді және жердің орнына тауар беруге келісті. Уильямс Құдайдың жол көрсеткеніне деген ризашылығын білдіру үшін қонысты Провиденс плантациялары деп атады.<ref name=":0">Franklin, Wayne (2012). ''The Norton Anthology of American Literature''. New York: W. W. Norton & Company. p. 179. {{ISBN|978-0-393-93476-2}}.</ref> Өз ұстанымдарына сәйкес, Уильямс пен оның серіктері «азаматтық істерде» көпшіліктің шешіміне бағынуды, ал рухани мәселелерде ар-ождан бостандығын қамтамасыз ететін теңдік қағидатына негізделген конституция қабылдауға келісті. Ол Наррагансетт шығанағындағы үш аралды христиандық ізгі қасиеттердің құрметіне [[Пейшенс аралы|Пейшенс (Төзім)]], [[Пруденс аралы|Пруденс (Парасат)]] және [[Хоуп аралы (Род-Айленд)|Хоуп (Үміт)]] деп атады.<ref>{{cite web | url=http://lighthouse.cc/prudence/history.html | title=Prudence Island Light | work=History | publisher=lighthouse.cc | access-date=November 7, 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170807232652/http://lighthouse.cc/prudence/history.html | archive-date=August 7, 2017 | url-status=usurped }}</ref> === Аралдағы қоныстар - Портсмут пен Ньюпорт === 1637 жылы Массачусетстен келген [[Ағылшын диссентерлері|діни диссентерлердің]] тағы бір тобы сол кезде Род-Айленд деп аталған [[Аквиднек аралы]]на қоныстанды. Олар аралдың солтүстік шетінде Покассет деп аталатын қоныстың негізін қалады. Бұл топтың құрамында [[Уильям Коддингтон]], [[Джон Кларк (1609–1676)|Джон Кларк]], [[Энн Хатчинсон|Энн]] және [[Уильям Хатчинсон (Род-Айленд судьясы)|Уильям Хатчинсон]], сондай-ақ басқа да қоныстанушылар болды. Алайда көп ұзамай бұл қоныс екі бөлек қонысқа бөлінді. [[Сэмюэл Гортон]] мен оның серіктері аралда қалып, 1638 жылы [[Портсмут (Род-Айленд)|Портсмут]] қонысының негізін қалады, ал Коддингтон мен Кларк 1639 жылы жақын маңдағы [[Ньюпорт (Род-Айленд)|Ньюпорт]] қонысын құрды. Екі қоныс та Род-Айленд аралында орналасты.<ref>{{cite book | last = Bicknell | first = Thomas Williams | author-link = Thomas W. Bicknell | year = 1920 | title = The History of the State of Rhode Island and Providence Plantations | volume = 3 | publisher = The American Historical Society | place = New York | pages = 975–976}}</ref> === Шавомет жерін сатып алу - Уорик === Құрлықтағы екінші қоныс 1642 жылы Сэмюэл Гортонның наррагансетттерден сатып алған ''Шавомет'' жерінде құрылды. Алайда ол жерге қоныстанған бойда Массачусетс-Бэй билігі бұл аумаққа иелік ету құқығын талап етіп, өз талабын жүзеге асыруға кірісті. Гортон Лондонға барып, Шетелдік плантациялар жөніндегі комиссияның басшысы [[Роберт Рич, 2-Уорик графы|Роберт Ричтен, 2-Уорик графынан]] көмек сұрады. 1648 жылы ол Ричтің Массачусетс билігіне Гортон мен оның серіктерін қудалауды тоқтатуды бұйырған хатын алып оралды. Ризашылығының белгісі ретінде Гортон Шавомет плантациясының атауын [[Уорик (Род-Айленд)|Уорик]] деп өзгертті.<ref>{{cite web| url= http://www.projo.com/news/content/PLANTATION_10-31-10_M2KEKL2_v56.1b5572a.html | title= How 'Providence Plantations' and Rhode Island were joined | date= October 31, 2010 | author=Paul Edward Parker| work=[[The Providence Journal]] | access-date=November 7, 2010}}</ref> == Коддингтонның жарғы алуға әрекеті == 1651 жылы [[Уильям Коддингтон]] Англиядан жеке жарғы алып, Коддингтон комиссиясын құрды. Бұл жарғы оған [[Коннектикут отары]] мен [[Массачусетс-Бэй отары]]мен федерация құрамындағы Род-Айленд және [[Конаникут аралы|Конаникут]] аралдарының өмір бойғы губернаторы мәртебесін берді. Наразылықтар, ашық көтеріліс және Лондондағы [[Оливер Кромвель]]ге жолданған кезекті өтініш нәтижесінде 1643 жылғы бастапқы патент қайтадан күшіне енді.<ref>{{cite web | url= https://library.providence.edu/encompass/roger-williams-and-the-founding-of-rhode-island/roger-williams-and-the-founding-of-rhode-island/| title= Roger Williams and the Founding of Rhode Island | last = Grefe | first= C. Morgan | access-date = 29 Feb 2024 | publisher= EnCompass}}</ref> == 1663 жылғы корольдік жарғы == {{Толық мақала|Род-Айлендтің корольдік жарғысы}} [[Сурет:Return of Roger Williams.jpg|thumb|left|Роджер Уильямстың корольдік жарғымен оралуы]] 1660 жылы Англияда [[Стюарттар реставрациясы|монархиялық билік қалпына келтірілгеннен]] кейін король [[II Карл (Англия королі)|II Карл]]дан [[корольдік жарғы]] алу қажет болды. Протестантизм берік орныққан Англияда II Карл католиктерге іш тартатын және отардың діни сенім бостандығын қамтамасыз ету жөніндегі уәдесін мақұлдады. Ол 1663 жылғы корольдік жарғыны беріп, төрт қонысты Род-Айленд және Провиденс плантациялары атты біртұтас ағылшын отарына біріктіру туралы өтінішті қанағаттандырды. Кейінгі жылдары отарға діни қудалауға ұшыраған көптеген топтар, әсіресе квакерлер мен еврейлер қоныстанды.<ref name=footprints>{{cite book|last=Mudge|first=Zachariah Atwell|title=Foot-Prints of Roger Williams: A Biography, with Sketches of Important Events in Early New England History, with Which He Was Connected|year=1871|publisher=Hitchocok & Waldon. Sunday-School Department|isbn=1270833367}}</ref><ref name= liberty >{{cite book|last=Straus|first=Oscar Solomon|title=Roger Williams: The Pioneer of Religious Liberty|year=1936|publisher=Ayer Co Pub|isbn=9780836955866}}</ref> Род-Айленд отары өз дәуірі үшін өте прогрессивті болды. Мұнда сиқыршылыққа қатысты сот процестерін, қарыз үшін түрмеге қамауды және өлім жазасын қолданудың көптеген жағдайларын жоятын заңдар қабылданды.<ref>[http://www.chroniclesofamerica.com/pilgrims-puritans/rhode_island_and_roger_williams.htm "Rhode Island and Roger Williams" in ''Chronicles of America'']</ref><ref>Lauber, Almon Wheeler, ''Indian Slavery in Colonial Times Within the Present Limits of the United States.'' New York: Columbia University, 1913. Chapter 5. See also the Rhode Island Historical Society [http://www.rihs.org/faq.htm FAQ] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100927182115/http://rihs.org/faq.htm |date=September 27, 2010 }}</ref> Сондай-ақ 1652 жылғы 18 мамырда отарда Америкадағы құлдыққа қарсы алғашқы заң қабылданды. Алайда Род-Айлендте құлдық кеңінен таралған күйінде қалды және бұл заңның іс жүзінде орындалғанын растайтын ешқандай дәлел жоқ.<ref>{{Cite magazine|title=America's First Anti-Slavery Statute Was Passed in 1652. Here's Why It Was Ignored|url=https://time.com/4782885/rhode-island-antislavery/|access-date=2020-12-14|magazine=Time}}</ref> == Король Филипп соғысы == Род-Айленд наррагансетт үндістерімен бейбіт қарым-қатынасын сақтап қалды, алайда Жаңа Англияның басқа отарлары мен кейбір үндіс тайпалары арасындағы қатынастар әлдеқайда шиеленісті болды. Род-Айленд басшылығының бітімгершілік әрекеттеріне қарамастан, бұл жағдай жиі қантөгіске әкеліп отырды.<ref name=footprints /><ref name= liberty /> [[Король Филипп соғысы]] (1675–1676) кезінде отаршылар мен үндістер арасындағы шайқастар Род-Айлендтің бейтараптығын үнемі бұзып отырды. Соғыстың ең ірі шайқасы 1675 жылғы 19 желтоқсанда Род-Айлендте болды. Сол күні генерал [[Джозайя Уинслоу]] басқарған Массачусетс, Коннектикут және Плимут әскери жасақтары [[Үлкен батпақ шайқасы|Үлкен батпақтағы]] наррагансетттердің бекіністі ауылына шабуыл жасап, оны қиратты.<ref>{{cite web| url= http://www.historyplace.com/specials/kingphilip.htm | archive-url= https://web.archive.org/web/20071026061648/http://www.historyplace.com/specials/kingphilip.htm | archive-date= October 26, 2007 | title= King Philip's War in New England | author=Michael Tougias| year= 1997| work=King Philip's War : The History and Legacy of America's Forgotten Conflict | publisher=historyplace.com | access-date= November 7, 2010}}</ref> Наррагансетттер де Род-Айлендтегі бірнеше қалаға, соның ішінде Провиденске шабуыл жасап, оларды өртеп жіберді. Роджер Уильямс [[Метаком]]ды (Филипп) да, [[Канончет]]ті де бала кездерінен білетін. Ол тайпаның әрекеттерінен хабардар болып, жау күштерінің қозғалысы туралы Массачусетс губернаторына дереу хаттар жіберіп отырды. Провиденс плантациялары қонысты нығайту үшін бірқатар шаралар қабылдады, ал Уильямстың өзі қорғаныс мақсатында жаңадан жасақталған жауынгерлерді жаттықтыра бастады. Соғыстың соңғы әскери әрекеттерінің бірінде Коннектикут әскерлері Филиппті Род-Айлендтегі [[Баррингтон (Род-Айленд)|Маунт-Хоупта]] өлтірді.<ref name=footprints /><ref name= liberty /> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} mqtsoyk8mdfkdzkytwl8z2spsjuvxbo 3683214 3683212 2026-10-18T14:28:35Z 1nter pares 146705 /* Король Филипп соғысы */ 3683214 wikitext text/x-wiki {{Тарихи мемлекеттер |атауы = Род-Айленд және Провиденс плантациялары отары |өз атауы = Colony of Rhode Island and Providence Plantations |статусы = |әнұраны = |байрақ = Red ensign of Great Britain (1707–1800, square canton).svg |байрақ_сипаттамасы = |елтаңбасы = Seal of the Colony of Rhode Island and Providence Plantations.svg |елтаңба_сипаттамасы = Мөр |символ = |карта = Rhode Island 1750 to 1776.png |size = 270px |сипаттамасы = |p1 = |flag_p1 = |image_p1 = |p2 = |flag_p2 = |image_p2 = |p3 = |flag_p3 = |image_p3 = |p4 = |flag_p4 = |image_p4 = |құрылуы = [[1636 жыл|1636]] |ыдырауы = [[1776 жыл|1776]] |s1 = |flag_s1 = |image_s1 = |s2 = |flag_s2 = |image_s2 = |s3 = |flag_s3 = |image_s3 = |s4 = |flag_s4 = |image_s4 = |ұраны = |астана = [[Провиденс (Род-Айленд)|Провиденс]], [[Ньюпорт (Род-Айленд)|Ньюпорт]] |қалалары = |тілі = ағылшын, [[наррагансет тілі|наррагансет]], [[массачусет тілі|массачусет]] |валютасы = [[Род-Айленд фунты]] |қосымша_параметр = Дәуір |параметр_мазмұны = [[Американы британдық отарлау]]<br>[[Жаңа Англияға пуритандардың қоныс аударуы (1620–1640)|Жаңа Англияға пуритандардың қоныс аударуы]] |аумағы = 4000 км² |халқы = |басқару_формасы = [[Өзін-өзі басқаратын отар]] (1636–1651; 1653–1776)<br>[[Меншіктік отар]] (1651–1653) |династиясы = |басқарушылар_титулы = Губернатор |басқарушы1 = [[Роджер Уильямс]] |басқарушы_жылы1 = 1636–1644 |басқарушылар_титулы2 = |басқарушы2 = [[Род-Айлендтің отарлық губернаторларының тізімі|тізім]] |басқарушы_жылы2 = 1644–1775 |басқарушылар_титулы3 = |басқарушы3 = [[Николас Кук]] |басқарушы_жылы3 = 1775–1776 |басқарушылар_титулы4 = |басқарушы4 = |басқарушы_жылы4 = |басқарушылар_титулы5 = |басқарушы5 = |басқарушы_жылы5 = |басқарушылар_титулы6 = |басқарушы6 = |басқарушы_жылы6 = |діні = |қосымша_параметр1 = Заң шығарушы орган |параметр_мазмұны1 = [[Род-Айленд Бас ассамблеясы|Бас ассамблея]]<br>'''Жоғарғы палата:''' Көмекшілер кеңесі (''де-факто'')<br>'''Төменгі палата:''' Депутаттар палатасы (''де-факто'') |Кезең1 = Негізі қаланды |Уақыт1 = |Жыл1 = [[1637 жыл|1637]] |Кезең2 = Қоныстануға патент берілді |Уақыт2 = |Жыл2 = 1643–1644 |Кезең3 = Коддингтон комиссиясы |Уақыт3 = |Жыл3 = 1651–1653 |Кезең4 = [[1663 жылғы корольдік хартия|Корольдік хартия]] |Уақыт4 = |Жыл4 = [[1663 жыл|1663]] |Кезең5 = [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамына кірді |Уақыт5 = |Жыл5 = 1686–1689 |Кезең6 = Корольдік хартия қайта күшіне енді |Уақыт6 = |Жыл6 = [[1688 жыл|1688]] |Кезең7 = |Уақыт7 = |Жыл7 = |Кезең8 = |Уақыт8 = |Жыл8 = |Кезең9 = |Уақыт9 = |Жыл9 = |Кезең10 = |Уақыт10 = |Жыл10 = |Кезең11 = |Уақыт11 = |Жыл11 = |қосымша_параметр2 = Екінші байрағы |параметр_мазмұны2 = [[Сурет:Ensign of New England (union flag).svg|100px]] |дейін = Алдыңғысы |д1 = Narragansett people{{!}}Наррагансет |д2 = Wampanoag People{{!}}Вампаноаг |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |кейін = Кейінгісі |к1 = Род-Айленд |к2 = Жаңа Англия доминионы |к3 = |к4 = |к5 = |к6 = |к7 = |ескерту = Қазіргі аумағы: [[Род-Айленд]] }} '''Род-Айленд және Провиденс плантациялары отары''' — Солтүстік Американың шығыс жағалауында орналасқан [[Англия Патшалығы|ағылшын]] отары. Оның негізін 1636 жылы [[Массачусетс-Бэй отары]]нан қуылған пуритан дін қызметкері [[Роджер Уильямс]] бұрын [[наррагансетттер]] тайпасына тиесілі болған жерде қалады. Ол негізін қалаған қонысын бастапқыда Провиденс плантациялары деп атады. Көп ұзамай [[Наррагансетт шығанағы]]ның жағалауында құрылған тағы үш қоныс осы отарға қосылды. Отар [[Ағылшын диссентерлері|діни диссентерлердің]] панасына айналып, діни сенім бостандығы мен өзін-өзі басқару қағидаттарын ұстануымен танылды. Наррагансетт шығанағындағы төрт қоныс [[Род-Айлендтің корольдік жарғысы#Алғышарттары|1643–1644 жылдардағы патент]] бойынша [[Англия парламенті]] берген жарғы негізінде ресми конфедерация құрды.<ref>Arnold, p. 285</ref> Кейін отар [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] корольден оның басқару жүйесін белгілеп, діни сенім бостандығына кепілдік берген, мазмұны анағұрлым кең [[Род-Айлендтің корольдік жарғысы|1663 жылғы корольдік жарғыны]] алды. Род-Айленд 1776 жылға дейін өзін-өзі басқаратын отар болып қала берді. Сол жылы Америка революциясы кезінде ол [[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбританиядан]] тәуелсіздігін жариялап, [[Род-Айленд|Род-Айленд және Провиденс плантациялары штатына]] айналды.<ref>{{Cite web |last=Thorpe |first=Francis Newton |date=1998-12-18 |title=Charter of Rhode Island and Providence Plantations - July 15, 1663 |url=https://avalon.law.yale.edu/17th_century/ri04.asp |access-date=2024-11-29 |website=avalon.law.yale.edu}}</ref> == Алғашқы қоныстар == [[Сурет:Providence,_Rhode_Island,_Original_Deed.jpg|left|thumb|[[Каноникус]] көсем қол қойған, Провиденске жер беру туралы 1636 жылғы бастапқы құжат]] Бұл аумақты алғашында [[наррагансетттер]] мекендеген. [[Наррагансетт (Род-Айленд)|Наррагансетт]] қаласының атауы осы халықтың атынан шыққан. Еуропалықтардың қоныстануы шамамен 1622 жылы Соуамста, қазіргі [[Уоррен (Род-Айленд)|Уоррен]] қаласының орнында сауда бекетінің құрылуымен басталды. Еуропалықтардың алғашқы төрт қонысы Провиденс, Портсмут, Ньюпорт және Уорик болды. === Роджер Уильямс - Провиденс === {{anchor|Providence Plantations}} [[Роджер Уильямс]] — [[пуритан]] теологы және тілтанушы. [[Шіркеу мен мемлекеттің бөлінуі]] қағидатын берік ұстанған Уильямс [[Пуритандықтың анықтамалары#Сепаратистік топтар|сепаратистік бағыттағы пуритан]] болды. Ол Англия шіркеуін түзетуге келмейтін дәрежеде азғындаған деп санады. Осы көзқарасы үшін [[Массачусетс-Бэй отары]]ның сепаратизмді қолдамайтын басшылары оны діни қудалауға ұшыратып, отардан қуып жіберді. Уильямс [[Ағылшындардың теңіздің арғы жағындағы иеліктері#Америка|Америкадағы ағылшын иеліктерінің]] шегіндегі жақын маңдағы [[Наррагансетт шығанағы]]ның жағалауына қоныс аударып, 1636 жылы Провиденс плантациялары қонысының негізін қалады. Ол наррагансетттерден пана тауып, жер алу үшін [[Каноникус]] пен [[Миантономо]] сахемдерімен келіссөз жүргізді және жердің орнына тауар беруге келісті. Уильямс Құдайдың жол көрсеткеніне деген ризашылығын білдіру үшін қонысты Провиденс плантациялары деп атады.<ref name=":0">Franklin, Wayne (2012). ''The Norton Anthology of American Literature''. New York: W. W. Norton & Company. p. 179. {{ISBN|978-0-393-93476-2}}.</ref> Өз ұстанымдарына сәйкес, Уильямс пен оның серіктері «азаматтық істерде» көпшіліктің шешіміне бағынуды, ал рухани мәселелерде ар-ождан бостандығын қамтамасыз ететін теңдік қағидатына негізделген конституция қабылдауға келісті. Ол Наррагансетт шығанағындағы үш аралды христиандық ізгі қасиеттердің құрметіне [[Пейшенс аралы|Пейшенс (Төзім)]], [[Пруденс аралы|Пруденс (Парасат)]] және [[Хоуп аралы (Род-Айленд)|Хоуп (Үміт)]] деп атады.<ref>{{cite web | url=http://lighthouse.cc/prudence/history.html | title=Prudence Island Light | work=History | publisher=lighthouse.cc | access-date=November 7, 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170807232652/http://lighthouse.cc/prudence/history.html | archive-date=August 7, 2017 | url-status=usurped }}</ref> === Аралдағы қоныстар - Портсмут пен Ньюпорт === 1637 жылы Массачусетстен келген [[Ағылшын диссентерлері|діни диссентерлердің]] тағы бір тобы сол кезде Род-Айленд деп аталған [[Аквиднек аралы]]на қоныстанды. Олар аралдың солтүстік шетінде Покассет деп аталатын қоныстың негізін қалады. Бұл топтың құрамында [[Уильям Коддингтон]], [[Джон Кларк (1609–1676)|Джон Кларк]], [[Энн Хатчинсон|Энн]] және [[Уильям Хатчинсон (Род-Айленд судьясы)|Уильям Хатчинсон]], сондай-ақ басқа да қоныстанушылар болды. Алайда көп ұзамай бұл қоныс екі бөлек қонысқа бөлінді. [[Сэмюэл Гортон]] мен оның серіктері аралда қалып, 1638 жылы [[Портсмут (Род-Айленд)|Портсмут]] қонысының негізін қалады, ал Коддингтон мен Кларк 1639 жылы жақын маңдағы [[Ньюпорт (Род-Айленд)|Ньюпорт]] қонысын құрды. Екі қоныс та Род-Айленд аралында орналасты.<ref>{{cite book | last = Bicknell | first = Thomas Williams | author-link = Thomas W. Bicknell | year = 1920 | title = The History of the State of Rhode Island and Providence Plantations | volume = 3 | publisher = The American Historical Society | place = New York | pages = 975–976}}</ref> === Шавомет жерін сатып алу - Уорик === Құрлықтағы екінші қоныс 1642 жылы Сэмюэл Гортонның наррагансетттерден сатып алған ''Шавомет'' жерінде құрылды. Алайда ол жерге қоныстанған бойда Массачусетс-Бэй билігі бұл аумаққа иелік ету құқығын талап етіп, өз талабын жүзеге асыруға кірісті. Гортон Лондонға барып, Шетелдік плантациялар жөніндегі комиссияның басшысы [[Роберт Рич, 2-Уорик графы|Роберт Ричтен, 2-Уорик графынан]] көмек сұрады. 1648 жылы ол Ричтің Массачусетс билігіне Гортон мен оның серіктерін қудалауды тоқтатуды бұйырған хатын алып оралды. Ризашылығының белгісі ретінде Гортон Шавомет плантациясының атауын [[Уорик (Род-Айленд)|Уорик]] деп өзгертті.<ref>{{cite web| url= http://www.projo.com/news/content/PLANTATION_10-31-10_M2KEKL2_v56.1b5572a.html | title= How 'Providence Plantations' and Rhode Island were joined | date= October 31, 2010 | author=Paul Edward Parker| work=[[The Providence Journal]] | access-date=November 7, 2010}}</ref> == Коддингтонның жарғы алуға әрекеті == 1651 жылы [[Уильям Коддингтон]] Англиядан жеке жарғы алып, Коддингтон комиссиясын құрды. Бұл жарғы оған [[Коннектикут отары]] мен [[Массачусетс-Бэй отары]]мен федерация құрамындағы Род-Айленд және [[Конаникут аралы|Конаникут]] аралдарының өмір бойғы губернаторы мәртебесін берді. Наразылықтар, ашық көтеріліс және Лондондағы [[Оливер Кромвель]]ге жолданған кезекті өтініш нәтижесінде 1643 жылғы бастапқы патент қайтадан күшіне енді.<ref>{{cite web | url= https://library.providence.edu/encompass/roger-williams-and-the-founding-of-rhode-island/roger-williams-and-the-founding-of-rhode-island/| title= Roger Williams and the Founding of Rhode Island | last = Grefe | first= C. Morgan | access-date = 29 Feb 2024 | publisher= EnCompass}}</ref> == 1663 жылғы корольдік жарғы == {{Толық мақала|Род-Айлендтің корольдік жарғысы}} [[Сурет:Return of Roger Williams.jpg|thumb|left|Роджер Уильямстың корольдік жарғымен оралуы]] 1660 жылы Англияда [[Стюарттар реставрациясы|монархиялық билік қалпына келтірілгеннен]] кейін король [[II Карл (Англия королі)|II Карл]]дан [[корольдік жарғы]] алу қажет болды. Протестантизм берік орныққан Англияда II Карл католиктерге іш тартатын және отардың діни сенім бостандығын қамтамасыз ету жөніндегі уәдесін мақұлдады. Ол 1663 жылғы корольдік жарғыны беріп, төрт қонысты Род-Айленд және Провиденс плантациялары атты біртұтас ағылшын отарына біріктіру туралы өтінішті қанағаттандырды. Кейінгі жылдары отарға діни қудалауға ұшыраған көптеген топтар, әсіресе квакерлер мен еврейлер қоныстанды.<ref name=footprints>{{cite book|last=Mudge|first=Zachariah Atwell|title=Foot-Prints of Roger Williams: A Biography, with Sketches of Important Events in Early New England History, with Which He Was Connected|year=1871|publisher=Hitchocok & Waldon. Sunday-School Department|isbn=1270833367}}</ref><ref name= liberty >{{cite book|last=Straus|first=Oscar Solomon|title=Roger Williams: The Pioneer of Religious Liberty|year=1936|publisher=Ayer Co Pub|isbn=9780836955866}}</ref> Род-Айленд отары өз дәуірі үшін өте прогрессивті болды. Мұнда сиқыршылыққа қатысты сот процестерін, қарыз үшін түрмеге қамауды және өлім жазасын қолданудың көптеген жағдайларын жоятын заңдар қабылданды.<ref>[http://www.chroniclesofamerica.com/pilgrims-puritans/rhode_island_and_roger_williams.htm "Rhode Island and Roger Williams" in ''Chronicles of America'']</ref><ref>Lauber, Almon Wheeler, ''Indian Slavery in Colonial Times Within the Present Limits of the United States.'' New York: Columbia University, 1913. Chapter 5. See also the Rhode Island Historical Society [http://www.rihs.org/faq.htm FAQ] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100927182115/http://rihs.org/faq.htm |date=September 27, 2010 }}</ref> Сондай-ақ 1652 жылғы 18 мамырда отарда Америкадағы құлдыққа қарсы алғашқы заң қабылданды. Алайда Род-Айлендте құлдық кеңінен таралған күйінде қалды және бұл заңның іс жүзінде орындалғанын растайтын ешқандай дәлел жоқ.<ref>{{Cite magazine|title=America's First Anti-Slavery Statute Was Passed in 1652. Here's Why It Was Ignored|url=https://time.com/4782885/rhode-island-antislavery/|access-date=2020-12-14|magazine=Time}}</ref> == Король Филипп соғысы == Род-Айленд наррагансетт үндістерімен бейбіт қарым-қатынасын сақтап қалды, алайда Жаңа Англияның басқа отарлары мен кейбір үндіс тайпалары арасындағы қатынастар әлдеқайда шиеленісті болды. Род-Айленд басшылығының бітімгершілік әрекеттеріне қарамастан, бұл жағдай жиі қантөгіске әкеліп отырды.<ref name=footprints /><ref name= liberty /> [[Король Филипп соғысы]] (1675–1676) кезінде отаршылар мен үндістер арасындағы шайқастар Род-Айлендтің бейтараптығын үнемі бұзып отырды. Соғыстың ең ірі шайқасы 1675 жылғы 19 желтоқсанда Род-Айлендте болды. Сол күні генерал [[Джозайя Уинслоу]] басқарған Массачусетс, Коннектикут және Плимут әскери жасақтары [[Үлкен батпақ шайқасы|Үлкен батпақтағы]] наррагансетттердің бекіністі ауылына шабуыл жасап, оны қиратты.<ref>{{cite web| url= http://www.historyplace.com/specials/kingphilip.htm | archive-url= https://web.archive.org/web/20071026061648/http://www.historyplace.com/specials/kingphilip.htm | archive-date= October 26, 2007 | title= King Philip's War in New England | author=Michael Tougias| year= 1997| work=King Philip's War : The History and Legacy of America's Forgotten Conflict | publisher=historyplace.com | access-date= November 7, 2010}}</ref> Наррагансетттер де Род-Айлендтегі бірнеше қалаға, соның ішінде Провиденске шабуыл жасап, оларды өртеп жіберді. Роджер Уильямс [[Метаком]]ды (Филипп) да, [[Канончет]]ті де бала кездерінен білетін. Ол тайпаның әрекеттерінен хабардар болып, жау күштерінің қозғалысы туралы Массачусетс губернаторына дереу хаттар жіберіп отырды. Провиденс плантациялары қонысты нығайту үшін бірқатар шаралар қабылдады, ал Уильямстың өзі қорғаныс мақсатында жаңадан жасақталған жауынгерлерді жаттықтыра бастады. Соғыстың соңғы әскери әрекеттерінің бірінде Коннектикут әскерлері Филиппті Род-Айлендтегі [[Баррингтон (Род-Айленд)|Маунт-Хоупта]] өлтірді.<ref name=footprints /><ref name= liberty /> == Жаңа Англия доминионы == 1680 жылдары II Карл ағылшын отарларын басқаруды орталықтандыруға және олардың саудасын қатаңырақ бақылауға ұмтылды. 1660 жылдары қабылданған [[Навигациялық актілер]] кеңінен наразылық туғызды, өйткені саудагерлер бұл заңдардың шектеулеріне жиі тап болып, олардың талаптарына қайшы әрекет етуге мәжбүр болатын. Алайда көптеген отарлық үкіметтер, әсіресе Массачусетс билігі, бұл заңдардың орындалуын қамтамасыз етуден бас тартты. Массачусетс тіпті корольдік өкілдердің қызметіне кедергі келтіруге дейін барды.<ref>Labaree, pp. 94, 111–113</ref> II Карлдың мұрагері [[II Яков (Англия королі)|II Яков]] осы мақсаттарды жүзеге асыру үшін 1686 жылы [[Жаңа Англия доминионы]]н құрды. Доминионның уақытша президенті [[Джозеф Дадли]]дің тұсында аумақтық дауға себеп болған «Король жері» (қазіргі [[Вашингтон округі (Род-Айленд)|Вашингтон округі]]) доминион құрамына енгізілді, ал отардың қалған бөлігі губернатор [[Эдмунд Андрос]]тың басқаруымен доминион билігіне бағындырылды. Андростың билігі халық арасында, әсіресе Массачусетсте, үлкен наразылық туғызды. 1688 жылғы [[Даңқты революция]] нәтижесінде II Яков тақтан тайдырылып, Англия тағына [[III Уильям (Англия королі)|III Уильям]] мен [[II Мэри (Ұлыбритания патшайымы)|II Мария]] отырды. 1689 жылғы сәуірде Массачусетс билігі [[1689 жылғы Бостон көтерілісі|Андросты тұтқындап]], Англияға қайтару үшін астыртын әрекет ұйымдастырды. Осы оқиғадан кейін доминион ыдырап, Род-Айленд өзінің бұрынғы басқару жүйесін қалпына келтірді.<ref>Lovejoy, pp. 247, 249</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 03svwn0ujv8xzcwkw75nw0uhwzan8li 3683216 3683214 2026-10-18T14:30:37Z 1nter pares 146705 /* Жаңа Англия доминионы */ 3683216 wikitext text/x-wiki {{Тарихи мемлекеттер |атауы = Род-Айленд және Провиденс плантациялары отары |өз атауы = Colony of Rhode Island and Providence Plantations |статусы = |әнұраны = |байрақ = Red ensign of Great Britain (1707–1800, square canton).svg |байрақ_сипаттамасы = |елтаңбасы = Seal of the Colony of Rhode Island and Providence Plantations.svg |елтаңба_сипаттамасы = Мөр |символ = |карта = Rhode Island 1750 to 1776.png |size = 270px |сипаттамасы = |p1 = |flag_p1 = |image_p1 = |p2 = |flag_p2 = |image_p2 = |p3 = |flag_p3 = |image_p3 = |p4 = |flag_p4 = |image_p4 = |құрылуы = [[1636 жыл|1636]] |ыдырауы = [[1776 жыл|1776]] |s1 = |flag_s1 = |image_s1 = |s2 = |flag_s2 = |image_s2 = |s3 = |flag_s3 = |image_s3 = |s4 = |flag_s4 = |image_s4 = |ұраны = |астана = [[Провиденс (Род-Айленд)|Провиденс]], [[Ньюпорт (Род-Айленд)|Ньюпорт]] |қалалары = |тілі = ағылшын, [[наррагансет тілі|наррагансет]], [[массачусет тілі|массачусет]] |валютасы = [[Род-Айленд фунты]] |қосымша_параметр = Дәуір |параметр_мазмұны = [[Американы британдық отарлау]]<br>[[Жаңа Англияға пуритандардың қоныс аударуы (1620–1640)|Жаңа Англияға пуритандардың қоныс аударуы]] |аумағы = 4000 км² |халқы = |басқару_формасы = [[Өзін-өзі басқаратын отар]] (1636–1651; 1653–1776)<br>[[Меншіктік отар]] (1651–1653) |династиясы = |басқарушылар_титулы = Губернатор |басқарушы1 = [[Роджер Уильямс]] |басқарушы_жылы1 = 1636–1644 |басқарушылар_титулы2 = |басқарушы2 = [[Род-Айлендтің отарлық губернаторларының тізімі|тізім]] |басқарушы_жылы2 = 1644–1775 |басқарушылар_титулы3 = |басқарушы3 = [[Николас Кук]] |басқарушы_жылы3 = 1775–1776 |басқарушылар_титулы4 = |басқарушы4 = |басқарушы_жылы4 = |басқарушылар_титулы5 = |басқарушы5 = |басқарушы_жылы5 = |басқарушылар_титулы6 = |басқарушы6 = |басқарушы_жылы6 = |діні = |қосымша_параметр1 = Заң шығарушы орган |параметр_мазмұны1 = [[Род-Айленд Бас ассамблеясы|Бас ассамблея]]<br>'''Жоғарғы палата:''' Көмекшілер кеңесі (''де-факто'')<br>'''Төменгі палата:''' Депутаттар палатасы (''де-факто'') |Кезең1 = Негізі қаланды |Уақыт1 = |Жыл1 = [[1637 жыл|1637]] |Кезең2 = Қоныстануға патент берілді |Уақыт2 = |Жыл2 = 1643–1644 |Кезең3 = Коддингтон комиссиясы |Уақыт3 = |Жыл3 = 1651–1653 |Кезең4 = [[1663 жылғы корольдік хартия|Корольдік хартия]] |Уақыт4 = |Жыл4 = [[1663 жыл|1663]] |Кезең5 = [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамына кірді |Уақыт5 = |Жыл5 = 1686–1689 |Кезең6 = Корольдік хартия қайта күшіне енді |Уақыт6 = |Жыл6 = [[1688 жыл|1688]] |Кезең7 = |Уақыт7 = |Жыл7 = |Кезең8 = |Уақыт8 = |Жыл8 = |Кезең9 = |Уақыт9 = |Жыл9 = |Кезең10 = |Уақыт10 = |Жыл10 = |Кезең11 = |Уақыт11 = |Жыл11 = |қосымша_параметр2 = Екінші байрағы |параметр_мазмұны2 = [[Сурет:Ensign of New England (union flag).svg|100px]] |дейін = Алдыңғысы |д1 = Narragansett people{{!}}Наррагансет |д2 = Wampanoag People{{!}}Вампаноаг |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |кейін = Кейінгісі |к1 = Род-Айленд |к2 = Жаңа Англия доминионы |к3 = |к4 = |к5 = |к6 = |к7 = |ескерту = Қазіргі аумағы: [[Род-Айленд]] }} '''Род-Айленд және Провиденс плантациялары отары''' — Солтүстік Американың шығыс жағалауында орналасқан [[Англия Патшалығы|ағылшын]] отары. Оның негізін 1636 жылы [[Массачусетс-Бэй отары]]нан қуылған пуритан дін қызметкері [[Роджер Уильямс]] бұрын [[наррагансетттер]] тайпасына тиесілі болған жерде қалады. Ол негізін қалаған қонысын бастапқыда Провиденс плантациялары деп атады. Көп ұзамай [[Наррагансетт шығанағы]]ның жағалауында құрылған тағы үш қоныс осы отарға қосылды. Отар [[Ағылшын диссентерлері|діни диссентерлердің]] панасына айналып, діни сенім бостандығы мен өзін-өзі басқару қағидаттарын ұстануымен танылды. Наррагансетт шығанағындағы төрт қоныс [[Род-Айлендтің корольдік жарғысы#Алғышарттары|1643–1644 жылдардағы патент]] бойынша [[Англия парламенті]] берген жарғы негізінде ресми конфедерация құрды.<ref>Arnold, p. 285</ref> Кейін отар [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] корольден оның басқару жүйесін белгілеп, діни сенім бостандығына кепілдік берген, мазмұны анағұрлым кең [[Род-Айлендтің корольдік жарғысы|1663 жылғы корольдік жарғыны]] алды. Род-Айленд 1776 жылға дейін өзін-өзі басқаратын отар болып қала берді. Сол жылы Америка революциясы кезінде ол [[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбританиядан]] тәуелсіздігін жариялап, [[Род-Айленд|Род-Айленд және Провиденс плантациялары штатына]] айналды.<ref>{{Cite web |last=Thorpe |first=Francis Newton |date=1998-12-18 |title=Charter of Rhode Island and Providence Plantations - July 15, 1663 |url=https://avalon.law.yale.edu/17th_century/ri04.asp |access-date=2024-11-29 |website=avalon.law.yale.edu}}</ref> == Алғашқы қоныстар == [[Сурет:Providence,_Rhode_Island,_Original_Deed.jpg|left|thumb|[[Каноникус]] көсем қол қойған, Провиденске жер беру туралы 1636 жылғы бастапқы құжат]] Бұл аумақты алғашында [[наррагансетттер]] мекендеген. [[Наррагансетт (Род-Айленд)|Наррагансетт]] қаласының атауы осы халықтың атынан шыққан. Еуропалықтардың қоныстануы шамамен 1622 жылы Соуамста, қазіргі [[Уоррен (Род-Айленд)|Уоррен]] қаласының орнында сауда бекетінің құрылуымен басталды. Еуропалықтардың алғашқы төрт қонысы Провиденс, Портсмут, Ньюпорт және Уорик болды. === Роджер Уильямс - Провиденс === {{anchor|Providence Plantations}} [[Роджер Уильямс]] — [[пуритан]] теологы және тілтанушы. [[Шіркеу мен мемлекеттің бөлінуі]] қағидатын берік ұстанған Уильямс [[Пуритандықтың анықтамалары#Сепаратистік топтар|сепаратистік бағыттағы пуритан]] болды. Ол Англия шіркеуін түзетуге келмейтін дәрежеде азғындаған деп санады. Осы көзқарасы үшін [[Массачусетс-Бэй отары]]ның сепаратизмді қолдамайтын басшылары оны діни қудалауға ұшыратып, отардан қуып жіберді. Уильямс [[Ағылшындардың теңіздің арғы жағындағы иеліктері#Америка|Америкадағы ағылшын иеліктерінің]] шегіндегі жақын маңдағы [[Наррагансетт шығанағы]]ның жағалауына қоныс аударып, 1636 жылы Провиденс плантациялары қонысының негізін қалады. Ол наррагансетттерден пана тауып, жер алу үшін [[Каноникус]] пен [[Миантономо]] сахемдерімен келіссөз жүргізді және жердің орнына тауар беруге келісті. Уильямс Құдайдың жол көрсеткеніне деген ризашылығын білдіру үшін қонысты Провиденс плантациялары деп атады.<ref name=":0">Franklin, Wayne (2012). ''The Norton Anthology of American Literature''. New York: W. W. Norton & Company. p. 179. {{ISBN|978-0-393-93476-2}}.</ref> Өз ұстанымдарына сәйкес, Уильямс пен оның серіктері «азаматтық істерде» көпшіліктің шешіміне бағынуды, ал рухани мәселелерде ар-ождан бостандығын қамтамасыз ететін теңдік қағидатына негізделген конституция қабылдауға келісті. Ол Наррагансетт шығанағындағы үш аралды христиандық ізгі қасиеттердің құрметіне [[Пейшенс аралы|Пейшенс (Төзім)]], [[Пруденс аралы|Пруденс (Парасат)]] және [[Хоуп аралы (Род-Айленд)|Хоуп (Үміт)]] деп атады.<ref>{{cite web | url=http://lighthouse.cc/prudence/history.html | title=Prudence Island Light | work=History | publisher=lighthouse.cc | access-date=November 7, 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170807232652/http://lighthouse.cc/prudence/history.html | archive-date=August 7, 2017 | url-status=usurped }}</ref> === Аралдағы қоныстар - Портсмут пен Ньюпорт === 1637 жылы Массачусетстен келген [[Ағылшын диссентерлері|діни диссентерлердің]] тағы бір тобы сол кезде Род-Айленд деп аталған [[Аквиднек аралы]]на қоныстанды. Олар аралдың солтүстік шетінде Покассет деп аталатын қоныстың негізін қалады. Бұл топтың құрамында [[Уильям Коддингтон]], [[Джон Кларк (1609–1676)|Джон Кларк]], [[Энн Хатчинсон|Энн]] және [[Уильям Хатчинсон (Род-Айленд судьясы)|Уильям Хатчинсон]], сондай-ақ басқа да қоныстанушылар болды. Алайда көп ұзамай бұл қоныс екі бөлек қонысқа бөлінді. [[Сэмюэл Гортон]] мен оның серіктері аралда қалып, 1638 жылы [[Портсмут (Род-Айленд)|Портсмут]] қонысының негізін қалады, ал Коддингтон мен Кларк 1639 жылы жақын маңдағы [[Ньюпорт (Род-Айленд)|Ньюпорт]] қонысын құрды. Екі қоныс та Род-Айленд аралында орналасты.<ref>{{cite book | last = Bicknell | first = Thomas Williams | author-link = Thomas W. Bicknell | year = 1920 | title = The History of the State of Rhode Island and Providence Plantations | volume = 3 | publisher = The American Historical Society | place = New York | pages = 975–976}}</ref> === Шавомет жерін сатып алу - Уорик === Құрлықтағы екінші қоныс 1642 жылы Сэмюэл Гортонның наррагансетттерден сатып алған ''Шавомет'' жерінде құрылды. Алайда ол жерге қоныстанған бойда Массачусетс-Бэй билігі бұл аумаққа иелік ету құқығын талап етіп, өз талабын жүзеге асыруға кірісті. Гортон Лондонға барып, Шетелдік плантациялар жөніндегі комиссияның басшысы [[Роберт Рич, 2-Уорик графы|Роберт Ричтен, 2-Уорик графынан]] көмек сұрады. 1648 жылы ол Ричтің Массачусетс билігіне Гортон мен оның серіктерін қудалауды тоқтатуды бұйырған хатын алып оралды. Ризашылығының белгісі ретінде Гортон Шавомет плантациясының атауын [[Уорик (Род-Айленд)|Уорик]] деп өзгертті.<ref>{{cite web| url= http://www.projo.com/news/content/PLANTATION_10-31-10_M2KEKL2_v56.1b5572a.html | title= How 'Providence Plantations' and Rhode Island were joined | date= October 31, 2010 | author=Paul Edward Parker| work=[[The Providence Journal]] | access-date=November 7, 2010}}</ref> == Коддингтонның жарғы алуға әрекеті == 1651 жылы [[Уильям Коддингтон]] Англиядан жеке жарғы алып, Коддингтон комиссиясын құрды. Бұл жарғы оған [[Коннектикут отары]] мен [[Массачусетс-Бэй отары]]мен федерация құрамындағы Род-Айленд және [[Конаникут аралы|Конаникут]] аралдарының өмір бойғы губернаторы мәртебесін берді. Наразылықтар, ашық көтеріліс және Лондондағы [[Оливер Кромвель]]ге жолданған кезекті өтініш нәтижесінде 1643 жылғы бастапқы патент қайтадан күшіне енді.<ref>{{cite web | url= https://library.providence.edu/encompass/roger-williams-and-the-founding-of-rhode-island/roger-williams-and-the-founding-of-rhode-island/| title= Roger Williams and the Founding of Rhode Island | last = Grefe | first= C. Morgan | access-date = 29 Feb 2024 | publisher= EnCompass}}</ref> == 1663 жылғы корольдік жарғы == {{Толық мақала|Род-Айлендтің корольдік жарғысы}} [[Сурет:Return of Roger Williams.jpg|thumb|left|Роджер Уильямстың корольдік жарғымен оралуы]] 1660 жылы Англияда [[Стюарттар реставрациясы|монархиялық билік қалпына келтірілгеннен]] кейін король [[II Карл (Англия королі)|II Карл]]дан [[корольдік жарғы]] алу қажет болды. Протестантизм берік орныққан Англияда II Карл католиктерге іш тартатын және отардың діни сенім бостандығын қамтамасыз ету жөніндегі уәдесін мақұлдады. Ол 1663 жылғы корольдік жарғыны беріп, төрт қонысты Род-Айленд және Провиденс плантациялары атты біртұтас ағылшын отарына біріктіру туралы өтінішті қанағаттандырды. Кейінгі жылдары отарға діни қудалауға ұшыраған көптеген топтар, әсіресе квакерлер мен еврейлер қоныстанды.<ref name=footprints>{{cite book|last=Mudge|first=Zachariah Atwell|title=Foot-Prints of Roger Williams: A Biography, with Sketches of Important Events in Early New England History, with Which He Was Connected|year=1871|publisher=Hitchocok & Waldon. Sunday-School Department|isbn=1270833367}}</ref><ref name= liberty >{{cite book|last=Straus|first=Oscar Solomon|title=Roger Williams: The Pioneer of Religious Liberty|year=1936|publisher=Ayer Co Pub|isbn=9780836955866}}</ref> Род-Айленд отары өз дәуірі үшін өте прогрессивті болды. Мұнда сиқыршылыққа қатысты сот процестерін, қарыз үшін түрмеге қамауды және өлім жазасын қолданудың көптеген жағдайларын жоятын заңдар қабылданды.<ref>[http://www.chroniclesofamerica.com/pilgrims-puritans/rhode_island_and_roger_williams.htm "Rhode Island and Roger Williams" in ''Chronicles of America'']</ref><ref>Lauber, Almon Wheeler, ''Indian Slavery in Colonial Times Within the Present Limits of the United States.'' New York: Columbia University, 1913. Chapter 5. See also the Rhode Island Historical Society [http://www.rihs.org/faq.htm FAQ] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100927182115/http://rihs.org/faq.htm |date=September 27, 2010 }}</ref> Сондай-ақ 1652 жылғы 18 мамырда отарда Америкадағы құлдыққа қарсы алғашқы заң қабылданды. Алайда Род-Айлендте құлдық кеңінен таралған күйінде қалды және бұл заңның іс жүзінде орындалғанын растайтын ешқандай дәлел жоқ.<ref>{{Cite magazine|title=America's First Anti-Slavery Statute Was Passed in 1652. Here's Why It Was Ignored|url=https://time.com/4782885/rhode-island-antislavery/|access-date=2020-12-14|magazine=Time}}</ref> == Король Филипп соғысы == Род-Айленд наррагансетт үндістерімен бейбіт қарым-қатынасын сақтап қалды, алайда Жаңа Англияның басқа отарлары мен кейбір үндіс тайпалары арасындағы қатынастар әлдеқайда шиеленісті болды. Род-Айленд басшылығының бітімгершілік әрекеттеріне қарамастан, бұл жағдай жиі қантөгіске әкеліп отырды.<ref name=footprints /><ref name= liberty /> [[Король Филипп соғысы]] (1675–1676) кезінде отаршылар мен үндістер арасындағы шайқастар Род-Айлендтің бейтараптығын үнемі бұзып отырды. Соғыстың ең ірі шайқасы 1675 жылғы 19 желтоқсанда Род-Айлендте болды. Сол күні генерал [[Джозайя Уинслоу]] басқарған Массачусетс, Коннектикут және Плимут әскери жасақтары [[Үлкен батпақ шайқасы|Үлкен батпақтағы]] наррагансетттердің бекіністі ауылына шабуыл жасап, оны қиратты.<ref>{{cite web| url= http://www.historyplace.com/specials/kingphilip.htm | archive-url= https://web.archive.org/web/20071026061648/http://www.historyplace.com/specials/kingphilip.htm | archive-date= October 26, 2007 | title= King Philip's War in New England | author=Michael Tougias| year= 1997| work=King Philip's War : The History and Legacy of America's Forgotten Conflict | publisher=historyplace.com | access-date= November 7, 2010}}</ref> Наррагансетттер де Род-Айлендтегі бірнеше қалаға, соның ішінде Провиденске шабуыл жасап, оларды өртеп жіберді. Роджер Уильямс [[Метаком]]ды (Филипп) да, [[Канончет]]ті де бала кездерінен білетін. Ол тайпаның әрекеттерінен хабардар болып, жау күштерінің қозғалысы туралы Массачусетс губернаторына дереу хаттар жіберіп отырды. Провиденс плантациялары қонысты нығайту үшін бірқатар шаралар қабылдады, ал Уильямстың өзі қорғаныс мақсатында жаңадан жасақталған жауынгерлерді жаттықтыра бастады. Соғыстың соңғы әскери әрекеттерінің бірінде Коннектикут әскерлері Филиппті Род-Айлендтегі [[Баррингтон (Род-Айленд)|Маунт-Хоупта]] өлтірді.<ref name=footprints /><ref name= liberty /> == Жаңа Англия доминионы == 1680 жылдары II Карл ағылшын отарларын басқаруды орталықтандыруға және олардың саудасын қатаңырақ бақылауға ұмтылды. 1660 жылдары қабылданған [[Навигациялық актілер]] кеңінен наразылық туғызды, өйткені саудагерлер бұл заңдардың шектеулеріне жиі тап болып, олардың талаптарына қайшы әрекет етуге мәжбүр болатын. Алайда көптеген отарлық үкіметтер, әсіресе Массачусетс билігі, бұл заңдардың орындалуын қамтамасыз етуден бас тартты. Массачусетс тіпті корольдік өкілдердің қызметіне кедергі келтіруге дейін барды.<ref>Labaree, pp. 94, 111–113</ref> II Карлдың мұрагері [[II Яков (Англия королі)|II Яков]] осы мақсаттарды жүзеге асыру үшін 1686 жылы [[Жаңа Англия доминионы]]н құрды. Доминионның уақытша президенті [[Джозеф Дадли]]дің тұсында аумақтық дауға себеп болған «Король жері» (қазіргі [[Вашингтон округі (Род-Айленд)|Вашингтон округі]]) доминион құрамына енгізілді, ал отардың қалған бөлігі губернатор [[Эдмунд Андрос]]тың басқаруымен доминион билігіне бағындырылды. Андростың билігі халық арасында, әсіресе Массачусетсте, үлкен наразылық туғызды. 1688 жылғы [[Даңқты революция]] нәтижесінде II Яков тақтан тайдырылып, Англия тағына [[III Уильям (Англия королі)|III Уильям]] мен [[II Мэри (Ұлыбритания патшайымы)|II Мария]] отырды. 1689 жылғы сәуірде Массачусетс билігі [[1689 жылғы Бостон көтерілісі|Андросты тұтқындап]], Англияға қайтару үшін астыртын әрекет ұйымдастырды. Осы оқиғадан кейін доминион ыдырап, Род-Айленд өзінің бұрынғы басқару жүйесін қалпына келтірді.<ref>Lovejoy, pp. 247, 249</ref> Экономиканың негізін бұрынғысынша балық аулау мен ауыл шаруашылығы, әсіресе сүтті мал шаруашылығы құрады. Ағаш дайындау мен кеме жасау да өнеркәсіптің маңызды салаларына айналды. 1703 жылы Род-Айлендтің Бас ассамблеясы бүкіл отар аумағында африкалықтар мен Американың байырғы тұрғындарын құлдықта ұстауды заңдастырды. Құл саудасы Провиденс пен Ньюпорттың ірі порттарға айналуына ықпал етті.<ref name="ClarkPujara">{{Cite book|last=Clark-Pujara|first=Christy|url=https://books.google.com/books?id=yK84DwAAQBAJ&q=providence+slave+population+1750&pg=PA24|title=Dark Work: The Business of Slavery in Rhode Island|date=2018|publisher=New York University Press|isbn=978-1-4798-5563-6|language=en|id={{Project MUSE|49199|type=book}}}}</ref> 1755 жылға қарай құлдықтағы адамдар отар халқының 10%-ын құрады.<ref name="ClarkPujara"/> Род-Айленд саудагерлері Африка, Америка және [[Кариб аймағы]] арасындағы құлдар мен қанттың [[үшбұрышты сауда]]сына қатысып, ром өндіруден де пайда тапты.<ref>[http://www.projo.com/extra/2006/slavery/day1/ "The Unrighteous Traffick", in ''The Providence Journal'' Sunday, March 12, 2006.] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20090912032147/http://www.projo.com/extra/2006/slavery/day1/ |date=September 12, 2009 }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 7921kday5kz3qlu66wcw538eu3j6f75 3683217 3683216 2026-10-18T14:33:06Z 1nter pares 146705 /* Жаңа Англия доминионы */ 3683217 wikitext text/x-wiki {{Тарихи мемлекеттер |атауы = Род-Айленд және Провиденс плантациялары отары |өз атауы = Colony of Rhode Island and Providence Plantations |статусы = |әнұраны = |байрақ = Red ensign of Great Britain (1707–1800, square canton).svg |байрақ_сипаттамасы = |елтаңбасы = Seal of the Colony of Rhode Island and Providence Plantations.svg |елтаңба_сипаттамасы = Мөр |символ = |карта = Rhode Island 1750 to 1776.png |size = 270px |сипаттамасы = |p1 = |flag_p1 = |image_p1 = |p2 = |flag_p2 = |image_p2 = |p3 = |flag_p3 = |image_p3 = |p4 = |flag_p4 = |image_p4 = |құрылуы = [[1636 жыл|1636]] |ыдырауы = [[1776 жыл|1776]] |s1 = |flag_s1 = |image_s1 = |s2 = |flag_s2 = |image_s2 = |s3 = |flag_s3 = |image_s3 = |s4 = |flag_s4 = |image_s4 = |ұраны = |астана = [[Провиденс (Род-Айленд)|Провиденс]], [[Ньюпорт (Род-Айленд)|Ньюпорт]] |қалалары = |тілі = ағылшын, [[наррагансет тілі|наррагансет]], [[массачусет тілі|массачусет]] |валютасы = [[Род-Айленд фунты]] |қосымша_параметр = Дәуір |параметр_мазмұны = [[Американы британдық отарлау]]<br>[[Жаңа Англияға пуритандардың қоныс аударуы (1620–1640)|Жаңа Англияға пуритандардың қоныс аударуы]] |аумағы = 4000 км² |халқы = |басқару_формасы = [[Өзін-өзі басқаратын отар]] (1636–1651; 1653–1776)<br>[[Меншіктік отар]] (1651–1653) |династиясы = |басқарушылар_титулы = Губернатор |басқарушы1 = [[Роджер Уильямс]] |басқарушы_жылы1 = 1636–1644 |басқарушылар_титулы2 = |басқарушы2 = [[Род-Айлендтің отарлық губернаторларының тізімі|тізім]] |басқарушы_жылы2 = 1644–1775 |басқарушылар_титулы3 = |басқарушы3 = [[Николас Кук]] |басқарушы_жылы3 = 1775–1776 |басқарушылар_титулы4 = |басқарушы4 = |басқарушы_жылы4 = |басқарушылар_титулы5 = |басқарушы5 = |басқарушы_жылы5 = |басқарушылар_титулы6 = |басқарушы6 = |басқарушы_жылы6 = |діні = |қосымша_параметр1 = Заң шығарушы орган |параметр_мазмұны1 = [[Род-Айленд Бас ассамблеясы|Бас ассамблея]]<br>'''Жоғарғы палата:''' Көмекшілер кеңесі (''де-факто'')<br>'''Төменгі палата:''' Депутаттар палатасы (''де-факто'') |Кезең1 = Негізі қаланды |Уақыт1 = |Жыл1 = [[1637 жыл|1637]] |Кезең2 = Қоныстануға патент берілді |Уақыт2 = |Жыл2 = 1643–1644 |Кезең3 = Коддингтон комиссиясы |Уақыт3 = |Жыл3 = 1651–1653 |Кезең4 = [[1663 жылғы корольдік хартия|Корольдік хартия]] |Уақыт4 = |Жыл4 = [[1663 жыл|1663]] |Кезең5 = [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамына кірді |Уақыт5 = |Жыл5 = 1686–1689 |Кезең6 = Корольдік хартия қайта күшіне енді |Уақыт6 = |Жыл6 = [[1688 жыл|1688]] |Кезең7 = |Уақыт7 = |Жыл7 = |Кезең8 = |Уақыт8 = |Жыл8 = |Кезең9 = |Уақыт9 = |Жыл9 = |Кезең10 = |Уақыт10 = |Жыл10 = |Кезең11 = |Уақыт11 = |Жыл11 = |қосымша_параметр2 = Екінші байрағы |параметр_мазмұны2 = [[Сурет:Ensign of New England (union flag).svg|100px]] |дейін = Алдыңғысы |д1 = Narragansett people{{!}}Наррагансет |д2 = Wampanoag People{{!}}Вампаноаг |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |кейін = Кейінгісі |к1 = Род-Айленд |к2 = Жаңа Англия доминионы |к3 = |к4 = |к5 = |к6 = |к7 = |ескерту = Қазіргі аумағы: [[Род-Айленд]] }} '''Род-Айленд және Провиденс плантациялары отары''' — Солтүстік Американың шығыс жағалауында орналасқан [[Англия Патшалығы|ағылшын]] отары. Оның негізін 1636 жылы [[Массачусетс-Бэй отары]]нан қуылған пуритан дін қызметкері [[Роджер Уильямс]] бұрын [[наррагансетттер]] тайпасына тиесілі болған жерде қалады. Ол негізін қалаған қонысын бастапқыда Провиденс плантациялары деп атады. Көп ұзамай [[Наррагансетт шығанағы]]ның жағалауында құрылған тағы үш қоныс осы отарға қосылды. Отар [[Ағылшын диссентерлері|діни диссентерлердің]] панасына айналып, діни сенім бостандығы мен өзін-өзі басқару қағидаттарын ұстануымен танылды. Наррагансетт шығанағындағы төрт қоныс [[Род-Айлендтің корольдік жарғысы#Алғышарттары|1643–1644 жылдардағы патент]] бойынша [[Англия парламенті]] берген жарғы негізінде ресми конфедерация құрды.<ref>Arnold, p. 285</ref> Кейін отар [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] корольден оның басқару жүйесін белгілеп, діни сенім бостандығына кепілдік берген, мазмұны анағұрлым кең [[Род-Айлендтің корольдік жарғысы|1663 жылғы корольдік жарғыны]] алды. Род-Айленд 1776 жылға дейін өзін-өзі басқаратын отар болып қала берді. Сол жылы Америка революциясы кезінде ол [[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбританиядан]] тәуелсіздігін жариялап, [[Род-Айленд|Род-Айленд және Провиденс плантациялары штатына]] айналды.<ref>{{Cite web |last=Thorpe |first=Francis Newton |date=1998-12-18 |title=Charter of Rhode Island and Providence Plantations - July 15, 1663 |url=https://avalon.law.yale.edu/17th_century/ri04.asp |access-date=2024-11-29 |website=avalon.law.yale.edu}}</ref> == Алғашқы қоныстар == [[Сурет:Providence,_Rhode_Island,_Original_Deed.jpg|left|thumb|[[Каноникус]] көсем қол қойған, Провиденске жер беру туралы 1636 жылғы бастапқы құжат]] Бұл аумақты алғашында [[наррагансетттер]] мекендеген. [[Наррагансетт (Род-Айленд)|Наррагансетт]] қаласының атауы осы халықтың атынан шыққан. Еуропалықтардың қоныстануы шамамен 1622 жылы Соуамста, қазіргі [[Уоррен (Род-Айленд)|Уоррен]] қаласының орнында сауда бекетінің құрылуымен басталды. Еуропалықтардың алғашқы төрт қонысы Провиденс, Портсмут, Ньюпорт және Уорик болды. === Роджер Уильямс - Провиденс === {{anchor|Providence Plantations}} [[Роджер Уильямс]] — [[пуритан]] теологы және тілтанушы. [[Шіркеу мен мемлекеттің бөлінуі]] қағидатын берік ұстанған Уильямс [[Пуритандықтың анықтамалары#Сепаратистік топтар|сепаратистік бағыттағы пуритан]] болды. Ол Англия шіркеуін түзетуге келмейтін дәрежеде азғындаған деп санады. Осы көзқарасы үшін [[Массачусетс-Бэй отары]]ның сепаратизмді қолдамайтын басшылары оны діни қудалауға ұшыратып, отардан қуып жіберді. Уильямс [[Ағылшындардың теңіздің арғы жағындағы иеліктері#Америка|Америкадағы ағылшын иеліктерінің]] шегіндегі жақын маңдағы [[Наррагансетт шығанағы]]ның жағалауына қоныс аударып, 1636 жылы Провиденс плантациялары қонысының негізін қалады. Ол наррагансетттерден пана тауып, жер алу үшін [[Каноникус]] пен [[Миантономо]] сахемдерімен келіссөз жүргізді және жердің орнына тауар беруге келісті. Уильямс Құдайдың жол көрсеткеніне деген ризашылығын білдіру үшін қонысты Провиденс плантациялары деп атады.<ref name=":0">Franklin, Wayne (2012). ''The Norton Anthology of American Literature''. New York: W. W. Norton & Company. p. 179. {{ISBN|978-0-393-93476-2}}.</ref> Өз ұстанымдарына сәйкес, Уильямс пен оның серіктері «азаматтық істерде» көпшіліктің шешіміне бағынуды, ал рухани мәселелерде ар-ождан бостандығын қамтамасыз ететін теңдік қағидатына негізделген конституция қабылдауға келісті. Ол Наррагансетт шығанағындағы үш аралды христиандық ізгі қасиеттердің құрметіне [[Пейшенс аралы|Пейшенс (Төзім)]], [[Пруденс аралы|Пруденс (Парасат)]] және [[Хоуп аралы (Род-Айленд)|Хоуп (Үміт)]] деп атады.<ref>{{cite web | url=http://lighthouse.cc/prudence/history.html | title=Prudence Island Light | work=History | publisher=lighthouse.cc | access-date=November 7, 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170807232652/http://lighthouse.cc/prudence/history.html | archive-date=August 7, 2017 | url-status=usurped }}</ref> === Аралдағы қоныстар - Портсмут пен Ньюпорт === 1637 жылы Массачусетстен келген [[Ағылшын диссентерлері|діни диссентерлердің]] тағы бір тобы сол кезде Род-Айленд деп аталған [[Аквиднек аралы]]на қоныстанды. Олар аралдың солтүстік шетінде Покассет деп аталатын қоныстың негізін қалады. Бұл топтың құрамында [[Уильям Коддингтон]], [[Джон Кларк (1609–1676)|Джон Кларк]], [[Энн Хатчинсон|Энн]] және [[Уильям Хатчинсон (Род-Айленд судьясы)|Уильям Хатчинсон]], сондай-ақ басқа да қоныстанушылар болды. Алайда көп ұзамай бұл қоныс екі бөлек қонысқа бөлінді. [[Сэмюэл Гортон]] мен оның серіктері аралда қалып, 1638 жылы [[Портсмут (Род-Айленд)|Портсмут]] қонысының негізін қалады, ал Коддингтон мен Кларк 1639 жылы жақын маңдағы [[Ньюпорт (Род-Айленд)|Ньюпорт]] қонысын құрды. Екі қоныс та Род-Айленд аралында орналасты.<ref>{{cite book | last = Bicknell | first = Thomas Williams | author-link = Thomas W. Bicknell | year = 1920 | title = The History of the State of Rhode Island and Providence Plantations | volume = 3 | publisher = The American Historical Society | place = New York | pages = 975–976}}</ref> === Шавомет жерін сатып алу - Уорик === Құрлықтағы екінші қоныс 1642 жылы Сэмюэл Гортонның наррагансетттерден сатып алған ''Шавомет'' жерінде құрылды. Алайда ол жерге қоныстанған бойда Массачусетс-Бэй билігі бұл аумаққа иелік ету құқығын талап етіп, өз талабын жүзеге асыруға кірісті. Гортон Лондонға барып, Шетелдік плантациялар жөніндегі комиссияның басшысы [[Роберт Рич, 2-Уорик графы|Роберт Ричтен, 2-Уорик графынан]] көмек сұрады. 1648 жылы ол Ричтің Массачусетс билігіне Гортон мен оның серіктерін қудалауды тоқтатуды бұйырған хатын алып оралды. Ризашылығының белгісі ретінде Гортон Шавомет плантациясының атауын [[Уорик (Род-Айленд)|Уорик]] деп өзгертті.<ref>{{cite web| url= http://www.projo.com/news/content/PLANTATION_10-31-10_M2KEKL2_v56.1b5572a.html | title= How 'Providence Plantations' and Rhode Island were joined | date= October 31, 2010 | author=Paul Edward Parker| work=[[The Providence Journal]] | access-date=November 7, 2010}}</ref> == Коддингтонның жарғы алуға әрекеті == 1651 жылы [[Уильям Коддингтон]] Англиядан жеке жарғы алып, Коддингтон комиссиясын құрды. Бұл жарғы оған [[Коннектикут отары]] мен [[Массачусетс-Бэй отары]]мен федерация құрамындағы Род-Айленд және [[Конаникут аралы|Конаникут]] аралдарының өмір бойғы губернаторы мәртебесін берді. Наразылықтар, ашық көтеріліс және Лондондағы [[Оливер Кромвель]]ге жолданған кезекті өтініш нәтижесінде 1643 жылғы бастапқы патент қайтадан күшіне енді.<ref>{{cite web | url= https://library.providence.edu/encompass/roger-williams-and-the-founding-of-rhode-island/roger-williams-and-the-founding-of-rhode-island/| title= Roger Williams and the Founding of Rhode Island | last = Grefe | first= C. Morgan | access-date = 29 Feb 2024 | publisher= EnCompass}}</ref> == 1663 жылғы корольдік жарғы == {{Толық мақала|Род-Айлендтің корольдік жарғысы}} [[Сурет:Return of Roger Williams.jpg|thumb|left|Роджер Уильямстың корольдік жарғымен оралуы]] 1660 жылы Англияда [[Стюарттар реставрациясы|монархиялық билік қалпына келтірілгеннен]] кейін король [[II Карл (Англия королі)|II Карл]]дан [[корольдік жарғы]] алу қажет болды. Протестантизм берік орныққан Англияда II Карл католиктерге іш тартатын және отардың діни сенім бостандығын қамтамасыз ету жөніндегі уәдесін мақұлдады. Ол 1663 жылғы корольдік жарғыны беріп, төрт қонысты Род-Айленд және Провиденс плантациялары атты біртұтас ағылшын отарына біріктіру туралы өтінішті қанағаттандырды. Кейінгі жылдары отарға діни қудалауға ұшыраған көптеген топтар, әсіресе квакерлер мен еврейлер қоныстанды.<ref name=footprints>{{cite book|last=Mudge|first=Zachariah Atwell|title=Foot-Prints of Roger Williams: A Biography, with Sketches of Important Events in Early New England History, with Which He Was Connected|year=1871|publisher=Hitchocok & Waldon. Sunday-School Department|isbn=1270833367}}</ref><ref name= liberty >{{cite book|last=Straus|first=Oscar Solomon|title=Roger Williams: The Pioneer of Religious Liberty|year=1936|publisher=Ayer Co Pub|isbn=9780836955866}}</ref> Род-Айленд отары өз дәуірі үшін өте прогрессивті болды. Мұнда сиқыршылыққа қатысты сот процестерін, қарыз үшін түрмеге қамауды және өлім жазасын қолданудың көптеген жағдайларын жоятын заңдар қабылданды.<ref>[http://www.chroniclesofamerica.com/pilgrims-puritans/rhode_island_and_roger_williams.htm "Rhode Island and Roger Williams" in ''Chronicles of America'']</ref><ref>Lauber, Almon Wheeler, ''Indian Slavery in Colonial Times Within the Present Limits of the United States.'' New York: Columbia University, 1913. Chapter 5. See also the Rhode Island Historical Society [http://www.rihs.org/faq.htm FAQ] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100927182115/http://rihs.org/faq.htm |date=September 27, 2010 }}</ref> Сондай-ақ 1652 жылғы 18 мамырда отарда Америкадағы құлдыққа қарсы алғашқы заң қабылданды. Алайда Род-Айлендте құлдық кеңінен таралған күйінде қалды және бұл заңның іс жүзінде орындалғанын растайтын ешқандай дәлел жоқ.<ref>{{Cite magazine|title=America's First Anti-Slavery Statute Was Passed in 1652. Here's Why It Was Ignored|url=https://time.com/4782885/rhode-island-antislavery/|access-date=2020-12-14|magazine=Time}}</ref> == Король Филипп соғысы == Род-Айленд наррагансетт үндістерімен бейбіт қарым-қатынасын сақтап қалды, алайда Жаңа Англияның басқа отарлары мен кейбір үндіс тайпалары арасындағы қатынастар әлдеқайда шиеленісті болды. Род-Айленд басшылығының бітімгершілік әрекеттеріне қарамастан, бұл жағдай жиі қантөгіске әкеліп отырды.<ref name=footprints /><ref name= liberty /> [[Король Филипп соғысы]] (1675–1676) кезінде отаршылар мен үндістер арасындағы шайқастар Род-Айлендтің бейтараптығын үнемі бұзып отырды. Соғыстың ең ірі шайқасы 1675 жылғы 19 желтоқсанда Род-Айлендте болды. Сол күні генерал [[Джозайя Уинслоу]] басқарған Массачусетс, Коннектикут және Плимут әскери жасақтары [[Үлкен батпақ шайқасы|Үлкен батпақтағы]] наррагансетттердің бекіністі ауылына шабуыл жасап, оны қиратты.<ref>{{cite web| url= http://www.historyplace.com/specials/kingphilip.htm | archive-url= https://web.archive.org/web/20071026061648/http://www.historyplace.com/specials/kingphilip.htm | archive-date= October 26, 2007 | title= King Philip's War in New England | author=Michael Tougias| year= 1997| work=King Philip's War : The History and Legacy of America's Forgotten Conflict | publisher=historyplace.com | access-date= November 7, 2010}}</ref> Наррагансетттер де Род-Айлендтегі бірнеше қалаға, соның ішінде Провиденске шабуыл жасап, оларды өртеп жіберді. Роджер Уильямс [[Метаком]]ды (Филипп) да, [[Канончет]]ті де бала кездерінен білетін. Ол тайпаның әрекеттерінен хабардар болып, жау күштерінің қозғалысы туралы Массачусетс губернаторына дереу хаттар жіберіп отырды. Провиденс плантациялары қонысты нығайту үшін бірқатар шаралар қабылдады, ал Уильямстың өзі қорғаныс мақсатында жаңадан жасақталған жауынгерлерді жаттықтыра бастады. Соғыстың соңғы әскери әрекеттерінің бірінде Коннектикут әскерлері Филиппті Род-Айлендтегі [[Баррингтон (Род-Айленд)|Маунт-Хоупта]] өлтірді.<ref name=footprints /><ref name= liberty /> == Жаңа Англия доминионы == 1680 жылдары II Карл ағылшын отарларын басқаруды орталықтандыруға және олардың саудасын қатаңырақ бақылауға ұмтылды. 1660 жылдары қабылданған [[Навигациялық актілер]] кеңінен наразылық туғызды, өйткені саудагерлер бұл заңдардың шектеулеріне жиі тап болып, олардың талаптарына қайшы әрекет етуге мәжбүр болатын. Алайда көптеген отарлық үкіметтер, әсіресе Массачусетс билігі, бұл заңдардың орындалуын қамтамасыз етуден бас тартты. Массачусетс тіпті корольдік өкілдердің қызметіне кедергі келтіруге дейін барды.<ref>Labaree, pp. 94, 111–113</ref> II Карлдың мұрагері [[II Яков (Англия королі)|II Яков]] осы мақсаттарды жүзеге асыру үшін 1686 жылы [[Жаңа Англия доминионы]]н құрды. Доминионның уақытша президенті [[Джозеф Дадли]]дің тұсында аумақтық дауға себеп болған «Король жері» (қазіргі [[Вашингтон округі (Род-Айленд)|Вашингтон округі]]) доминион құрамына енгізілді, ал отардың қалған бөлігі губернатор [[Эдмунд Андрос]]тың басқаруымен доминион билігіне бағындырылды. Андростың билігі халық арасында, әсіресе Массачусетсте, үлкен наразылық туғызды. 1688 жылғы [[Даңқты революция]] нәтижесінде II Яков тақтан тайдырылып, Англия тағына [[III Уильям (Англия королі)|III Уильям]] мен [[II Мэри (Ұлыбритания патшайымы)|II Мария]] отырды. 1689 жылғы сәуірде Массачусетс билігі [[1689 жылғы Бостон көтерілісі|Андросты тұтқындап]], Англияға қайтару үшін астыртын әрекет ұйымдастырды. Осы оқиғадан кейін доминион ыдырап, Род-Айленд өзінің бұрынғы басқару жүйесін қалпына келтірді.<ref>Lovejoy, pp. 247, 249</ref> Экономиканың негізін бұрынғысынша балық аулау мен ауыл шаруашылығы, әсіресе сүтті мал шаруашылығы құрады. Ағаш дайындау мен кеме жасау да өнеркәсіптің маңызды салаларына айналды. 1703 жылы Род-Айлендтің Бас ассамблеясы бүкіл отар аумағында африкалықтар мен Американың байырғы тұрғындарын құлдықта ұстауды заңдастырды. Құл саудасы Провиденс пен Ньюпорттың ірі порттарға айналуына ықпал етті.<ref name="ClarkPujara">{{Cite book|last=Clark-Pujara|first=Christy|url=https://books.google.com/books?id=yK84DwAAQBAJ&q=providence+slave+population+1750&pg=PA24|title=Dark Work: The Business of Slavery in Rhode Island|date=2018|publisher=New York University Press|isbn=978-1-4798-5563-6|language=en|id={{Project MUSE|49199|type=book}}}}</ref> 1755 жылға қарай құлдықтағы адамдар отар халқының 10%-ын құрады.<ref name="ClarkPujara"/> Род-Айленд саудагерлері Африка, Америка және [[Кариб аймағы]] арасындағы құлдар мен қанттың [[үшбұрышты сауда]]сына қатысып, ром өндіруден де пайда тапты.<ref>[http://www.projo.com/extra/2006/slavery/day1/ "The Unrighteous Traffick", in ''The Providence Journal'' Sunday, March 12, 2006.] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20090912032147/http://www.projo.com/extra/2006/slavery/day1/ |date=September 12, 2009 }}</ref> == Америка революциясы кезеңі == [[Сурет:Stephen_Hopkins_(NYPL_NYPG97-F76-420410)_(cropped).jpg|thumb|left|Отардың төрт мәрте губернаторы және Браун университетінің алғашқы канцлері болған [[Стивен Хопкинс (саясаткер)|Стивен Хопкинс]] Америка революциясын қолдауда маңызды рөл атқарды.]] Род-Айленд [[Гаспи оқиғасы|''Гаспи'' оқиғасы]] кезінде Ұлыбританияға қарсы алғаш болып қару көтерген Он үш отардың біріншісі болды. Бұл оқиғада қарулы адамдар тобы британ әскери-теңіз флотының кемесіне шабуыл жасап, оны өртеп жіберді. Алдын ала жоспарланбаған бұл шабуыл 1772 жылғы маусымда, әйгілі [[Бостондағы шай ішу]] оқиғасынан бір жылдан астам уақыт бұрын болды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 64sqzi4two4vuizuau0odjekmocv9qh 3683218 3683217 2026-10-18T14:34:55Z 1nter pares 146705 /* Америка революциясы кезеңі */ 3683218 wikitext text/x-wiki {{Тарихи мемлекеттер |атауы = Род-Айленд және Провиденс плантациялары отары |өз атауы = Colony of Rhode Island and Providence Plantations |статусы = |әнұраны = |байрақ = Red ensign of Great Britain (1707–1800, square canton).svg |байрақ_сипаттамасы = |елтаңбасы = Seal of the Colony of Rhode Island and Providence Plantations.svg |елтаңба_сипаттамасы = Мөр |символ = |карта = Rhode Island 1750 to 1776.png |size = 270px |сипаттамасы = |p1 = |flag_p1 = |image_p1 = |p2 = |flag_p2 = |image_p2 = |p3 = |flag_p3 = |image_p3 = |p4 = |flag_p4 = |image_p4 = |құрылуы = [[1636 жыл|1636]] |ыдырауы = [[1776 жыл|1776]] |s1 = |flag_s1 = |image_s1 = |s2 = |flag_s2 = |image_s2 = |s3 = |flag_s3 = |image_s3 = |s4 = |flag_s4 = |image_s4 = |ұраны = |астана = [[Провиденс (Род-Айленд)|Провиденс]], [[Ньюпорт (Род-Айленд)|Ньюпорт]] |қалалары = |тілі = ағылшын, [[наррагансет тілі|наррагансет]], [[массачусет тілі|массачусет]] |валютасы = [[Род-Айленд фунты]] |қосымша_параметр = Дәуір |параметр_мазмұны = [[Американы британдық отарлау]]<br>[[Жаңа Англияға пуритандардың қоныс аударуы (1620–1640)|Жаңа Англияға пуритандардың қоныс аударуы]] |аумағы = 4000 км² |халқы = |басқару_формасы = [[Өзін-өзі басқаратын отар]] (1636–1651; 1653–1776)<br>[[Меншіктік отар]] (1651–1653) |династиясы = |басқарушылар_титулы = Губернатор |басқарушы1 = [[Роджер Уильямс]] |басқарушы_жылы1 = 1636–1644 |басқарушылар_титулы2 = |басқарушы2 = [[Род-Айлендтің отарлық губернаторларының тізімі|тізім]] |басқарушы_жылы2 = 1644–1775 |басқарушылар_титулы3 = |басқарушы3 = [[Николас Кук]] |басқарушы_жылы3 = 1775–1776 |басқарушылар_титулы4 = |басқарушы4 = |басқарушы_жылы4 = |басқарушылар_титулы5 = |басқарушы5 = |басқарушы_жылы5 = |басқарушылар_титулы6 = |басқарушы6 = |басқарушы_жылы6 = |діні = |қосымша_параметр1 = Заң шығарушы орган |параметр_мазмұны1 = [[Род-Айленд Бас ассамблеясы|Бас ассамблея]]<br>'''Жоғарғы палата:''' Көмекшілер кеңесі (''де-факто'')<br>'''Төменгі палата:''' Депутаттар палатасы (''де-факто'') |Кезең1 = Негізі қаланды |Уақыт1 = |Жыл1 = [[1637 жыл|1637]] |Кезең2 = Қоныстануға патент берілді |Уақыт2 = |Жыл2 = 1643–1644 |Кезең3 = Коддингтон комиссиясы |Уақыт3 = |Жыл3 = 1651–1653 |Кезең4 = [[1663 жылғы корольдік хартия|Корольдік хартия]] |Уақыт4 = |Жыл4 = [[1663 жыл|1663]] |Кезең5 = [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамына кірді |Уақыт5 = |Жыл5 = 1686–1689 |Кезең6 = Корольдік хартия қайта күшіне енді |Уақыт6 = |Жыл6 = [[1688 жыл|1688]] |Кезең7 = |Уақыт7 = |Жыл7 = |Кезең8 = |Уақыт8 = |Жыл8 = |Кезең9 = |Уақыт9 = |Жыл9 = |Кезең10 = |Уақыт10 = |Жыл10 = |Кезең11 = |Уақыт11 = |Жыл11 = |қосымша_параметр2 = Екінші байрағы |параметр_мазмұны2 = [[Сурет:Ensign of New England (union flag).svg|100px]] |дейін = Алдыңғысы |д1 = Narragansett people{{!}}Наррагансет |д2 = Wampanoag People{{!}}Вампаноаг |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |кейін = Кейінгісі |к1 = Род-Айленд |к2 = Жаңа Англия доминионы |к3 = |к4 = |к5 = |к6 = |к7 = |ескерту = Қазіргі аумағы: [[Род-Айленд]] }} '''Род-Айленд және Провиденс плантациялары отары''' — Солтүстік Американың шығыс жағалауында орналасқан [[Англия Патшалығы|ағылшын]] отары. Оның негізін 1636 жылы [[Массачусетс-Бэй отары]]нан қуылған пуритан дін қызметкері [[Роджер Уильямс]] бұрын [[наррагансетттер]] тайпасына тиесілі болған жерде қалады. Ол негізін қалаған қонысын бастапқыда Провиденс плантациялары деп атады. Көп ұзамай [[Наррагансетт шығанағы]]ның жағалауында құрылған тағы үш қоныс осы отарға қосылды. Отар [[Ағылшын диссентерлері|діни диссентерлердің]] панасына айналып, діни сенім бостандығы мен өзін-өзі басқару қағидаттарын ұстануымен танылды. Наррагансетт шығанағындағы төрт қоныс [[Род-Айлендтің корольдік жарғысы#Алғышарттары|1643–1644 жылдардағы патент]] бойынша [[Англия парламенті]] берген жарғы негізінде ресми конфедерация құрды.<ref>Arnold, p. 285</ref> Кейін отар [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] корольден оның басқару жүйесін белгілеп, діни сенім бостандығына кепілдік берген, мазмұны анағұрлым кең [[Род-Айлендтің корольдік жарғысы|1663 жылғы корольдік жарғыны]] алды. Род-Айленд 1776 жылға дейін өзін-өзі басқаратын отар болып қала берді. Сол жылы Америка революциясы кезінде ол [[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбританиядан]] тәуелсіздігін жариялап, [[Род-Айленд|Род-Айленд және Провиденс плантациялары штатына]] айналды.<ref>{{Cite web |last=Thorpe |first=Francis Newton |date=1998-12-18 |title=Charter of Rhode Island and Providence Plantations - July 15, 1663 |url=https://avalon.law.yale.edu/17th_century/ri04.asp |access-date=2024-11-29 |website=avalon.law.yale.edu}}</ref> == Алғашқы қоныстар == [[Сурет:Providence,_Rhode_Island,_Original_Deed.jpg|left|thumb|[[Каноникус]] көсем қол қойған, Провиденске жер беру туралы 1636 жылғы бастапқы құжат]] Бұл аумақты алғашында [[наррагансетттер]] мекендеген. [[Наррагансетт (Род-Айленд)|Наррагансетт]] қаласының атауы осы халықтың атынан шыққан. Еуропалықтардың қоныстануы шамамен 1622 жылы Соуамста, қазіргі [[Уоррен (Род-Айленд)|Уоррен]] қаласының орнында сауда бекетінің құрылуымен басталды. Еуропалықтардың алғашқы төрт қонысы Провиденс, Портсмут, Ньюпорт және Уорик болды. === Роджер Уильямс - Провиденс === {{anchor|Providence Plantations}} [[Роджер Уильямс]] — [[пуритан]] теологы және тілтанушы. [[Шіркеу мен мемлекеттің бөлінуі]] қағидатын берік ұстанған Уильямс [[Пуритандықтың анықтамалары#Сепаратистік топтар|сепаратистік бағыттағы пуритан]] болды. Ол Англия шіркеуін түзетуге келмейтін дәрежеде азғындаған деп санады. Осы көзқарасы үшін [[Массачусетс-Бэй отары]]ның сепаратизмді қолдамайтын басшылары оны діни қудалауға ұшыратып, отардан қуып жіберді. Уильямс [[Ағылшындардың теңіздің арғы жағындағы иеліктері#Америка|Америкадағы ағылшын иеліктерінің]] шегіндегі жақын маңдағы [[Наррагансетт шығанағы]]ның жағалауына қоныс аударып, 1636 жылы Провиденс плантациялары қонысының негізін қалады. Ол наррагансетттерден пана тауып, жер алу үшін [[Каноникус]] пен [[Миантономо]] сахемдерімен келіссөз жүргізді және жердің орнына тауар беруге келісті. Уильямс Құдайдың жол көрсеткеніне деген ризашылығын білдіру үшін қонысты Провиденс плантациялары деп атады.<ref name=":0">Franklin, Wayne (2012). ''The Norton Anthology of American Literature''. New York: W. W. Norton & Company. p. 179. {{ISBN|978-0-393-93476-2}}.</ref> Өз ұстанымдарына сәйкес, Уильямс пен оның серіктері «азаматтық істерде» көпшіліктің шешіміне бағынуды, ал рухани мәселелерде ар-ождан бостандығын қамтамасыз ететін теңдік қағидатына негізделген конституция қабылдауға келісті. Ол Наррагансетт шығанағындағы үш аралды христиандық ізгі қасиеттердің құрметіне [[Пейшенс аралы|Пейшенс (Төзім)]], [[Пруденс аралы|Пруденс (Парасат)]] және [[Хоуп аралы (Род-Айленд)|Хоуп (Үміт)]] деп атады.<ref>{{cite web | url=http://lighthouse.cc/prudence/history.html | title=Prudence Island Light | work=History | publisher=lighthouse.cc | access-date=November 7, 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170807232652/http://lighthouse.cc/prudence/history.html | archive-date=August 7, 2017 | url-status=usurped }}</ref> === Аралдағы қоныстар - Портсмут пен Ньюпорт === 1637 жылы Массачусетстен келген [[Ағылшын диссентерлері|діни диссентерлердің]] тағы бір тобы сол кезде Род-Айленд деп аталған [[Аквиднек аралы]]на қоныстанды. Олар аралдың солтүстік шетінде Покассет деп аталатын қоныстың негізін қалады. Бұл топтың құрамында [[Уильям Коддингтон]], [[Джон Кларк (1609–1676)|Джон Кларк]], [[Энн Хатчинсон|Энн]] және [[Уильям Хатчинсон (Род-Айленд судьясы)|Уильям Хатчинсон]], сондай-ақ басқа да қоныстанушылар болды. Алайда көп ұзамай бұл қоныс екі бөлек қонысқа бөлінді. [[Сэмюэл Гортон]] мен оның серіктері аралда қалып, 1638 жылы [[Портсмут (Род-Айленд)|Портсмут]] қонысының негізін қалады, ал Коддингтон мен Кларк 1639 жылы жақын маңдағы [[Ньюпорт (Род-Айленд)|Ньюпорт]] қонысын құрды. Екі қоныс та Род-Айленд аралында орналасты.<ref>{{cite book | last = Bicknell | first = Thomas Williams | author-link = Thomas W. Bicknell | year = 1920 | title = The History of the State of Rhode Island and Providence Plantations | volume = 3 | publisher = The American Historical Society | place = New York | pages = 975–976}}</ref> === Шавомет жерін сатып алу - Уорик === Құрлықтағы екінші қоныс 1642 жылы Сэмюэл Гортонның наррагансетттерден сатып алған ''Шавомет'' жерінде құрылды. Алайда ол жерге қоныстанған бойда Массачусетс-Бэй билігі бұл аумаққа иелік ету құқығын талап етіп, өз талабын жүзеге асыруға кірісті. Гортон Лондонға барып, Шетелдік плантациялар жөніндегі комиссияның басшысы [[Роберт Рич, 2-Уорик графы|Роберт Ричтен, 2-Уорик графынан]] көмек сұрады. 1648 жылы ол Ричтің Массачусетс билігіне Гортон мен оның серіктерін қудалауды тоқтатуды бұйырған хатын алып оралды. Ризашылығының белгісі ретінде Гортон Шавомет плантациясының атауын [[Уорик (Род-Айленд)|Уорик]] деп өзгертті.<ref>{{cite web| url= http://www.projo.com/news/content/PLANTATION_10-31-10_M2KEKL2_v56.1b5572a.html | title= How 'Providence Plantations' and Rhode Island were joined | date= October 31, 2010 | author=Paul Edward Parker| work=[[The Providence Journal]] | access-date=November 7, 2010}}</ref> == Коддингтонның жарғы алуға әрекеті == 1651 жылы [[Уильям Коддингтон]] Англиядан жеке жарғы алып, Коддингтон комиссиясын құрды. Бұл жарғы оған [[Коннектикут отары]] мен [[Массачусетс-Бэй отары]]мен федерация құрамындағы Род-Айленд және [[Конаникут аралы|Конаникут]] аралдарының өмір бойғы губернаторы мәртебесін берді. Наразылықтар, ашық көтеріліс және Лондондағы [[Оливер Кромвель]]ге жолданған кезекті өтініш нәтижесінде 1643 жылғы бастапқы патент қайтадан күшіне енді.<ref>{{cite web | url= https://library.providence.edu/encompass/roger-williams-and-the-founding-of-rhode-island/roger-williams-and-the-founding-of-rhode-island/| title= Roger Williams and the Founding of Rhode Island | last = Grefe | first= C. Morgan | access-date = 29 Feb 2024 | publisher= EnCompass}}</ref> == 1663 жылғы корольдік жарғы == {{Толық мақала|Род-Айлендтің корольдік жарғысы}} [[Сурет:Return of Roger Williams.jpg|thumb|left|Роджер Уильямстың корольдік жарғымен оралуы]] 1660 жылы Англияда [[Стюарттар реставрациясы|монархиялық билік қалпына келтірілгеннен]] кейін король [[II Карл (Англия королі)|II Карл]]дан [[корольдік жарғы]] алу қажет болды. Протестантизм берік орныққан Англияда II Карл католиктерге іш тартатын және отардың діни сенім бостандығын қамтамасыз ету жөніндегі уәдесін мақұлдады. Ол 1663 жылғы корольдік жарғыны беріп, төрт қонысты Род-Айленд және Провиденс плантациялары атты біртұтас ағылшын отарына біріктіру туралы өтінішті қанағаттандырды. Кейінгі жылдары отарға діни қудалауға ұшыраған көптеген топтар, әсіресе квакерлер мен еврейлер қоныстанды.<ref name=footprints>{{cite book|last=Mudge|first=Zachariah Atwell|title=Foot-Prints of Roger Williams: A Biography, with Sketches of Important Events in Early New England History, with Which He Was Connected|year=1871|publisher=Hitchocok & Waldon. Sunday-School Department|isbn=1270833367}}</ref><ref name= liberty >{{cite book|last=Straus|first=Oscar Solomon|title=Roger Williams: The Pioneer of Religious Liberty|year=1936|publisher=Ayer Co Pub|isbn=9780836955866}}</ref> Род-Айленд отары өз дәуірі үшін өте прогрессивті болды. Мұнда сиқыршылыққа қатысты сот процестерін, қарыз үшін түрмеге қамауды және өлім жазасын қолданудың көптеген жағдайларын жоятын заңдар қабылданды.<ref>[http://www.chroniclesofamerica.com/pilgrims-puritans/rhode_island_and_roger_williams.htm "Rhode Island and Roger Williams" in ''Chronicles of America'']</ref><ref>Lauber, Almon Wheeler, ''Indian Slavery in Colonial Times Within the Present Limits of the United States.'' New York: Columbia University, 1913. Chapter 5. See also the Rhode Island Historical Society [http://www.rihs.org/faq.htm FAQ] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100927182115/http://rihs.org/faq.htm |date=September 27, 2010 }}</ref> Сондай-ақ 1652 жылғы 18 мамырда отарда Америкадағы құлдыққа қарсы алғашқы заң қабылданды. Алайда Род-Айлендте құлдық кеңінен таралған күйінде қалды және бұл заңның іс жүзінде орындалғанын растайтын ешқандай дәлел жоқ.<ref>{{Cite magazine|title=America's First Anti-Slavery Statute Was Passed in 1652. Here's Why It Was Ignored|url=https://time.com/4782885/rhode-island-antislavery/|access-date=2020-12-14|magazine=Time}}</ref> == Король Филипп соғысы == Род-Айленд наррагансетт үндістерімен бейбіт қарым-қатынасын сақтап қалды, алайда Жаңа Англияның басқа отарлары мен кейбір үндіс тайпалары арасындағы қатынастар әлдеқайда шиеленісті болды. Род-Айленд басшылығының бітімгершілік әрекеттеріне қарамастан, бұл жағдай жиі қантөгіске әкеліп отырды.<ref name=footprints /><ref name= liberty /> [[Король Филипп соғысы]] (1675–1676) кезінде отаршылар мен үндістер арасындағы шайқастар Род-Айлендтің бейтараптығын үнемі бұзып отырды. Соғыстың ең ірі шайқасы 1675 жылғы 19 желтоқсанда Род-Айлендте болды. Сол күні генерал [[Джозайя Уинслоу]] басқарған Массачусетс, Коннектикут және Плимут әскери жасақтары [[Үлкен батпақ шайқасы|Үлкен батпақтағы]] наррагансетттердің бекіністі ауылына шабуыл жасап, оны қиратты.<ref>{{cite web| url= http://www.historyplace.com/specials/kingphilip.htm | archive-url= https://web.archive.org/web/20071026061648/http://www.historyplace.com/specials/kingphilip.htm | archive-date= October 26, 2007 | title= King Philip's War in New England | author=Michael Tougias| year= 1997| work=King Philip's War : The History and Legacy of America's Forgotten Conflict | publisher=historyplace.com | access-date= November 7, 2010}}</ref> Наррагансетттер де Род-Айлендтегі бірнеше қалаға, соның ішінде Провиденске шабуыл жасап, оларды өртеп жіберді. Роджер Уильямс [[Метаком]]ды (Филипп) да, [[Канончет]]ті де бала кездерінен білетін. Ол тайпаның әрекеттерінен хабардар болып, жау күштерінің қозғалысы туралы Массачусетс губернаторына дереу хаттар жіберіп отырды. Провиденс плантациялары қонысты нығайту үшін бірқатар шаралар қабылдады, ал Уильямстың өзі қорғаныс мақсатында жаңадан жасақталған жауынгерлерді жаттықтыра бастады. Соғыстың соңғы әскери әрекеттерінің бірінде Коннектикут әскерлері Филиппті Род-Айлендтегі [[Баррингтон (Род-Айленд)|Маунт-Хоупта]] өлтірді.<ref name=footprints /><ref name= liberty /> == Жаңа Англия доминионы == 1680 жылдары II Карл ағылшын отарларын басқаруды орталықтандыруға және олардың саудасын қатаңырақ бақылауға ұмтылды. 1660 жылдары қабылданған [[Навигациялық актілер]] кеңінен наразылық туғызды, өйткені саудагерлер бұл заңдардың шектеулеріне жиі тап болып, олардың талаптарына қайшы әрекет етуге мәжбүр болатын. Алайда көптеген отарлық үкіметтер, әсіресе Массачусетс билігі, бұл заңдардың орындалуын қамтамасыз етуден бас тартты. Массачусетс тіпті корольдік өкілдердің қызметіне кедергі келтіруге дейін барды.<ref>Labaree, pp. 94, 111–113</ref> II Карлдың мұрагері [[II Яков (Англия королі)|II Яков]] осы мақсаттарды жүзеге асыру үшін 1686 жылы [[Жаңа Англия доминионы]]н құрды. Доминионның уақытша президенті [[Джозеф Дадли]]дің тұсында аумақтық дауға себеп болған «Король жері» (қазіргі [[Вашингтон округі (Род-Айленд)|Вашингтон округі]]) доминион құрамына енгізілді, ал отардың қалған бөлігі губернатор [[Эдмунд Андрос]]тың басқаруымен доминион билігіне бағындырылды. Андростың билігі халық арасында, әсіресе Массачусетсте, үлкен наразылық туғызды. 1688 жылғы [[Даңқты революция]] нәтижесінде II Яков тақтан тайдырылып, Англия тағына [[III Уильям (Англия королі)|III Уильям]] мен [[II Мэри (Ұлыбритания патшайымы)|II Мария]] отырды. 1689 жылғы сәуірде Массачусетс билігі [[1689 жылғы Бостон көтерілісі|Андросты тұтқындап]], Англияға қайтару үшін астыртын әрекет ұйымдастырды. Осы оқиғадан кейін доминион ыдырап, Род-Айленд өзінің бұрынғы басқару жүйесін қалпына келтірді.<ref>Lovejoy, pp. 247, 249</ref> Экономиканың негізін бұрынғысынша балық аулау мен ауыл шаруашылығы, әсіресе сүтті мал шаруашылығы құрады. Ағаш дайындау мен кеме жасау да өнеркәсіптің маңызды салаларына айналды. 1703 жылы Род-Айлендтің Бас ассамблеясы бүкіл отар аумағында африкалықтар мен Американың байырғы тұрғындарын құлдықта ұстауды заңдастырды. Құл саудасы Провиденс пен Ньюпорттың ірі порттарға айналуына ықпал етті.<ref name="ClarkPujara">{{Cite book|last=Clark-Pujara|first=Christy|url=https://books.google.com/books?id=yK84DwAAQBAJ&q=providence+slave+population+1750&pg=PA24|title=Dark Work: The Business of Slavery in Rhode Island|date=2018|publisher=New York University Press|isbn=978-1-4798-5563-6|language=en|id={{Project MUSE|49199|type=book}}}}</ref> 1755 жылға қарай құлдықтағы адамдар отар халқының 10%-ын құрады.<ref name="ClarkPujara"/> Род-Айленд саудагерлері Африка, Америка және [[Кариб аймағы]] арасындағы құлдар мен қанттың [[үшбұрышты сауда]]сына қатысып, ром өндіруден де пайда тапты.<ref>[http://www.projo.com/extra/2006/slavery/day1/ "The Unrighteous Traffick", in ''The Providence Journal'' Sunday, March 12, 2006.] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20090912032147/http://www.projo.com/extra/2006/slavery/day1/ |date=September 12, 2009 }}</ref> == Америка революциясы кезеңі == [[Сурет:Stephen_Hopkins_(NYPL_NYPG97-F76-420410)_(cropped).jpg|thumb|left|Отардың төрт мәрте губернаторы және Браун университетінің алғашқы канцлері болған [[Стивен Хопкинс (саясаткер)|Стивен Хопкинс]] Америка революциясын қолдауда маңызды рөл атқарды.]] Род-Айленд [[Гаспи оқиғасы|''Гаспи'' оқиғасы]] кезінде Ұлыбританияға қарсы алғаш болып қару көтерген Он үш отардың біріншісі болды. Бұл оқиғада қарулы адамдар тобы британ әскери-теңіз флотының кемесіне шабуыл жасап, оны өртеп жіберді. Алдын ала жоспарланбаған бұл шабуыл 1772 жылғы маусымда, әйгілі [[Бостондағы шай ішу]] оқиғасынан бір жылдан астам уақыт бұрын болды. Отардың көрнекті қайраткерлері 1776 жылы [[Британ империясы]]нан [[Америка тәуелсіздігі|Американың тәуелсіздігін]] алуды мақсат еткен [[АҚШ тәуелсіздік соғысы]]ның басталуына қатысты. Олардың қатарында губернаторлар [[Стивен Хопкинс (саясаткер)|Стивен Хопкинс]] пен [[Сэмюэл Уорд (Род-Айленд саясаткері)|Сэмюэл Уорд]], сондай-ақ [[Джон Браун (Род-Айленд)|Джон Браун]], [[Николас Браун (Браун университеті)|Николас Браун]], [[Уильям Эллери]] және дін қызметкерлері [[Джеймс Мэннинг (дін қызметкері)|Джеймс Мэннинг]] пен [[Эзра Стайлз]] болды. Олардың әрқайсысы 1764 жылы Провиденсте діни және зияткерлік еркіндіктің ордасы ретінде [[Браун университеті]]нің негізін қалауда маңызды рөл атқарды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} i1434dd6v1bmn4v5iuzrza4b14sk4n9 3683219 3683218 2026-10-18T14:35:17Z 1nter pares 146705 /* Америка революциясы кезеңі */ 3683219 wikitext text/x-wiki {{Тарихи мемлекеттер |атауы = Род-Айленд және Провиденс плантациялары отары |өз атауы = Colony of Rhode Island and Providence Plantations |статусы = |әнұраны = |байрақ = Red ensign of Great Britain (1707–1800, square canton).svg |байрақ_сипаттамасы = |елтаңбасы = Seal of the Colony of Rhode Island and Providence Plantations.svg |елтаңба_сипаттамасы = Мөр |символ = |карта = Rhode Island 1750 to 1776.png |size = 270px |сипаттамасы = |p1 = |flag_p1 = |image_p1 = |p2 = |flag_p2 = |image_p2 = |p3 = |flag_p3 = |image_p3 = |p4 = |flag_p4 = |image_p4 = |құрылуы = [[1636 жыл|1636]] |ыдырауы = [[1776 жыл|1776]] |s1 = |flag_s1 = |image_s1 = |s2 = |flag_s2 = |image_s2 = |s3 = |flag_s3 = |image_s3 = |s4 = |flag_s4 = |image_s4 = |ұраны = |астана = [[Провиденс (Род-Айленд)|Провиденс]], [[Ньюпорт (Род-Айленд)|Ньюпорт]] |қалалары = |тілі = ағылшын, [[наррагансет тілі|наррагансет]], [[массачусет тілі|массачусет]] |валютасы = [[Род-Айленд фунты]] |қосымша_параметр = Дәуір |параметр_мазмұны = [[Американы британдық отарлау]]<br>[[Жаңа Англияға пуритандардың қоныс аударуы (1620–1640)|Жаңа Англияға пуритандардың қоныс аударуы]] |аумағы = 4000 км² |халқы = |басқару_формасы = [[Өзін-өзі басқаратын отар]] (1636–1651; 1653–1776)<br>[[Меншіктік отар]] (1651–1653) |династиясы = |басқарушылар_титулы = Губернатор |басқарушы1 = [[Роджер Уильямс]] |басқарушы_жылы1 = 1636–1644 |басқарушылар_титулы2 = |басқарушы2 = [[Род-Айлендтің отарлық губернаторларының тізімі|тізім]] |басқарушы_жылы2 = 1644–1775 |басқарушылар_титулы3 = |басқарушы3 = [[Николас Кук]] |басқарушы_жылы3 = 1775–1776 |басқарушылар_титулы4 = |басқарушы4 = |басқарушы_жылы4 = |басқарушылар_титулы5 = |басқарушы5 = |басқарушы_жылы5 = |басқарушылар_титулы6 = |басқарушы6 = |басқарушы_жылы6 = |діні = |қосымша_параметр1 = Заң шығарушы орган |параметр_мазмұны1 = [[Род-Айленд Бас ассамблеясы|Бас ассамблея]]<br>'''Жоғарғы палата:''' Көмекшілер кеңесі (''де-факто'')<br>'''Төменгі палата:''' Депутаттар палатасы (''де-факто'') |Кезең1 = Негізі қаланды |Уақыт1 = |Жыл1 = [[1637 жыл|1637]] |Кезең2 = Қоныстануға патент берілді |Уақыт2 = |Жыл2 = 1643–1644 |Кезең3 = Коддингтон комиссиясы |Уақыт3 = |Жыл3 = 1651–1653 |Кезең4 = [[1663 жылғы корольдік хартия|Корольдік хартия]] |Уақыт4 = |Жыл4 = [[1663 жыл|1663]] |Кезең5 = [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамына кірді |Уақыт5 = |Жыл5 = 1686–1689 |Кезең6 = Корольдік хартия қайта күшіне енді |Уақыт6 = |Жыл6 = [[1688 жыл|1688]] |Кезең7 = |Уақыт7 = |Жыл7 = |Кезең8 = |Уақыт8 = |Жыл8 = |Кезең9 = |Уақыт9 = |Жыл9 = |Кезең10 = |Уақыт10 = |Жыл10 = |Кезең11 = |Уақыт11 = |Жыл11 = |қосымша_параметр2 = Екінші байрағы |параметр_мазмұны2 = [[Сурет:Ensign of New England (union flag).svg|100px]] |дейін = Алдыңғысы |д1 = Narragansett people{{!}}Наррагансет |д2 = Wampanoag People{{!}}Вампаноаг |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |кейін = Кейінгісі |к1 = Род-Айленд |к2 = Жаңа Англия доминионы |к3 = |к4 = |к5 = |к6 = |к7 = |ескерту = Қазіргі аумағы: [[Род-Айленд]] }} '''Род-Айленд және Провиденс плантациялары отары''' — Солтүстік Американың шығыс жағалауында орналасқан [[Англия Патшалығы|ағылшын]] отары. Оның негізін 1636 жылы [[Массачусетс-Бэй отары]]нан қуылған пуритан дін қызметкері [[Роджер Уильямс]] бұрын [[наррагансетттер]] тайпасына тиесілі болған жерде қалады. Ол негізін қалаған қонысын бастапқыда Провиденс плантациялары деп атады. Көп ұзамай [[Наррагансетт шығанағы]]ның жағалауында құрылған тағы үш қоныс осы отарға қосылды. Отар [[Ағылшын диссентерлері|діни диссентерлердің]] панасына айналып, діни сенім бостандығы мен өзін-өзі басқару қағидаттарын ұстануымен танылды. Наррагансетт шығанағындағы төрт қоныс [[Род-Айлендтің корольдік жарғысы#Алғышарттары|1643–1644 жылдардағы патент]] бойынша [[Англия парламенті]] берген жарғы негізінде ресми конфедерация құрды.<ref>Arnold, p. 285</ref> Кейін отар [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] корольден оның басқару жүйесін белгілеп, діни сенім бостандығына кепілдік берген, мазмұны анағұрлым кең [[Род-Айлендтің корольдік жарғысы|1663 жылғы корольдік жарғыны]] алды. Род-Айленд 1776 жылға дейін өзін-өзі басқаратын отар болып қала берді. Сол жылы Америка революциясы кезінде ол [[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбританиядан]] тәуелсіздігін жариялап, [[Род-Айленд|Род-Айленд және Провиденс плантациялары штатына]] айналды.<ref>{{Cite web |last=Thorpe |first=Francis Newton |date=1998-12-18 |title=Charter of Rhode Island and Providence Plantations - July 15, 1663 |url=https://avalon.law.yale.edu/17th_century/ri04.asp |access-date=2024-11-29 |website=avalon.law.yale.edu}}</ref> == Алғашқы қоныстар == [[Сурет:Providence,_Rhode_Island,_Original_Deed.jpg|left|thumb|[[Каноникус]] көсем қол қойған, Провиденске жер беру туралы 1636 жылғы бастапқы құжат]] Бұл аумақты алғашында [[наррагансетттер]] мекендеген. [[Наррагансетт (Род-Айленд)|Наррагансетт]] қаласының атауы осы халықтың атынан шыққан. Еуропалықтардың қоныстануы шамамен 1622 жылы Соуамста, қазіргі [[Уоррен (Род-Айленд)|Уоррен]] қаласының орнында сауда бекетінің құрылуымен басталды. Еуропалықтардың алғашқы төрт қонысы Провиденс, Портсмут, Ньюпорт және Уорик болды. === Роджер Уильямс - Провиденс === {{anchor|Providence Plantations}} [[Роджер Уильямс]] — [[пуритан]] теологы және тілтанушы. [[Шіркеу мен мемлекеттің бөлінуі]] қағидатын берік ұстанған Уильямс [[Пуритандықтың анықтамалары#Сепаратистік топтар|сепаратистік бағыттағы пуритан]] болды. Ол Англия шіркеуін түзетуге келмейтін дәрежеде азғындаған деп санады. Осы көзқарасы үшін [[Массачусетс-Бэй отары]]ның сепаратизмді қолдамайтын басшылары оны діни қудалауға ұшыратып, отардан қуып жіберді. Уильямс [[Ағылшындардың теңіздің арғы жағындағы иеліктері#Америка|Америкадағы ағылшын иеліктерінің]] шегіндегі жақын маңдағы [[Наррагансетт шығанағы]]ның жағалауына қоныс аударып, 1636 жылы Провиденс плантациялары қонысының негізін қалады. Ол наррагансетттерден пана тауып, жер алу үшін [[Каноникус]] пен [[Миантономо]] сахемдерімен келіссөз жүргізді және жердің орнына тауар беруге келісті. Уильямс Құдайдың жол көрсеткеніне деген ризашылығын білдіру үшін қонысты Провиденс плантациялары деп атады.<ref name=":0">Franklin, Wayne (2012). ''The Norton Anthology of American Literature''. New York: W. W. Norton & Company. p. 179. {{ISBN|978-0-393-93476-2}}.</ref> Өз ұстанымдарына сәйкес, Уильямс пен оның серіктері «азаматтық істерде» көпшіліктің шешіміне бағынуды, ал рухани мәселелерде ар-ождан бостандығын қамтамасыз ететін теңдік қағидатына негізделген конституция қабылдауға келісті. Ол Наррагансетт шығанағындағы үш аралды христиандық ізгі қасиеттердің құрметіне [[Пейшенс аралы|Пейшенс (Төзім)]], [[Пруденс аралы|Пруденс (Парасат)]] және [[Хоуп аралы (Род-Айленд)|Хоуп (Үміт)]] деп атады.<ref>{{cite web | url=http://lighthouse.cc/prudence/history.html | title=Prudence Island Light | work=History | publisher=lighthouse.cc | access-date=November 7, 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170807232652/http://lighthouse.cc/prudence/history.html | archive-date=August 7, 2017 | url-status=usurped }}</ref> === Аралдағы қоныстар - Портсмут пен Ньюпорт === 1637 жылы Массачусетстен келген [[Ағылшын диссентерлері|діни диссентерлердің]] тағы бір тобы сол кезде Род-Айленд деп аталған [[Аквиднек аралы]]на қоныстанды. Олар аралдың солтүстік шетінде Покассет деп аталатын қоныстың негізін қалады. Бұл топтың құрамында [[Уильям Коддингтон]], [[Джон Кларк (1609–1676)|Джон Кларк]], [[Энн Хатчинсон|Энн]] және [[Уильям Хатчинсон (Род-Айленд судьясы)|Уильям Хатчинсон]], сондай-ақ басқа да қоныстанушылар болды. Алайда көп ұзамай бұл қоныс екі бөлек қонысқа бөлінді. [[Сэмюэл Гортон]] мен оның серіктері аралда қалып, 1638 жылы [[Портсмут (Род-Айленд)|Портсмут]] қонысының негізін қалады, ал Коддингтон мен Кларк 1639 жылы жақын маңдағы [[Ньюпорт (Род-Айленд)|Ньюпорт]] қонысын құрды. Екі қоныс та Род-Айленд аралында орналасты.<ref>{{cite book | last = Bicknell | first = Thomas Williams | author-link = Thomas W. Bicknell | year = 1920 | title = The History of the State of Rhode Island and Providence Plantations | volume = 3 | publisher = The American Historical Society | place = New York | pages = 975–976}}</ref> === Шавомет жерін сатып алу - Уорик === Құрлықтағы екінші қоныс 1642 жылы Сэмюэл Гортонның наррагансетттерден сатып алған ''Шавомет'' жерінде құрылды. Алайда ол жерге қоныстанған бойда Массачусетс-Бэй билігі бұл аумаққа иелік ету құқығын талап етіп, өз талабын жүзеге асыруға кірісті. Гортон Лондонға барып, Шетелдік плантациялар жөніндегі комиссияның басшысы [[Роберт Рич, 2-Уорик графы|Роберт Ричтен, 2-Уорик графынан]] көмек сұрады. 1648 жылы ол Ричтің Массачусетс билігіне Гортон мен оның серіктерін қудалауды тоқтатуды бұйырған хатын алып оралды. Ризашылығының белгісі ретінде Гортон Шавомет плантациясының атауын [[Уорик (Род-Айленд)|Уорик]] деп өзгертті.<ref>{{cite web| url= http://www.projo.com/news/content/PLANTATION_10-31-10_M2KEKL2_v56.1b5572a.html | title= How 'Providence Plantations' and Rhode Island were joined | date= October 31, 2010 | author=Paul Edward Parker| work=[[The Providence Journal]] | access-date=November 7, 2010}}</ref> == Коддингтонның жарғы алуға әрекеті == 1651 жылы [[Уильям Коддингтон]] Англиядан жеке жарғы алып, Коддингтон комиссиясын құрды. Бұл жарғы оған [[Коннектикут отары]] мен [[Массачусетс-Бэй отары]]мен федерация құрамындағы Род-Айленд және [[Конаникут аралы|Конаникут]] аралдарының өмір бойғы губернаторы мәртебесін берді. Наразылықтар, ашық көтеріліс және Лондондағы [[Оливер Кромвель]]ге жолданған кезекті өтініш нәтижесінде 1643 жылғы бастапқы патент қайтадан күшіне енді.<ref>{{cite web | url= https://library.providence.edu/encompass/roger-williams-and-the-founding-of-rhode-island/roger-williams-and-the-founding-of-rhode-island/| title= Roger Williams and the Founding of Rhode Island | last = Grefe | first= C. Morgan | access-date = 29 Feb 2024 | publisher= EnCompass}}</ref> == 1663 жылғы корольдік жарғы == {{Толық мақала|Род-Айлендтің корольдік жарғысы}} [[Сурет:Return of Roger Williams.jpg|thumb|left|Роджер Уильямстың корольдік жарғымен оралуы]] 1660 жылы Англияда [[Стюарттар реставрациясы|монархиялық билік қалпына келтірілгеннен]] кейін король [[II Карл (Англия королі)|II Карл]]дан [[корольдік жарғы]] алу қажет болды. Протестантизм берік орныққан Англияда II Карл католиктерге іш тартатын және отардың діни сенім бостандығын қамтамасыз ету жөніндегі уәдесін мақұлдады. Ол 1663 жылғы корольдік жарғыны беріп, төрт қонысты Род-Айленд және Провиденс плантациялары атты біртұтас ағылшын отарына біріктіру туралы өтінішті қанағаттандырды. Кейінгі жылдары отарға діни қудалауға ұшыраған көптеген топтар, әсіресе квакерлер мен еврейлер қоныстанды.<ref name=footprints>{{cite book|last=Mudge|first=Zachariah Atwell|title=Foot-Prints of Roger Williams: A Biography, with Sketches of Important Events in Early New England History, with Which He Was Connected|year=1871|publisher=Hitchocok & Waldon. Sunday-School Department|isbn=1270833367}}</ref><ref name= liberty >{{cite book|last=Straus|first=Oscar Solomon|title=Roger Williams: The Pioneer of Religious Liberty|year=1936|publisher=Ayer Co Pub|isbn=9780836955866}}</ref> Род-Айленд отары өз дәуірі үшін өте прогрессивті болды. Мұнда сиқыршылыққа қатысты сот процестерін, қарыз үшін түрмеге қамауды және өлім жазасын қолданудың көптеген жағдайларын жоятын заңдар қабылданды.<ref>[http://www.chroniclesofamerica.com/pilgrims-puritans/rhode_island_and_roger_williams.htm "Rhode Island and Roger Williams" in ''Chronicles of America'']</ref><ref>Lauber, Almon Wheeler, ''Indian Slavery in Colonial Times Within the Present Limits of the United States.'' New York: Columbia University, 1913. Chapter 5. See also the Rhode Island Historical Society [http://www.rihs.org/faq.htm FAQ] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100927182115/http://rihs.org/faq.htm |date=September 27, 2010 }}</ref> Сондай-ақ 1652 жылғы 18 мамырда отарда Америкадағы құлдыққа қарсы алғашқы заң қабылданды. Алайда Род-Айлендте құлдық кеңінен таралған күйінде қалды және бұл заңның іс жүзінде орындалғанын растайтын ешқандай дәлел жоқ.<ref>{{Cite magazine|title=America's First Anti-Slavery Statute Was Passed in 1652. Here's Why It Was Ignored|url=https://time.com/4782885/rhode-island-antislavery/|access-date=2020-12-14|magazine=Time}}</ref> == Король Филипп соғысы == Род-Айленд наррагансетт үндістерімен бейбіт қарым-қатынасын сақтап қалды, алайда Жаңа Англияның басқа отарлары мен кейбір үндіс тайпалары арасындағы қатынастар әлдеқайда шиеленісті болды. Род-Айленд басшылығының бітімгершілік әрекеттеріне қарамастан, бұл жағдай жиі қантөгіске әкеліп отырды.<ref name=footprints /><ref name= liberty /> [[Король Филипп соғысы]] (1675–1676) кезінде отаршылар мен үндістер арасындағы шайқастар Род-Айлендтің бейтараптығын үнемі бұзып отырды. Соғыстың ең ірі шайқасы 1675 жылғы 19 желтоқсанда Род-Айлендте болды. Сол күні генерал [[Джозайя Уинслоу]] басқарған Массачусетс, Коннектикут және Плимут әскери жасақтары [[Үлкен батпақ шайқасы|Үлкен батпақтағы]] наррагансетттердің бекіністі ауылына шабуыл жасап, оны қиратты.<ref>{{cite web| url= http://www.historyplace.com/specials/kingphilip.htm | archive-url= https://web.archive.org/web/20071026061648/http://www.historyplace.com/specials/kingphilip.htm | archive-date= October 26, 2007 | title= King Philip's War in New England | author=Michael Tougias| year= 1997| work=King Philip's War : The History and Legacy of America's Forgotten Conflict | publisher=historyplace.com | access-date= November 7, 2010}}</ref> Наррагансетттер де Род-Айлендтегі бірнеше қалаға, соның ішінде Провиденске шабуыл жасап, оларды өртеп жіберді. Роджер Уильямс [[Метаком]]ды (Филипп) да, [[Канончет]]ті де бала кездерінен білетін. Ол тайпаның әрекеттерінен хабардар болып, жау күштерінің қозғалысы туралы Массачусетс губернаторына дереу хаттар жіберіп отырды. Провиденс плантациялары қонысты нығайту үшін бірқатар шаралар қабылдады, ал Уильямстың өзі қорғаныс мақсатында жаңадан жасақталған жауынгерлерді жаттықтыра бастады. Соғыстың соңғы әскери әрекеттерінің бірінде Коннектикут әскерлері Филиппті Род-Айлендтегі [[Баррингтон (Род-Айленд)|Маунт-Хоупта]] өлтірді.<ref name=footprints /><ref name= liberty /> == Жаңа Англия доминионы == 1680 жылдары II Карл ағылшын отарларын басқаруды орталықтандыруға және олардың саудасын қатаңырақ бақылауға ұмтылды. 1660 жылдары қабылданған [[Навигациялық актілер]] кеңінен наразылық туғызды, өйткені саудагерлер бұл заңдардың шектеулеріне жиі тап болып, олардың талаптарына қайшы әрекет етуге мәжбүр болатын. Алайда көптеген отарлық үкіметтер, әсіресе Массачусетс билігі, бұл заңдардың орындалуын қамтамасыз етуден бас тартты. Массачусетс тіпті корольдік өкілдердің қызметіне кедергі келтіруге дейін барды.<ref>Labaree, pp. 94, 111–113</ref> II Карлдың мұрагері [[II Яков (Англия королі)|II Яков]] осы мақсаттарды жүзеге асыру үшін 1686 жылы [[Жаңа Англия доминионы]]н құрды. Доминионның уақытша президенті [[Джозеф Дадли]]дің тұсында аумақтық дауға себеп болған «Король жері» (қазіргі [[Вашингтон округі (Род-Айленд)|Вашингтон округі]]) доминион құрамына енгізілді, ал отардың қалған бөлігі губернатор [[Эдмунд Андрос]]тың басқаруымен доминион билігіне бағындырылды. Андростың билігі халық арасында, әсіресе Массачусетсте, үлкен наразылық туғызды. 1688 жылғы [[Даңқты революция]] нәтижесінде II Яков тақтан тайдырылып, Англия тағына [[III Уильям (Англия королі)|III Уильям]] мен [[II Мэри (Ұлыбритания патшайымы)|II Мария]] отырды. 1689 жылғы сәуірде Массачусетс билігі [[1689 жылғы Бостон көтерілісі|Андросты тұтқындап]], Англияға қайтару үшін астыртын әрекет ұйымдастырды. Осы оқиғадан кейін доминион ыдырап, Род-Айленд өзінің бұрынғы басқару жүйесін қалпына келтірді.<ref>Lovejoy, pp. 247, 249</ref> Экономиканың негізін бұрынғысынша балық аулау мен ауыл шаруашылығы, әсіресе сүтті мал шаруашылығы құрады. Ағаш дайындау мен кеме жасау да өнеркәсіптің маңызды салаларына айналды. 1703 жылы Род-Айлендтің Бас ассамблеясы бүкіл отар аумағында африкалықтар мен Американың байырғы тұрғындарын құлдықта ұстауды заңдастырды. Құл саудасы Провиденс пен Ньюпорттың ірі порттарға айналуына ықпал етті.<ref name="ClarkPujara">{{Cite book|last=Clark-Pujara|first=Christy|url=https://books.google.com/books?id=yK84DwAAQBAJ&q=providence+slave+population+1750&pg=PA24|title=Dark Work: The Business of Slavery in Rhode Island|date=2018|publisher=New York University Press|isbn=978-1-4798-5563-6|language=en|id={{Project MUSE|49199|type=book}}}}</ref> 1755 жылға қарай құлдықтағы адамдар отар халқының 10%-ын құрады.<ref name="ClarkPujara"/> Род-Айленд саудагерлері Африка, Америка және [[Кариб аймағы]] арасындағы құлдар мен қанттың [[үшбұрышты сауда]]сына қатысып, ром өндіруден де пайда тапты.<ref>[http://www.projo.com/extra/2006/slavery/day1/ "The Unrighteous Traffick", in ''The Providence Journal'' Sunday, March 12, 2006.] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20090912032147/http://www.projo.com/extra/2006/slavery/day1/ |date=September 12, 2009 }}</ref> == Америка революциясы кезеңі == [[Сурет:Stephen_Hopkins_(NYPL_NYPG97-F76-420410)_(cropped).jpg|thumb|left|Отардың төрт мәрте губернаторы және Браун университетінің алғашқы канцлері болған [[Стивен Хопкинс (саясаткер)|Стивен Хопкинс]] Америка революциясын қолдауда маңызды рөл атқарды.]] Род-Айленд [[Гаспи оқиғасы|''Гаспи'' оқиғасы]] кезінде Ұлыбританияға қарсы алғаш болып қару көтерген Он үш отардың біріншісі болды. Бұл оқиғада қарулы адамдар тобы британ әскери-теңіз флотының кемесіне шабуыл жасап, оны өртеп жіберді. Алдын ала жоспарланбаған бұл шабуыл 1772 жылғы маусымда, әйгілі [[Бостондағы шай ішу]] оқиғасынан бір жылдан астам уақыт бұрын болды. Отардың көрнекті қайраткерлері 1776 жылы [[Британ империясы]]нан [[Америка тәуелсіздігі|Американың тәуелсіздігін]] алуды мақсат еткен [[АҚШ тәуелсіздігі үшін соғыс|АҚШ тәуелсіздік соғысының]] басталуына қатысты. Олардың қатарында губернаторлар [[Стивен Хопкинс (саясаткер)|Стивен Хопкинс]] пен [[Сэмюэл Уорд (Род-Айленд саясаткері)|Сэмюэл Уорд]], сондай-ақ [[Джон Браун (Род-Айленд)|Джон Браун]], [[Николас Браун (Браун университеті)|Николас Браун]], [[Уильям Эллери]] және дін қызметкерлері [[Джеймс Мэннинг (дін қызметкері)|Джеймс Мэннинг]] пен [[Эзра Стайлз]] болды. Олардың әрқайсысы 1764 жылы Провиденсте діни және зияткерлік еркіндіктің ордасы ретінде [[Браун университеті]]нің негізін қалауда маңызды рөл атқарды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} ajn41hy7uef25t7zgqtyddyvalqqqsa 3683221 3683219 2026-10-18T14:38:37Z 1nter pares 146705 /* Америка революциясы кезеңі */ 3683221 wikitext text/x-wiki {{Тарихи мемлекеттер |атауы = Род-Айленд және Провиденс плантациялары отары |өз атауы = Colony of Rhode Island and Providence Plantations |статусы = |әнұраны = |байрақ = Red ensign of Great Britain (1707–1800, square canton).svg |байрақ_сипаттамасы = |елтаңбасы = Seal of the Colony of Rhode Island and Providence Plantations.svg |елтаңба_сипаттамасы = Мөр |символ = |карта = Rhode Island 1750 to 1776.png |size = 270px |сипаттамасы = |p1 = |flag_p1 = |image_p1 = |p2 = |flag_p2 = |image_p2 = |p3 = |flag_p3 = |image_p3 = |p4 = |flag_p4 = |image_p4 = |құрылуы = [[1636 жыл|1636]] |ыдырауы = [[1776 жыл|1776]] |s1 = |flag_s1 = |image_s1 = |s2 = |flag_s2 = |image_s2 = |s3 = |flag_s3 = |image_s3 = |s4 = |flag_s4 = |image_s4 = |ұраны = |астана = [[Провиденс (Род-Айленд)|Провиденс]], [[Ньюпорт (Род-Айленд)|Ньюпорт]] |қалалары = |тілі = ағылшын, [[наррагансет тілі|наррагансет]], [[массачусет тілі|массачусет]] |валютасы = [[Род-Айленд фунты]] |қосымша_параметр = Дәуір |параметр_мазмұны = [[Американы британдық отарлау]]<br>[[Жаңа Англияға пуритандардың қоныс аударуы (1620–1640)|Жаңа Англияға пуритандардың қоныс аударуы]] |аумағы = 4000 км² |халқы = |басқару_формасы = [[Өзін-өзі басқаратын отар]] (1636–1651; 1653–1776)<br>[[Меншіктік отар]] (1651–1653) |династиясы = |басқарушылар_титулы = Губернатор |басқарушы1 = [[Роджер Уильямс]] |басқарушы_жылы1 = 1636–1644 |басқарушылар_титулы2 = |басқарушы2 = [[Род-Айлендтің отарлық губернаторларының тізімі|тізім]] |басқарушы_жылы2 = 1644–1775 |басқарушылар_титулы3 = |басқарушы3 = [[Николас Кук]] |басқарушы_жылы3 = 1775–1776 |басқарушылар_титулы4 = |басқарушы4 = |басқарушы_жылы4 = |басқарушылар_титулы5 = |басқарушы5 = |басқарушы_жылы5 = |басқарушылар_титулы6 = |басқарушы6 = |басқарушы_жылы6 = |діні = |қосымша_параметр1 = Заң шығарушы орган |параметр_мазмұны1 = [[Род-Айленд Бас ассамблеясы|Бас ассамблея]]<br>'''Жоғарғы палата:''' Көмекшілер кеңесі (''де-факто'')<br>'''Төменгі палата:''' Депутаттар палатасы (''де-факто'') |Кезең1 = Негізі қаланды |Уақыт1 = |Жыл1 = [[1637 жыл|1637]] |Кезең2 = Қоныстануға патент берілді |Уақыт2 = |Жыл2 = 1643–1644 |Кезең3 = Коддингтон комиссиясы |Уақыт3 = |Жыл3 = 1651–1653 |Кезең4 = [[1663 жылғы корольдік хартия|Корольдік хартия]] |Уақыт4 = |Жыл4 = [[1663 жыл|1663]] |Кезең5 = [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамына кірді |Уақыт5 = |Жыл5 = 1686–1689 |Кезең6 = Корольдік хартия қайта күшіне енді |Уақыт6 = |Жыл6 = [[1688 жыл|1688]] |Кезең7 = |Уақыт7 = |Жыл7 = |Кезең8 = |Уақыт8 = |Жыл8 = |Кезең9 = |Уақыт9 = |Жыл9 = |Кезең10 = |Уақыт10 = |Жыл10 = |Кезең11 = |Уақыт11 = |Жыл11 = |қосымша_параметр2 = Екінші байрағы |параметр_мазмұны2 = [[Сурет:Ensign of New England (union flag).svg|100px]] |дейін = Алдыңғысы |д1 = Narragansett people{{!}}Наррагансет |д2 = Wampanoag People{{!}}Вампаноаг |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |кейін = Кейінгісі |к1 = Род-Айленд |к2 = Жаңа Англия доминионы |к3 = |к4 = |к5 = |к6 = |к7 = |ескерту = Қазіргі аумағы: [[Род-Айленд]] }} '''Род-Айленд және Провиденс плантациялары отары''' — Солтүстік Американың шығыс жағалауында орналасқан [[Англия Патшалығы|ағылшын]] отары. Оның негізін 1636 жылы [[Массачусетс-Бэй отары]]нан қуылған пуритан дін қызметкері [[Роджер Уильямс]] бұрын [[наррагансетттер]] тайпасына тиесілі болған жерде қалады. Ол негізін қалаған қонысын бастапқыда Провиденс плантациялары деп атады. Көп ұзамай [[Наррагансетт шығанағы]]ның жағалауында құрылған тағы үш қоныс осы отарға қосылды. Отар [[Ағылшын диссентерлері|діни диссентерлердің]] панасына айналып, діни сенім бостандығы мен өзін-өзі басқару қағидаттарын ұстануымен танылды. Наррагансетт шығанағындағы төрт қоныс [[Род-Айлендтің корольдік жарғысы#Алғышарттары|1643–1644 жылдардағы патент]] бойынша [[Англия парламенті]] берген жарғы негізінде ресми конфедерация құрды.<ref>Arnold, p. 285</ref> Кейін отар [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] корольден оның басқару жүйесін белгілеп, діни сенім бостандығына кепілдік берген, мазмұны анағұрлым кең [[Род-Айлендтің корольдік жарғысы|1663 жылғы корольдік жарғыны]] алды. Род-Айленд 1776 жылға дейін өзін-өзі басқаратын отар болып қала берді. Сол жылы Америка революциясы кезінде ол [[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбританиядан]] тәуелсіздігін жариялап, [[Род-Айленд|Род-Айленд және Провиденс плантациялары штатына]] айналды.<ref>{{Cite web |last=Thorpe |first=Francis Newton |date=1998-12-18 |title=Charter of Rhode Island and Providence Plantations - July 15, 1663 |url=https://avalon.law.yale.edu/17th_century/ri04.asp |access-date=2024-11-29 |website=avalon.law.yale.edu}}</ref> == Алғашқы қоныстар == [[Сурет:Providence,_Rhode_Island,_Original_Deed.jpg|left|thumb|[[Каноникус]] көсем қол қойған, Провиденске жер беру туралы 1636 жылғы бастапқы құжат]] Бұл аумақты алғашында [[наррагансетттер]] мекендеген. [[Наррагансетт (Род-Айленд)|Наррагансетт]] қаласының атауы осы халықтың атынан шыққан. Еуропалықтардың қоныстануы шамамен 1622 жылы Соуамста, қазіргі [[Уоррен (Род-Айленд)|Уоррен]] қаласының орнында сауда бекетінің құрылуымен басталды. Еуропалықтардың алғашқы төрт қонысы Провиденс, Портсмут, Ньюпорт және Уорик болды. === Роджер Уильямс - Провиденс === {{anchor|Providence Plantations}} [[Роджер Уильямс]] — [[пуритан]] теологы және тілтанушы. [[Шіркеу мен мемлекеттің бөлінуі]] қағидатын берік ұстанған Уильямс [[Пуритандықтың анықтамалары#Сепаратистік топтар|сепаратистік бағыттағы пуритан]] болды. Ол Англия шіркеуін түзетуге келмейтін дәрежеде азғындаған деп санады. Осы көзқарасы үшін [[Массачусетс-Бэй отары]]ның сепаратизмді қолдамайтын басшылары оны діни қудалауға ұшыратып, отардан қуып жіберді. Уильямс [[Ағылшындардың теңіздің арғы жағындағы иеліктері#Америка|Америкадағы ағылшын иеліктерінің]] шегіндегі жақын маңдағы [[Наррагансетт шығанағы]]ның жағалауына қоныс аударып, 1636 жылы Провиденс плантациялары қонысының негізін қалады. Ол наррагансетттерден пана тауып, жер алу үшін [[Каноникус]] пен [[Миантономо]] сахемдерімен келіссөз жүргізді және жердің орнына тауар беруге келісті. Уильямс Құдайдың жол көрсеткеніне деген ризашылығын білдіру үшін қонысты Провиденс плантациялары деп атады.<ref name=":0">Franklin, Wayne (2012). ''The Norton Anthology of American Literature''. New York: W. W. Norton & Company. p. 179. {{ISBN|978-0-393-93476-2}}.</ref> Өз ұстанымдарына сәйкес, Уильямс пен оның серіктері «азаматтық істерде» көпшіліктің шешіміне бағынуды, ал рухани мәселелерде ар-ождан бостандығын қамтамасыз ететін теңдік қағидатына негізделген конституция қабылдауға келісті. Ол Наррагансетт шығанағындағы үш аралды христиандық ізгі қасиеттердің құрметіне [[Пейшенс аралы|Пейшенс (Төзім)]], [[Пруденс аралы|Пруденс (Парасат)]] және [[Хоуп аралы (Род-Айленд)|Хоуп (Үміт)]] деп атады.<ref>{{cite web | url=http://lighthouse.cc/prudence/history.html | title=Prudence Island Light | work=History | publisher=lighthouse.cc | access-date=November 7, 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170807232652/http://lighthouse.cc/prudence/history.html | archive-date=August 7, 2017 | url-status=usurped }}</ref> === Аралдағы қоныстар - Портсмут пен Ньюпорт === 1637 жылы Массачусетстен келген [[Ағылшын диссентерлері|діни диссентерлердің]] тағы бір тобы сол кезде Род-Айленд деп аталған [[Аквиднек аралы]]на қоныстанды. Олар аралдың солтүстік шетінде Покассет деп аталатын қоныстың негізін қалады. Бұл топтың құрамында [[Уильям Коддингтон]], [[Джон Кларк (1609–1676)|Джон Кларк]], [[Энн Хатчинсон|Энн]] және [[Уильям Хатчинсон (Род-Айленд судьясы)|Уильям Хатчинсон]], сондай-ақ басқа да қоныстанушылар болды. Алайда көп ұзамай бұл қоныс екі бөлек қонысқа бөлінді. [[Сэмюэл Гортон]] мен оның серіктері аралда қалып, 1638 жылы [[Портсмут (Род-Айленд)|Портсмут]] қонысының негізін қалады, ал Коддингтон мен Кларк 1639 жылы жақын маңдағы [[Ньюпорт (Род-Айленд)|Ньюпорт]] қонысын құрды. Екі қоныс та Род-Айленд аралында орналасты.<ref>{{cite book | last = Bicknell | first = Thomas Williams | author-link = Thomas W. Bicknell | year = 1920 | title = The History of the State of Rhode Island and Providence Plantations | volume = 3 | publisher = The American Historical Society | place = New York | pages = 975–976}}</ref> === Шавомет жерін сатып алу - Уорик === Құрлықтағы екінші қоныс 1642 жылы Сэмюэл Гортонның наррагансетттерден сатып алған ''Шавомет'' жерінде құрылды. Алайда ол жерге қоныстанған бойда Массачусетс-Бэй билігі бұл аумаққа иелік ету құқығын талап етіп, өз талабын жүзеге асыруға кірісті. Гортон Лондонға барып, Шетелдік плантациялар жөніндегі комиссияның басшысы [[Роберт Рич, 2-Уорик графы|Роберт Ричтен, 2-Уорик графынан]] көмек сұрады. 1648 жылы ол Ричтің Массачусетс билігіне Гортон мен оның серіктерін қудалауды тоқтатуды бұйырған хатын алып оралды. Ризашылығының белгісі ретінде Гортон Шавомет плантациясының атауын [[Уорик (Род-Айленд)|Уорик]] деп өзгертті.<ref>{{cite web| url= http://www.projo.com/news/content/PLANTATION_10-31-10_M2KEKL2_v56.1b5572a.html | title= How 'Providence Plantations' and Rhode Island were joined | date= October 31, 2010 | author=Paul Edward Parker| work=[[The Providence Journal]] | access-date=November 7, 2010}}</ref> == Коддингтонның жарғы алуға әрекеті == 1651 жылы [[Уильям Коддингтон]] Англиядан жеке жарғы алып, Коддингтон комиссиясын құрды. Бұл жарғы оған [[Коннектикут отары]] мен [[Массачусетс-Бэй отары]]мен федерация құрамындағы Род-Айленд және [[Конаникут аралы|Конаникут]] аралдарының өмір бойғы губернаторы мәртебесін берді. Наразылықтар, ашық көтеріліс және Лондондағы [[Оливер Кромвель]]ге жолданған кезекті өтініш нәтижесінде 1643 жылғы бастапқы патент қайтадан күшіне енді.<ref>{{cite web | url= https://library.providence.edu/encompass/roger-williams-and-the-founding-of-rhode-island/roger-williams-and-the-founding-of-rhode-island/| title= Roger Williams and the Founding of Rhode Island | last = Grefe | first= C. Morgan | access-date = 29 Feb 2024 | publisher= EnCompass}}</ref> == 1663 жылғы корольдік жарғы == {{Толық мақала|Род-Айлендтің корольдік жарғысы}} [[Сурет:Return of Roger Williams.jpg|thumb|left|Роджер Уильямстың корольдік жарғымен оралуы]] 1660 жылы Англияда [[Стюарттар реставрациясы|монархиялық билік қалпына келтірілгеннен]] кейін король [[II Карл (Англия королі)|II Карл]]дан [[корольдік жарғы]] алу қажет болды. Протестантизм берік орныққан Англияда II Карл католиктерге іш тартатын және отардың діни сенім бостандығын қамтамасыз ету жөніндегі уәдесін мақұлдады. Ол 1663 жылғы корольдік жарғыны беріп, төрт қонысты Род-Айленд және Провиденс плантациялары атты біртұтас ағылшын отарына біріктіру туралы өтінішті қанағаттандырды. Кейінгі жылдары отарға діни қудалауға ұшыраған көптеген топтар, әсіресе квакерлер мен еврейлер қоныстанды.<ref name=footprints>{{cite book|last=Mudge|first=Zachariah Atwell|title=Foot-Prints of Roger Williams: A Biography, with Sketches of Important Events in Early New England History, with Which He Was Connected|year=1871|publisher=Hitchocok & Waldon. Sunday-School Department|isbn=1270833367}}</ref><ref name= liberty >{{cite book|last=Straus|first=Oscar Solomon|title=Roger Williams: The Pioneer of Religious Liberty|year=1936|publisher=Ayer Co Pub|isbn=9780836955866}}</ref> Род-Айленд отары өз дәуірі үшін өте прогрессивті болды. Мұнда сиқыршылыққа қатысты сот процестерін, қарыз үшін түрмеге қамауды және өлім жазасын қолданудың көптеген жағдайларын жоятын заңдар қабылданды.<ref>[http://www.chroniclesofamerica.com/pilgrims-puritans/rhode_island_and_roger_williams.htm "Rhode Island and Roger Williams" in ''Chronicles of America'']</ref><ref>Lauber, Almon Wheeler, ''Indian Slavery in Colonial Times Within the Present Limits of the United States.'' New York: Columbia University, 1913. Chapter 5. See also the Rhode Island Historical Society [http://www.rihs.org/faq.htm FAQ] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100927182115/http://rihs.org/faq.htm |date=September 27, 2010 }}</ref> Сондай-ақ 1652 жылғы 18 мамырда отарда Америкадағы құлдыққа қарсы алғашқы заң қабылданды. Алайда Род-Айлендте құлдық кеңінен таралған күйінде қалды және бұл заңның іс жүзінде орындалғанын растайтын ешқандай дәлел жоқ.<ref>{{Cite magazine|title=America's First Anti-Slavery Statute Was Passed in 1652. Here's Why It Was Ignored|url=https://time.com/4782885/rhode-island-antislavery/|access-date=2020-12-14|magazine=Time}}</ref> == Король Филипп соғысы == Род-Айленд наррагансетт үндістерімен бейбіт қарым-қатынасын сақтап қалды, алайда Жаңа Англияның басқа отарлары мен кейбір үндіс тайпалары арасындағы қатынастар әлдеқайда шиеленісті болды. Род-Айленд басшылығының бітімгершілік әрекеттеріне қарамастан, бұл жағдай жиі қантөгіске әкеліп отырды.<ref name=footprints /><ref name= liberty /> [[Король Филипп соғысы]] (1675–1676) кезінде отаршылар мен үндістер арасындағы шайқастар Род-Айлендтің бейтараптығын үнемі бұзып отырды. Соғыстың ең ірі шайқасы 1675 жылғы 19 желтоқсанда Род-Айлендте болды. Сол күні генерал [[Джозайя Уинслоу]] басқарған Массачусетс, Коннектикут және Плимут әскери жасақтары [[Үлкен батпақ шайқасы|Үлкен батпақтағы]] наррагансетттердің бекіністі ауылына шабуыл жасап, оны қиратты.<ref>{{cite web| url= http://www.historyplace.com/specials/kingphilip.htm | archive-url= https://web.archive.org/web/20071026061648/http://www.historyplace.com/specials/kingphilip.htm | archive-date= October 26, 2007 | title= King Philip's War in New England | author=Michael Tougias| year= 1997| work=King Philip's War : The History and Legacy of America's Forgotten Conflict | publisher=historyplace.com | access-date= November 7, 2010}}</ref> Наррагансетттер де Род-Айлендтегі бірнеше қалаға, соның ішінде Провиденске шабуыл жасап, оларды өртеп жіберді. Роджер Уильямс [[Метаком]]ды (Филипп) да, [[Канончет]]ті де бала кездерінен білетін. Ол тайпаның әрекеттерінен хабардар болып, жау күштерінің қозғалысы туралы Массачусетс губернаторына дереу хаттар жіберіп отырды. Провиденс плантациялары қонысты нығайту үшін бірқатар шаралар қабылдады, ал Уильямстың өзі қорғаныс мақсатында жаңадан жасақталған жауынгерлерді жаттықтыра бастады. Соғыстың соңғы әскери әрекеттерінің бірінде Коннектикут әскерлері Филиппті Род-Айлендтегі [[Баррингтон (Род-Айленд)|Маунт-Хоупта]] өлтірді.<ref name=footprints /><ref name= liberty /> == Жаңа Англия доминионы == 1680 жылдары II Карл ағылшын отарларын басқаруды орталықтандыруға және олардың саудасын қатаңырақ бақылауға ұмтылды. 1660 жылдары қабылданған [[Навигациялық актілер]] кеңінен наразылық туғызды, өйткені саудагерлер бұл заңдардың шектеулеріне жиі тап болып, олардың талаптарына қайшы әрекет етуге мәжбүр болатын. Алайда көптеген отарлық үкіметтер, әсіресе Массачусетс билігі, бұл заңдардың орындалуын қамтамасыз етуден бас тартты. Массачусетс тіпті корольдік өкілдердің қызметіне кедергі келтіруге дейін барды.<ref>Labaree, pp. 94, 111–113</ref> II Карлдың мұрагері [[II Яков (Англия королі)|II Яков]] осы мақсаттарды жүзеге асыру үшін 1686 жылы [[Жаңа Англия доминионы]]н құрды. Доминионның уақытша президенті [[Джозеф Дадли]]дің тұсында аумақтық дауға себеп болған «Король жері» (қазіргі [[Вашингтон округі (Род-Айленд)|Вашингтон округі]]) доминион құрамына енгізілді, ал отардың қалған бөлігі губернатор [[Эдмунд Андрос]]тың басқаруымен доминион билігіне бағындырылды. Андростың билігі халық арасында, әсіресе Массачусетсте, үлкен наразылық туғызды. 1688 жылғы [[Даңқты революция]] нәтижесінде II Яков тақтан тайдырылып, Англия тағына [[III Уильям (Англия королі)|III Уильям]] мен [[II Мэри (Ұлыбритания патшайымы)|II Мария]] отырды. 1689 жылғы сәуірде Массачусетс билігі [[1689 жылғы Бостон көтерілісі|Андросты тұтқындап]], Англияға қайтару үшін астыртын әрекет ұйымдастырды. Осы оқиғадан кейін доминион ыдырап, Род-Айленд өзінің бұрынғы басқару жүйесін қалпына келтірді.<ref>Lovejoy, pp. 247, 249</ref> Экономиканың негізін бұрынғысынша балық аулау мен ауыл шаруашылығы, әсіресе сүтті мал шаруашылығы құрады. Ағаш дайындау мен кеме жасау да өнеркәсіптің маңызды салаларына айналды. 1703 жылы Род-Айлендтің Бас ассамблеясы бүкіл отар аумағында африкалықтар мен Американың байырғы тұрғындарын құлдықта ұстауды заңдастырды. Құл саудасы Провиденс пен Ньюпорттың ірі порттарға айналуына ықпал етті.<ref name="ClarkPujara">{{Cite book|last=Clark-Pujara|first=Christy|url=https://books.google.com/books?id=yK84DwAAQBAJ&q=providence+slave+population+1750&pg=PA24|title=Dark Work: The Business of Slavery in Rhode Island|date=2018|publisher=New York University Press|isbn=978-1-4798-5563-6|language=en|id={{Project MUSE|49199|type=book}}}}</ref> 1755 жылға қарай құлдықтағы адамдар отар халқының 10%-ын құрады.<ref name="ClarkPujara"/> Род-Айленд саудагерлері Африка, Америка және [[Кариб аймағы]] арасындағы құлдар мен қанттың [[үшбұрышты сауда]]сына қатысып, ром өндіруден де пайда тапты.<ref>[http://www.projo.com/extra/2006/slavery/day1/ "The Unrighteous Traffick", in ''The Providence Journal'' Sunday, March 12, 2006.] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20090912032147/http://www.projo.com/extra/2006/slavery/day1/ |date=September 12, 2009 }}</ref> == Америка революциясы кезеңі == [[Сурет:Stephen_Hopkins_(NYPL_NYPG97-F76-420410)_(cropped).jpg|thumb|left|Отардың төрт мәрте губернаторы және Браун университетінің алғашқы канцлері болған [[Стивен Хопкинс (саясаткер)|Стивен Хопкинс]] Америка революциясын қолдауда маңызды рөл атқарды.]] Род-Айленд [[Гаспи оқиғасы|''Гаспи'' оқиғасы]] кезінде Ұлыбританияға қарсы алғаш болып қару көтерген Он үш отардың біріншісі болды. Бұл оқиғада қарулы адамдар тобы британ әскери-теңіз флотының кемесіне шабуыл жасап, оны өртеп жіберді. Алдын ала жоспарланбаған бұл шабуыл 1772 жылғы маусымда, әйгілі [[Бостондағы шай ішу]] оқиғасынан бір жылдан астам уақыт бұрын болды. Отардың көрнекті қайраткерлері 1776 жылы [[Британ империясы]]нан [[Америка тәуелсіздігі|Американың тәуелсіздігін]] алуды мақсат еткен [[АҚШ тәуелсіздігі үшін соғыс|АҚШ тәуелсіздік соғысының]] басталуына қатысты. Олардың қатарында губернаторлар [[Стивен Хопкинс (саясаткер)|Стивен Хопкинс]] пен [[Сэмюэл Уорд (Род-Айленд саясаткері)|Сэмюэл Уорд]], сондай-ақ [[Джон Браун (Род-Айленд)|Джон Браун]], [[Николас Браун (Браун университеті)|Николас Браун]], [[Уильям Эллери]] және дін қызметкерлері [[Джеймс Мэннинг (дін қызметкері)|Джеймс Мэннинг]] пен [[Эзра Стайлз]] болды. Олардың әрқайсысы 1764 жылы Провиденсте діни және зияткерлік еркіндіктің ордасы ретінде [[Браун университеті]]нің негізін қалауда маңызды рөл атқарды. 1776 жылғы 4 мамырда Род-Айленд британ тәжіне адалдықтан бас тартқан он үш отардың алғашқысы болды.<ref>{{cite web | url=https://sos.ri.gov/library/history/renunciation/ | title=The May 4, 1776, Act of Renunciation | publisher=State of Rhode Island | access-date=3 May 2014}}</ref> Ал 1778 жылғы 9 ақпанда жаңадан тәуелсіздік алған штаттардың ішінде [[Конфедерация баптары]]н ратификациялаған төртінші штат атанды.<ref>{{cite book| last = Jensen| first = Merrill| title = The Articles of Confederation: An Interpretation of the Social-Constitutional History of the American Revolution, 1774–1781| year = 1959| publisher = University of Wisconsin Press| isbn = 978-0-299-00204-6| pages = xi, 184 }}</ref> Род-Айленд [[АҚШ конституциялық конвенті|АҚШ Конституциясын]] әзірлеген 1787 жылғы конвентке бойкот жариялады<ref>{{cite web|title=Letter from Certain Citizens of Rhode Island to the Federal Convention |url=http://teachingamericanhistory.org/library/document/letter-from-certain-citizens-of-rhode-island-to-the-federal-convention/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140710145028/https://teachingamericanhistory.org/library/document/letter-from-certain-citizens-of-rhode-island-to-the-federal-convention/ |archive-date=July 10, 2014 |website=[[Teachinghistory.org|TeachingAmericanHistory]]|access-date=March 11, 2024}}{{cbignore}}</ref> және бастапқыда [[АҚШ Конституциясы|Конституцияны]] ратификациялаудан бас тартты.<ref>{{cite book |last =Flexner |first =James Thomas |title =Washington, ''The Indispensable Man'' |publisher =Signet |year =1984 |location =New York |pages =[https://archive.org/details/washingtonindisp00flex/page/208 208] |url =https://archive.org/details/washingtonindisp00flex/page/208 |isbn =0-451-12890-7 |url-access =registration }}</ref> Алайда [[АҚШ-тың 1-конгресі|Конгресс]] штаттарға ратификациялау үшін Конституцияға енгізілетін бірқатар түзетулерді жібергеннен кейін Род-Айленд өз ұстанымын өзгертті. Бұл түзетулер [[АҚШ-тың Құқықтар туралы биллі|Құқықтар туралы билльді]] қамтыды. Ол адамның белгілі бір бостандықтары мен құқықтарына кепілдік берді, сот және өзге де іс жүргізу барысында үкімет өкілеттіктеріне нақты шектеулер қойды, сондай-ақ Конституция бойынша Конгреске тікелей берілмеген барлық өкілеттіктер штаттар мен халықтың құзыретінде қалатынын айқын белгіледі. 1790 жылғы 29 мамырда Род-Айленд АҚШ-тың 13-штатына айналып, бұрынғы отарлардың ішінде Конституцияны ратификациялаған соңғы штат болды.<ref>{{cite book|last1=Vile|first1=John R.|title=The Constitutional Convention of 1787: A Comprehensive Encyclopedia of America's Founding (Volume 1: A-M)|date=2005|publisher=ABC-CLIO|isbn=1-85109-669-8|page=658|url=https://books.google.com/books?id=oyFpDS8p33sC&q=Rhode+Island|access-date=October 21, 2015}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} cpvd5ewcfxafmol6urbpcmyz3en5obw 3683223 3683221 2026-10-18T14:39:51Z 1nter pares 146705 /* Америка революциясы кезеңі */ 3683223 wikitext text/x-wiki {{Тарихи мемлекеттер |атауы = Род-Айленд және Провиденс плантациялары отары |өз атауы = Colony of Rhode Island and Providence Plantations |статусы = |әнұраны = |байрақ = Red ensign of Great Britain (1707–1800, square canton).svg |байрақ_сипаттамасы = |елтаңбасы = Seal of the Colony of Rhode Island and Providence Plantations.svg |елтаңба_сипаттамасы = Мөр |символ = |карта = Rhode Island 1750 to 1776.png |size = 270px |сипаттамасы = |p1 = |flag_p1 = |image_p1 = |p2 = |flag_p2 = |image_p2 = |p3 = |flag_p3 = |image_p3 = |p4 = |flag_p4 = |image_p4 = |құрылуы = [[1636 жыл|1636]] |ыдырауы = [[1776 жыл|1776]] |s1 = |flag_s1 = |image_s1 = |s2 = |flag_s2 = |image_s2 = |s3 = |flag_s3 = |image_s3 = |s4 = |flag_s4 = |image_s4 = |ұраны = |астана = [[Провиденс (Род-Айленд)|Провиденс]], [[Ньюпорт (Род-Айленд)|Ньюпорт]] |қалалары = |тілі = ағылшын, [[наррагансет тілі|наррагансет]], [[массачусет тілі|массачусет]] |валютасы = [[Род-Айленд фунты]] |қосымша_параметр = Дәуір |параметр_мазмұны = [[Американы британдық отарлау]]<br>[[Жаңа Англияға пуритандардың қоныс аударуы (1620–1640)|Жаңа Англияға пуритандардың қоныс аударуы]] |аумағы = 4000 км² |халқы = |басқару_формасы = [[Өзін-өзі басқаратын отар]] (1636–1651; 1653–1776)<br>[[Меншіктік отар]] (1651–1653) |династиясы = |басқарушылар_титулы = Губернатор |басқарушы1 = [[Роджер Уильямс]] |басқарушы_жылы1 = 1636–1644 |басқарушылар_титулы2 = |басқарушы2 = [[Род-Айлендтің отарлық губернаторларының тізімі|тізім]] |басқарушы_жылы2 = 1644–1775 |басқарушылар_титулы3 = |басқарушы3 = [[Николас Кук]] |басқарушы_жылы3 = 1775–1776 |басқарушылар_титулы4 = |басқарушы4 = |басқарушы_жылы4 = |басқарушылар_титулы5 = |басқарушы5 = |басқарушы_жылы5 = |басқарушылар_титулы6 = |басқарушы6 = |басқарушы_жылы6 = |діні = |қосымша_параметр1 = Заң шығарушы орган |параметр_мазмұны1 = [[Род-Айленд Бас ассамблеясы|Бас ассамблея]]<br>'''Жоғарғы палата:''' Көмекшілер кеңесі (''де-факто'')<br>'''Төменгі палата:''' Депутаттар палатасы (''де-факто'') |Кезең1 = Негізі қаланды |Уақыт1 = |Жыл1 = [[1637 жыл|1637]] |Кезең2 = Қоныстануға патент берілді |Уақыт2 = |Жыл2 = 1643–1644 |Кезең3 = Коддингтон комиссиясы |Уақыт3 = |Жыл3 = 1651–1653 |Кезең4 = [[1663 жылғы корольдік хартия|Корольдік хартия]] |Уақыт4 = |Жыл4 = [[1663 жыл|1663]] |Кезең5 = [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамына кірді |Уақыт5 = |Жыл5 = 1686–1689 |Кезең6 = Корольдік хартия қайта күшіне енді |Уақыт6 = |Жыл6 = [[1688 жыл|1688]] |Кезең7 = |Уақыт7 = |Жыл7 = |Кезең8 = |Уақыт8 = |Жыл8 = |Кезең9 = |Уақыт9 = |Жыл9 = |Кезең10 = |Уақыт10 = |Жыл10 = |Кезең11 = |Уақыт11 = |Жыл11 = |қосымша_параметр2 = Екінші байрағы |параметр_мазмұны2 = [[Сурет:Ensign of New England (union flag).svg|100px]] |дейін = Алдыңғысы |д1 = Narragansett people{{!}}Наррагансет |д2 = Wampanoag People{{!}}Вампаноаг |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |кейін = Кейінгісі |к1 = Род-Айленд |к2 = Жаңа Англия доминионы |к3 = |к4 = |к5 = |к6 = |к7 = |ескерту = Қазіргі аумағы: [[Род-Айленд]] }} '''Род-Айленд және Провиденс плантациялары отары''' — Солтүстік Американың шығыс жағалауында орналасқан [[Англия Патшалығы|ағылшын]] отары. Оның негізін 1636 жылы [[Массачусетс-Бэй отары]]нан қуылған пуритан дін қызметкері [[Роджер Уильямс]] бұрын [[наррагансетттер]] тайпасына тиесілі болған жерде қалады. Ол негізін қалаған қонысын бастапқыда Провиденс плантациялары деп атады. Көп ұзамай [[Наррагансетт шығанағы]]ның жағалауында құрылған тағы үш қоныс осы отарға қосылды. Отар [[Ағылшын диссентерлері|діни диссентерлердің]] панасына айналып, діни сенім бостандығы мен өзін-өзі басқару қағидаттарын ұстануымен танылды. Наррагансетт шығанағындағы төрт қоныс [[Род-Айлендтің корольдік жарғысы#Алғышарттары|1643–1644 жылдардағы патент]] бойынша [[Англия парламенті]] берген жарғы негізінде ресми конфедерация құрды.<ref>Arnold, p. 285</ref> Кейін отар [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] корольден оның басқару жүйесін белгілеп, діни сенім бостандығына кепілдік берген, мазмұны анағұрлым кең [[Род-Айлендтің корольдік жарғысы|1663 жылғы корольдік жарғыны]] алды. Род-Айленд 1776 жылға дейін өзін-өзі басқаратын отар болып қала берді. Сол жылы Америка революциясы кезінде ол [[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбританиядан]] тәуелсіздігін жариялап, [[Род-Айленд|Род-Айленд және Провиденс плантациялары штатына]] айналды.<ref>{{Cite web |last=Thorpe |first=Francis Newton |date=1998-12-18 |title=Charter of Rhode Island and Providence Plantations - July 15, 1663 |url=https://avalon.law.yale.edu/17th_century/ri04.asp |access-date=2024-11-29 |website=avalon.law.yale.edu}}</ref> == Алғашқы қоныстар == [[Сурет:Providence,_Rhode_Island,_Original_Deed.jpg|left|thumb|[[Каноникус]] көсем қол қойған, Провиденске жер беру туралы 1636 жылғы бастапқы құжат]] Бұл аумақты алғашында [[наррагансетттер]] мекендеген. [[Наррагансетт (Род-Айленд)|Наррагансетт]] қаласының атауы осы халықтың атынан шыққан. Еуропалықтардың қоныстануы шамамен 1622 жылы Соуамста, қазіргі [[Уоррен (Род-Айленд)|Уоррен]] қаласының орнында сауда бекетінің құрылуымен басталды. Еуропалықтардың алғашқы төрт қонысы Провиденс, Портсмут, Ньюпорт және Уорик болды. === Роджер Уильямс - Провиденс === {{anchor|Providence Plantations}} [[Роджер Уильямс]] — [[пуритан]] теологы және тілтанушы. [[Шіркеу мен мемлекеттің бөлінуі]] қағидатын берік ұстанған Уильямс [[Пуритандықтың анықтамалары#Сепаратистік топтар|сепаратистік бағыттағы пуритан]] болды. Ол Англия шіркеуін түзетуге келмейтін дәрежеде азғындаған деп санады. Осы көзқарасы үшін [[Массачусетс-Бэй отары]]ның сепаратизмді қолдамайтын басшылары оны діни қудалауға ұшыратып, отардан қуып жіберді. Уильямс [[Ағылшындардың теңіздің арғы жағындағы иеліктері#Америка|Америкадағы ағылшын иеліктерінің]] шегіндегі жақын маңдағы [[Наррагансетт шығанағы]]ның жағалауына қоныс аударып, 1636 жылы Провиденс плантациялары қонысының негізін қалады. Ол наррагансетттерден пана тауып, жер алу үшін [[Каноникус]] пен [[Миантономо]] сахемдерімен келіссөз жүргізді және жердің орнына тауар беруге келісті. Уильямс Құдайдың жол көрсеткеніне деген ризашылығын білдіру үшін қонысты Провиденс плантациялары деп атады.<ref name=":0">Franklin, Wayne (2012). ''The Norton Anthology of American Literature''. New York: W. W. Norton & Company. p. 179. {{ISBN|978-0-393-93476-2}}.</ref> Өз ұстанымдарына сәйкес, Уильямс пен оның серіктері «азаматтық істерде» көпшіліктің шешіміне бағынуды, ал рухани мәселелерде ар-ождан бостандығын қамтамасыз ететін теңдік қағидатына негізделген конституция қабылдауға келісті. Ол Наррагансетт шығанағындағы үш аралды христиандық ізгі қасиеттердің құрметіне [[Пейшенс аралы|Пейшенс (Төзім)]], [[Пруденс аралы|Пруденс (Парасат)]] және [[Хоуп аралы (Род-Айленд)|Хоуп (Үміт)]] деп атады.<ref>{{cite web | url=http://lighthouse.cc/prudence/history.html | title=Prudence Island Light | work=History | publisher=lighthouse.cc | access-date=November 7, 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170807232652/http://lighthouse.cc/prudence/history.html | archive-date=August 7, 2017 | url-status=usurped }}</ref> === Аралдағы қоныстар - Портсмут пен Ньюпорт === 1637 жылы Массачусетстен келген [[Ағылшын диссентерлері|діни диссентерлердің]] тағы бір тобы сол кезде Род-Айленд деп аталған [[Аквиднек аралы]]на қоныстанды. Олар аралдың солтүстік шетінде Покассет деп аталатын қоныстың негізін қалады. Бұл топтың құрамында [[Уильям Коддингтон]], [[Джон Кларк (1609–1676)|Джон Кларк]], [[Энн Хатчинсон|Энн]] және [[Уильям Хатчинсон (Род-Айленд судьясы)|Уильям Хатчинсон]], сондай-ақ басқа да қоныстанушылар болды. Алайда көп ұзамай бұл қоныс екі бөлек қонысқа бөлінді. [[Сэмюэл Гортон]] мен оның серіктері аралда қалып, 1638 жылы [[Портсмут (Род-Айленд)|Портсмут]] қонысының негізін қалады, ал Коддингтон мен Кларк 1639 жылы жақын маңдағы [[Ньюпорт (Род-Айленд)|Ньюпорт]] қонысын құрды. Екі қоныс та Род-Айленд аралында орналасты.<ref>{{cite book | last = Bicknell | first = Thomas Williams | author-link = Thomas W. Bicknell | year = 1920 | title = The History of the State of Rhode Island and Providence Plantations | volume = 3 | publisher = The American Historical Society | place = New York | pages = 975–976}}</ref> === Шавомет жерін сатып алу - Уорик === Құрлықтағы екінші қоныс 1642 жылы Сэмюэл Гортонның наррагансетттерден сатып алған ''Шавомет'' жерінде құрылды. Алайда ол жерге қоныстанған бойда Массачусетс-Бэй билігі бұл аумаққа иелік ету құқығын талап етіп, өз талабын жүзеге асыруға кірісті. Гортон Лондонға барып, Шетелдік плантациялар жөніндегі комиссияның басшысы [[Роберт Рич, 2-Уорик графы|Роберт Ричтен, 2-Уорик графынан]] көмек сұрады. 1648 жылы ол Ричтің Массачусетс билігіне Гортон мен оның серіктерін қудалауды тоқтатуды бұйырған хатын алып оралды. Ризашылығының белгісі ретінде Гортон Шавомет плантациясының атауын [[Уорик (Род-Айленд)|Уорик]] деп өзгертті.<ref>{{cite web| url= http://www.projo.com/news/content/PLANTATION_10-31-10_M2KEKL2_v56.1b5572a.html | title= How 'Providence Plantations' and Rhode Island were joined | date= October 31, 2010 | author=Paul Edward Parker| work=[[The Providence Journal]] | access-date=November 7, 2010}}</ref> == Коддингтонның жарғы алуға әрекеті == 1651 жылы [[Уильям Коддингтон]] Англиядан жеке жарғы алып, Коддингтон комиссиясын құрды. Бұл жарғы оған [[Коннектикут отары]] мен [[Массачусетс-Бэй отары]]мен федерация құрамындағы Род-Айленд және [[Конаникут аралы|Конаникут]] аралдарының өмір бойғы губернаторы мәртебесін берді. Наразылықтар, ашық көтеріліс және Лондондағы [[Оливер Кромвель]]ге жолданған кезекті өтініш нәтижесінде 1643 жылғы бастапқы патент қайтадан күшіне енді.<ref>{{cite web | url= https://library.providence.edu/encompass/roger-williams-and-the-founding-of-rhode-island/roger-williams-and-the-founding-of-rhode-island/| title= Roger Williams and the Founding of Rhode Island | last = Grefe | first= C. Morgan | access-date = 29 Feb 2024 | publisher= EnCompass}}</ref> == 1663 жылғы корольдік жарғы == {{Толық мақала|Род-Айлендтің корольдік жарғысы}} [[Сурет:Return of Roger Williams.jpg|thumb|left|Роджер Уильямстың корольдік жарғымен оралуы]] 1660 жылы Англияда [[Стюарттар реставрациясы|монархиялық билік қалпына келтірілгеннен]] кейін король [[II Карл (Англия королі)|II Карл]]дан [[корольдік жарғы]] алу қажет болды. Протестантизм берік орныққан Англияда II Карл католиктерге іш тартатын және отардың діни сенім бостандығын қамтамасыз ету жөніндегі уәдесін мақұлдады. Ол 1663 жылғы корольдік жарғыны беріп, төрт қонысты Род-Айленд және Провиденс плантациялары атты біртұтас ағылшын отарына біріктіру туралы өтінішті қанағаттандырды. Кейінгі жылдары отарға діни қудалауға ұшыраған көптеген топтар, әсіресе квакерлер мен еврейлер қоныстанды.<ref name=footprints>{{cite book|last=Mudge|first=Zachariah Atwell|title=Foot-Prints of Roger Williams: A Biography, with Sketches of Important Events in Early New England History, with Which He Was Connected|year=1871|publisher=Hitchocok & Waldon. Sunday-School Department|isbn=1270833367}}</ref><ref name= liberty >{{cite book|last=Straus|first=Oscar Solomon|title=Roger Williams: The Pioneer of Religious Liberty|year=1936|publisher=Ayer Co Pub|isbn=9780836955866}}</ref> Род-Айленд отары өз дәуірі үшін өте прогрессивті болды. Мұнда сиқыршылыққа қатысты сот процестерін, қарыз үшін түрмеге қамауды және өлім жазасын қолданудың көптеген жағдайларын жоятын заңдар қабылданды.<ref>[http://www.chroniclesofamerica.com/pilgrims-puritans/rhode_island_and_roger_williams.htm "Rhode Island and Roger Williams" in ''Chronicles of America'']</ref><ref>Lauber, Almon Wheeler, ''Indian Slavery in Colonial Times Within the Present Limits of the United States.'' New York: Columbia University, 1913. Chapter 5. See also the Rhode Island Historical Society [http://www.rihs.org/faq.htm FAQ] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100927182115/http://rihs.org/faq.htm |date=September 27, 2010 }}</ref> Сондай-ақ 1652 жылғы 18 мамырда отарда Америкадағы құлдыққа қарсы алғашқы заң қабылданды. Алайда Род-Айлендте құлдық кеңінен таралған күйінде қалды және бұл заңның іс жүзінде орындалғанын растайтын ешқандай дәлел жоқ.<ref>{{Cite magazine|title=America's First Anti-Slavery Statute Was Passed in 1652. Here's Why It Was Ignored|url=https://time.com/4782885/rhode-island-antislavery/|access-date=2020-12-14|magazine=Time}}</ref> == Король Филипп соғысы == Род-Айленд наррагансетт үндістерімен бейбіт қарым-қатынасын сақтап қалды, алайда Жаңа Англияның басқа отарлары мен кейбір үндіс тайпалары арасындағы қатынастар әлдеқайда шиеленісті болды. Род-Айленд басшылығының бітімгершілік әрекеттеріне қарамастан, бұл жағдай жиі қантөгіске әкеліп отырды.<ref name=footprints /><ref name= liberty /> [[Король Филипп соғысы]] (1675–1676) кезінде отаршылар мен үндістер арасындағы шайқастар Род-Айлендтің бейтараптығын үнемі бұзып отырды. Соғыстың ең ірі шайқасы 1675 жылғы 19 желтоқсанда Род-Айлендте болды. Сол күні генерал [[Джозайя Уинслоу]] басқарған Массачусетс, Коннектикут және Плимут әскери жасақтары [[Үлкен батпақ шайқасы|Үлкен батпақтағы]] наррагансетттердің бекіністі ауылына шабуыл жасап, оны қиратты.<ref>{{cite web| url= http://www.historyplace.com/specials/kingphilip.htm | archive-url= https://web.archive.org/web/20071026061648/http://www.historyplace.com/specials/kingphilip.htm | archive-date= October 26, 2007 | title= King Philip's War in New England | author=Michael Tougias| year= 1997| work=King Philip's War : The History and Legacy of America's Forgotten Conflict | publisher=historyplace.com | access-date= November 7, 2010}}</ref> Наррагансетттер де Род-Айлендтегі бірнеше қалаға, соның ішінде Провиденске шабуыл жасап, оларды өртеп жіберді. Роджер Уильямс [[Метаком]]ды (Филипп) да, [[Канончет]]ті де бала кездерінен білетін. Ол тайпаның әрекеттерінен хабардар болып, жау күштерінің қозғалысы туралы Массачусетс губернаторына дереу хаттар жіберіп отырды. Провиденс плантациялары қонысты нығайту үшін бірқатар шаралар қабылдады, ал Уильямстың өзі қорғаныс мақсатында жаңадан жасақталған жауынгерлерді жаттықтыра бастады. Соғыстың соңғы әскери әрекеттерінің бірінде Коннектикут әскерлері Филиппті Род-Айлендтегі [[Баррингтон (Род-Айленд)|Маунт-Хоупта]] өлтірді.<ref name=footprints /><ref name= liberty /> == Жаңа Англия доминионы == 1680 жылдары II Карл ағылшын отарларын басқаруды орталықтандыруға және олардың саудасын қатаңырақ бақылауға ұмтылды. 1660 жылдары қабылданған [[Навигациялық актілер]] кеңінен наразылық туғызды, өйткені саудагерлер бұл заңдардың шектеулеріне жиі тап болып, олардың талаптарына қайшы әрекет етуге мәжбүр болатын. Алайда көптеген отарлық үкіметтер, әсіресе Массачусетс билігі, бұл заңдардың орындалуын қамтамасыз етуден бас тартты. Массачусетс тіпті корольдік өкілдердің қызметіне кедергі келтіруге дейін барды.<ref>Labaree, pp. 94, 111–113</ref> II Карлдың мұрагері [[II Яков (Англия королі)|II Яков]] осы мақсаттарды жүзеге асыру үшін 1686 жылы [[Жаңа Англия доминионы]]н құрды. Доминионның уақытша президенті [[Джозеф Дадли]]дің тұсында аумақтық дауға себеп болған «Король жері» (қазіргі [[Вашингтон округі (Род-Айленд)|Вашингтон округі]]) доминион құрамына енгізілді, ал отардың қалған бөлігі губернатор [[Эдмунд Андрос]]тың басқаруымен доминион билігіне бағындырылды. Андростың билігі халық арасында, әсіресе Массачусетсте, үлкен наразылық туғызды. 1688 жылғы [[Даңқты революция]] нәтижесінде II Яков тақтан тайдырылып, Англия тағына [[III Уильям (Англия королі)|III Уильям]] мен [[II Мэри (Ұлыбритания патшайымы)|II Мария]] отырды. 1689 жылғы сәуірде Массачусетс билігі [[1689 жылғы Бостон көтерілісі|Андросты тұтқындап]], Англияға қайтару үшін астыртын әрекет ұйымдастырды. Осы оқиғадан кейін доминион ыдырап, Род-Айленд өзінің бұрынғы басқару жүйесін қалпына келтірді.<ref>Lovejoy, pp. 247, 249</ref> Экономиканың негізін бұрынғысынша балық аулау мен ауыл шаруашылығы, әсіресе сүтті мал шаруашылығы құрады. Ағаш дайындау мен кеме жасау да өнеркәсіптің маңызды салаларына айналды. 1703 жылы Род-Айлендтің Бас ассамблеясы бүкіл отар аумағында африкалықтар мен Американың байырғы тұрғындарын құлдықта ұстауды заңдастырды. Құл саудасы Провиденс пен Ньюпорттың ірі порттарға айналуына ықпал етті.<ref name="ClarkPujara">{{Cite book|last=Clark-Pujara|first=Christy|url=https://books.google.com/books?id=yK84DwAAQBAJ&q=providence+slave+population+1750&pg=PA24|title=Dark Work: The Business of Slavery in Rhode Island|date=2018|publisher=New York University Press|isbn=978-1-4798-5563-6|language=en|id={{Project MUSE|49199|type=book}}}}</ref> 1755 жылға қарай құлдықтағы адамдар отар халқының 10%-ын құрады.<ref name="ClarkPujara"/> Род-Айленд саудагерлері Африка, Америка және [[Кариб аймағы]] арасындағы құлдар мен қанттың [[үшбұрышты сауда]]сына қатысып, ром өндіруден де пайда тапты.<ref>[http://www.projo.com/extra/2006/slavery/day1/ "The Unrighteous Traffick", in ''The Providence Journal'' Sunday, March 12, 2006.] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20090912032147/http://www.projo.com/extra/2006/slavery/day1/ |date=September 12, 2009 }}</ref> == Америка революциясы кезеңі == [[Сурет:Stephen_Hopkins_(NYPL_NYPG97-F76-420410)_(cropped).jpg|thumb|left|Отардың төрт мәрте губернаторы және Браун университетінің алғашқы канцлері болған [[Стивен Хопкинс (саясаткер)|Стивен Хопкинс]] Америка революциясын қолдауда маңызды рөл атқарды.]] Род-Айленд [[Гаспи оқиғасы|''Гаспи'' оқиғасы]] кезінде Ұлыбританияға қарсы алғаш болып қару көтерген Он үш отардың біріншісі болды. Бұл оқиғада қарулы адамдар тобы британ әскери-теңіз флотының кемесіне шабуыл жасап, оны өртеп жіберді. Алдын ала жоспарланбаған бұл шабуыл 1772 жылғы маусымда, әйгілі [[Бостондағы шай ішу]] оқиғасынан бір жылдан астам уақыт бұрын болды. Отардың көрнекті қайраткерлері 1776 жылы [[Британ империясы]]нан [[Америка тәуелсіздігі|Американың тәуелсіздігін]] алуды мақсат еткен [[АҚШ тәуелсіздігі үшін соғыс|АҚШ тәуелсіздік соғысының]] басталуына қатысты. Олардың қатарында губернаторлар [[Стивен Хопкинс (саясаткер)|Стивен Хопкинс]] пен [[Сэмюэл Уорд (Род-Айленд саясаткері)|Сэмюэл Уорд]], сондай-ақ [[Джон Браун (Род-Айленд)|Джон Браун]], [[Николас Браун (Браун университеті)|Николас Браун]], [[Уильям Эллери]] және дін қызметкерлері [[Джеймс Мэннинг (дін қызметкері)|Джеймс Мэннинг]] пен [[Эзра Стайлз]] болды. Олардың әрқайсысы 1764 жылы Провиденсте діни және зияткерлік еркіндіктің ордасы ретінде [[Браун университеті]]нің негізін қалауда маңызды рөл атқарды. 1776 жылғы 4 мамырда Род-Айленд британ тәжіне адалдықтан бас тартқан он үш отардың алғашқысы болды.<ref>{{cite web | url=https://sos.ri.gov/library/history/renunciation/ | title=The May 4, 1776, Act of Renunciation | publisher=State of Rhode Island | access-date=3 May 2014}}</ref> Ал 1778 жылғы 9 ақпанда жаңадан тәуелсіздік алған штаттардың ішінде [[Конфедерация баптары]]н ратификациялаған төртінші штат атанды.<ref>{{cite book| last = Jensen| first = Merrill| title = The Articles of Confederation: An Interpretation of the Social-Constitutional History of the American Revolution, 1774–1781| year = 1959| publisher = University of Wisconsin Press| isbn = 978-0-299-00204-6| pages = xi, 184 }}</ref> Род-Айленд [[Филадельфиялық конвент|АҚШ Конституциясын]] әзірлеген 1787 жылғы конвентке бойкот жариялады<ref>{{cite web|title=Letter from Certain Citizens of Rhode Island to the Federal Convention |url=http://teachingamericanhistory.org/library/document/letter-from-certain-citizens-of-rhode-island-to-the-federal-convention/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140710145028/https://teachingamericanhistory.org/library/document/letter-from-certain-citizens-of-rhode-island-to-the-federal-convention/ |archive-date=July 10, 2014 |website=[[Teachinghistory.org|TeachingAmericanHistory]]|access-date=March 11, 2024}}{{cbignore}}</ref> және бастапқыда [[АҚШ Конституциясы|Конституцияны]] ратификациялаудан бас тартты.<ref>{{cite book |last =Flexner |first =James Thomas |title =Washington, ''The Indispensable Man'' |publisher =Signet |year =1984 |location =New York |pages =[https://archive.org/details/washingtonindisp00flex/page/208 208] |url =https://archive.org/details/washingtonindisp00flex/page/208 |isbn =0-451-12890-7 |url-access =registration }}</ref> Алайда [[АҚШ-тың 1-конгресі|Конгресс]] штаттарға ратификациялау үшін Конституцияға енгізілетін бірқатар түзетулерді жібергеннен кейін Род-Айленд өз ұстанымын өзгертті. Бұл түзетулер [[АҚШ-тың Құқықтар туралы биллі|Құқықтар туралы билльді]] қамтыды. Ол адамның белгілі бір бостандықтары мен құқықтарына кепілдік берді, сот және өзге де іс жүргізу барысында үкімет өкілеттіктеріне нақты шектеулер қойды, сондай-ақ Конституция бойынша Конгреске тікелей берілмеген барлық өкілеттіктер штаттар мен халықтың құзыретінде қалатынын айқын белгіледі. 1790 жылғы 29 мамырда Род-Айленд АҚШ-тың 13-штатына айналып, бұрынғы отарлардың ішінде Конституцияны ратификациялаған соңғы штат болды.<ref>{{cite book|last1=Vile|first1=John R.|title=The Constitutional Convention of 1787: A Comprehensive Encyclopedia of America's Founding (Volume 1: A-M)|date=2005|publisher=ABC-CLIO|isbn=1-85109-669-8|page=658|url=https://books.google.com/books?id=oyFpDS8p33sC&q=Rhode+Island|access-date=October 21, 2015}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} nozcygzodx77stxpavzd8bjm48myjmu 3683224 3683223 2026-10-18T14:41:38Z 1nter pares 146705 /* Америка революциясы кезеңі */ 3683224 wikitext text/x-wiki {{Тарихи мемлекеттер |атауы = Род-Айленд және Провиденс плантациялары отары |өз атауы = Colony of Rhode Island and Providence Plantations |статусы = |әнұраны = |байрақ = Red ensign of Great Britain (1707–1800, square canton).svg |байрақ_сипаттамасы = |елтаңбасы = Seal of the Colony of Rhode Island and Providence Plantations.svg |елтаңба_сипаттамасы = Мөр |символ = |карта = Rhode Island 1750 to 1776.png |size = 270px |сипаттамасы = |p1 = |flag_p1 = |image_p1 = |p2 = |flag_p2 = |image_p2 = |p3 = |flag_p3 = |image_p3 = |p4 = |flag_p4 = |image_p4 = |құрылуы = [[1636 жыл|1636]] |ыдырауы = [[1776 жыл|1776]] |s1 = |flag_s1 = |image_s1 = |s2 = |flag_s2 = |image_s2 = |s3 = |flag_s3 = |image_s3 = |s4 = |flag_s4 = |image_s4 = |ұраны = |астана = [[Провиденс (Род-Айленд)|Провиденс]], [[Ньюпорт (Род-Айленд)|Ньюпорт]] |қалалары = |тілі = ағылшын, [[наррагансет тілі|наррагансет]], [[массачусет тілі|массачусет]] |валютасы = [[Род-Айленд фунты]] |қосымша_параметр = Дәуір |параметр_мазмұны = [[Американы британдық отарлау]]<br>[[Жаңа Англияға пуритандардың қоныс аударуы (1620–1640)|Жаңа Англияға пуритандардың қоныс аударуы]] |аумағы = 4000 км² |халқы = |басқару_формасы = [[Өзін-өзі басқаратын отар]] (1636–1651; 1653–1776)<br>[[Меншіктік отар]] (1651–1653) |династиясы = |басқарушылар_титулы = Губернатор |басқарушы1 = [[Роджер Уильямс]] |басқарушы_жылы1 = 1636–1644 |басқарушылар_титулы2 = |басқарушы2 = [[Род-Айлендтің отарлық губернаторларының тізімі|тізім]] |басқарушы_жылы2 = 1644–1775 |басқарушылар_титулы3 = |басқарушы3 = [[Николас Кук]] |басқарушы_жылы3 = 1775–1776 |басқарушылар_титулы4 = |басқарушы4 = |басқарушы_жылы4 = |басқарушылар_титулы5 = |басқарушы5 = |басқарушы_жылы5 = |басқарушылар_титулы6 = |басқарушы6 = |басқарушы_жылы6 = |діні = |қосымша_параметр1 = Заң шығарушы орган |параметр_мазмұны1 = [[Род-Айленд Бас ассамблеясы|Бас ассамблея]]<br>'''Жоғарғы палата:''' Көмекшілер кеңесі (''де-факто'')<br>'''Төменгі палата:''' Депутаттар палатасы (''де-факто'') |Кезең1 = Негізі қаланды |Уақыт1 = |Жыл1 = [[1637 жыл|1637]] |Кезең2 = Қоныстануға патент берілді |Уақыт2 = |Жыл2 = 1643–1644 |Кезең3 = Коддингтон комиссиясы |Уақыт3 = |Жыл3 = 1651–1653 |Кезең4 = [[1663 жылғы корольдік хартия|Корольдік хартия]] |Уақыт4 = |Жыл4 = [[1663 жыл|1663]] |Кезең5 = [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамына кірді |Уақыт5 = |Жыл5 = 1686–1689 |Кезең6 = Корольдік хартия қайта күшіне енді |Уақыт6 = |Жыл6 = [[1688 жыл|1688]] |Кезең7 = |Уақыт7 = |Жыл7 = |Кезең8 = |Уақыт8 = |Жыл8 = |Кезең9 = |Уақыт9 = |Жыл9 = |Кезең10 = |Уақыт10 = |Жыл10 = |Кезең11 = |Уақыт11 = |Жыл11 = |қосымша_параметр2 = Екінші байрағы |параметр_мазмұны2 = [[Сурет:Ensign of New England (union flag).svg|100px]] |дейін = Алдыңғысы |д1 = Narragansett people{{!}}Наррагансет |д2 = Wampanoag People{{!}}Вампаноаг |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |кейін = Кейінгісі |к1 = Род-Айленд |к2 = Жаңа Англия доминионы |к3 = |к4 = |к5 = |к6 = |к7 = |ескерту = Қазіргі аумағы: [[Род-Айленд]] }} '''Род-Айленд және Провиденс плантациялары отары''' — Солтүстік Американың шығыс жағалауында орналасқан [[Англия Патшалығы|ағылшын]] отары. Оның негізін 1636 жылы [[Массачусетс-Бэй отары]]нан қуылған пуритан дін қызметкері [[Роджер Уильямс]] бұрын [[наррагансетттер]] тайпасына тиесілі болған жерде қалады. Ол негізін қалаған қонысын бастапқыда Провиденс плантациялары деп атады. Көп ұзамай [[Наррагансетт шығанағы]]ның жағалауында құрылған тағы үш қоныс осы отарға қосылды. Отар [[Ағылшын диссентерлері|діни диссентерлердің]] панасына айналып, діни сенім бостандығы мен өзін-өзі басқару қағидаттарын ұстануымен танылды. Наррагансетт шығанағындағы төрт қоныс [[Род-Айлендтің корольдік жарғысы#Алғышарттары|1643–1644 жылдардағы патент]] бойынша [[Англия парламенті]] берген жарғы негізінде ресми конфедерация құрды.<ref>Arnold, p. 285</ref> Кейін отар [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] корольден оның басқару жүйесін белгілеп, діни сенім бостандығына кепілдік берген, мазмұны анағұрлым кең [[Род-Айлендтің корольдік жарғысы|1663 жылғы корольдік жарғыны]] алды. Род-Айленд 1776 жылға дейін өзін-өзі басқаратын отар болып қала берді. Сол жылы Америка революциясы кезінде ол [[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбританиядан]] тәуелсіздігін жариялап, [[Род-Айленд|Род-Айленд және Провиденс плантациялары штатына]] айналды.<ref>{{Cite web |last=Thorpe |first=Francis Newton |date=1998-12-18 |title=Charter of Rhode Island and Providence Plantations - July 15, 1663 |url=https://avalon.law.yale.edu/17th_century/ri04.asp |access-date=2024-11-29 |website=avalon.law.yale.edu}}</ref> == Алғашқы қоныстар == [[Сурет:Providence,_Rhode_Island,_Original_Deed.jpg|left|thumb|[[Каноникус]] көсем қол қойған, Провиденске жер беру туралы 1636 жылғы бастапқы құжат]] Бұл аумақты алғашында [[наррагансетттер]] мекендеген. [[Наррагансетт (Род-Айленд)|Наррагансетт]] қаласының атауы осы халықтың атынан шыққан. Еуропалықтардың қоныстануы шамамен 1622 жылы Соуамста, қазіргі [[Уоррен (Род-Айленд)|Уоррен]] қаласының орнында сауда бекетінің құрылуымен басталды. Еуропалықтардың алғашқы төрт қонысы Провиденс, Портсмут, Ньюпорт және Уорик болды. === Роджер Уильямс - Провиденс === {{anchor|Providence Plantations}} [[Роджер Уильямс]] — [[пуритан]] теологы және тілтанушы. [[Шіркеу мен мемлекеттің бөлінуі]] қағидатын берік ұстанған Уильямс [[Пуритандықтың анықтамалары#Сепаратистік топтар|сепаратистік бағыттағы пуритан]] болды. Ол Англия шіркеуін түзетуге келмейтін дәрежеде азғындаған деп санады. Осы көзқарасы үшін [[Массачусетс-Бэй отары]]ның сепаратизмді қолдамайтын басшылары оны діни қудалауға ұшыратып, отардан қуып жіберді. Уильямс [[Ағылшындардың теңіздің арғы жағындағы иеліктері#Америка|Америкадағы ағылшын иеліктерінің]] шегіндегі жақын маңдағы [[Наррагансетт шығанағы]]ның жағалауына қоныс аударып, 1636 жылы Провиденс плантациялары қонысының негізін қалады. Ол наррагансетттерден пана тауып, жер алу үшін [[Каноникус]] пен [[Миантономо]] сахемдерімен келіссөз жүргізді және жердің орнына тауар беруге келісті. Уильямс Құдайдың жол көрсеткеніне деген ризашылығын білдіру үшін қонысты Провиденс плантациялары деп атады.<ref name=":0">Franklin, Wayne (2012). ''The Norton Anthology of American Literature''. New York: W. W. Norton & Company. p. 179. {{ISBN|978-0-393-93476-2}}.</ref> Өз ұстанымдарына сәйкес, Уильямс пен оның серіктері «азаматтық істерде» көпшіліктің шешіміне бағынуды, ал рухани мәселелерде ар-ождан бостандығын қамтамасыз ететін теңдік қағидатына негізделген конституция қабылдауға келісті. Ол Наррагансетт шығанағындағы үш аралды христиандық ізгі қасиеттердің құрметіне [[Пейшенс аралы|Пейшенс (Төзім)]], [[Пруденс аралы|Пруденс (Парасат)]] және [[Хоуп аралы (Род-Айленд)|Хоуп (Үміт)]] деп атады.<ref>{{cite web | url=http://lighthouse.cc/prudence/history.html | title=Prudence Island Light | work=History | publisher=lighthouse.cc | access-date=November 7, 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170807232652/http://lighthouse.cc/prudence/history.html | archive-date=August 7, 2017 | url-status=usurped }}</ref> === Аралдағы қоныстар - Портсмут пен Ньюпорт === 1637 жылы Массачусетстен келген [[Ағылшын диссентерлері|діни диссентерлердің]] тағы бір тобы сол кезде Род-Айленд деп аталған [[Аквиднек аралы]]на қоныстанды. Олар аралдың солтүстік шетінде Покассет деп аталатын қоныстың негізін қалады. Бұл топтың құрамында [[Уильям Коддингтон]], [[Джон Кларк (1609–1676)|Джон Кларк]], [[Энн Хатчинсон|Энн]] және [[Уильям Хатчинсон (Род-Айленд судьясы)|Уильям Хатчинсон]], сондай-ақ басқа да қоныстанушылар болды. Алайда көп ұзамай бұл қоныс екі бөлек қонысқа бөлінді. [[Сэмюэл Гортон]] мен оның серіктері аралда қалып, 1638 жылы [[Портсмут (Род-Айленд)|Портсмут]] қонысының негізін қалады, ал Коддингтон мен Кларк 1639 жылы жақын маңдағы [[Ньюпорт (Род-Айленд)|Ньюпорт]] қонысын құрды. Екі қоныс та Род-Айленд аралында орналасты.<ref>{{cite book | last = Bicknell | first = Thomas Williams | author-link = Thomas W. Bicknell | year = 1920 | title = The History of the State of Rhode Island and Providence Plantations | volume = 3 | publisher = The American Historical Society | place = New York | pages = 975–976}}</ref> === Шавомет жерін сатып алу - Уорик === Құрлықтағы екінші қоныс 1642 жылы Сэмюэл Гортонның наррагансетттерден сатып алған ''Шавомет'' жерінде құрылды. Алайда ол жерге қоныстанған бойда Массачусетс-Бэй билігі бұл аумаққа иелік ету құқығын талап етіп, өз талабын жүзеге асыруға кірісті. Гортон Лондонға барып, Шетелдік плантациялар жөніндегі комиссияның басшысы [[Роберт Рич, 2-Уорик графы|Роберт Ричтен, 2-Уорик графынан]] көмек сұрады. 1648 жылы ол Ричтің Массачусетс билігіне Гортон мен оның серіктерін қудалауды тоқтатуды бұйырған хатын алып оралды. Ризашылығының белгісі ретінде Гортон Шавомет плантациясының атауын [[Уорик (Род-Айленд)|Уорик]] деп өзгертті.<ref>{{cite web| url= http://www.projo.com/news/content/PLANTATION_10-31-10_M2KEKL2_v56.1b5572a.html | title= How 'Providence Plantations' and Rhode Island were joined | date= October 31, 2010 | author=Paul Edward Parker| work=[[The Providence Journal]] | access-date=November 7, 2010}}</ref> == Коддингтонның жарғы алуға әрекеті == 1651 жылы [[Уильям Коддингтон]] Англиядан жеке жарғы алып, Коддингтон комиссиясын құрды. Бұл жарғы оған [[Коннектикут отары]] мен [[Массачусетс-Бэй отары]]мен федерация құрамындағы Род-Айленд және [[Конаникут аралы|Конаникут]] аралдарының өмір бойғы губернаторы мәртебесін берді. Наразылықтар, ашық көтеріліс және Лондондағы [[Оливер Кромвель]]ге жолданған кезекті өтініш нәтижесінде 1643 жылғы бастапқы патент қайтадан күшіне енді.<ref>{{cite web | url= https://library.providence.edu/encompass/roger-williams-and-the-founding-of-rhode-island/roger-williams-and-the-founding-of-rhode-island/| title= Roger Williams and the Founding of Rhode Island | last = Grefe | first= C. Morgan | access-date = 29 Feb 2024 | publisher= EnCompass}}</ref> == 1663 жылғы корольдік жарғы == {{Толық мақала|Род-Айлендтің корольдік жарғысы}} [[Сурет:Return of Roger Williams.jpg|thumb|left|Роджер Уильямстың корольдік жарғымен оралуы]] 1660 жылы Англияда [[Стюарттар реставрациясы|монархиялық билік қалпына келтірілгеннен]] кейін король [[II Карл (Англия королі)|II Карл]]дан [[корольдік жарғы]] алу қажет болды. Протестантизм берік орныққан Англияда II Карл католиктерге іш тартатын және отардың діни сенім бостандығын қамтамасыз ету жөніндегі уәдесін мақұлдады. Ол 1663 жылғы корольдік жарғыны беріп, төрт қонысты Род-Айленд және Провиденс плантациялары атты біртұтас ағылшын отарына біріктіру туралы өтінішті қанағаттандырды. Кейінгі жылдары отарға діни қудалауға ұшыраған көптеген топтар, әсіресе квакерлер мен еврейлер қоныстанды.<ref name=footprints>{{cite book|last=Mudge|first=Zachariah Atwell|title=Foot-Prints of Roger Williams: A Biography, with Sketches of Important Events in Early New England History, with Which He Was Connected|year=1871|publisher=Hitchocok & Waldon. Sunday-School Department|isbn=1270833367}}</ref><ref name= liberty >{{cite book|last=Straus|first=Oscar Solomon|title=Roger Williams: The Pioneer of Religious Liberty|year=1936|publisher=Ayer Co Pub|isbn=9780836955866}}</ref> Род-Айленд отары өз дәуірі үшін өте прогрессивті болды. Мұнда сиқыршылыққа қатысты сот процестерін, қарыз үшін түрмеге қамауды және өлім жазасын қолданудың көптеген жағдайларын жоятын заңдар қабылданды.<ref>[http://www.chroniclesofamerica.com/pilgrims-puritans/rhode_island_and_roger_williams.htm "Rhode Island and Roger Williams" in ''Chronicles of America'']</ref><ref>Lauber, Almon Wheeler, ''Indian Slavery in Colonial Times Within the Present Limits of the United States.'' New York: Columbia University, 1913. Chapter 5. See also the Rhode Island Historical Society [http://www.rihs.org/faq.htm FAQ] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100927182115/http://rihs.org/faq.htm |date=September 27, 2010 }}</ref> Сондай-ақ 1652 жылғы 18 мамырда отарда Америкадағы құлдыққа қарсы алғашқы заң қабылданды. Алайда Род-Айлендте құлдық кеңінен таралған күйінде қалды және бұл заңның іс жүзінде орындалғанын растайтын ешқандай дәлел жоқ.<ref>{{Cite magazine|title=America's First Anti-Slavery Statute Was Passed in 1652. Here's Why It Was Ignored|url=https://time.com/4782885/rhode-island-antislavery/|access-date=2020-12-14|magazine=Time}}</ref> == Король Филипп соғысы == Род-Айленд наррагансетт үндістерімен бейбіт қарым-қатынасын сақтап қалды, алайда Жаңа Англияның басқа отарлары мен кейбір үндіс тайпалары арасындағы қатынастар әлдеқайда шиеленісті болды. Род-Айленд басшылығының бітімгершілік әрекеттеріне қарамастан, бұл жағдай жиі қантөгіске әкеліп отырды.<ref name=footprints /><ref name= liberty /> [[Король Филипп соғысы]] (1675–1676) кезінде отаршылар мен үндістер арасындағы шайқастар Род-Айлендтің бейтараптығын үнемі бұзып отырды. Соғыстың ең ірі шайқасы 1675 жылғы 19 желтоқсанда Род-Айлендте болды. Сол күні генерал [[Джозайя Уинслоу]] басқарған Массачусетс, Коннектикут және Плимут әскери жасақтары [[Үлкен батпақ шайқасы|Үлкен батпақтағы]] наррагансетттердің бекіністі ауылына шабуыл жасап, оны қиратты.<ref>{{cite web| url= http://www.historyplace.com/specials/kingphilip.htm | archive-url= https://web.archive.org/web/20071026061648/http://www.historyplace.com/specials/kingphilip.htm | archive-date= October 26, 2007 | title= King Philip's War in New England | author=Michael Tougias| year= 1997| work=King Philip's War : The History and Legacy of America's Forgotten Conflict | publisher=historyplace.com | access-date= November 7, 2010}}</ref> Наррагансетттер де Род-Айлендтегі бірнеше қалаға, соның ішінде Провиденске шабуыл жасап, оларды өртеп жіберді. Роджер Уильямс [[Метаком]]ды (Филипп) да, [[Канончет]]ті де бала кездерінен білетін. Ол тайпаның әрекеттерінен хабардар болып, жау күштерінің қозғалысы туралы Массачусетс губернаторына дереу хаттар жіберіп отырды. Провиденс плантациялары қонысты нығайту үшін бірқатар шаралар қабылдады, ал Уильямстың өзі қорғаныс мақсатында жаңадан жасақталған жауынгерлерді жаттықтыра бастады. Соғыстың соңғы әскери әрекеттерінің бірінде Коннектикут әскерлері Филиппті Род-Айлендтегі [[Баррингтон (Род-Айленд)|Маунт-Хоупта]] өлтірді.<ref name=footprints /><ref name= liberty /> == Жаңа Англия доминионы == 1680 жылдары II Карл ағылшын отарларын басқаруды орталықтандыруға және олардың саудасын қатаңырақ бақылауға ұмтылды. 1660 жылдары қабылданған [[Навигациялық актілер]] кеңінен наразылық туғызды, өйткені саудагерлер бұл заңдардың шектеулеріне жиі тап болып, олардың талаптарына қайшы әрекет етуге мәжбүр болатын. Алайда көптеген отарлық үкіметтер, әсіресе Массачусетс билігі, бұл заңдардың орындалуын қамтамасыз етуден бас тартты. Массачусетс тіпті корольдік өкілдердің қызметіне кедергі келтіруге дейін барды.<ref>Labaree, pp. 94, 111–113</ref> II Карлдың мұрагері [[II Яков (Англия королі)|II Яков]] осы мақсаттарды жүзеге асыру үшін 1686 жылы [[Жаңа Англия доминионы]]н құрды. Доминионның уақытша президенті [[Джозеф Дадли]]дің тұсында аумақтық дауға себеп болған «Король жері» (қазіргі [[Вашингтон округі (Род-Айленд)|Вашингтон округі]]) доминион құрамына енгізілді, ал отардың қалған бөлігі губернатор [[Эдмунд Андрос]]тың басқаруымен доминион билігіне бағындырылды. Андростың билігі халық арасында, әсіресе Массачусетсте, үлкен наразылық туғызды. 1688 жылғы [[Даңқты революция]] нәтижесінде II Яков тақтан тайдырылып, Англия тағына [[III Уильям (Англия королі)|III Уильям]] мен [[II Мэри (Ұлыбритания патшайымы)|II Мария]] отырды. 1689 жылғы сәуірде Массачусетс билігі [[1689 жылғы Бостон көтерілісі|Андросты тұтқындап]], Англияға қайтару үшін астыртын әрекет ұйымдастырды. Осы оқиғадан кейін доминион ыдырап, Род-Айленд өзінің бұрынғы басқару жүйесін қалпына келтірді.<ref>Lovejoy, pp. 247, 249</ref> Экономиканың негізін бұрынғысынша балық аулау мен ауыл шаруашылығы, әсіресе сүтті мал шаруашылығы құрады. Ағаш дайындау мен кеме жасау да өнеркәсіптің маңызды салаларына айналды. 1703 жылы Род-Айлендтің Бас ассамблеясы бүкіл отар аумағында африкалықтар мен Американың байырғы тұрғындарын құлдықта ұстауды заңдастырды. Құл саудасы Провиденс пен Ньюпорттың ірі порттарға айналуына ықпал етті.<ref name="ClarkPujara">{{Cite book|last=Clark-Pujara|first=Christy|url=https://books.google.com/books?id=yK84DwAAQBAJ&q=providence+slave+population+1750&pg=PA24|title=Dark Work: The Business of Slavery in Rhode Island|date=2018|publisher=New York University Press|isbn=978-1-4798-5563-6|language=en|id={{Project MUSE|49199|type=book}}}}</ref> 1755 жылға қарай құлдықтағы адамдар отар халқының 10%-ын құрады.<ref name="ClarkPujara"/> Род-Айленд саудагерлері Африка, Америка және [[Кариб аймағы]] арасындағы құлдар мен қанттың [[үшбұрышты сауда]]сына қатысып, ром өндіруден де пайда тапты.<ref>[http://www.projo.com/extra/2006/slavery/day1/ "The Unrighteous Traffick", in ''The Providence Journal'' Sunday, March 12, 2006.] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20090912032147/http://www.projo.com/extra/2006/slavery/day1/ |date=September 12, 2009 }}</ref> == Америка революциясы кезеңі == [[Сурет:Stephen_Hopkins_(NYPL_NYPG97-F76-420410)_(cropped).jpg|thumb|left|Отардың төрт мәрте губернаторы және Браун университетінің алғашқы канцлері болған [[Стивен Хопкинс (саясаткер)|Стивен Хопкинс]] Америка революциясын қолдауда маңызды рөл атқарды.]] Род-Айленд [[Гаспи оқиғасы|''Гаспи'' оқиғасы]] кезінде Ұлыбританияға қарсы алғаш болып қару көтерген Он үш отардың біріншісі болды. Бұл оқиғада қарулы адамдар тобы британ әскери-теңіз флотының кемесіне шабуыл жасап, оны өртеп жіберді. Алдын ала жоспарланбаған бұл шабуыл 1772 жылғы маусымда, әйгілі [[Бостондағы шай ішу]] оқиғасынан бір жылдан астам уақыт бұрын болды. Отардың көрнекті қайраткерлері 1776 жылы [[Британ империясы]]нан [[Америка тәуелсіздігі|Американың тәуелсіздігін]] алуды мақсат еткен [[АҚШ тәуелсіздігі үшін соғыс|АҚШ тәуелсіздік соғысының]] басталуына қатысты. Олардың қатарында губернаторлар [[Стивен Хопкинс (саясаткер)|Стивен Хопкинс]] пен [[Сэмюэл Уорд (Род-Айленд саясаткері)|Сэмюэл Уорд]], сондай-ақ [[Джон Браун (Род-Айленд)|Джон Браун]], [[Николас Браун (Браун университеті)|Николас Браун]], [[Уильям Эллери]] және дін қызметкерлері [[Джеймс Мэннинг (дін қызметкері)|Джеймс Мэннинг]] пен [[Эзра Стайлз]] болды. Олардың әрқайсысы 1764 жылы Провиденсте діни және зияткерлік еркіндіктің ордасы ретінде [[Браун университеті]]нің негізін қалауда маңызды рөл атқарды. 1776 жылғы 4 мамырда Род-Айленд британ тәжіне адалдықтан бас тартқан он үш отардың алғашқысы болды.<ref>{{cite web | url=https://sos.ri.gov/library/history/renunciation/ | title=The May 4, 1776, Act of Renunciation | publisher=State of Rhode Island | access-date=3 May 2014}}</ref> Ал 1778 жылғы 9 ақпанда жаңадан тәуелсіздік алған штаттардың ішінде [[Конфедерация баптары]]н ратификациялаған төртінші штат атанды.<ref>{{cite book| last = Jensen| first = Merrill| title = The Articles of Confederation: An Interpretation of the Social-Constitutional History of the American Revolution, 1774–1781| year = 1959| publisher = University of Wisconsin Press| isbn = 978-0-299-00204-6| pages = xi, 184 }}</ref> Род-Айленд [[Филадельфиялық конвент|АҚШ Конституциясын]] әзірлеген 1787 жылғы конвентке бойкот жариялады<ref>{{cite web|title=Letter from Certain Citizens of Rhode Island to the Federal Convention |url=http://teachingamericanhistory.org/library/document/letter-from-certain-citizens-of-rhode-island-to-the-federal-convention/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140710145028/https://teachingamericanhistory.org/library/document/letter-from-certain-citizens-of-rhode-island-to-the-federal-convention/ |archive-date=July 10, 2014 |website=[[Teachinghistory.org|TeachingAmericanHistory]]|access-date=March 11, 2024}}{{cbignore}}</ref> және бастапқыда [[АҚШ Конституциясы|Конституцияны]] ратификациялаудан бас тартты.<ref>{{cite book |last =Flexner |first =James Thomas |title =Washington, ''The Indispensable Man'' |publisher =Signet |year =1984 |location =New York |pages =[https://archive.org/details/washingtonindisp00flex/page/208 208] |url =https://archive.org/details/washingtonindisp00flex/page/208 |isbn =0-451-12890-7 |url-access =registration }}</ref> Алайда [[АҚШ-тың 1-конгресі|Конгресс]] штаттарға ратификациялау үшін Конституцияға енгізілетін бірқатар түзетулерді жібергеннен кейін Род-Айленд өз ұстанымын өзгертті. Бұл түзетулер [[АҚШ-тың Құқықтар туралы биллі|Құқықтар туралы билльді]] қамтыды. Ол адамның белгілі бір бостандықтары мен құқықтарына кепілдік берді, сот және өзге де іс жүргізу барысында үкімет өкілеттіктеріне нақты шектеулер қойды, сондай-ақ Конституция бойынша Конгреске тікелей берілмеген барлық өкілеттіктер штаттар мен халықтың құзыретінде қалатынын айқын белгіледі. 1790 жылғы 29 мамырда Род-Айленд АҚШ-тың 13-штатына айналып, бұрынғы отарлардың ішінде Конституцияны ратификациялаған соңғы штат болды.<ref>{{cite book|last1=Vile|first1=John R.|title=The Constitutional Convention of 1787: A Comprehensive Encyclopedia of America's Founding (Volume 1: A-M)|date=2005|publisher=ABC-CLIO|isbn=1-85109-669-8|page=658|url=https://books.google.com/books?id=oyFpDS8p33sC&q=Rhode+Island|access-date=October 21, 2015}}</ref> == Шекаралары == Род-Айлендтің шекаралары отарлық кезеңнің алғашқы жылдарынан бастап Америка тәуелсіздік алғаннан кейін де бірнеше рет өзгерді. Бұл өзгерістерге Массачусетс пен Коннектикутпен арадағы аумақтық даулар да кірді. Аталған отарлар ақырында Род-Айлендтің құрамына өткен жерлерді бақылауға алу үшін бірнеше рет таласты. Род-Айлендтің алғашқы келісімдерінде Наррагансетт шығанағының шығыс жағалауындағы шекара белгіленбеген еді. Сондай-ақ олар [[наррагансетттер]]ге тиесілі болған қазіргі [[Вашингтон округі (Род-Айленд)|Вашингтон округінің]] ешбір бөлігін қамтымады. Алғашқы қоныстар [[Провиденс плантациялары|Провиденс]], Уорик, Ньюпорт және Портсмут болды. Кейін наррагансетттерден Коннектикутқа қарай батыс бағытта орналасқан жерлер мен Наррагансетт шығанағындағы шағын аралдарды сатып алу арқылы отардың аумағы кеңейтілді. Пекот соғысынан кейін, 1637 жылы Блок аралына қоныстанушылар орналаса бастады. 1664 жылы арал отардың құрамына қосылып, 1672 жылы [[Нью-Шорем (Род-Айленд)|Нью-Шорем]] қаласы ретінде ресми түрде құрылды.<ref name=Cady>Cady, pp. 1-31</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 9k63bz3es98myjvre1ir6s7wadh7043 3683227 3683224 2026-10-18T14:45:37Z 1nter pares 146705 /* Шекаралары */ 3683227 wikitext text/x-wiki {{Тарихи мемлекеттер |атауы = Род-Айленд және Провиденс плантациялары отары |өз атауы = Colony of Rhode Island and Providence Plantations |статусы = |әнұраны = |байрақ = Red ensign of Great Britain (1707–1800, square canton).svg |байрақ_сипаттамасы = |елтаңбасы = Seal of the Colony of Rhode Island and Providence Plantations.svg |елтаңба_сипаттамасы = Мөр |символ = |карта = Rhode Island 1750 to 1776.png |size = 270px |сипаттамасы = |p1 = |flag_p1 = |image_p1 = |p2 = |flag_p2 = |image_p2 = |p3 = |flag_p3 = |image_p3 = |p4 = |flag_p4 = |image_p4 = |құрылуы = [[1636 жыл|1636]] |ыдырауы = [[1776 жыл|1776]] |s1 = |flag_s1 = |image_s1 = |s2 = |flag_s2 = |image_s2 = |s3 = |flag_s3 = |image_s3 = |s4 = |flag_s4 = |image_s4 = |ұраны = |астана = [[Провиденс (Род-Айленд)|Провиденс]], [[Ньюпорт (Род-Айленд)|Ньюпорт]] |қалалары = |тілі = ағылшын, [[наррагансет тілі|наррагансет]], [[массачусет тілі|массачусет]] |валютасы = [[Род-Айленд фунты]] |қосымша_параметр = Дәуір |параметр_мазмұны = [[Американы британдық отарлау]]<br>[[Жаңа Англияға пуритандардың қоныс аударуы (1620–1640)|Жаңа Англияға пуритандардың қоныс аударуы]] |аумағы = 4000 км² |халқы = |басқару_формасы = [[Өзін-өзі басқаратын отар]] (1636–1651; 1653–1776)<br>[[Меншіктік отар]] (1651–1653) |династиясы = |басқарушылар_титулы = Губернатор |басқарушы1 = [[Роджер Уильямс]] |басқарушы_жылы1 = 1636–1644 |басқарушылар_титулы2 = |басқарушы2 = [[Род-Айлендтің отарлық губернаторларының тізімі|тізім]] |басқарушы_жылы2 = 1644–1775 |басқарушылар_титулы3 = |басқарушы3 = [[Николас Кук]] |басқарушы_жылы3 = 1775–1776 |басқарушылар_титулы4 = |басқарушы4 = |басқарушы_жылы4 = |басқарушылар_титулы5 = |басқарушы5 = |басқарушы_жылы5 = |басқарушылар_титулы6 = |басқарушы6 = |басқарушы_жылы6 = |діні = |қосымша_параметр1 = Заң шығарушы орган |параметр_мазмұны1 = [[Род-Айленд Бас ассамблеясы|Бас ассамблея]]<br>'''Жоғарғы палата:''' Көмекшілер кеңесі (''де-факто'')<br>'''Төменгі палата:''' Депутаттар палатасы (''де-факто'') |Кезең1 = Негізі қаланды |Уақыт1 = |Жыл1 = [[1637 жыл|1637]] |Кезең2 = Қоныстануға патент берілді |Уақыт2 = |Жыл2 = 1643–1644 |Кезең3 = Коддингтон комиссиясы |Уақыт3 = |Жыл3 = 1651–1653 |Кезең4 = [[1663 жылғы корольдік хартия|Корольдік хартия]] |Уақыт4 = |Жыл4 = [[1663 жыл|1663]] |Кезең5 = [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамына кірді |Уақыт5 = |Жыл5 = 1686–1689 |Кезең6 = Корольдік хартия қайта күшіне енді |Уақыт6 = |Жыл6 = [[1688 жыл|1688]] |Кезең7 = |Уақыт7 = |Жыл7 = |Кезең8 = |Уақыт8 = |Жыл8 = |Кезең9 = |Уақыт9 = |Жыл9 = |Кезең10 = |Уақыт10 = |Жыл10 = |Кезең11 = |Уақыт11 = |Жыл11 = |қосымша_параметр2 = Екінші байрағы |параметр_мазмұны2 = [[Сурет:Ensign of New England (union flag).svg|100px]] |дейін = Алдыңғысы |д1 = Narragansett people{{!}}Наррагансет |д2 = Wampanoag People{{!}}Вампаноаг |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |кейін = Кейінгісі |к1 = Род-Айленд |к2 = Жаңа Англия доминионы |к3 = |к4 = |к5 = |к6 = |к7 = |ескерту = Қазіргі аумағы: [[Род-Айленд]] }} '''Род-Айленд және Провиденс плантациялары отары''' — Солтүстік Американың шығыс жағалауында орналасқан [[Англия Патшалығы|ағылшын]] отары. Оның негізін 1636 жылы [[Массачусетс-Бэй отары]]нан қуылған пуритан дін қызметкері [[Роджер Уильямс]] бұрын [[наррагансетттер]] тайпасына тиесілі болған жерде қалады. Ол негізін қалаған қонысын бастапқыда Провиденс плантациялары деп атады. Көп ұзамай [[Наррагансетт шығанағы]]ның жағалауында құрылған тағы үш қоныс осы отарға қосылды. Отар [[Ағылшын диссентерлері|діни диссентерлердің]] панасына айналып, діни сенім бостандығы мен өзін-өзі басқару қағидаттарын ұстануымен танылды. Наррагансетт шығанағындағы төрт қоныс [[Род-Айлендтің корольдік жарғысы#Алғышарттары|1643–1644 жылдардағы патент]] бойынша [[Англия парламенті]] берген жарғы негізінде ресми конфедерация құрды.<ref>Arnold, p. 285</ref> Кейін отар [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] корольден оның басқару жүйесін белгілеп, діни сенім бостандығына кепілдік берген, мазмұны анағұрлым кең [[Род-Айлендтің корольдік жарғысы|1663 жылғы корольдік жарғыны]] алды. Род-Айленд 1776 жылға дейін өзін-өзі басқаратын отар болып қала берді. Сол жылы Америка революциясы кезінде ол [[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбританиядан]] тәуелсіздігін жариялап, [[Род-Айленд|Род-Айленд және Провиденс плантациялары штатына]] айналды.<ref>{{Cite web |last=Thorpe |first=Francis Newton |date=1998-12-18 |title=Charter of Rhode Island and Providence Plantations - July 15, 1663 |url=https://avalon.law.yale.edu/17th_century/ri04.asp |access-date=2024-11-29 |website=avalon.law.yale.edu}}</ref> == Алғашқы қоныстар == [[Сурет:Providence,_Rhode_Island,_Original_Deed.jpg|left|thumb|[[Каноникус]] көсем қол қойған, Провиденске жер беру туралы 1636 жылғы бастапқы құжат]] Бұл аумақты алғашында [[наррагансетттер]] мекендеген. [[Наррагансетт (Род-Айленд)|Наррагансетт]] қаласының атауы осы халықтың атынан шыққан. Еуропалықтардың қоныстануы шамамен 1622 жылы Соуамста, қазіргі [[Уоррен (Род-Айленд)|Уоррен]] қаласының орнында сауда бекетінің құрылуымен басталды. Еуропалықтардың алғашқы төрт қонысы Провиденс, Портсмут, Ньюпорт және Уорик болды. === Роджер Уильямс - Провиденс === {{anchor|Providence Plantations}} [[Роджер Уильямс]] — [[пуритан]] теологы және тілтанушы. [[Шіркеу мен мемлекеттің бөлінуі]] қағидатын берік ұстанған Уильямс [[Пуритандықтың анықтамалары#Сепаратистік топтар|сепаратистік бағыттағы пуритан]] болды. Ол Англия шіркеуін түзетуге келмейтін дәрежеде азғындаған деп санады. Осы көзқарасы үшін [[Массачусетс-Бэй отары]]ның сепаратизмді қолдамайтын басшылары оны діни қудалауға ұшыратып, отардан қуып жіберді. Уильямс [[Ағылшындардың теңіздің арғы жағындағы иеліктері#Америка|Америкадағы ағылшын иеліктерінің]] шегіндегі жақын маңдағы [[Наррагансетт шығанағы]]ның жағалауына қоныс аударып, 1636 жылы Провиденс плантациялары қонысының негізін қалады. Ол наррагансетттерден пана тауып, жер алу үшін [[Каноникус]] пен [[Миантономо]] сахемдерімен келіссөз жүргізді және жердің орнына тауар беруге келісті. Уильямс Құдайдың жол көрсеткеніне деген ризашылығын білдіру үшін қонысты Провиденс плантациялары деп атады.<ref name=":0">Franklin, Wayne (2012). ''The Norton Anthology of American Literature''. New York: W. W. Norton & Company. p. 179. {{ISBN|978-0-393-93476-2}}.</ref> Өз ұстанымдарына сәйкес, Уильямс пен оның серіктері «азаматтық істерде» көпшіліктің шешіміне бағынуды, ал рухани мәселелерде ар-ождан бостандығын қамтамасыз ететін теңдік қағидатына негізделген конституция қабылдауға келісті. Ол Наррагансетт шығанағындағы үш аралды христиандық ізгі қасиеттердің құрметіне [[Пейшенс аралы|Пейшенс (Төзім)]], [[Пруденс аралы|Пруденс (Парасат)]] және [[Хоуп аралы (Род-Айленд)|Хоуп (Үміт)]] деп атады.<ref>{{cite web | url=http://lighthouse.cc/prudence/history.html | title=Prudence Island Light | work=History | publisher=lighthouse.cc | access-date=November 7, 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170807232652/http://lighthouse.cc/prudence/history.html | archive-date=August 7, 2017 | url-status=usurped }}</ref> === Аралдағы қоныстар - Портсмут пен Ньюпорт === 1637 жылы Массачусетстен келген [[Ағылшын диссентерлері|діни диссентерлердің]] тағы бір тобы сол кезде Род-Айленд деп аталған [[Аквиднек аралы]]на қоныстанды. Олар аралдың солтүстік шетінде Покассет деп аталатын қоныстың негізін қалады. Бұл топтың құрамында [[Уильям Коддингтон]], [[Джон Кларк (1609–1676)|Джон Кларк]], [[Энн Хатчинсон|Энн]] және [[Уильям Хатчинсон (Род-Айленд судьясы)|Уильям Хатчинсон]], сондай-ақ басқа да қоныстанушылар болды. Алайда көп ұзамай бұл қоныс екі бөлек қонысқа бөлінді. [[Сэмюэл Гортон]] мен оның серіктері аралда қалып, 1638 жылы [[Портсмут (Род-Айленд)|Портсмут]] қонысының негізін қалады, ал Коддингтон мен Кларк 1639 жылы жақын маңдағы [[Ньюпорт (Род-Айленд)|Ньюпорт]] қонысын құрды. Екі қоныс та Род-Айленд аралында орналасты.<ref>{{cite book | last = Bicknell | first = Thomas Williams | author-link = Thomas W. Bicknell | year = 1920 | title = The History of the State of Rhode Island and Providence Plantations | volume = 3 | publisher = The American Historical Society | place = New York | pages = 975–976}}</ref> === Шавомет жерін сатып алу - Уорик === Құрлықтағы екінші қоныс 1642 жылы Сэмюэл Гортонның наррагансетттерден сатып алған ''Шавомет'' жерінде құрылды. Алайда ол жерге қоныстанған бойда Массачусетс-Бэй билігі бұл аумаққа иелік ету құқығын талап етіп, өз талабын жүзеге асыруға кірісті. Гортон Лондонға барып, Шетелдік плантациялар жөніндегі комиссияның басшысы [[Роберт Рич, 2-Уорик графы|Роберт Ричтен, 2-Уорик графынан]] көмек сұрады. 1648 жылы ол Ричтің Массачусетс билігіне Гортон мен оның серіктерін қудалауды тоқтатуды бұйырған хатын алып оралды. Ризашылығының белгісі ретінде Гортон Шавомет плантациясының атауын [[Уорик (Род-Айленд)|Уорик]] деп өзгертті.<ref>{{cite web| url= http://www.projo.com/news/content/PLANTATION_10-31-10_M2KEKL2_v56.1b5572a.html | title= How 'Providence Plantations' and Rhode Island were joined | date= October 31, 2010 | author=Paul Edward Parker| work=[[The Providence Journal]] | access-date=November 7, 2010}}</ref> == Коддингтонның жарғы алуға әрекеті == 1651 жылы [[Уильям Коддингтон]] Англиядан жеке жарғы алып, Коддингтон комиссиясын құрды. Бұл жарғы оған [[Коннектикут отары]] мен [[Массачусетс-Бэй отары]]мен федерация құрамындағы Род-Айленд және [[Конаникут аралы|Конаникут]] аралдарының өмір бойғы губернаторы мәртебесін берді. Наразылықтар, ашық көтеріліс және Лондондағы [[Оливер Кромвель]]ге жолданған кезекті өтініш нәтижесінде 1643 жылғы бастапқы патент қайтадан күшіне енді.<ref>{{cite web | url= https://library.providence.edu/encompass/roger-williams-and-the-founding-of-rhode-island/roger-williams-and-the-founding-of-rhode-island/| title= Roger Williams and the Founding of Rhode Island | last = Grefe | first= C. Morgan | access-date = 29 Feb 2024 | publisher= EnCompass}}</ref> == 1663 жылғы корольдік жарғы == {{Толық мақала|Род-Айлендтің корольдік жарғысы}} [[Сурет:Return of Roger Williams.jpg|thumb|left|Роджер Уильямстың корольдік жарғымен оралуы]] 1660 жылы Англияда [[Стюарттар реставрациясы|монархиялық билік қалпына келтірілгеннен]] кейін король [[II Карл (Англия королі)|II Карл]]дан [[корольдік жарғы]] алу қажет болды. Протестантизм берік орныққан Англияда II Карл католиктерге іш тартатын және отардың діни сенім бостандығын қамтамасыз ету жөніндегі уәдесін мақұлдады. Ол 1663 жылғы корольдік жарғыны беріп, төрт қонысты Род-Айленд және Провиденс плантациялары атты біртұтас ағылшын отарына біріктіру туралы өтінішті қанағаттандырды. Кейінгі жылдары отарға діни қудалауға ұшыраған көптеген топтар, әсіресе квакерлер мен еврейлер қоныстанды.<ref name=footprints>{{cite book|last=Mudge|first=Zachariah Atwell|title=Foot-Prints of Roger Williams: A Biography, with Sketches of Important Events in Early New England History, with Which He Was Connected|year=1871|publisher=Hitchocok & Waldon. Sunday-School Department|isbn=1270833367}}</ref><ref name= liberty >{{cite book|last=Straus|first=Oscar Solomon|title=Roger Williams: The Pioneer of Religious Liberty|year=1936|publisher=Ayer Co Pub|isbn=9780836955866}}</ref> Род-Айленд отары өз дәуірі үшін өте прогрессивті болды. Мұнда сиқыршылыққа қатысты сот процестерін, қарыз үшін түрмеге қамауды және өлім жазасын қолданудың көптеген жағдайларын жоятын заңдар қабылданды.<ref>[http://www.chroniclesofamerica.com/pilgrims-puritans/rhode_island_and_roger_williams.htm "Rhode Island and Roger Williams" in ''Chronicles of America'']</ref><ref>Lauber, Almon Wheeler, ''Indian Slavery in Colonial Times Within the Present Limits of the United States.'' New York: Columbia University, 1913. Chapter 5. See also the Rhode Island Historical Society [http://www.rihs.org/faq.htm FAQ] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100927182115/http://rihs.org/faq.htm |date=September 27, 2010 }}</ref> Сондай-ақ 1652 жылғы 18 мамырда отарда Америкадағы құлдыққа қарсы алғашқы заң қабылданды. Алайда Род-Айлендте құлдық кеңінен таралған күйінде қалды және бұл заңның іс жүзінде орындалғанын растайтын ешқандай дәлел жоқ.<ref>{{Cite magazine|title=America's First Anti-Slavery Statute Was Passed in 1652. Here's Why It Was Ignored|url=https://time.com/4782885/rhode-island-antislavery/|access-date=2020-12-14|magazine=Time}}</ref> == Король Филипп соғысы == Род-Айленд наррагансетт үндістерімен бейбіт қарым-қатынасын сақтап қалды, алайда Жаңа Англияның басқа отарлары мен кейбір үндіс тайпалары арасындағы қатынастар әлдеқайда шиеленісті болды. Род-Айленд басшылығының бітімгершілік әрекеттеріне қарамастан, бұл жағдай жиі қантөгіске әкеліп отырды.<ref name=footprints /><ref name= liberty /> [[Король Филипп соғысы]] (1675–1676) кезінде отаршылар мен үндістер арасындағы шайқастар Род-Айлендтің бейтараптығын үнемі бұзып отырды. Соғыстың ең ірі шайқасы 1675 жылғы 19 желтоқсанда Род-Айлендте болды. Сол күні генерал [[Джозайя Уинслоу]] басқарған Массачусетс, Коннектикут және Плимут әскери жасақтары [[Үлкен батпақ шайқасы|Үлкен батпақтағы]] наррагансетттердің бекіністі ауылына шабуыл жасап, оны қиратты.<ref>{{cite web| url= http://www.historyplace.com/specials/kingphilip.htm | archive-url= https://web.archive.org/web/20071026061648/http://www.historyplace.com/specials/kingphilip.htm | archive-date= October 26, 2007 | title= King Philip's War in New England | author=Michael Tougias| year= 1997| work=King Philip's War : The History and Legacy of America's Forgotten Conflict | publisher=historyplace.com | access-date= November 7, 2010}}</ref> Наррагансетттер де Род-Айлендтегі бірнеше қалаға, соның ішінде Провиденске шабуыл жасап, оларды өртеп жіберді. Роджер Уильямс [[Метаком]]ды (Филипп) да, [[Канончет]]ті де бала кездерінен білетін. Ол тайпаның әрекеттерінен хабардар болып, жау күштерінің қозғалысы туралы Массачусетс губернаторына дереу хаттар жіберіп отырды. Провиденс плантациялары қонысты нығайту үшін бірқатар шаралар қабылдады, ал Уильямстың өзі қорғаныс мақсатында жаңадан жасақталған жауынгерлерді жаттықтыра бастады. Соғыстың соңғы әскери әрекеттерінің бірінде Коннектикут әскерлері Филиппті Род-Айлендтегі [[Баррингтон (Род-Айленд)|Маунт-Хоупта]] өлтірді.<ref name=footprints /><ref name= liberty /> == Жаңа Англия доминионы == 1680 жылдары II Карл ағылшын отарларын басқаруды орталықтандыруға және олардың саудасын қатаңырақ бақылауға ұмтылды. 1660 жылдары қабылданған [[Навигациялық актілер]] кеңінен наразылық туғызды, өйткені саудагерлер бұл заңдардың шектеулеріне жиі тап болып, олардың талаптарына қайшы әрекет етуге мәжбүр болатын. Алайда көптеген отарлық үкіметтер, әсіресе Массачусетс билігі, бұл заңдардың орындалуын қамтамасыз етуден бас тартты. Массачусетс тіпті корольдік өкілдердің қызметіне кедергі келтіруге дейін барды.<ref>Labaree, pp. 94, 111–113</ref> II Карлдың мұрагері [[II Яков (Англия королі)|II Яков]] осы мақсаттарды жүзеге асыру үшін 1686 жылы [[Жаңа Англия доминионы]]н құрды. Доминионның уақытша президенті [[Джозеф Дадли]]дің тұсында аумақтық дауға себеп болған «Король жері» (қазіргі [[Вашингтон округі (Род-Айленд)|Вашингтон округі]]) доминион құрамына енгізілді, ал отардың қалған бөлігі губернатор [[Эдмунд Андрос]]тың басқаруымен доминион билігіне бағындырылды. Андростың билігі халық арасында, әсіресе Массачусетсте, үлкен наразылық туғызды. 1688 жылғы [[Даңқты революция]] нәтижесінде II Яков тақтан тайдырылып, Англия тағына [[III Уильям (Англия королі)|III Уильям]] мен [[II Мэри (Ұлыбритания патшайымы)|II Мария]] отырды. 1689 жылғы сәуірде Массачусетс билігі [[1689 жылғы Бостон көтерілісі|Андросты тұтқындап]], Англияға қайтару үшін астыртын әрекет ұйымдастырды. Осы оқиғадан кейін доминион ыдырап, Род-Айленд өзінің бұрынғы басқару жүйесін қалпына келтірді.<ref>Lovejoy, pp. 247, 249</ref> Экономиканың негізін бұрынғысынша балық аулау мен ауыл шаруашылығы, әсіресе сүтті мал шаруашылығы құрады. Ағаш дайындау мен кеме жасау да өнеркәсіптің маңызды салаларына айналды. 1703 жылы Род-Айлендтің Бас ассамблеясы бүкіл отар аумағында африкалықтар мен Американың байырғы тұрғындарын құлдықта ұстауды заңдастырды. Құл саудасы Провиденс пен Ньюпорттың ірі порттарға айналуына ықпал етті.<ref name="ClarkPujara">{{Cite book|last=Clark-Pujara|first=Christy|url=https://books.google.com/books?id=yK84DwAAQBAJ&q=providence+slave+population+1750&pg=PA24|title=Dark Work: The Business of Slavery in Rhode Island|date=2018|publisher=New York University Press|isbn=978-1-4798-5563-6|language=en|id={{Project MUSE|49199|type=book}}}}</ref> 1755 жылға қарай құлдықтағы адамдар отар халқының 10%-ын құрады.<ref name="ClarkPujara"/> Род-Айленд саудагерлері Африка, Америка және [[Кариб аймағы]] арасындағы құлдар мен қанттың [[үшбұрышты сауда]]сына қатысып, ром өндіруден де пайда тапты.<ref>[http://www.projo.com/extra/2006/slavery/day1/ "The Unrighteous Traffick", in ''The Providence Journal'' Sunday, March 12, 2006.] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20090912032147/http://www.projo.com/extra/2006/slavery/day1/ |date=September 12, 2009 }}</ref> == Америка революциясы кезеңі == [[Сурет:Stephen_Hopkins_(NYPL_NYPG97-F76-420410)_(cropped).jpg|thumb|left|Отардың төрт мәрте губернаторы және Браун университетінің алғашқы канцлері болған [[Стивен Хопкинс (саясаткер)|Стивен Хопкинс]] Америка революциясын қолдауда маңызды рөл атқарды.]] Род-Айленд [[Гаспи оқиғасы|''Гаспи'' оқиғасы]] кезінде Ұлыбританияға қарсы алғаш болып қару көтерген Он үш отардың біріншісі болды. Бұл оқиғада қарулы адамдар тобы британ әскери-теңіз флотының кемесіне шабуыл жасап, оны өртеп жіберді. Алдын ала жоспарланбаған бұл шабуыл 1772 жылғы маусымда, әйгілі [[Бостондағы шай ішу]] оқиғасынан бір жылдан астам уақыт бұрын болды. Отардың көрнекті қайраткерлері 1776 жылы [[Британ империясы]]нан [[Америка тәуелсіздігі|Американың тәуелсіздігін]] алуды мақсат еткен [[АҚШ тәуелсіздігі үшін соғыс|АҚШ тәуелсіздік соғысының]] басталуына қатысты. Олардың қатарында губернаторлар [[Стивен Хопкинс (саясаткер)|Стивен Хопкинс]] пен [[Сэмюэл Уорд (Род-Айленд саясаткері)|Сэмюэл Уорд]], сондай-ақ [[Джон Браун (Род-Айленд)|Джон Браун]], [[Николас Браун (Браун университеті)|Николас Браун]], [[Уильям Эллери]] және дін қызметкерлері [[Джеймс Мэннинг (дін қызметкері)|Джеймс Мэннинг]] пен [[Эзра Стайлз]] болды. Олардың әрқайсысы 1764 жылы Провиденсте діни және зияткерлік еркіндіктің ордасы ретінде [[Браун университеті]]нің негізін қалауда маңызды рөл атқарды. 1776 жылғы 4 мамырда Род-Айленд британ тәжіне адалдықтан бас тартқан он үш отардың алғашқысы болды.<ref>{{cite web | url=https://sos.ri.gov/library/history/renunciation/ | title=The May 4, 1776, Act of Renunciation | publisher=State of Rhode Island | access-date=3 May 2014}}</ref> Ал 1778 жылғы 9 ақпанда жаңадан тәуелсіздік алған штаттардың ішінде [[Конфедерация баптары]]н ратификациялаған төртінші штат атанды.<ref>{{cite book| last = Jensen| first = Merrill| title = The Articles of Confederation: An Interpretation of the Social-Constitutional History of the American Revolution, 1774–1781| year = 1959| publisher = University of Wisconsin Press| isbn = 978-0-299-00204-6| pages = xi, 184 }}</ref> Род-Айленд [[Филадельфиялық конвент|АҚШ Конституциясын]] әзірлеген 1787 жылғы конвентке бойкот жариялады<ref>{{cite web|title=Letter from Certain Citizens of Rhode Island to the Federal Convention |url=http://teachingamericanhistory.org/library/document/letter-from-certain-citizens-of-rhode-island-to-the-federal-convention/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140710145028/https://teachingamericanhistory.org/library/document/letter-from-certain-citizens-of-rhode-island-to-the-federal-convention/ |archive-date=July 10, 2014 |website=[[Teachinghistory.org|TeachingAmericanHistory]]|access-date=March 11, 2024}}{{cbignore}}</ref> және бастапқыда [[АҚШ Конституциясы|Конституцияны]] ратификациялаудан бас тартты.<ref>{{cite book |last =Flexner |first =James Thomas |title =Washington, ''The Indispensable Man'' |publisher =Signet |year =1984 |location =New York |pages =[https://archive.org/details/washingtonindisp00flex/page/208 208] |url =https://archive.org/details/washingtonindisp00flex/page/208 |isbn =0-451-12890-7 |url-access =registration }}</ref> Алайда [[АҚШ-тың 1-конгресі|Конгресс]] штаттарға ратификациялау үшін Конституцияға енгізілетін бірқатар түзетулерді жібергеннен кейін Род-Айленд өз ұстанымын өзгертті. Бұл түзетулер [[АҚШ-тың Құқықтар туралы биллі|Құқықтар туралы билльді]] қамтыды. Ол адамның белгілі бір бостандықтары мен құқықтарына кепілдік берді, сот және өзге де іс жүргізу барысында үкімет өкілеттіктеріне нақты шектеулер қойды, сондай-ақ Конституция бойынша Конгреске тікелей берілмеген барлық өкілеттіктер штаттар мен халықтың құзыретінде қалатынын айқын белгіледі. 1790 жылғы 29 мамырда Род-Айленд АҚШ-тың 13-штатына айналып, бұрынғы отарлардың ішінде Конституцияны ратификациялаған соңғы штат болды.<ref>{{cite book|last1=Vile|first1=John R.|title=The Constitutional Convention of 1787: A Comprehensive Encyclopedia of America's Founding (Volume 1: A-M)|date=2005|publisher=ABC-CLIO|isbn=1-85109-669-8|page=658|url=https://books.google.com/books?id=oyFpDS8p33sC&q=Rhode+Island|access-date=October 21, 2015}}</ref> == Шекаралары == Род-Айлендтің шекаралары отарлық кезеңнің алғашқы жылдарынан бастап Америка тәуелсіздік алғаннан кейін де бірнеше рет өзгерді. Бұл өзгерістерге Массачусетс пен Коннектикутпен арадағы аумақтық даулар да кірді. Аталған отарлар ақырында Род-Айлендтің құрамына өткен жерлерді бақылауға алу үшін бірнеше рет таласты. Род-Айлендтің алғашқы келісімдерінде Наррагансетт шығанағының шығыс жағалауындағы шекара белгіленбеген еді. Сондай-ақ олар [[наррагансетттер]]ге тиесілі болған қазіргі [[Вашингтон округі (Род-Айленд)|Вашингтон округінің]] ешбір бөлігін қамтымады. Алғашқы қоныстар [[Провиденс плантациялары|Провиденс]], Уорик, Ньюпорт және Портсмут болды. Кейін наррагансетттерден Коннектикутқа қарай батыс бағытта орналасқан жерлер мен Наррагансетт шығанағындағы шағын аралдарды сатып алу арқылы отардың аумағы кеңейтілді. Пекот соғысынан кейін, 1637 жылы Блок аралына қоныстанушылар орналаса бастады. 1664 жылы арал отардың құрамына қосылып, 1672 жылы [[Нью-Шорем (Род-Айленд)|Нью-Шорем]] қаласы ретінде ресми түрде құрылды.<ref name=Cady>Cady, pp. 1-31</ref> === Батыс шекарасы === [[Сурет:Pawcatuckrivermap.png|thumb|[[Паукатак өзені]] [[Коннектикут отары]] мен Род-Айленд арасындағы шекараны белгіледі.]] [[Коннектикут отары]]мен арадағы батыс шекара Коннектикут жарғысында «Наррагансетт өзені» деп екіұшты көрсетілген болатын. [[1664 жылғы корольдік комиссия]] бұл шекара [[Паукатак өзені]]нің сағасынан [[Ашавей өзені]]нің құяр жеріне дейін созылып, одан әрі солтүстікке қарай Массачусетс шекарасына дейін жүргізілген сызық арқылы белгіленуі тиіс деп шешті. Алайда комиссия өз есебін ешқашан ұсынбағандықтан, мәселе шешілмей қалды. 1683 жылы [[Эдвард Крэнфилд]], [[Эдвард Рэндольф (отарлық әкімші)|Эдвард Рэндольф]] және Массачусетстегі басқа да бірнеше роялист кірген екінші комиссия құрылды.<ref>''Calendar of State Papers Colonial, America and West Indies: Volume 11, 1681-1685.'' Ed. J W Fortescue (London, 1898), British History Online. Web. 9 September 2026. https://www.british-history.ac.uk/cal-state-papers/colonial/america-west-indies/vol11/pp415-423.</ref> Бұл комиссия 1683 жылы бұрынғы Наррагансетт жерлеріне қатысты ұзаққа созылған дауды шешті. Бұл аумақтарға Коннектикут пен Массачусетс те талап қойған болатын. Алайда дау 1703 жылға дейін жалғасып, сол жылы төрелік шешімнің күші расталды. Бірнеше рет жүргізілген жер өлшеу жұмыстарынан кейін 1728 жылы екі тарап та келіскен шекара сызығы анықталып, жергілікті жерде белгіленді.<ref name=Cady/> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 3kjsxvhy9umdfs6sdjawrm53lzhgrby 3683228 3683227 2026-10-18T14:48:01Z 1nter pares 146705 /* Батыс шекарасы */ 3683228 wikitext text/x-wiki {{Тарихи мемлекеттер |атауы = Род-Айленд және Провиденс плантациялары отары |өз атауы = Colony of Rhode Island and Providence Plantations |статусы = |әнұраны = |байрақ = Red ensign of Great Britain (1707–1800, square canton).svg |байрақ_сипаттамасы = |елтаңбасы = Seal of the Colony of Rhode Island and Providence Plantations.svg |елтаңба_сипаттамасы = Мөр |символ = |карта = Rhode Island 1750 to 1776.png |size = 270px |сипаттамасы = |p1 = |flag_p1 = |image_p1 = |p2 = |flag_p2 = |image_p2 = |p3 = |flag_p3 = |image_p3 = |p4 = |flag_p4 = |image_p4 = |құрылуы = [[1636 жыл|1636]] |ыдырауы = [[1776 жыл|1776]] |s1 = |flag_s1 = |image_s1 = |s2 = |flag_s2 = |image_s2 = |s3 = |flag_s3 = |image_s3 = |s4 = |flag_s4 = |image_s4 = |ұраны = |астана = [[Провиденс (Род-Айленд)|Провиденс]], [[Ньюпорт (Род-Айленд)|Ньюпорт]] |қалалары = |тілі = ағылшын, [[наррагансет тілі|наррагансет]], [[массачусет тілі|массачусет]] |валютасы = [[Род-Айленд фунты]] |қосымша_параметр = Дәуір |параметр_мазмұны = [[Американы британдық отарлау]]<br>[[Жаңа Англияға пуритандардың қоныс аударуы (1620–1640)|Жаңа Англияға пуритандардың қоныс аударуы]] |аумағы = 4000 км² |халқы = |басқару_формасы = [[Өзін-өзі басқаратын отар]] (1636–1651; 1653–1776)<br>[[Меншіктік отар]] (1651–1653) |династиясы = |басқарушылар_титулы = Губернатор |басқарушы1 = [[Роджер Уильямс]] |басқарушы_жылы1 = 1636–1644 |басқарушылар_титулы2 = |басқарушы2 = [[Род-Айлендтің отарлық губернаторларының тізімі|тізім]] |басқарушы_жылы2 = 1644–1775 |басқарушылар_титулы3 = |басқарушы3 = [[Николас Кук]] |басқарушы_жылы3 = 1775–1776 |басқарушылар_титулы4 = |басқарушы4 = |басқарушы_жылы4 = |басқарушылар_титулы5 = |басқарушы5 = |басқарушы_жылы5 = |басқарушылар_титулы6 = |басқарушы6 = |басқарушы_жылы6 = |діні = |қосымша_параметр1 = Заң шығарушы орган |параметр_мазмұны1 = [[Род-Айленд Бас ассамблеясы|Бас ассамблея]]<br>'''Жоғарғы палата:''' Көмекшілер кеңесі (''де-факто'')<br>'''Төменгі палата:''' Депутаттар палатасы (''де-факто'') |Кезең1 = Негізі қаланды |Уақыт1 = |Жыл1 = [[1637 жыл|1637]] |Кезең2 = Қоныстануға патент берілді |Уақыт2 = |Жыл2 = 1643–1644 |Кезең3 = Коддингтон комиссиясы |Уақыт3 = |Жыл3 = 1651–1653 |Кезең4 = [[1663 жылғы корольдік хартия|Корольдік хартия]] |Уақыт4 = |Жыл4 = [[1663 жыл|1663]] |Кезең5 = [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамына кірді |Уақыт5 = |Жыл5 = 1686–1689 |Кезең6 = Корольдік хартия қайта күшіне енді |Уақыт6 = |Жыл6 = [[1688 жыл|1688]] |Кезең7 = |Уақыт7 = |Жыл7 = |Кезең8 = |Уақыт8 = |Жыл8 = |Кезең9 = |Уақыт9 = |Жыл9 = |Кезең10 = |Уақыт10 = |Жыл10 = |Кезең11 = |Уақыт11 = |Жыл11 = |қосымша_параметр2 = Екінші байрағы |параметр_мазмұны2 = [[Сурет:Ensign of New England (union flag).svg|100px]] |дейін = Алдыңғысы |д1 = Narragansett people{{!}}Наррагансет |д2 = Wampanoag People{{!}}Вампаноаг |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |кейін = Кейінгісі |к1 = Род-Айленд |к2 = Жаңа Англия доминионы |к3 = |к4 = |к5 = |к6 = |к7 = |ескерту = Қазіргі аумағы: [[Род-Айленд]] }} '''Род-Айленд және Провиденс плантациялары отары''' — Солтүстік Американың шығыс жағалауында орналасқан [[Англия Патшалығы|ағылшын]] отары. Оның негізін 1636 жылы [[Массачусетс-Бэй отары]]нан қуылған пуритан дін қызметкері [[Роджер Уильямс]] бұрын [[наррагансетттер]] тайпасына тиесілі болған жерде қалады. Ол негізін қалаған қонысын бастапқыда Провиденс плантациялары деп атады. Көп ұзамай [[Наррагансетт шығанағы]]ның жағалауында құрылған тағы үш қоныс осы отарға қосылды. Отар [[Ағылшын диссентерлері|діни диссентерлердің]] панасына айналып, діни сенім бостандығы мен өзін-өзі басқару қағидаттарын ұстануымен танылды. Наррагансетт шығанағындағы төрт қоныс [[Род-Айлендтің корольдік жарғысы#Алғышарттары|1643–1644 жылдардағы патент]] бойынша [[Англия парламенті]] берген жарғы негізінде ресми конфедерация құрды.<ref>Arnold, p. 285</ref> Кейін отар [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] корольден оның басқару жүйесін белгілеп, діни сенім бостандығына кепілдік берген, мазмұны анағұрлым кең [[Род-Айлендтің корольдік жарғысы|1663 жылғы корольдік жарғыны]] алды. Род-Айленд 1776 жылға дейін өзін-өзі басқаратын отар болып қала берді. Сол жылы Америка революциясы кезінде ол [[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбританиядан]] тәуелсіздігін жариялап, [[Род-Айленд|Род-Айленд және Провиденс плантациялары штатына]] айналды.<ref>{{Cite web |last=Thorpe |first=Francis Newton |date=1998-12-18 |title=Charter of Rhode Island and Providence Plantations - July 15, 1663 |url=https://avalon.law.yale.edu/17th_century/ri04.asp |access-date=2024-11-29 |website=avalon.law.yale.edu}}</ref> == Алғашқы қоныстар == [[Сурет:Providence,_Rhode_Island,_Original_Deed.jpg|left|thumb|[[Каноникус]] көсем қол қойған, Провиденске жер беру туралы 1636 жылғы бастапқы құжат]] Бұл аумақты алғашында [[наррагансетттер]] мекендеген. [[Наррагансетт (Род-Айленд)|Наррагансетт]] қаласының атауы осы халықтың атынан шыққан. Еуропалықтардың қоныстануы шамамен 1622 жылы Соуамста, қазіргі [[Уоррен (Род-Айленд)|Уоррен]] қаласының орнында сауда бекетінің құрылуымен басталды. Еуропалықтардың алғашқы төрт қонысы Провиденс, Портсмут, Ньюпорт және Уорик болды. === Роджер Уильямс - Провиденс === {{anchor|Providence Plantations}} [[Роджер Уильямс]] — [[пуритан]] теологы және тілтанушы. [[Шіркеу мен мемлекеттің бөлінуі]] қағидатын берік ұстанған Уильямс [[Пуритандықтың анықтамалары#Сепаратистік топтар|сепаратистік бағыттағы пуритан]] болды. Ол Англия шіркеуін түзетуге келмейтін дәрежеде азғындаған деп санады. Осы көзқарасы үшін [[Массачусетс-Бэй отары]]ның сепаратизмді қолдамайтын басшылары оны діни қудалауға ұшыратып, отардан қуып жіберді. Уильямс [[Ағылшындардың теңіздің арғы жағындағы иеліктері#Америка|Америкадағы ағылшын иеліктерінің]] шегіндегі жақын маңдағы [[Наррагансетт шығанағы]]ның жағалауына қоныс аударып, 1636 жылы Провиденс плантациялары қонысының негізін қалады. Ол наррагансетттерден пана тауып, жер алу үшін [[Каноникус]] пен [[Миантономо]] сахемдерімен келіссөз жүргізді және жердің орнына тауар беруге келісті. Уильямс Құдайдың жол көрсеткеніне деген ризашылығын білдіру үшін қонысты Провиденс плантациялары деп атады.<ref name=":0">Franklin, Wayne (2012). ''The Norton Anthology of American Literature''. New York: W. W. Norton & Company. p. 179. {{ISBN|978-0-393-93476-2}}.</ref> Өз ұстанымдарына сәйкес, Уильямс пен оның серіктері «азаматтық істерде» көпшіліктің шешіміне бағынуды, ал рухани мәселелерде ар-ождан бостандығын қамтамасыз ететін теңдік қағидатына негізделген конституция қабылдауға келісті. Ол Наррагансетт шығанағындағы үш аралды христиандық ізгі қасиеттердің құрметіне [[Пейшенс аралы|Пейшенс (Төзім)]], [[Пруденс аралы|Пруденс (Парасат)]] және [[Хоуп аралы (Род-Айленд)|Хоуп (Үміт)]] деп атады.<ref>{{cite web | url=http://lighthouse.cc/prudence/history.html | title=Prudence Island Light | work=History | publisher=lighthouse.cc | access-date=November 7, 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170807232652/http://lighthouse.cc/prudence/history.html | archive-date=August 7, 2017 | url-status=usurped }}</ref> === Аралдағы қоныстар - Портсмут пен Ньюпорт === 1637 жылы Массачусетстен келген [[Ағылшын диссентерлері|діни диссентерлердің]] тағы бір тобы сол кезде Род-Айленд деп аталған [[Аквиднек аралы]]на қоныстанды. Олар аралдың солтүстік шетінде Покассет деп аталатын қоныстың негізін қалады. Бұл топтың құрамында [[Уильям Коддингтон]], [[Джон Кларк (1609–1676)|Джон Кларк]], [[Энн Хатчинсон|Энн]] және [[Уильям Хатчинсон (Род-Айленд судьясы)|Уильям Хатчинсон]], сондай-ақ басқа да қоныстанушылар болды. Алайда көп ұзамай бұл қоныс екі бөлек қонысқа бөлінді. [[Сэмюэл Гортон]] мен оның серіктері аралда қалып, 1638 жылы [[Портсмут (Род-Айленд)|Портсмут]] қонысының негізін қалады, ал Коддингтон мен Кларк 1639 жылы жақын маңдағы [[Ньюпорт (Род-Айленд)|Ньюпорт]] қонысын құрды. Екі қоныс та Род-Айленд аралында орналасты.<ref>{{cite book | last = Bicknell | first = Thomas Williams | author-link = Thomas W. Bicknell | year = 1920 | title = The History of the State of Rhode Island and Providence Plantations | volume = 3 | publisher = The American Historical Society | place = New York | pages = 975–976}}</ref> === Шавомет жерін сатып алу - Уорик === Құрлықтағы екінші қоныс 1642 жылы Сэмюэл Гортонның наррагансетттерден сатып алған ''Шавомет'' жерінде құрылды. Алайда ол жерге қоныстанған бойда Массачусетс-Бэй билігі бұл аумаққа иелік ету құқығын талап етіп, өз талабын жүзеге асыруға кірісті. Гортон Лондонға барып, Шетелдік плантациялар жөніндегі комиссияның басшысы [[Роберт Рич, 2-Уорик графы|Роберт Ричтен, 2-Уорик графынан]] көмек сұрады. 1648 жылы ол Ричтің Массачусетс билігіне Гортон мен оның серіктерін қудалауды тоқтатуды бұйырған хатын алып оралды. Ризашылығының белгісі ретінде Гортон Шавомет плантациясының атауын [[Уорик (Род-Айленд)|Уорик]] деп өзгертті.<ref>{{cite web| url= http://www.projo.com/news/content/PLANTATION_10-31-10_M2KEKL2_v56.1b5572a.html | title= How 'Providence Plantations' and Rhode Island were joined | date= October 31, 2010 | author=Paul Edward Parker| work=[[The Providence Journal]] | access-date=November 7, 2010}}</ref> == Коддингтонның жарғы алуға әрекеті == 1651 жылы [[Уильям Коддингтон]] Англиядан жеке жарғы алып, Коддингтон комиссиясын құрды. Бұл жарғы оған [[Коннектикут отары]] мен [[Массачусетс-Бэй отары]]мен федерация құрамындағы Род-Айленд және [[Конаникут аралы|Конаникут]] аралдарының өмір бойғы губернаторы мәртебесін берді. Наразылықтар, ашық көтеріліс және Лондондағы [[Оливер Кромвель]]ге жолданған кезекті өтініш нәтижесінде 1643 жылғы бастапқы патент қайтадан күшіне енді.<ref>{{cite web | url= https://library.providence.edu/encompass/roger-williams-and-the-founding-of-rhode-island/roger-williams-and-the-founding-of-rhode-island/| title= Roger Williams and the Founding of Rhode Island | last = Grefe | first= C. Morgan | access-date = 29 Feb 2024 | publisher= EnCompass}}</ref> == 1663 жылғы корольдік жарғы == {{Толық мақала|Род-Айлендтің корольдік жарғысы}} [[Сурет:Return of Roger Williams.jpg|thumb|left|Роджер Уильямстың корольдік жарғымен оралуы]] 1660 жылы Англияда [[Стюарттар реставрациясы|монархиялық билік қалпына келтірілгеннен]] кейін король [[II Карл (Англия королі)|II Карл]]дан [[корольдік жарғы]] алу қажет болды. Протестантизм берік орныққан Англияда II Карл католиктерге іш тартатын және отардың діни сенім бостандығын қамтамасыз ету жөніндегі уәдесін мақұлдады. Ол 1663 жылғы корольдік жарғыны беріп, төрт қонысты Род-Айленд және Провиденс плантациялары атты біртұтас ағылшын отарына біріктіру туралы өтінішті қанағаттандырды. Кейінгі жылдары отарға діни қудалауға ұшыраған көптеген топтар, әсіресе квакерлер мен еврейлер қоныстанды.<ref name=footprints>{{cite book|last=Mudge|first=Zachariah Atwell|title=Foot-Prints of Roger Williams: A Biography, with Sketches of Important Events in Early New England History, with Which He Was Connected|year=1871|publisher=Hitchocok & Waldon. Sunday-School Department|isbn=1270833367}}</ref><ref name= liberty >{{cite book|last=Straus|first=Oscar Solomon|title=Roger Williams: The Pioneer of Religious Liberty|year=1936|publisher=Ayer Co Pub|isbn=9780836955866}}</ref> Род-Айленд отары өз дәуірі үшін өте прогрессивті болды. Мұнда сиқыршылыққа қатысты сот процестерін, қарыз үшін түрмеге қамауды және өлім жазасын қолданудың көптеген жағдайларын жоятын заңдар қабылданды.<ref>[http://www.chroniclesofamerica.com/pilgrims-puritans/rhode_island_and_roger_williams.htm "Rhode Island and Roger Williams" in ''Chronicles of America'']</ref><ref>Lauber, Almon Wheeler, ''Indian Slavery in Colonial Times Within the Present Limits of the United States.'' New York: Columbia University, 1913. Chapter 5. See also the Rhode Island Historical Society [http://www.rihs.org/faq.htm FAQ] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100927182115/http://rihs.org/faq.htm |date=September 27, 2010 }}</ref> Сондай-ақ 1652 жылғы 18 мамырда отарда Америкадағы құлдыққа қарсы алғашқы заң қабылданды. Алайда Род-Айлендте құлдық кеңінен таралған күйінде қалды және бұл заңның іс жүзінде орындалғанын растайтын ешқандай дәлел жоқ.<ref>{{Cite magazine|title=America's First Anti-Slavery Statute Was Passed in 1652. Here's Why It Was Ignored|url=https://time.com/4782885/rhode-island-antislavery/|access-date=2020-12-14|magazine=Time}}</ref> == Король Филипп соғысы == Род-Айленд наррагансетт үндістерімен бейбіт қарым-қатынасын сақтап қалды, алайда Жаңа Англияның басқа отарлары мен кейбір үндіс тайпалары арасындағы қатынастар әлдеқайда шиеленісті болды. Род-Айленд басшылығының бітімгершілік әрекеттеріне қарамастан, бұл жағдай жиі қантөгіске әкеліп отырды.<ref name=footprints /><ref name= liberty /> [[Король Филипп соғысы]] (1675–1676) кезінде отаршылар мен үндістер арасындағы шайқастар Род-Айлендтің бейтараптығын үнемі бұзып отырды. Соғыстың ең ірі шайқасы 1675 жылғы 19 желтоқсанда Род-Айлендте болды. Сол күні генерал [[Джозайя Уинслоу]] басқарған Массачусетс, Коннектикут және Плимут әскери жасақтары [[Үлкен батпақ шайқасы|Үлкен батпақтағы]] наррагансетттердің бекіністі ауылына шабуыл жасап, оны қиратты.<ref>{{cite web| url= http://www.historyplace.com/specials/kingphilip.htm | archive-url= https://web.archive.org/web/20071026061648/http://www.historyplace.com/specials/kingphilip.htm | archive-date= October 26, 2007 | title= King Philip's War in New England | author=Michael Tougias| year= 1997| work=King Philip's War : The History and Legacy of America's Forgotten Conflict | publisher=historyplace.com | access-date= November 7, 2010}}</ref> Наррагансетттер де Род-Айлендтегі бірнеше қалаға, соның ішінде Провиденске шабуыл жасап, оларды өртеп жіберді. Роджер Уильямс [[Метаком]]ды (Филипп) да, [[Канончет]]ті де бала кездерінен білетін. Ол тайпаның әрекеттерінен хабардар болып, жау күштерінің қозғалысы туралы Массачусетс губернаторына дереу хаттар жіберіп отырды. Провиденс плантациялары қонысты нығайту үшін бірқатар шаралар қабылдады, ал Уильямстың өзі қорғаныс мақсатында жаңадан жасақталған жауынгерлерді жаттықтыра бастады. Соғыстың соңғы әскери әрекеттерінің бірінде Коннектикут әскерлері Филиппті Род-Айлендтегі [[Баррингтон (Род-Айленд)|Маунт-Хоупта]] өлтірді.<ref name=footprints /><ref name= liberty /> == Жаңа Англия доминионы == 1680 жылдары II Карл ағылшын отарларын басқаруды орталықтандыруға және олардың саудасын қатаңырақ бақылауға ұмтылды. 1660 жылдары қабылданған [[Навигациялық актілер]] кеңінен наразылық туғызды, өйткені саудагерлер бұл заңдардың шектеулеріне жиі тап болып, олардың талаптарына қайшы әрекет етуге мәжбүр болатын. Алайда көптеген отарлық үкіметтер, әсіресе Массачусетс билігі, бұл заңдардың орындалуын қамтамасыз етуден бас тартты. Массачусетс тіпті корольдік өкілдердің қызметіне кедергі келтіруге дейін барды.<ref>Labaree, pp. 94, 111–113</ref> II Карлдың мұрагері [[II Яков (Англия королі)|II Яков]] осы мақсаттарды жүзеге асыру үшін 1686 жылы [[Жаңа Англия доминионы]]н құрды. Доминионның уақытша президенті [[Джозеф Дадли]]дің тұсында аумақтық дауға себеп болған «Король жері» (қазіргі [[Вашингтон округі (Род-Айленд)|Вашингтон округі]]) доминион құрамына енгізілді, ал отардың қалған бөлігі губернатор [[Эдмунд Андрос]]тың басқаруымен доминион билігіне бағындырылды. Андростың билігі халық арасында, әсіресе Массачусетсте, үлкен наразылық туғызды. 1688 жылғы [[Даңқты революция]] нәтижесінде II Яков тақтан тайдырылып, Англия тағына [[III Уильям (Англия королі)|III Уильям]] мен [[II Мэри (Ұлыбритания патшайымы)|II Мария]] отырды. 1689 жылғы сәуірде Массачусетс билігі [[1689 жылғы Бостон көтерілісі|Андросты тұтқындап]], Англияға қайтару үшін астыртын әрекет ұйымдастырды. Осы оқиғадан кейін доминион ыдырап, Род-Айленд өзінің бұрынғы басқару жүйесін қалпына келтірді.<ref>Lovejoy, pp. 247, 249</ref> Экономиканың негізін бұрынғысынша балық аулау мен ауыл шаруашылығы, әсіресе сүтті мал шаруашылығы құрады. Ағаш дайындау мен кеме жасау да өнеркәсіптің маңызды салаларына айналды. 1703 жылы Род-Айлендтің Бас ассамблеясы бүкіл отар аумағында африкалықтар мен Американың байырғы тұрғындарын құлдықта ұстауды заңдастырды. Құл саудасы Провиденс пен Ньюпорттың ірі порттарға айналуына ықпал етті.<ref name="ClarkPujara">{{Cite book|last=Clark-Pujara|first=Christy|url=https://books.google.com/books?id=yK84DwAAQBAJ&q=providence+slave+population+1750&pg=PA24|title=Dark Work: The Business of Slavery in Rhode Island|date=2018|publisher=New York University Press|isbn=978-1-4798-5563-6|language=en|id={{Project MUSE|49199|type=book}}}}</ref> 1755 жылға қарай құлдықтағы адамдар отар халқының 10%-ын құрады.<ref name="ClarkPujara"/> Род-Айленд саудагерлері Африка, Америка және [[Кариб аймағы]] арасындағы құлдар мен қанттың [[үшбұрышты сауда]]сына қатысып, ром өндіруден де пайда тапты.<ref>[http://www.projo.com/extra/2006/slavery/day1/ "The Unrighteous Traffick", in ''The Providence Journal'' Sunday, March 12, 2006.] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20090912032147/http://www.projo.com/extra/2006/slavery/day1/ |date=September 12, 2009 }}</ref> == Америка революциясы кезеңі == [[Сурет:Stephen_Hopkins_(NYPL_NYPG97-F76-420410)_(cropped).jpg|thumb|left|Отардың төрт мәрте губернаторы және Браун университетінің алғашқы канцлері болған [[Стивен Хопкинс (саясаткер)|Стивен Хопкинс]] Америка революциясын қолдауда маңызды рөл атқарды.]] Род-Айленд [[Гаспи оқиғасы|''Гаспи'' оқиғасы]] кезінде Ұлыбританияға қарсы алғаш болып қару көтерген Он үш отардың біріншісі болды. Бұл оқиғада қарулы адамдар тобы британ әскери-теңіз флотының кемесіне шабуыл жасап, оны өртеп жіберді. Алдын ала жоспарланбаған бұл шабуыл 1772 жылғы маусымда, әйгілі [[Бостондағы шай ішу]] оқиғасынан бір жылдан астам уақыт бұрын болды. Отардың көрнекті қайраткерлері 1776 жылы [[Британ империясы]]нан [[Америка тәуелсіздігі|Американың тәуелсіздігін]] алуды мақсат еткен [[АҚШ тәуелсіздігі үшін соғыс|АҚШ тәуелсіздік соғысының]] басталуына қатысты. Олардың қатарында губернаторлар [[Стивен Хопкинс (саясаткер)|Стивен Хопкинс]] пен [[Сэмюэл Уорд (Род-Айленд саясаткері)|Сэмюэл Уорд]], сондай-ақ [[Джон Браун (Род-Айленд)|Джон Браун]], [[Николас Браун (Браун университеті)|Николас Браун]], [[Уильям Эллери]] және дін қызметкерлері [[Джеймс Мэннинг (дін қызметкері)|Джеймс Мэннинг]] пен [[Эзра Стайлз]] болды. Олардың әрқайсысы 1764 жылы Провиденсте діни және зияткерлік еркіндіктің ордасы ретінде [[Браун университеті]]нің негізін қалауда маңызды рөл атқарды. 1776 жылғы 4 мамырда Род-Айленд британ тәжіне адалдықтан бас тартқан он үш отардың алғашқысы болды.<ref>{{cite web | url=https://sos.ri.gov/library/history/renunciation/ | title=The May 4, 1776, Act of Renunciation | publisher=State of Rhode Island | access-date=3 May 2014}}</ref> Ал 1778 жылғы 9 ақпанда жаңадан тәуелсіздік алған штаттардың ішінде [[Конфедерация баптары]]н ратификациялаған төртінші штат атанды.<ref>{{cite book| last = Jensen| first = Merrill| title = The Articles of Confederation: An Interpretation of the Social-Constitutional History of the American Revolution, 1774–1781| year = 1959| publisher = University of Wisconsin Press| isbn = 978-0-299-00204-6| pages = xi, 184 }}</ref> Род-Айленд [[Филадельфиялық конвент|АҚШ Конституциясын]] әзірлеген 1787 жылғы конвентке бойкот жариялады<ref>{{cite web|title=Letter from Certain Citizens of Rhode Island to the Federal Convention |url=http://teachingamericanhistory.org/library/document/letter-from-certain-citizens-of-rhode-island-to-the-federal-convention/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140710145028/https://teachingamericanhistory.org/library/document/letter-from-certain-citizens-of-rhode-island-to-the-federal-convention/ |archive-date=July 10, 2014 |website=[[Teachinghistory.org|TeachingAmericanHistory]]|access-date=March 11, 2024}}{{cbignore}}</ref> және бастапқыда [[АҚШ Конституциясы|Конституцияны]] ратификациялаудан бас тартты.<ref>{{cite book |last =Flexner |first =James Thomas |title =Washington, ''The Indispensable Man'' |publisher =Signet |year =1984 |location =New York |pages =[https://archive.org/details/washingtonindisp00flex/page/208 208] |url =https://archive.org/details/washingtonindisp00flex/page/208 |isbn =0-451-12890-7 |url-access =registration }}</ref> Алайда [[АҚШ-тың 1-конгресі|Конгресс]] штаттарға ратификациялау үшін Конституцияға енгізілетін бірқатар түзетулерді жібергеннен кейін Род-Айленд өз ұстанымын өзгертті. Бұл түзетулер [[АҚШ-тың Құқықтар туралы биллі|Құқықтар туралы билльді]] қамтыды. Ол адамның белгілі бір бостандықтары мен құқықтарына кепілдік берді, сот және өзге де іс жүргізу барысында үкімет өкілеттіктеріне нақты шектеулер қойды, сондай-ақ Конституция бойынша Конгреске тікелей берілмеген барлық өкілеттіктер штаттар мен халықтың құзыретінде қалатынын айқын белгіледі. 1790 жылғы 29 мамырда Род-Айленд АҚШ-тың 13-штатына айналып, бұрынғы отарлардың ішінде Конституцияны ратификациялаған соңғы штат болды.<ref>{{cite book|last1=Vile|first1=John R.|title=The Constitutional Convention of 1787: A Comprehensive Encyclopedia of America's Founding (Volume 1: A-M)|date=2005|publisher=ABC-CLIO|isbn=1-85109-669-8|page=658|url=https://books.google.com/books?id=oyFpDS8p33sC&q=Rhode+Island|access-date=October 21, 2015}}</ref> == Шекаралары == Род-Айлендтің шекаралары отарлық кезеңнің алғашқы жылдарынан бастап Америка тәуелсіздік алғаннан кейін де бірнеше рет өзгерді. Бұл өзгерістерге Массачусетс пен Коннектикутпен арадағы аумақтық даулар да кірді. Аталған отарлар ақырында Род-Айлендтің құрамына өткен жерлерді бақылауға алу үшін бірнеше рет таласты. Род-Айлендтің алғашқы келісімдерінде Наррагансетт шығанағының шығыс жағалауындағы шекара белгіленбеген еді. Сондай-ақ олар [[наррагансетттер]]ге тиесілі болған қазіргі [[Вашингтон округі (Род-Айленд)|Вашингтон округінің]] ешбір бөлігін қамтымады. Алғашқы қоныстар [[Провиденс плантациялары|Провиденс]], Уорик, Ньюпорт және Портсмут болды. Кейін наррагансетттерден Коннектикутқа қарай батыс бағытта орналасқан жерлер мен Наррагансетт шығанағындағы шағын аралдарды сатып алу арқылы отардың аумағы кеңейтілді. Пекот соғысынан кейін, 1637 жылы Блок аралына қоныстанушылар орналаса бастады. 1664 жылы арал отардың құрамына қосылып, 1672 жылы [[Нью-Шорем (Род-Айленд)|Нью-Шорем]] қаласы ретінде ресми түрде құрылды.<ref name=Cady>Cady, pp. 1-31</ref> === Батыс шекарасы === [[Сурет:Pawcatuckrivermap.png|thumb|[[Паукатак өзені]] [[Коннектикут отары]] мен Род-Айленд арасындағы шекараны белгіледі.]] [[Коннектикут отары]]мен арадағы батыс шекара Коннектикут жарғысында «Наррагансетт өзені» деп екіұшты көрсетілген болатын. [[1664 жылғы корольдік комиссия]] бұл шекара [[Паукатак өзені]]нің сағасынан [[Ашавей өзені]]нің құяр жеріне дейін созылып, одан әрі солтүстікке қарай Массачусетс шекарасына дейін жүргізілген сызық арқылы белгіленуі тиіс деп шешті. Алайда комиссия өз есебін ешқашан ұсынбағандықтан, мәселе шешілмей қалды. 1683 жылы [[Эдвард Крэнфилд]], [[Эдвард Рэндольф (отарлық әкімші)|Эдвард Рэндольф]] және Массачусетстегі басқа да бірнеше роялист кірген екінші комиссия құрылды.<ref>''Calendar of State Papers Colonial, America and West Indies: Volume 11, 1681-1685.'' Ed. J W Fortescue (London, 1898), British History Online. Web. 9 September 2026. https://www.british-history.ac.uk/cal-state-papers/colonial/america-west-indies/vol11/pp415-423.</ref> Бұл комиссия 1683 жылы бұрынғы Наррагансетт жерлеріне қатысты ұзаққа созылған дауды шешті. Бұл аумақтарға Коннектикут пен Массачусетс те талап қойған болатын. Алайда дау 1703 жылға дейін жалғасып, сол жылы төрелік шешімнің күші расталды. Бірнеше рет жүргізілген жер өлшеу жұмыстарынан кейін 1728 жылы екі тарап та келіскен шекара сызығы анықталып, жергілікті жерде белгіленді.<ref name=Cady/> === Шығыс шекарасы === Шығыс шекара [[Массачусетс-Бэй отары]]мен арадағы аумақтық даудың нысаны болды. Бір-біріне қайшы келетін жарғылар Наррагансетт шығанағының шығыс жағалауындағы құрлықтың ішіне қарай үш мильге созылған аумақты [[Плимут отары]]на да, Род-Айлендке де берген еді. 1741 жылы бұл аумақ Род-Айлендке беріліп, Массачусетс өзінікі деп талап еткен Баррингтон, Уоррен, Бристол, Тивертон және Литл-Комптон елді мекендерінің Род-Айлендке қарасты екені белгіленді. Сондай-ақ 1741 жылғы шешім бойынша Камберлендтің басым бөлігі Массачусетстен Род-Айлендке берілді. Баррингтонның солтүстігі мен Блэкстон өзенінің шығысындағы шекаралар Америка тәуелсіздік алғаннан кейін бір ғасырға жуық уақыт өткен соң ғана түпкілікті белгіленді.<ref name=Cady/> Бұл ұзаққа созылған сот талқылауларын және АҚШ Жоғарғы сотының бірнеше шешім қабылдауын қажет етті. Соңғы шешім бойынша Тивертонның бір бөлігі Массачусетске беріліп, Фолл-Ривердің құрамына кірді, ал Сиконк аумағының үштен екісі (қазіргі Потакеттің шығыс бөлігі мен Ист-Провиденс) 1862 жылы Род-Айлендке берілді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 76zd5c5r735dti888dkjfsc4zuaw93r 3683229 3683228 2026-10-18T14:49:12Z 1nter pares 146705 /* Шығыс шекарасы */ 3683229 wikitext text/x-wiki {{Тарихи мемлекеттер |атауы = Род-Айленд және Провиденс плантациялары отары |өз атауы = Colony of Rhode Island and Providence Plantations |статусы = |әнұраны = |байрақ = Red ensign of Great Britain (1707–1800, square canton).svg |байрақ_сипаттамасы = |елтаңбасы = Seal of the Colony of Rhode Island and Providence Plantations.svg |елтаңба_сипаттамасы = Мөр |символ = |карта = Rhode Island 1750 to 1776.png |size = 270px |сипаттамасы = |p1 = |flag_p1 = |image_p1 = |p2 = |flag_p2 = |image_p2 = |p3 = |flag_p3 = |image_p3 = |p4 = |flag_p4 = |image_p4 = |құрылуы = [[1636 жыл|1636]] |ыдырауы = [[1776 жыл|1776]] |s1 = |flag_s1 = |image_s1 = |s2 = |flag_s2 = |image_s2 = |s3 = |flag_s3 = |image_s3 = |s4 = |flag_s4 = |image_s4 = |ұраны = |астана = [[Провиденс (Род-Айленд)|Провиденс]], [[Ньюпорт (Род-Айленд)|Ньюпорт]] |қалалары = |тілі = ағылшын, [[наррагансет тілі|наррагансет]], [[массачусет тілі|массачусет]] |валютасы = [[Род-Айленд фунты]] |қосымша_параметр = Дәуір |параметр_мазмұны = [[Американы британдық отарлау]]<br>[[Жаңа Англияға пуритандардың қоныс аударуы (1620–1640)|Жаңа Англияға пуритандардың қоныс аударуы]] |аумағы = 4000 км² |халқы = |басқару_формасы = [[Өзін-өзі басқаратын отар]] (1636–1651; 1653–1776)<br>[[Меншіктік отар]] (1651–1653) |династиясы = |басқарушылар_титулы = Губернатор |басқарушы1 = [[Роджер Уильямс]] |басқарушы_жылы1 = 1636–1644 |басқарушылар_титулы2 = |басқарушы2 = [[Род-Айлендтің отарлық губернаторларының тізімі|тізім]] |басқарушы_жылы2 = 1644–1775 |басқарушылар_титулы3 = |басқарушы3 = [[Николас Кук]] |басқарушы_жылы3 = 1775–1776 |басқарушылар_титулы4 = |басқарушы4 = |басқарушы_жылы4 = |басқарушылар_титулы5 = |басқарушы5 = |басқарушы_жылы5 = |басқарушылар_титулы6 = |басқарушы6 = |басқарушы_жылы6 = |діні = |қосымша_параметр1 = Заң шығарушы орган |параметр_мазмұны1 = [[Род-Айленд Бас ассамблеясы|Бас ассамблея]]<br>'''Жоғарғы палата:''' Көмекшілер кеңесі (''де-факто'')<br>'''Төменгі палата:''' Депутаттар палатасы (''де-факто'') |Кезең1 = Негізі қаланды |Уақыт1 = |Жыл1 = [[1637 жыл|1637]] |Кезең2 = Қоныстануға патент берілді |Уақыт2 = |Жыл2 = 1643–1644 |Кезең3 = Коддингтон комиссиясы |Уақыт3 = |Жыл3 = 1651–1653 |Кезең4 = [[1663 жылғы корольдік хартия|Корольдік хартия]] |Уақыт4 = |Жыл4 = [[1663 жыл|1663]] |Кезең5 = [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамына кірді |Уақыт5 = |Жыл5 = 1686–1689 |Кезең6 = Корольдік хартия қайта күшіне енді |Уақыт6 = |Жыл6 = [[1688 жыл|1688]] |Кезең7 = |Уақыт7 = |Жыл7 = |Кезең8 = |Уақыт8 = |Жыл8 = |Кезең9 = |Уақыт9 = |Жыл9 = |Кезең10 = |Уақыт10 = |Жыл10 = |Кезең11 = |Уақыт11 = |Жыл11 = |қосымша_параметр2 = Екінші байрағы |параметр_мазмұны2 = [[Сурет:Ensign of New England (union flag).svg|100px]] |дейін = Алдыңғысы |д1 = Narragansett people{{!}}Наррагансет |д2 = Wampanoag People{{!}}Вампаноаг |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |кейін = Кейінгісі |к1 = Род-Айленд |к2 = Жаңа Англия доминионы |к3 = |к4 = |к5 = |к6 = |к7 = |ескерту = Қазіргі аумағы: [[Род-Айленд]] }} '''Род-Айленд және Провиденс плантациялары отары''' — Солтүстік Американың шығыс жағалауында орналасқан [[Англия Патшалығы|ағылшын]] отары. Оның негізін 1636 жылы [[Массачусетс-Бэй отары]]нан қуылған пуритан дін қызметкері [[Роджер Уильямс]] бұрын [[наррагансетттер]] тайпасына тиесілі болған жерде қалады. Ол негізін қалаған қонысын бастапқыда Провиденс плантациялары деп атады. Көп ұзамай [[Наррагансетт шығанағы]]ның жағалауында құрылған тағы үш қоныс осы отарға қосылды. Отар [[Ағылшын диссентерлері|діни диссентерлердің]] панасына айналып, діни сенім бостандығы мен өзін-өзі басқару қағидаттарын ұстануымен танылды. Наррагансетт шығанағындағы төрт қоныс [[Род-Айлендтің корольдік жарғысы#Алғышарттары|1643–1644 жылдардағы патент]] бойынша [[Англия парламенті]] берген жарғы негізінде ресми конфедерация құрды.<ref>Arnold, p. 285</ref> Кейін отар [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] корольден оның басқару жүйесін белгілеп, діни сенім бостандығына кепілдік берген, мазмұны анағұрлым кең [[Род-Айлендтің корольдік жарғысы|1663 жылғы корольдік жарғыны]] алды. Род-Айленд 1776 жылға дейін өзін-өзі басқаратын отар болып қала берді. Сол жылы Америка революциясы кезінде ол [[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбританиядан]] тәуелсіздігін жариялап, [[Род-Айленд|Род-Айленд және Провиденс плантациялары штатына]] айналды.<ref>{{Cite web |last=Thorpe |first=Francis Newton |date=1998-12-18 |title=Charter of Rhode Island and Providence Plantations - July 15, 1663 |url=https://avalon.law.yale.edu/17th_century/ri04.asp |access-date=2024-11-29 |website=avalon.law.yale.edu}}</ref> == Алғашқы қоныстар == [[Сурет:Providence,_Rhode_Island,_Original_Deed.jpg|left|thumb|[[Каноникус]] көсем қол қойған, Провиденске жер беру туралы 1636 жылғы бастапқы құжат]] Бұл аумақты алғашында [[наррагансетттер]] мекендеген. [[Наррагансетт (Род-Айленд)|Наррагансетт]] қаласының атауы осы халықтың атынан шыққан. Еуропалықтардың қоныстануы шамамен 1622 жылы Соуамста, қазіргі [[Уоррен (Род-Айленд)|Уоррен]] қаласының орнында сауда бекетінің құрылуымен басталды. Еуропалықтардың алғашқы төрт қонысы Провиденс, Портсмут, Ньюпорт және Уорик болды. === Роджер Уильямс - Провиденс === {{anchor|Providence Plantations}} [[Роджер Уильямс]] — [[пуритан]] теологы және тілтанушы. [[Шіркеу мен мемлекеттің бөлінуі]] қағидатын берік ұстанған Уильямс [[Пуритандықтың анықтамалары#Сепаратистік топтар|сепаратистік бағыттағы пуритан]] болды. Ол Англия шіркеуін түзетуге келмейтін дәрежеде азғындаған деп санады. Осы көзқарасы үшін [[Массачусетс-Бэй отары]]ның сепаратизмді қолдамайтын басшылары оны діни қудалауға ұшыратып, отардан қуып жіберді. Уильямс [[Ағылшындардың теңіздің арғы жағындағы иеліктері#Америка|Америкадағы ағылшын иеліктерінің]] шегіндегі жақын маңдағы [[Наррагансетт шығанағы]]ның жағалауына қоныс аударып, 1636 жылы Провиденс плантациялары қонысының негізін қалады. Ол наррагансетттерден пана тауып, жер алу үшін [[Каноникус]] пен [[Миантономо]] сахемдерімен келіссөз жүргізді және жердің орнына тауар беруге келісті. Уильямс Құдайдың жол көрсеткеніне деген ризашылығын білдіру үшін қонысты Провиденс плантациялары деп атады.<ref name=":0">Franklin, Wayne (2012). ''The Norton Anthology of American Literature''. New York: W. W. Norton & Company. p. 179. {{ISBN|978-0-393-93476-2}}.</ref> Өз ұстанымдарына сәйкес, Уильямс пен оның серіктері «азаматтық істерде» көпшіліктің шешіміне бағынуды, ал рухани мәселелерде ар-ождан бостандығын қамтамасыз ететін теңдік қағидатына негізделген конституция қабылдауға келісті. Ол Наррагансетт шығанағындағы үш аралды христиандық ізгі қасиеттердің құрметіне [[Пейшенс аралы|Пейшенс (Төзім)]], [[Пруденс аралы|Пруденс (Парасат)]] және [[Хоуп аралы (Род-Айленд)|Хоуп (Үміт)]] деп атады.<ref>{{cite web | url=http://lighthouse.cc/prudence/history.html | title=Prudence Island Light | work=History | publisher=lighthouse.cc | access-date=November 7, 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170807232652/http://lighthouse.cc/prudence/history.html | archive-date=August 7, 2017 | url-status=usurped }}</ref> === Аралдағы қоныстар - Портсмут пен Ньюпорт === 1637 жылы Массачусетстен келген [[Ағылшын диссентерлері|діни диссентерлердің]] тағы бір тобы сол кезде Род-Айленд деп аталған [[Аквиднек аралы]]на қоныстанды. Олар аралдың солтүстік шетінде Покассет деп аталатын қоныстың негізін қалады. Бұл топтың құрамында [[Уильям Коддингтон]], [[Джон Кларк (1609–1676)|Джон Кларк]], [[Энн Хатчинсон|Энн]] және [[Уильям Хатчинсон (Род-Айленд судьясы)|Уильям Хатчинсон]], сондай-ақ басқа да қоныстанушылар болды. Алайда көп ұзамай бұл қоныс екі бөлек қонысқа бөлінді. [[Сэмюэл Гортон]] мен оның серіктері аралда қалып, 1638 жылы [[Портсмут (Род-Айленд)|Портсмут]] қонысының негізін қалады, ал Коддингтон мен Кларк 1639 жылы жақын маңдағы [[Ньюпорт (Род-Айленд)|Ньюпорт]] қонысын құрды. Екі қоныс та Род-Айленд аралында орналасты.<ref>{{cite book | last = Bicknell | first = Thomas Williams | author-link = Thomas W. Bicknell | year = 1920 | title = The History of the State of Rhode Island and Providence Plantations | volume = 3 | publisher = The American Historical Society | place = New York | pages = 975–976}}</ref> === Шавомет жерін сатып алу - Уорик === Құрлықтағы екінші қоныс 1642 жылы Сэмюэл Гортонның наррагансетттерден сатып алған ''Шавомет'' жерінде құрылды. Алайда ол жерге қоныстанған бойда Массачусетс-Бэй билігі бұл аумаққа иелік ету құқығын талап етіп, өз талабын жүзеге асыруға кірісті. Гортон Лондонға барып, Шетелдік плантациялар жөніндегі комиссияның басшысы [[Роберт Рич, 2-Уорик графы|Роберт Ричтен, 2-Уорик графынан]] көмек сұрады. 1648 жылы ол Ричтің Массачусетс билігіне Гортон мен оның серіктерін қудалауды тоқтатуды бұйырған хатын алып оралды. Ризашылығының белгісі ретінде Гортон Шавомет плантациясының атауын [[Уорик (Род-Айленд)|Уорик]] деп өзгертті.<ref>{{cite web| url= http://www.projo.com/news/content/PLANTATION_10-31-10_M2KEKL2_v56.1b5572a.html | title= How 'Providence Plantations' and Rhode Island were joined | date= October 31, 2010 | author=Paul Edward Parker| work=[[The Providence Journal]] | access-date=November 7, 2010}}</ref> == Коддингтонның жарғы алуға әрекеті == 1651 жылы [[Уильям Коддингтон]] Англиядан жеке жарғы алып, Коддингтон комиссиясын құрды. Бұл жарғы оған [[Коннектикут отары]] мен [[Массачусетс-Бэй отары]]мен федерация құрамындағы Род-Айленд және [[Конаникут аралы|Конаникут]] аралдарының өмір бойғы губернаторы мәртебесін берді. Наразылықтар, ашық көтеріліс және Лондондағы [[Оливер Кромвель]]ге жолданған кезекті өтініш нәтижесінде 1643 жылғы бастапқы патент қайтадан күшіне енді.<ref>{{cite web | url= https://library.providence.edu/encompass/roger-williams-and-the-founding-of-rhode-island/roger-williams-and-the-founding-of-rhode-island/| title= Roger Williams and the Founding of Rhode Island | last = Grefe | first= C. Morgan | access-date = 29 Feb 2024 | publisher= EnCompass}}</ref> == 1663 жылғы корольдік жарғы == {{Толық мақала|Род-Айлендтің корольдік жарғысы}} [[Сурет:Return of Roger Williams.jpg|thumb|left|Роджер Уильямстың корольдік жарғымен оралуы]] 1660 жылы Англияда [[Стюарттар реставрациясы|монархиялық билік қалпына келтірілгеннен]] кейін король [[II Карл (Англия королі)|II Карл]]дан [[корольдік жарғы]] алу қажет болды. Протестантизм берік орныққан Англияда II Карл католиктерге іш тартатын және отардың діни сенім бостандығын қамтамасыз ету жөніндегі уәдесін мақұлдады. Ол 1663 жылғы корольдік жарғыны беріп, төрт қонысты Род-Айленд және Провиденс плантациялары атты біртұтас ағылшын отарына біріктіру туралы өтінішті қанағаттандырды. Кейінгі жылдары отарға діни қудалауға ұшыраған көптеген топтар, әсіресе квакерлер мен еврейлер қоныстанды.<ref name=footprints>{{cite book|last=Mudge|first=Zachariah Atwell|title=Foot-Prints of Roger Williams: A Biography, with Sketches of Important Events in Early New England History, with Which He Was Connected|year=1871|publisher=Hitchocok & Waldon. Sunday-School Department|isbn=1270833367}}</ref><ref name= liberty >{{cite book|last=Straus|first=Oscar Solomon|title=Roger Williams: The Pioneer of Religious Liberty|year=1936|publisher=Ayer Co Pub|isbn=9780836955866}}</ref> Род-Айленд отары өз дәуірі үшін өте прогрессивті болды. Мұнда сиқыршылыққа қатысты сот процестерін, қарыз үшін түрмеге қамауды және өлім жазасын қолданудың көптеген жағдайларын жоятын заңдар қабылданды.<ref>[http://www.chroniclesofamerica.com/pilgrims-puritans/rhode_island_and_roger_williams.htm "Rhode Island and Roger Williams" in ''Chronicles of America'']</ref><ref>Lauber, Almon Wheeler, ''Indian Slavery in Colonial Times Within the Present Limits of the United States.'' New York: Columbia University, 1913. Chapter 5. See also the Rhode Island Historical Society [http://www.rihs.org/faq.htm FAQ] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100927182115/http://rihs.org/faq.htm |date=September 27, 2010 }}</ref> Сондай-ақ 1652 жылғы 18 мамырда отарда Америкадағы құлдыққа қарсы алғашқы заң қабылданды. Алайда Род-Айлендте құлдық кеңінен таралған күйінде қалды және бұл заңның іс жүзінде орындалғанын растайтын ешқандай дәлел жоқ.<ref>{{Cite magazine|title=America's First Anti-Slavery Statute Was Passed in 1652. Here's Why It Was Ignored|url=https://time.com/4782885/rhode-island-antislavery/|access-date=2020-12-14|magazine=Time}}</ref> == Король Филипп соғысы == Род-Айленд наррагансетт үндістерімен бейбіт қарым-қатынасын сақтап қалды, алайда Жаңа Англияның басқа отарлары мен кейбір үндіс тайпалары арасындағы қатынастар әлдеқайда шиеленісті болды. Род-Айленд басшылығының бітімгершілік әрекеттеріне қарамастан, бұл жағдай жиі қантөгіске әкеліп отырды.<ref name=footprints /><ref name= liberty /> [[Король Филипп соғысы]] (1675–1676) кезінде отаршылар мен үндістер арасындағы шайқастар Род-Айлендтің бейтараптығын үнемі бұзып отырды. Соғыстың ең ірі шайқасы 1675 жылғы 19 желтоқсанда Род-Айлендте болды. Сол күні генерал [[Джозайя Уинслоу]] басқарған Массачусетс, Коннектикут және Плимут әскери жасақтары [[Үлкен батпақ шайқасы|Үлкен батпақтағы]] наррагансетттердің бекіністі ауылына шабуыл жасап, оны қиратты.<ref>{{cite web| url= http://www.historyplace.com/specials/kingphilip.htm | archive-url= https://web.archive.org/web/20071026061648/http://www.historyplace.com/specials/kingphilip.htm | archive-date= October 26, 2007 | title= King Philip's War in New England | author=Michael Tougias| year= 1997| work=King Philip's War : The History and Legacy of America's Forgotten Conflict | publisher=historyplace.com | access-date= November 7, 2010}}</ref> Наррагансетттер де Род-Айлендтегі бірнеше қалаға, соның ішінде Провиденске шабуыл жасап, оларды өртеп жіберді. Роджер Уильямс [[Метаком]]ды (Филипп) да, [[Канончет]]ті де бала кездерінен білетін. Ол тайпаның әрекеттерінен хабардар болып, жау күштерінің қозғалысы туралы Массачусетс губернаторына дереу хаттар жіберіп отырды. Провиденс плантациялары қонысты нығайту үшін бірқатар шаралар қабылдады, ал Уильямстың өзі қорғаныс мақсатында жаңадан жасақталған жауынгерлерді жаттықтыра бастады. Соғыстың соңғы әскери әрекеттерінің бірінде Коннектикут әскерлері Филиппті Род-Айлендтегі [[Баррингтон (Род-Айленд)|Маунт-Хоупта]] өлтірді.<ref name=footprints /><ref name= liberty /> == Жаңа Англия доминионы == 1680 жылдары II Карл ағылшын отарларын басқаруды орталықтандыруға және олардың саудасын қатаңырақ бақылауға ұмтылды. 1660 жылдары қабылданған [[Навигациялық актілер]] кеңінен наразылық туғызды, өйткені саудагерлер бұл заңдардың шектеулеріне жиі тап болып, олардың талаптарына қайшы әрекет етуге мәжбүр болатын. Алайда көптеген отарлық үкіметтер, әсіресе Массачусетс билігі, бұл заңдардың орындалуын қамтамасыз етуден бас тартты. Массачусетс тіпті корольдік өкілдердің қызметіне кедергі келтіруге дейін барды.<ref>Labaree, pp. 94, 111–113</ref> II Карлдың мұрагері [[II Яков (Англия королі)|II Яков]] осы мақсаттарды жүзеге асыру үшін 1686 жылы [[Жаңа Англия доминионы]]н құрды. Доминионның уақытша президенті [[Джозеф Дадли]]дің тұсында аумақтық дауға себеп болған «Король жері» (қазіргі [[Вашингтон округі (Род-Айленд)|Вашингтон округі]]) доминион құрамына енгізілді, ал отардың қалған бөлігі губернатор [[Эдмунд Андрос]]тың басқаруымен доминион билігіне бағындырылды. Андростың билігі халық арасында, әсіресе Массачусетсте, үлкен наразылық туғызды. 1688 жылғы [[Даңқты революция]] нәтижесінде II Яков тақтан тайдырылып, Англия тағына [[III Уильям (Англия королі)|III Уильям]] мен [[II Мэри (Ұлыбритания патшайымы)|II Мария]] отырды. 1689 жылғы сәуірде Массачусетс билігі [[1689 жылғы Бостон көтерілісі|Андросты тұтқындап]], Англияға қайтару үшін астыртын әрекет ұйымдастырды. Осы оқиғадан кейін доминион ыдырап, Род-Айленд өзінің бұрынғы басқару жүйесін қалпына келтірді.<ref>Lovejoy, pp. 247, 249</ref> Экономиканың негізін бұрынғысынша балық аулау мен ауыл шаруашылығы, әсіресе сүтті мал шаруашылығы құрады. Ағаш дайындау мен кеме жасау да өнеркәсіптің маңызды салаларына айналды. 1703 жылы Род-Айлендтің Бас ассамблеясы бүкіл отар аумағында африкалықтар мен Американың байырғы тұрғындарын құлдықта ұстауды заңдастырды. Құл саудасы Провиденс пен Ньюпорттың ірі порттарға айналуына ықпал етті.<ref name="ClarkPujara">{{Cite book|last=Clark-Pujara|first=Christy|url=https://books.google.com/books?id=yK84DwAAQBAJ&q=providence+slave+population+1750&pg=PA24|title=Dark Work: The Business of Slavery in Rhode Island|date=2018|publisher=New York University Press|isbn=978-1-4798-5563-6|language=en|id={{Project MUSE|49199|type=book}}}}</ref> 1755 жылға қарай құлдықтағы адамдар отар халқының 10%-ын құрады.<ref name="ClarkPujara"/> Род-Айленд саудагерлері Африка, Америка және [[Кариб аймағы]] арасындағы құлдар мен қанттың [[үшбұрышты сауда]]сына қатысып, ром өндіруден де пайда тапты.<ref>[http://www.projo.com/extra/2006/slavery/day1/ "The Unrighteous Traffick", in ''The Providence Journal'' Sunday, March 12, 2006.] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20090912032147/http://www.projo.com/extra/2006/slavery/day1/ |date=September 12, 2009 }}</ref> == Америка революциясы кезеңі == [[Сурет:Stephen_Hopkins_(NYPL_NYPG97-F76-420410)_(cropped).jpg|thumb|left|Отардың төрт мәрте губернаторы және Браун университетінің алғашқы канцлері болған [[Стивен Хопкинс (саясаткер)|Стивен Хопкинс]] Америка революциясын қолдауда маңызды рөл атқарды.]] Род-Айленд [[Гаспи оқиғасы|''Гаспи'' оқиғасы]] кезінде Ұлыбританияға қарсы алғаш болып қару көтерген Он үш отардың біріншісі болды. Бұл оқиғада қарулы адамдар тобы британ әскери-теңіз флотының кемесіне шабуыл жасап, оны өртеп жіберді. Алдын ала жоспарланбаған бұл шабуыл 1772 жылғы маусымда, әйгілі [[Бостондағы шай ішу]] оқиғасынан бір жылдан астам уақыт бұрын болды. Отардың көрнекті қайраткерлері 1776 жылы [[Британ империясы]]нан [[Америка тәуелсіздігі|Американың тәуелсіздігін]] алуды мақсат еткен [[АҚШ тәуелсіздігі үшін соғыс|АҚШ тәуелсіздік соғысының]] басталуына қатысты. Олардың қатарында губернаторлар [[Стивен Хопкинс (саясаткер)|Стивен Хопкинс]] пен [[Сэмюэл Уорд (Род-Айленд саясаткері)|Сэмюэл Уорд]], сондай-ақ [[Джон Браун (Род-Айленд)|Джон Браун]], [[Николас Браун (Браун университеті)|Николас Браун]], [[Уильям Эллери]] және дін қызметкерлері [[Джеймс Мэннинг (дін қызметкері)|Джеймс Мэннинг]] пен [[Эзра Стайлз]] болды. Олардың әрқайсысы 1764 жылы Провиденсте діни және зияткерлік еркіндіктің ордасы ретінде [[Браун университеті]]нің негізін қалауда маңызды рөл атқарды. 1776 жылғы 4 мамырда Род-Айленд британ тәжіне адалдықтан бас тартқан он үш отардың алғашқысы болды.<ref>{{cite web | url=https://sos.ri.gov/library/history/renunciation/ | title=The May 4, 1776, Act of Renunciation | publisher=State of Rhode Island | access-date=3 May 2014}}</ref> Ал 1778 жылғы 9 ақпанда жаңадан тәуелсіздік алған штаттардың ішінде [[Конфедерация баптары]]н ратификациялаған төртінші штат атанды.<ref>{{cite book| last = Jensen| first = Merrill| title = The Articles of Confederation: An Interpretation of the Social-Constitutional History of the American Revolution, 1774–1781| year = 1959| publisher = University of Wisconsin Press| isbn = 978-0-299-00204-6| pages = xi, 184 }}</ref> Род-Айленд [[Филадельфиялық конвент|АҚШ Конституциясын]] әзірлеген 1787 жылғы конвентке бойкот жариялады<ref>{{cite web|title=Letter from Certain Citizens of Rhode Island to the Federal Convention |url=http://teachingamericanhistory.org/library/document/letter-from-certain-citizens-of-rhode-island-to-the-federal-convention/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140710145028/https://teachingamericanhistory.org/library/document/letter-from-certain-citizens-of-rhode-island-to-the-federal-convention/ |archive-date=July 10, 2014 |website=[[Teachinghistory.org|TeachingAmericanHistory]]|access-date=March 11, 2024}}{{cbignore}}</ref> және бастапқыда [[АҚШ Конституциясы|Конституцияны]] ратификациялаудан бас тартты.<ref>{{cite book |last =Flexner |first =James Thomas |title =Washington, ''The Indispensable Man'' |publisher =Signet |year =1984 |location =New York |pages =[https://archive.org/details/washingtonindisp00flex/page/208 208] |url =https://archive.org/details/washingtonindisp00flex/page/208 |isbn =0-451-12890-7 |url-access =registration }}</ref> Алайда [[АҚШ-тың 1-конгресі|Конгресс]] штаттарға ратификациялау үшін Конституцияға енгізілетін бірқатар түзетулерді жібергеннен кейін Род-Айленд өз ұстанымын өзгертті. Бұл түзетулер [[АҚШ-тың Құқықтар туралы биллі|Құқықтар туралы билльді]] қамтыды. Ол адамның белгілі бір бостандықтары мен құқықтарына кепілдік берді, сот және өзге де іс жүргізу барысында үкімет өкілеттіктеріне нақты шектеулер қойды, сондай-ақ Конституция бойынша Конгреске тікелей берілмеген барлық өкілеттіктер штаттар мен халықтың құзыретінде қалатынын айқын белгіледі. 1790 жылғы 29 мамырда Род-Айленд АҚШ-тың 13-штатына айналып, бұрынғы отарлардың ішінде Конституцияны ратификациялаған соңғы штат болды.<ref>{{cite book|last1=Vile|first1=John R.|title=The Constitutional Convention of 1787: A Comprehensive Encyclopedia of America's Founding (Volume 1: A-M)|date=2005|publisher=ABC-CLIO|isbn=1-85109-669-8|page=658|url=https://books.google.com/books?id=oyFpDS8p33sC&q=Rhode+Island|access-date=October 21, 2015}}</ref> == Шекаралары == Род-Айлендтің шекаралары отарлық кезеңнің алғашқы жылдарынан бастап Америка тәуелсіздік алғаннан кейін де бірнеше рет өзгерді. Бұл өзгерістерге Массачусетс пен Коннектикутпен арадағы аумақтық даулар да кірді. Аталған отарлар ақырында Род-Айлендтің құрамына өткен жерлерді бақылауға алу үшін бірнеше рет таласты. Род-Айлендтің алғашқы келісімдерінде Наррагансетт шығанағының шығыс жағалауындағы шекара белгіленбеген еді. Сондай-ақ олар [[наррагансетттер]]ге тиесілі болған қазіргі [[Вашингтон округі (Род-Айленд)|Вашингтон округінің]] ешбір бөлігін қамтымады. Алғашқы қоныстар [[Провиденс плантациялары|Провиденс]], Уорик, Ньюпорт және Портсмут болды. Кейін наррагансетттерден Коннектикутқа қарай батыс бағытта орналасқан жерлер мен Наррагансетт шығанағындағы шағын аралдарды сатып алу арқылы отардың аумағы кеңейтілді. Пекот соғысынан кейін, 1637 жылы Блок аралына қоныстанушылар орналаса бастады. 1664 жылы арал отардың құрамына қосылып, 1672 жылы [[Нью-Шорем (Род-Айленд)|Нью-Шорем]] қаласы ретінде ресми түрде құрылды.<ref name=Cady>Cady, pp. 1-31</ref> === Батыс шекарасы === [[Сурет:Pawcatuckrivermap.png|thumb|[[Паукатак өзені]] [[Коннектикут отары]] мен Род-Айленд арасындағы шекараны белгіледі.]] [[Коннектикут отары]]мен арадағы батыс шекара Коннектикут жарғысында «Наррагансетт өзені» деп екіұшты көрсетілген болатын. [[1664 жылғы корольдік комиссия]] бұл шекара [[Паукатак өзені]]нің сағасынан [[Ашавей өзені]]нің құяр жеріне дейін созылып, одан әрі солтүстікке қарай Массачусетс шекарасына дейін жүргізілген сызық арқылы белгіленуі тиіс деп шешті. Алайда комиссия өз есебін ешқашан ұсынбағандықтан, мәселе шешілмей қалды. 1683 жылы [[Эдвард Крэнфилд]], [[Эдвард Рэндольф (отарлық әкімші)|Эдвард Рэндольф]] және Массачусетстегі басқа да бірнеше роялист кірген екінші комиссия құрылды.<ref>''Calendar of State Papers Colonial, America and West Indies: Volume 11, 1681-1685.'' Ed. J W Fortescue (London, 1898), British History Online. Web. 9 September 2026. https://www.british-history.ac.uk/cal-state-papers/colonial/america-west-indies/vol11/pp415-423.</ref> Бұл комиссия 1683 жылы бұрынғы Наррагансетт жерлеріне қатысты ұзаққа созылған дауды шешті. Бұл аумақтарға Коннектикут пен Массачусетс те талап қойған болатын. Алайда дау 1703 жылға дейін жалғасып, сол жылы төрелік шешімнің күші расталды. Бірнеше рет жүргізілген жер өлшеу жұмыстарынан кейін 1728 жылы екі тарап та келіскен шекара сызығы анықталып, жергілікті жерде белгіленді.<ref name=Cady/> === Шығыс шекарасы === Шығыс шекара [[Массачусетс-Бэй отары]]мен арадағы аумақтық даудың нысаны болды. Бір-біріне қайшы келетін жарғылар Наррагансетт шығанағының шығыс жағалауындағы құрлықтың ішіне қарай үш мильге созылған аумақты [[Плимут отары]]на да, Род-Айлендке де берген еді. 1741 жылы бұл аумақ Род-Айлендке беріліп, Массачусетс өзінікі деп талап еткен Баррингтон, Уоррен, Бристол, Тивертон және Литл-Комптон елді мекендерінің Род-Айлендке қарасты екені белгіленді. Сондай-ақ 1741 жылғы шешім бойынша Камберлендтің басым бөлігі Массачусетстен Род-Айлендке берілді. Баррингтонның солтүстігі мен Блэкстон өзенінің шығысындағы шекаралар Америка тәуелсіздік алғаннан кейін бір ғасырға жуық уақыт өткен соң ғана түпкілікті белгіленді.<ref name=Cady/> Бұл ұзаққа созылған сот талқылауларын және АҚШ Жоғарғы сотының бірнеше шешім қабылдауын қажет етті. Соңғы шешім бойынша Тивертонның бір бөлігі Массачусетске беріліп, Фолл-Ривердің құрамына кірді, ал Сиконк аумағының үштен екісі (қазіргі Потакеттің шығыс бөлігі мен Ист-Провиденс) 1862 жылы Род-Айлендке берілді. === Солтүстік шекарасы === Род-Айлендтің Массачусетспен арадағы солтүстік шекарасы да бірнеше рет өзгерді. 1642 жылы Массачусетс бұл шекараны өлшеп, оның орнын белгіледі, алайда кейін Массачусетс, Род-Айленд және Коннектикут жүргізген жер өлшеу жұмыстары шекара сызығының тым оңтүстікке қарай белгіленгенін көрсетті.<ref name=Cady/> Соған қарамастан, 1718–1719 жылдары Род-Айленд пен Массачусетстің комиссарлары шекараны шамамен сол сызық бойымен жүргізуге келісті (1741 жылға дейін даулы болып қалған Блэкстон өзенінің шығысындағы бөлікті қоспағанда). Бұл шекара сызығы бүгінгі күнге дейін сол күйінде сақталған. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} r31xxkf62u7hs64ealhi210ow7tqa61 3683230 3683229 2026-10-18T14:50:35Z 1nter pares 146705 /* Солтүстік шекарасы */ 3683230 wikitext text/x-wiki {{Тарихи мемлекеттер |атауы = Род-Айленд және Провиденс плантациялары отары |өз атауы = Colony of Rhode Island and Providence Plantations |статусы = |әнұраны = |байрақ = Red ensign of Great Britain (1707–1800, square canton).svg |байрақ_сипаттамасы = |елтаңбасы = Seal of the Colony of Rhode Island and Providence Plantations.svg |елтаңба_сипаттамасы = Мөр |символ = |карта = Rhode Island 1750 to 1776.png |size = 270px |сипаттамасы = |p1 = |flag_p1 = |image_p1 = |p2 = |flag_p2 = |image_p2 = |p3 = |flag_p3 = |image_p3 = |p4 = |flag_p4 = |image_p4 = |құрылуы = [[1636 жыл|1636]] |ыдырауы = [[1776 жыл|1776]] |s1 = |flag_s1 = |image_s1 = |s2 = |flag_s2 = |image_s2 = |s3 = |flag_s3 = |image_s3 = |s4 = |flag_s4 = |image_s4 = |ұраны = |астана = [[Провиденс (Род-Айленд)|Провиденс]], [[Ньюпорт (Род-Айленд)|Ньюпорт]] |қалалары = |тілі = ағылшын, [[наррагансет тілі|наррагансет]], [[массачусет тілі|массачусет]] |валютасы = [[Род-Айленд фунты]] |қосымша_параметр = Дәуір |параметр_мазмұны = [[Американы британдық отарлау]]<br>[[Жаңа Англияға пуритандардың қоныс аударуы (1620–1640)|Жаңа Англияға пуритандардың қоныс аударуы]] |аумағы = 4000 км² |халқы = |басқару_формасы = [[Өзін-өзі басқаратын отар]] (1636–1651; 1653–1776)<br>[[Меншіктік отар]] (1651–1653) |династиясы = |басқарушылар_титулы = Губернатор |басқарушы1 = [[Роджер Уильямс]] |басқарушы_жылы1 = 1636–1644 |басқарушылар_титулы2 = |басқарушы2 = [[Род-Айлендтің отарлық губернаторларының тізімі|тізім]] |басқарушы_жылы2 = 1644–1775 |басқарушылар_титулы3 = |басқарушы3 = [[Николас Кук]] |басқарушы_жылы3 = 1775–1776 |басқарушылар_титулы4 = |басқарушы4 = |басқарушы_жылы4 = |басқарушылар_титулы5 = |басқарушы5 = |басқарушы_жылы5 = |басқарушылар_титулы6 = |басқарушы6 = |басқарушы_жылы6 = |діні = |қосымша_параметр1 = Заң шығарушы орган |параметр_мазмұны1 = [[Род-Айленд Бас ассамблеясы|Бас ассамблея]]<br>'''Жоғарғы палата:''' Көмекшілер кеңесі (''де-факто'')<br>'''Төменгі палата:''' Депутаттар палатасы (''де-факто'') |Кезең1 = Негізі қаланды |Уақыт1 = |Жыл1 = [[1637 жыл|1637]] |Кезең2 = Қоныстануға патент берілді |Уақыт2 = |Жыл2 = 1643–1644 |Кезең3 = Коддингтон комиссиясы |Уақыт3 = |Жыл3 = 1651–1653 |Кезең4 = [[1663 жылғы корольдік хартия|Корольдік хартия]] |Уақыт4 = |Жыл4 = [[1663 жыл|1663]] |Кезең5 = [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамына кірді |Уақыт5 = |Жыл5 = 1686–1689 |Кезең6 = Корольдік хартия қайта күшіне енді |Уақыт6 = |Жыл6 = [[1688 жыл|1688]] |Кезең7 = |Уақыт7 = |Жыл7 = |Кезең8 = |Уақыт8 = |Жыл8 = |Кезең9 = |Уақыт9 = |Жыл9 = |Кезең10 = |Уақыт10 = |Жыл10 = |Кезең11 = |Уақыт11 = |Жыл11 = |қосымша_параметр2 = Екінші байрағы |параметр_мазмұны2 = [[Сурет:Ensign of New England (union flag).svg|100px]] |дейін = Алдыңғысы |д1 = Narragansett people{{!}}Наррагансет |д2 = Wampanoag People{{!}}Вампаноаг |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |кейін = Кейінгісі |к1 = Род-Айленд |к2 = Жаңа Англия доминионы |к3 = |к4 = |к5 = |к6 = |к7 = |ескерту = Қазіргі аумағы: [[Род-Айленд]] }} '''Род-Айленд және Провиденс плантациялары отары''' — Солтүстік Американың шығыс жағалауында орналасқан [[Англия Патшалығы|ағылшын]] отары. Оның негізін 1636 жылы [[Массачусетс-Бэй отары]]нан қуылған пуритан дін қызметкері [[Роджер Уильямс]] бұрын [[наррагансетттер]] тайпасына тиесілі болған жерде қалады. Ол негізін қалаған қонысын бастапқыда Провиденс плантациялары деп атады. Көп ұзамай [[Наррагансетт шығанағы]]ның жағалауында құрылған тағы үш қоныс осы отарға қосылды. Отар [[Ағылшын диссентерлері|діни диссентерлердің]] панасына айналып, діни сенім бостандығы мен өзін-өзі басқару қағидаттарын ұстануымен танылды. Наррагансетт шығанағындағы төрт қоныс [[Род-Айлендтің корольдік жарғысы#Алғышарттары|1643–1644 жылдардағы патент]] бойынша [[Англия парламенті]] берген жарғы негізінде ресми конфедерация құрды.<ref>Arnold, p. 285</ref> Кейін отар [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] корольден оның басқару жүйесін белгілеп, діни сенім бостандығына кепілдік берген, мазмұны анағұрлым кең [[Род-Айлендтің корольдік жарғысы|1663 жылғы корольдік жарғыны]] алды. Род-Айленд 1776 жылға дейін өзін-өзі басқаратын отар болып қала берді. Сол жылы Америка революциясы кезінде ол [[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбританиядан]] тәуелсіздігін жариялап, [[Род-Айленд|Род-Айленд және Провиденс плантациялары штатына]] айналды.<ref>{{Cite web |last=Thorpe |first=Francis Newton |date=1998-12-18 |title=Charter of Rhode Island and Providence Plantations - July 15, 1663 |url=https://avalon.law.yale.edu/17th_century/ri04.asp |access-date=2024-11-29 |website=avalon.law.yale.edu}}</ref> == Алғашқы қоныстар == [[Сурет:Providence,_Rhode_Island,_Original_Deed.jpg|left|thumb|[[Каноникус]] көсем қол қойған, Провиденске жер беру туралы 1636 жылғы бастапқы құжат]] Бұл аумақты алғашында [[наррагансетттер]] мекендеген. [[Наррагансетт (Род-Айленд)|Наррагансетт]] қаласының атауы осы халықтың атынан шыққан. Еуропалықтардың қоныстануы шамамен 1622 жылы Соуамста, қазіргі [[Уоррен (Род-Айленд)|Уоррен]] қаласының орнында сауда бекетінің құрылуымен басталды. Еуропалықтардың алғашқы төрт қонысы Провиденс, Портсмут, Ньюпорт және Уорик болды. === Роджер Уильямс - Провиденс === {{anchor|Providence Plantations}} [[Роджер Уильямс]] — [[пуритан]] теологы және тілтанушы. [[Шіркеу мен мемлекеттің бөлінуі]] қағидатын берік ұстанған Уильямс [[Пуритандықтың анықтамалары#Сепаратистік топтар|сепаратистік бағыттағы пуритан]] болды. Ол Англия шіркеуін түзетуге келмейтін дәрежеде азғындаған деп санады. Осы көзқарасы үшін [[Массачусетс-Бэй отары]]ның сепаратизмді қолдамайтын басшылары оны діни қудалауға ұшыратып, отардан қуып жіберді. Уильямс [[Ағылшындардың теңіздің арғы жағындағы иеліктері#Америка|Америкадағы ағылшын иеліктерінің]] шегіндегі жақын маңдағы [[Наррагансетт шығанағы]]ның жағалауына қоныс аударып, 1636 жылы Провиденс плантациялары қонысының негізін қалады. Ол наррагансетттерден пана тауып, жер алу үшін [[Каноникус]] пен [[Миантономо]] сахемдерімен келіссөз жүргізді және жердің орнына тауар беруге келісті. Уильямс Құдайдың жол көрсеткеніне деген ризашылығын білдіру үшін қонысты Провиденс плантациялары деп атады.<ref name=":0">Franklin, Wayne (2012). ''The Norton Anthology of American Literature''. New York: W. W. Norton & Company. p. 179. {{ISBN|978-0-393-93476-2}}.</ref> Өз ұстанымдарына сәйкес, Уильямс пен оның серіктері «азаматтық істерде» көпшіліктің шешіміне бағынуды, ал рухани мәселелерде ар-ождан бостандығын қамтамасыз ететін теңдік қағидатына негізделген конституция қабылдауға келісті. Ол Наррагансетт шығанағындағы үш аралды христиандық ізгі қасиеттердің құрметіне [[Пейшенс аралы|Пейшенс (Төзім)]], [[Пруденс аралы|Пруденс (Парасат)]] және [[Хоуп аралы (Род-Айленд)|Хоуп (Үміт)]] деп атады.<ref>{{cite web | url=http://lighthouse.cc/prudence/history.html | title=Prudence Island Light | work=History | publisher=lighthouse.cc | access-date=November 7, 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170807232652/http://lighthouse.cc/prudence/history.html | archive-date=August 7, 2017 | url-status=usurped }}</ref> === Аралдағы қоныстар - Портсмут пен Ньюпорт === 1637 жылы Массачусетстен келген [[Ағылшын диссентерлері|діни диссентерлердің]] тағы бір тобы сол кезде Род-Айленд деп аталған [[Аквиднек аралы]]на қоныстанды. Олар аралдың солтүстік шетінде Покассет деп аталатын қоныстың негізін қалады. Бұл топтың құрамында [[Уильям Коддингтон]], [[Джон Кларк (1609–1676)|Джон Кларк]], [[Энн Хатчинсон|Энн]] және [[Уильям Хатчинсон (Род-Айленд судьясы)|Уильям Хатчинсон]], сондай-ақ басқа да қоныстанушылар болды. Алайда көп ұзамай бұл қоныс екі бөлек қонысқа бөлінді. [[Сэмюэл Гортон]] мен оның серіктері аралда қалып, 1638 жылы [[Портсмут (Род-Айленд)|Портсмут]] қонысының негізін қалады, ал Коддингтон мен Кларк 1639 жылы жақын маңдағы [[Ньюпорт (Род-Айленд)|Ньюпорт]] қонысын құрды. Екі қоныс та Род-Айленд аралында орналасты.<ref>{{cite book | last = Bicknell | first = Thomas Williams | author-link = Thomas W. Bicknell | year = 1920 | title = The History of the State of Rhode Island and Providence Plantations | volume = 3 | publisher = The American Historical Society | place = New York | pages = 975–976}}</ref> === Шавомет жерін сатып алу - Уорик === Құрлықтағы екінші қоныс 1642 жылы Сэмюэл Гортонның наррагансетттерден сатып алған ''Шавомет'' жерінде құрылды. Алайда ол жерге қоныстанған бойда Массачусетс-Бэй билігі бұл аумаққа иелік ету құқығын талап етіп, өз талабын жүзеге асыруға кірісті. Гортон Лондонға барып, Шетелдік плантациялар жөніндегі комиссияның басшысы [[Роберт Рич, 2-Уорик графы|Роберт Ричтен, 2-Уорик графынан]] көмек сұрады. 1648 жылы ол Ричтің Массачусетс билігіне Гортон мен оның серіктерін қудалауды тоқтатуды бұйырған хатын алып оралды. Ризашылығының белгісі ретінде Гортон Шавомет плантациясының атауын [[Уорик (Род-Айленд)|Уорик]] деп өзгертті.<ref>{{cite web| url= http://www.projo.com/news/content/PLANTATION_10-31-10_M2KEKL2_v56.1b5572a.html | title= How 'Providence Plantations' and Rhode Island were joined | date= October 31, 2010 | author=Paul Edward Parker| work=[[The Providence Journal]] | access-date=November 7, 2010}}</ref> == Коддингтонның жарғы алуға әрекеті == 1651 жылы [[Уильям Коддингтон]] Англиядан жеке жарғы алып, Коддингтон комиссиясын құрды. Бұл жарғы оған [[Коннектикут отары]] мен [[Массачусетс-Бэй отары]]мен федерация құрамындағы Род-Айленд және [[Конаникут аралы|Конаникут]] аралдарының өмір бойғы губернаторы мәртебесін берді. Наразылықтар, ашық көтеріліс және Лондондағы [[Оливер Кромвель]]ге жолданған кезекті өтініш нәтижесінде 1643 жылғы бастапқы патент қайтадан күшіне енді.<ref>{{cite web | url= https://library.providence.edu/encompass/roger-williams-and-the-founding-of-rhode-island/roger-williams-and-the-founding-of-rhode-island/| title= Roger Williams and the Founding of Rhode Island | last = Grefe | first= C. Morgan | access-date = 29 Feb 2024 | publisher= EnCompass}}</ref> == 1663 жылғы корольдік жарғы == {{Толық мақала|Род-Айлендтің корольдік жарғысы}} [[Сурет:Return of Roger Williams.jpg|thumb|left|Роджер Уильямстың корольдік жарғымен оралуы]] 1660 жылы Англияда [[Стюарттар реставрациясы|монархиялық билік қалпына келтірілгеннен]] кейін король [[II Карл (Англия королі)|II Карл]]дан [[корольдік жарғы]] алу қажет болды. Протестантизм берік орныққан Англияда II Карл католиктерге іш тартатын және отардың діни сенім бостандығын қамтамасыз ету жөніндегі уәдесін мақұлдады. Ол 1663 жылғы корольдік жарғыны беріп, төрт қонысты Род-Айленд және Провиденс плантациялары атты біртұтас ағылшын отарына біріктіру туралы өтінішті қанағаттандырды. Кейінгі жылдары отарға діни қудалауға ұшыраған көптеген топтар, әсіресе квакерлер мен еврейлер қоныстанды.<ref name=footprints>{{cite book|last=Mudge|first=Zachariah Atwell|title=Foot-Prints of Roger Williams: A Biography, with Sketches of Important Events in Early New England History, with Which He Was Connected|year=1871|publisher=Hitchocok & Waldon. Sunday-School Department|isbn=1270833367}}</ref><ref name= liberty >{{cite book|last=Straus|first=Oscar Solomon|title=Roger Williams: The Pioneer of Religious Liberty|year=1936|publisher=Ayer Co Pub|isbn=9780836955866}}</ref> Род-Айленд отары өз дәуірі үшін өте прогрессивті болды. Мұнда сиқыршылыққа қатысты сот процестерін, қарыз үшін түрмеге қамауды және өлім жазасын қолданудың көптеген жағдайларын жоятын заңдар қабылданды.<ref>[http://www.chroniclesofamerica.com/pilgrims-puritans/rhode_island_and_roger_williams.htm "Rhode Island and Roger Williams" in ''Chronicles of America'']</ref><ref>Lauber, Almon Wheeler, ''Indian Slavery in Colonial Times Within the Present Limits of the United States.'' New York: Columbia University, 1913. Chapter 5. See also the Rhode Island Historical Society [http://www.rihs.org/faq.htm FAQ] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100927182115/http://rihs.org/faq.htm |date=September 27, 2010 }}</ref> Сондай-ақ 1652 жылғы 18 мамырда отарда Америкадағы құлдыққа қарсы алғашқы заң қабылданды. Алайда Род-Айлендте құлдық кеңінен таралған күйінде қалды және бұл заңның іс жүзінде орындалғанын растайтын ешқандай дәлел жоқ.<ref>{{Cite magazine|title=America's First Anti-Slavery Statute Was Passed in 1652. Here's Why It Was Ignored|url=https://time.com/4782885/rhode-island-antislavery/|access-date=2020-12-14|magazine=Time}}</ref> == Король Филипп соғысы == Род-Айленд наррагансетт үндістерімен бейбіт қарым-қатынасын сақтап қалды, алайда Жаңа Англияның басқа отарлары мен кейбір үндіс тайпалары арасындағы қатынастар әлдеқайда шиеленісті болды. Род-Айленд басшылығының бітімгершілік әрекеттеріне қарамастан, бұл жағдай жиі қантөгіске әкеліп отырды.<ref name=footprints /><ref name= liberty /> [[Король Филипп соғысы]] (1675–1676) кезінде отаршылар мен үндістер арасындағы шайқастар Род-Айлендтің бейтараптығын үнемі бұзып отырды. Соғыстың ең ірі шайқасы 1675 жылғы 19 желтоқсанда Род-Айлендте болды. Сол күні генерал [[Джозайя Уинслоу]] басқарған Массачусетс, Коннектикут және Плимут әскери жасақтары [[Үлкен батпақ шайқасы|Үлкен батпақтағы]] наррагансетттердің бекіністі ауылына шабуыл жасап, оны қиратты.<ref>{{cite web| url= http://www.historyplace.com/specials/kingphilip.htm | archive-url= https://web.archive.org/web/20071026061648/http://www.historyplace.com/specials/kingphilip.htm | archive-date= October 26, 2007 | title= King Philip's War in New England | author=Michael Tougias| year= 1997| work=King Philip's War : The History and Legacy of America's Forgotten Conflict | publisher=historyplace.com | access-date= November 7, 2010}}</ref> Наррагансетттер де Род-Айлендтегі бірнеше қалаға, соның ішінде Провиденске шабуыл жасап, оларды өртеп жіберді. Роджер Уильямс [[Метаком]]ды (Филипп) да, [[Канончет]]ті де бала кездерінен білетін. Ол тайпаның әрекеттерінен хабардар болып, жау күштерінің қозғалысы туралы Массачусетс губернаторына дереу хаттар жіберіп отырды. Провиденс плантациялары қонысты нығайту үшін бірқатар шаралар қабылдады, ал Уильямстың өзі қорғаныс мақсатында жаңадан жасақталған жауынгерлерді жаттықтыра бастады. Соғыстың соңғы әскери әрекеттерінің бірінде Коннектикут әскерлері Филиппті Род-Айлендтегі [[Баррингтон (Род-Айленд)|Маунт-Хоупта]] өлтірді.<ref name=footprints /><ref name= liberty /> == Жаңа Англия доминионы == 1680 жылдары II Карл ағылшын отарларын басқаруды орталықтандыруға және олардың саудасын қатаңырақ бақылауға ұмтылды. 1660 жылдары қабылданған [[Навигациялық актілер]] кеңінен наразылық туғызды, өйткені саудагерлер бұл заңдардың шектеулеріне жиі тап болып, олардың талаптарына қайшы әрекет етуге мәжбүр болатын. Алайда көптеген отарлық үкіметтер, әсіресе Массачусетс билігі, бұл заңдардың орындалуын қамтамасыз етуден бас тартты. Массачусетс тіпті корольдік өкілдердің қызметіне кедергі келтіруге дейін барды.<ref>Labaree, pp. 94, 111–113</ref> II Карлдың мұрагері [[II Яков (Англия королі)|II Яков]] осы мақсаттарды жүзеге асыру үшін 1686 жылы [[Жаңа Англия доминионы]]н құрды. Доминионның уақытша президенті [[Джозеф Дадли]]дің тұсында аумақтық дауға себеп болған «Король жері» (қазіргі [[Вашингтон округі (Род-Айленд)|Вашингтон округі]]) доминион құрамына енгізілді, ал отардың қалған бөлігі губернатор [[Эдмунд Андрос]]тың басқаруымен доминион билігіне бағындырылды. Андростың билігі халық арасында, әсіресе Массачусетсте, үлкен наразылық туғызды. 1688 жылғы [[Даңқты революция]] нәтижесінде II Яков тақтан тайдырылып, Англия тағына [[III Уильям (Англия королі)|III Уильям]] мен [[II Мэри (Ұлыбритания патшайымы)|II Мария]] отырды. 1689 жылғы сәуірде Массачусетс билігі [[1689 жылғы Бостон көтерілісі|Андросты тұтқындап]], Англияға қайтару үшін астыртын әрекет ұйымдастырды. Осы оқиғадан кейін доминион ыдырап, Род-Айленд өзінің бұрынғы басқару жүйесін қалпына келтірді.<ref>Lovejoy, pp. 247, 249</ref> Экономиканың негізін бұрынғысынша балық аулау мен ауыл шаруашылығы, әсіресе сүтті мал шаруашылығы құрады. Ағаш дайындау мен кеме жасау да өнеркәсіптің маңызды салаларына айналды. 1703 жылы Род-Айлендтің Бас ассамблеясы бүкіл отар аумағында африкалықтар мен Американың байырғы тұрғындарын құлдықта ұстауды заңдастырды. Құл саудасы Провиденс пен Ньюпорттың ірі порттарға айналуына ықпал етті.<ref name="ClarkPujara">{{Cite book|last=Clark-Pujara|first=Christy|url=https://books.google.com/books?id=yK84DwAAQBAJ&q=providence+slave+population+1750&pg=PA24|title=Dark Work: The Business of Slavery in Rhode Island|date=2018|publisher=New York University Press|isbn=978-1-4798-5563-6|language=en|id={{Project MUSE|49199|type=book}}}}</ref> 1755 жылға қарай құлдықтағы адамдар отар халқының 10%-ын құрады.<ref name="ClarkPujara"/> Род-Айленд саудагерлері Африка, Америка және [[Кариб аймағы]] арасындағы құлдар мен қанттың [[үшбұрышты сауда]]сына қатысып, ром өндіруден де пайда тапты.<ref>[http://www.projo.com/extra/2006/slavery/day1/ "The Unrighteous Traffick", in ''The Providence Journal'' Sunday, March 12, 2006.] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20090912032147/http://www.projo.com/extra/2006/slavery/day1/ |date=September 12, 2009 }}</ref> == Америка революциясы кезеңі == [[Сурет:Stephen_Hopkins_(NYPL_NYPG97-F76-420410)_(cropped).jpg|thumb|left|Отардың төрт мәрте губернаторы және Браун университетінің алғашқы канцлері болған [[Стивен Хопкинс (саясаткер)|Стивен Хопкинс]] Америка революциясын қолдауда маңызды рөл атқарды.]] Род-Айленд [[Гаспи оқиғасы|''Гаспи'' оқиғасы]] кезінде Ұлыбританияға қарсы алғаш болып қару көтерген Он үш отардың біріншісі болды. Бұл оқиғада қарулы адамдар тобы британ әскери-теңіз флотының кемесіне шабуыл жасап, оны өртеп жіберді. Алдын ала жоспарланбаған бұл шабуыл 1772 жылғы маусымда, әйгілі [[Бостондағы шай ішу]] оқиғасынан бір жылдан астам уақыт бұрын болды. Отардың көрнекті қайраткерлері 1776 жылы [[Британ империясы]]нан [[Америка тәуелсіздігі|Американың тәуелсіздігін]] алуды мақсат еткен [[АҚШ тәуелсіздігі үшін соғыс|АҚШ тәуелсіздік соғысының]] басталуына қатысты. Олардың қатарында губернаторлар [[Стивен Хопкинс (саясаткер)|Стивен Хопкинс]] пен [[Сэмюэл Уорд (Род-Айленд саясаткері)|Сэмюэл Уорд]], сондай-ақ [[Джон Браун (Род-Айленд)|Джон Браун]], [[Николас Браун (Браун университеті)|Николас Браун]], [[Уильям Эллери]] және дін қызметкерлері [[Джеймс Мэннинг (дін қызметкері)|Джеймс Мэннинг]] пен [[Эзра Стайлз]] болды. Олардың әрқайсысы 1764 жылы Провиденсте діни және зияткерлік еркіндіктің ордасы ретінде [[Браун университеті]]нің негізін қалауда маңызды рөл атқарды. 1776 жылғы 4 мамырда Род-Айленд британ тәжіне адалдықтан бас тартқан он үш отардың алғашқысы болды.<ref>{{cite web | url=https://sos.ri.gov/library/history/renunciation/ | title=The May 4, 1776, Act of Renunciation | publisher=State of Rhode Island | access-date=3 May 2014}}</ref> Ал 1778 жылғы 9 ақпанда жаңадан тәуелсіздік алған штаттардың ішінде [[Конфедерация баптары]]н ратификациялаған төртінші штат атанды.<ref>{{cite book| last = Jensen| first = Merrill| title = The Articles of Confederation: An Interpretation of the Social-Constitutional History of the American Revolution, 1774–1781| year = 1959| publisher = University of Wisconsin Press| isbn = 978-0-299-00204-6| pages = xi, 184 }}</ref> Род-Айленд [[Филадельфиялық конвент|АҚШ Конституциясын]] әзірлеген 1787 жылғы конвентке бойкот жариялады<ref>{{cite web|title=Letter from Certain Citizens of Rhode Island to the Federal Convention |url=http://teachingamericanhistory.org/library/document/letter-from-certain-citizens-of-rhode-island-to-the-federal-convention/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140710145028/https://teachingamericanhistory.org/library/document/letter-from-certain-citizens-of-rhode-island-to-the-federal-convention/ |archive-date=July 10, 2014 |website=[[Teachinghistory.org|TeachingAmericanHistory]]|access-date=March 11, 2024}}{{cbignore}}</ref> және бастапқыда [[АҚШ Конституциясы|Конституцияны]] ратификациялаудан бас тартты.<ref>{{cite book |last =Flexner |first =James Thomas |title =Washington, ''The Indispensable Man'' |publisher =Signet |year =1984 |location =New York |pages =[https://archive.org/details/washingtonindisp00flex/page/208 208] |url =https://archive.org/details/washingtonindisp00flex/page/208 |isbn =0-451-12890-7 |url-access =registration }}</ref> Алайда [[АҚШ-тың 1-конгресі|Конгресс]] штаттарға ратификациялау үшін Конституцияға енгізілетін бірқатар түзетулерді жібергеннен кейін Род-Айленд өз ұстанымын өзгертті. Бұл түзетулер [[АҚШ-тың Құқықтар туралы биллі|Құқықтар туралы билльді]] қамтыды. Ол адамның белгілі бір бостандықтары мен құқықтарына кепілдік берді, сот және өзге де іс жүргізу барысында үкімет өкілеттіктеріне нақты шектеулер қойды, сондай-ақ Конституция бойынша Конгреске тікелей берілмеген барлық өкілеттіктер штаттар мен халықтың құзыретінде қалатынын айқын белгіледі. 1790 жылғы 29 мамырда Род-Айленд АҚШ-тың 13-штатына айналып, бұрынғы отарлардың ішінде Конституцияны ратификациялаған соңғы штат болды.<ref>{{cite book|last1=Vile|first1=John R.|title=The Constitutional Convention of 1787: A Comprehensive Encyclopedia of America's Founding (Volume 1: A-M)|date=2005|publisher=ABC-CLIO|isbn=1-85109-669-8|page=658|url=https://books.google.com/books?id=oyFpDS8p33sC&q=Rhode+Island|access-date=October 21, 2015}}</ref> == Шекаралары == Род-Айлендтің шекаралары отарлық кезеңнің алғашқы жылдарынан бастап Америка тәуелсіздік алғаннан кейін де бірнеше рет өзгерді. Бұл өзгерістерге Массачусетс пен Коннектикутпен арадағы аумақтық даулар да кірді. Аталған отарлар ақырында Род-Айлендтің құрамына өткен жерлерді бақылауға алу үшін бірнеше рет таласты. Род-Айлендтің алғашқы келісімдерінде Наррагансетт шығанағының шығыс жағалауындағы шекара белгіленбеген еді. Сондай-ақ олар [[наррагансетттер]]ге тиесілі болған қазіргі [[Вашингтон округі (Род-Айленд)|Вашингтон округінің]] ешбір бөлігін қамтымады. Алғашқы қоныстар [[Провиденс плантациялары|Провиденс]], Уорик, Ньюпорт және Портсмут болды. Кейін наррагансетттерден Коннектикутқа қарай батыс бағытта орналасқан жерлер мен Наррагансетт шығанағындағы шағын аралдарды сатып алу арқылы отардың аумағы кеңейтілді. Пекот соғысынан кейін, 1637 жылы Блок аралына қоныстанушылар орналаса бастады. 1664 жылы арал отардың құрамына қосылып, 1672 жылы [[Нью-Шорем (Род-Айленд)|Нью-Шорем]] қаласы ретінде ресми түрде құрылды.<ref name=Cady>Cady, pp. 1-31</ref> === Батыс шекарасы === [[Сурет:Pawcatuckrivermap.png|thumb|[[Паукатак өзені]] [[Коннектикут отары]] мен Род-Айленд арасындағы шекараны белгіледі.]] [[Коннектикут отары]]мен арадағы батыс шекара Коннектикут жарғысында «Наррагансетт өзені» деп екіұшты көрсетілген болатын. [[1664 жылғы корольдік комиссия]] бұл шекара [[Паукатак өзені]]нің сағасынан [[Ашавей өзені]]нің құяр жеріне дейін созылып, одан әрі солтүстікке қарай Массачусетс шекарасына дейін жүргізілген сызық арқылы белгіленуі тиіс деп шешті. Алайда комиссия өз есебін ешқашан ұсынбағандықтан, мәселе шешілмей қалды. 1683 жылы [[Эдвард Крэнфилд]], [[Эдвард Рэндольф (отарлық әкімші)|Эдвард Рэндольф]] және Массачусетстегі басқа да бірнеше роялист кірген екінші комиссия құрылды.<ref>''Calendar of State Papers Colonial, America and West Indies: Volume 11, 1681-1685.'' Ed. J W Fortescue (London, 1898), British History Online. Web. 9 September 2026. https://www.british-history.ac.uk/cal-state-papers/colonial/america-west-indies/vol11/pp415-423.</ref> Бұл комиссия 1683 жылы бұрынғы Наррагансетт жерлеріне қатысты ұзаққа созылған дауды шешті. Бұл аумақтарға Коннектикут пен Массачусетс те талап қойған болатын. Алайда дау 1703 жылға дейін жалғасып, сол жылы төрелік шешімнің күші расталды. Бірнеше рет жүргізілген жер өлшеу жұмыстарынан кейін 1728 жылы екі тарап та келіскен шекара сызығы анықталып, жергілікті жерде белгіленді.<ref name=Cady/> === Шығыс шекарасы === Шығыс шекара [[Массачусетс-Бэй отары]]мен арадағы аумақтық даудың нысаны болды. Бір-біріне қайшы келетін жарғылар Наррагансетт шығанағының шығыс жағалауындағы құрлықтың ішіне қарай үш мильге созылған аумақты [[Плимут отары]]на да, Род-Айлендке де берген еді. 1741 жылы бұл аумақ Род-Айлендке беріліп, Массачусетс өзінікі деп талап еткен Баррингтон, Уоррен, Бристол, Тивертон және Литл-Комптон елді мекендерінің Род-Айлендке қарасты екені белгіленді. Сондай-ақ 1741 жылғы шешім бойынша Камберлендтің басым бөлігі Массачусетстен Род-Айлендке берілді. Баррингтонның солтүстігі мен Блэкстон өзенінің шығысындағы шекаралар Америка тәуелсіздік алғаннан кейін бір ғасырға жуық уақыт өткен соң ғана түпкілікті белгіленді.<ref name=Cady/> Бұл ұзаққа созылған сот талқылауларын және АҚШ Жоғарғы сотының бірнеше шешім қабылдауын қажет етті. Соңғы шешім бойынша Тивертонның бір бөлігі Массачусетске беріліп, Фолл-Ривердің құрамына кірді, ал Сиконк аумағының үштен екісі (қазіргі Потакеттің шығыс бөлігі мен Ист-Провиденс) 1862 жылы Род-Айлендке берілді. === Солтүстік шекарасы === Род-Айлендтің Массачусетспен арадағы солтүстік шекарасы да бірнеше рет өзгерді. 1642 жылы Массачусетс бұл шекараны өлшеп, оның орнын белгіледі, алайда кейін Массачусетс, Род-Айленд және Коннектикут жүргізген жер өлшеу жұмыстары шекара сызығының тым оңтүстікке қарай белгіленгенін көрсетті.<ref name=Cady/> Соған қарамастан, 1718–1719 жылдары Род-Айленд пен Массачусетстің комиссарлары шекараны шамамен сол сызық бойымен жүргізуге келісті (1741 жылға дейін даулы болып қалған Блэкстон өзенінің шығысындағы бөлікті қоспағанда). Бұл шекара сызығы бүгінгі күнге дейін сол күйінде сақталған. == Демография == {| class="wikitable" style="float:right; clear:right; margin:0.5em 0 1em 1em; text-align:right; font-size:95%;" |- ! colspan="3" style="background:#e5e5f7; text-align:left; font-size:115%; padding:8px;" | Халық санының тарихи өзгерісі |- ! Жыл ! Халық саны ! ±% |- | 1640 || 300 || — |- | 1650 || 785 || +161,7% |- | 1660 || 1 539 || +96,1% |- | 1670 || 2 155 || +40,0% |- | 1680 || 3 017 || +40,0% |- | 1690 || 4 224 || +40,0% |- | 1700 || 5 894 || +39,5% |- | 1710 || 7 573 || +28,5% |- | 1720 || 11 680 || +54,2% |- | 1730 || 16 950 || +45,1% |- | 1740 || 25 255 || +49,0% |- | 1750 || 33 226 || +31,6% |- | 1760 || 45 471 || +36,9% |- | 1770 || 58 196 || +28,0% |- | 1774 || 59 607 || +2,4% |- | 1780 || 52 946 || −11,2% |- | colspan="3" style="text-align:left; font-size:90%;" | '''Дереккөздер:''' 1640–1760 жылдар;<ref name="Purvis 1999 pp. 128–129">{{cite book|first=Thomas L.|last=Purvis|editor-first=Richard|editor-last=Balkin|title=Colonial America to 1763|year=1999|place=New York|publisher=[[Infobase Publishing|Facts on File]]|isbn=978-0816025275|pages=[https://archive.org/details/colonialamericat00purv_0/page/128 128–129]|url=https://archive.org/details/colonialamericat00purv_0/page/128}}</ref> 1774 жыл;<ref name="Purvis 1995 p. 142">{{cite book|last1=Purvis|first1=Thomas L.|editor-last=Balkin|editor-first=Richard|title=Revolutionary America 1763 to 1800|year=1995|place=New York|publisher=[[Infobase Publishing|Facts on File]]|page=[https://archive.org/details/isbn_9780816025282/page/142 142]|isbn=978-0816025282|url=https://archive.org/details/isbn_9780816025282/page/180}}</ref> 1770–1780 жылдар.<ref name="Colonial and Pre-Federal Statistics">{{cite web|title=Colonial and Pre-Federal Statistics|publisher=[[United States Census Bureau]]|page=1168|url=https://www2.census.gov/prod2/statcomp/documents/CT1970p2-13.pdf}}</ref> |} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 8irpufvlmh01x3bbfrecijaoo4dxwjw 3683231 3683230 2026-10-18T14:53:22Z 1nter pares 146705 /* Демография */ 3683231 wikitext text/x-wiki {{Тарихи мемлекеттер |атауы = Род-Айленд және Провиденс плантациялары отары |өз атауы = Colony of Rhode Island and Providence Plantations |статусы = |әнұраны = |байрақ = Red ensign of Great Britain (1707–1800, square canton).svg |байрақ_сипаттамасы = |елтаңбасы = Seal of the Colony of Rhode Island and Providence Plantations.svg |елтаңба_сипаттамасы = Мөр |символ = |карта = Rhode Island 1750 to 1776.png |size = 270px |сипаттамасы = |p1 = |flag_p1 = |image_p1 = |p2 = |flag_p2 = |image_p2 = |p3 = |flag_p3 = |image_p3 = |p4 = |flag_p4 = |image_p4 = |құрылуы = [[1636 жыл|1636]] |ыдырауы = [[1776 жыл|1776]] |s1 = |flag_s1 = |image_s1 = |s2 = |flag_s2 = |image_s2 = |s3 = |flag_s3 = |image_s3 = |s4 = |flag_s4 = |image_s4 = |ұраны = |астана = [[Провиденс (Род-Айленд)|Провиденс]], [[Ньюпорт (Род-Айленд)|Ньюпорт]] |қалалары = |тілі = ағылшын, [[наррагансет тілі|наррагансет]], [[массачусет тілі|массачусет]] |валютасы = [[Род-Айленд фунты]] |қосымша_параметр = Дәуір |параметр_мазмұны = [[Американы британдық отарлау]]<br>[[Жаңа Англияға пуритандардың қоныс аударуы (1620–1640)|Жаңа Англияға пуритандардың қоныс аударуы]] |аумағы = 4000 км² |халқы = |басқару_формасы = [[Өзін-өзі басқаратын отар]] (1636–1651; 1653–1776)<br>[[Меншіктік отар]] (1651–1653) |династиясы = |басқарушылар_титулы = Губернатор |басқарушы1 = [[Роджер Уильямс]] |басқарушы_жылы1 = 1636–1644 |басқарушылар_титулы2 = |басқарушы2 = [[Род-Айлендтің отарлық губернаторларының тізімі|тізім]] |басқарушы_жылы2 = 1644–1775 |басқарушылар_титулы3 = |басқарушы3 = [[Николас Кук]] |басқарушы_жылы3 = 1775–1776 |басқарушылар_титулы4 = |басқарушы4 = |басқарушы_жылы4 = |басқарушылар_титулы5 = |басқарушы5 = |басқарушы_жылы5 = |басқарушылар_титулы6 = |басқарушы6 = |басқарушы_жылы6 = |діні = |қосымша_параметр1 = Заң шығарушы орган |параметр_мазмұны1 = [[Род-Айленд Бас ассамблеясы|Бас ассамблея]]<br>'''Жоғарғы палата:''' Көмекшілер кеңесі (''де-факто'')<br>'''Төменгі палата:''' Депутаттар палатасы (''де-факто'') |Кезең1 = Негізі қаланды |Уақыт1 = |Жыл1 = [[1637 жыл|1637]] |Кезең2 = Қоныстануға патент берілді |Уақыт2 = |Жыл2 = 1643–1644 |Кезең3 = Коддингтон комиссиясы |Уақыт3 = |Жыл3 = 1651–1653 |Кезең4 = [[1663 жылғы корольдік хартия|Корольдік хартия]] |Уақыт4 = |Жыл4 = [[1663 жыл|1663]] |Кезең5 = [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамына кірді |Уақыт5 = |Жыл5 = 1686–1689 |Кезең6 = Корольдік хартия қайта күшіне енді |Уақыт6 = |Жыл6 = [[1688 жыл|1688]] |Кезең7 = |Уақыт7 = |Жыл7 = |Кезең8 = |Уақыт8 = |Жыл8 = |Кезең9 = |Уақыт9 = |Жыл9 = |Кезең10 = |Уақыт10 = |Жыл10 = |Кезең11 = |Уақыт11 = |Жыл11 = |қосымша_параметр2 = Екінші байрағы |параметр_мазмұны2 = [[Сурет:Ensign of New England (union flag).svg|100px]] |дейін = Алдыңғысы |д1 = Narragansett people{{!}}Наррагансет |д2 = Wampanoag People{{!}}Вампаноаг |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |кейін = Кейінгісі |к1 = Род-Айленд |к2 = Жаңа Англия доминионы |к3 = |к4 = |к5 = |к6 = |к7 = |ескерту = Қазіргі аумағы: [[Род-Айленд]] }} '''Род-Айленд және Провиденс плантациялары отары''' — Солтүстік Американың шығыс жағалауында орналасқан [[Англия Патшалығы|ағылшын]] отары. Оның негізін 1636 жылы [[Массачусетс-Бэй отары]]нан қуылған пуритан дін қызметкері [[Роджер Уильямс]] бұрын [[наррагансетттер]] тайпасына тиесілі болған жерде қалады. Ол негізін қалаған қонысын бастапқыда Провиденс плантациялары деп атады. Көп ұзамай [[Наррагансетт шығанағы]]ның жағалауында құрылған тағы үш қоныс осы отарға қосылды. Отар [[Ағылшын диссентерлері|діни диссентерлердің]] панасына айналып, діни сенім бостандығы мен өзін-өзі басқару қағидаттарын ұстануымен танылды. Наррагансетт шығанағындағы төрт қоныс [[Род-Айлендтің корольдік жарғысы#Алғышарттары|1643–1644 жылдардағы патент]] бойынша [[Англия парламенті]] берген жарғы негізінде ресми конфедерация құрды.<ref>Arnold, p. 285</ref> Кейін отар [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] корольден оның басқару жүйесін белгілеп, діни сенім бостандығына кепілдік берген, мазмұны анағұрлым кең [[Род-Айлендтің корольдік жарғысы|1663 жылғы корольдік жарғыны]] алды. Род-Айленд 1776 жылға дейін өзін-өзі басқаратын отар болып қала берді. Сол жылы Америка революциясы кезінде ол [[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбританиядан]] тәуелсіздігін жариялап, [[Род-Айленд|Род-Айленд және Провиденс плантациялары штатына]] айналды.<ref>{{Cite web |last=Thorpe |first=Francis Newton |date=1998-12-18 |title=Charter of Rhode Island and Providence Plantations - July 15, 1663 |url=https://avalon.law.yale.edu/17th_century/ri04.asp |access-date=2024-11-29 |website=avalon.law.yale.edu}}</ref> == Алғашқы қоныстар == [[Сурет:Providence,_Rhode_Island,_Original_Deed.jpg|left|thumb|[[Каноникус]] көсем қол қойған, Провиденске жер беру туралы 1636 жылғы бастапқы құжат]] Бұл аумақты алғашында [[наррагансетттер]] мекендеген. [[Наррагансетт (Род-Айленд)|Наррагансетт]] қаласының атауы осы халықтың атынан шыққан. Еуропалықтардың қоныстануы шамамен 1622 жылы Соуамста, қазіргі [[Уоррен (Род-Айленд)|Уоррен]] қаласының орнында сауда бекетінің құрылуымен басталды. Еуропалықтардың алғашқы төрт қонысы Провиденс, Портсмут, Ньюпорт және Уорик болды. === Роджер Уильямс - Провиденс === {{anchor|Providence Plantations}} [[Роджер Уильямс]] — [[пуритан]] теологы және тілтанушы. [[Шіркеу мен мемлекеттің бөлінуі]] қағидатын берік ұстанған Уильямс [[Пуритандықтың анықтамалары#Сепаратистік топтар|сепаратистік бағыттағы пуритан]] болды. Ол Англия шіркеуін түзетуге келмейтін дәрежеде азғындаған деп санады. Осы көзқарасы үшін [[Массачусетс-Бэй отары]]ның сепаратизмді қолдамайтын басшылары оны діни қудалауға ұшыратып, отардан қуып жіберді. Уильямс [[Ағылшындардың теңіздің арғы жағындағы иеліктері#Америка|Америкадағы ағылшын иеліктерінің]] шегіндегі жақын маңдағы [[Наррагансетт шығанағы]]ның жағалауына қоныс аударып, 1636 жылы Провиденс плантациялары қонысының негізін қалады. Ол наррагансетттерден пана тауып, жер алу үшін [[Каноникус]] пен [[Миантономо]] сахемдерімен келіссөз жүргізді және жердің орнына тауар беруге келісті. Уильямс Құдайдың жол көрсеткеніне деген ризашылығын білдіру үшін қонысты Провиденс плантациялары деп атады.<ref name=":0">Franklin, Wayne (2012). ''The Norton Anthology of American Literature''. New York: W. W. Norton & Company. p. 179. {{ISBN|978-0-393-93476-2}}.</ref> Өз ұстанымдарына сәйкес, Уильямс пен оның серіктері «азаматтық істерде» көпшіліктің шешіміне бағынуды, ал рухани мәселелерде ар-ождан бостандығын қамтамасыз ететін теңдік қағидатына негізделген конституция қабылдауға келісті. Ол Наррагансетт шығанағындағы үш аралды христиандық ізгі қасиеттердің құрметіне [[Пейшенс аралы|Пейшенс (Төзім)]], [[Пруденс аралы|Пруденс (Парасат)]] және [[Хоуп аралы (Род-Айленд)|Хоуп (Үміт)]] деп атады.<ref>{{cite web | url=http://lighthouse.cc/prudence/history.html | title=Prudence Island Light | work=History | publisher=lighthouse.cc | access-date=November 7, 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170807232652/http://lighthouse.cc/prudence/history.html | archive-date=August 7, 2017 | url-status=usurped }}</ref> === Аралдағы қоныстар - Портсмут пен Ньюпорт === 1637 жылы Массачусетстен келген [[Ағылшын диссентерлері|діни диссентерлердің]] тағы бір тобы сол кезде Род-Айленд деп аталған [[Аквиднек аралы]]на қоныстанды. Олар аралдың солтүстік шетінде Покассет деп аталатын қоныстың негізін қалады. Бұл топтың құрамында [[Уильям Коддингтон]], [[Джон Кларк (1609–1676)|Джон Кларк]], [[Энн Хатчинсон|Энн]] және [[Уильям Хатчинсон (Род-Айленд судьясы)|Уильям Хатчинсон]], сондай-ақ басқа да қоныстанушылар болды. Алайда көп ұзамай бұл қоныс екі бөлек қонысқа бөлінді. [[Сэмюэл Гортон]] мен оның серіктері аралда қалып, 1638 жылы [[Портсмут (Род-Айленд)|Портсмут]] қонысының негізін қалады, ал Коддингтон мен Кларк 1639 жылы жақын маңдағы [[Ньюпорт (Род-Айленд)|Ньюпорт]] қонысын құрды. Екі қоныс та Род-Айленд аралында орналасты.<ref>{{cite book | last = Bicknell | first = Thomas Williams | author-link = Thomas W. Bicknell | year = 1920 | title = The History of the State of Rhode Island and Providence Plantations | volume = 3 | publisher = The American Historical Society | place = New York | pages = 975–976}}</ref> === Шавомет жерін сатып алу - Уорик === Құрлықтағы екінші қоныс 1642 жылы Сэмюэл Гортонның наррагансетттерден сатып алған ''Шавомет'' жерінде құрылды. Алайда ол жерге қоныстанған бойда Массачусетс-Бэй билігі бұл аумаққа иелік ету құқығын талап етіп, өз талабын жүзеге асыруға кірісті. Гортон Лондонға барып, Шетелдік плантациялар жөніндегі комиссияның басшысы [[Роберт Рич, 2-Уорик графы|Роберт Ричтен, 2-Уорик графынан]] көмек сұрады. 1648 жылы ол Ричтің Массачусетс билігіне Гортон мен оның серіктерін қудалауды тоқтатуды бұйырған хатын алып оралды. Ризашылығының белгісі ретінде Гортон Шавомет плантациясының атауын [[Уорик (Род-Айленд)|Уорик]] деп өзгертті.<ref>{{cite web| url= http://www.projo.com/news/content/PLANTATION_10-31-10_M2KEKL2_v56.1b5572a.html | title= How 'Providence Plantations' and Rhode Island were joined | date= October 31, 2010 | author=Paul Edward Parker| work=[[The Providence Journal]] | access-date=November 7, 2010}}</ref> == Коддингтонның жарғы алуға әрекеті == 1651 жылы [[Уильям Коддингтон]] Англиядан жеке жарғы алып, Коддингтон комиссиясын құрды. Бұл жарғы оған [[Коннектикут отары]] мен [[Массачусетс-Бэй отары]]мен федерация құрамындағы Род-Айленд және [[Конаникут аралы|Конаникут]] аралдарының өмір бойғы губернаторы мәртебесін берді. Наразылықтар, ашық көтеріліс және Лондондағы [[Оливер Кромвель]]ге жолданған кезекті өтініш нәтижесінде 1643 жылғы бастапқы патент қайтадан күшіне енді.<ref>{{cite web | url= https://library.providence.edu/encompass/roger-williams-and-the-founding-of-rhode-island/roger-williams-and-the-founding-of-rhode-island/| title= Roger Williams and the Founding of Rhode Island | last = Grefe | first= C. Morgan | access-date = 29 Feb 2024 | publisher= EnCompass}}</ref> == 1663 жылғы корольдік жарғы == {{Толық мақала|Род-Айлендтің корольдік жарғысы}} [[Сурет:Return of Roger Williams.jpg|thumb|left|Роджер Уильямстың корольдік жарғымен оралуы]] 1660 жылы Англияда [[Стюарттар реставрациясы|монархиялық билік қалпына келтірілгеннен]] кейін король [[II Карл (Англия королі)|II Карл]]дан [[корольдік жарғы]] алу қажет болды. Протестантизм берік орныққан Англияда II Карл католиктерге іш тартатын және отардың діни сенім бостандығын қамтамасыз ету жөніндегі уәдесін мақұлдады. Ол 1663 жылғы корольдік жарғыны беріп, төрт қонысты Род-Айленд және Провиденс плантациялары атты біртұтас ағылшын отарына біріктіру туралы өтінішті қанағаттандырды. Кейінгі жылдары отарға діни қудалауға ұшыраған көптеген топтар, әсіресе квакерлер мен еврейлер қоныстанды.<ref name=footprints>{{cite book|last=Mudge|first=Zachariah Atwell|title=Foot-Prints of Roger Williams: A Biography, with Sketches of Important Events in Early New England History, with Which He Was Connected|year=1871|publisher=Hitchocok & Waldon. Sunday-School Department|isbn=1270833367}}</ref><ref name= liberty >{{cite book|last=Straus|first=Oscar Solomon|title=Roger Williams: The Pioneer of Religious Liberty|year=1936|publisher=Ayer Co Pub|isbn=9780836955866}}</ref> Род-Айленд отары өз дәуірі үшін өте прогрессивті болды. Мұнда сиқыршылыққа қатысты сот процестерін, қарыз үшін түрмеге қамауды және өлім жазасын қолданудың көптеген жағдайларын жоятын заңдар қабылданды.<ref>[http://www.chroniclesofamerica.com/pilgrims-puritans/rhode_island_and_roger_williams.htm "Rhode Island and Roger Williams" in ''Chronicles of America'']</ref><ref>Lauber, Almon Wheeler, ''Indian Slavery in Colonial Times Within the Present Limits of the United States.'' New York: Columbia University, 1913. Chapter 5. See also the Rhode Island Historical Society [http://www.rihs.org/faq.htm FAQ] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100927182115/http://rihs.org/faq.htm |date=September 27, 2010 }}</ref> Сондай-ақ 1652 жылғы 18 мамырда отарда Америкадағы құлдыққа қарсы алғашқы заң қабылданды. Алайда Род-Айлендте құлдық кеңінен таралған күйінде қалды және бұл заңның іс жүзінде орындалғанын растайтын ешқандай дәлел жоқ.<ref>{{Cite magazine|title=America's First Anti-Slavery Statute Was Passed in 1652. Here's Why It Was Ignored|url=https://time.com/4782885/rhode-island-antislavery/|access-date=2020-12-14|magazine=Time}}</ref> == Король Филипп соғысы == Род-Айленд наррагансетт үндістерімен бейбіт қарым-қатынасын сақтап қалды, алайда Жаңа Англияның басқа отарлары мен кейбір үндіс тайпалары арасындағы қатынастар әлдеқайда шиеленісті болды. Род-Айленд басшылығының бітімгершілік әрекеттеріне қарамастан, бұл жағдай жиі қантөгіске әкеліп отырды.<ref name=footprints /><ref name= liberty /> [[Король Филипп соғысы]] (1675–1676) кезінде отаршылар мен үндістер арасындағы шайқастар Род-Айлендтің бейтараптығын үнемі бұзып отырды. Соғыстың ең ірі шайқасы 1675 жылғы 19 желтоқсанда Род-Айлендте болды. Сол күні генерал [[Джозайя Уинслоу]] басқарған Массачусетс, Коннектикут және Плимут әскери жасақтары [[Үлкен батпақ шайқасы|Үлкен батпақтағы]] наррагансетттердің бекіністі ауылына шабуыл жасап, оны қиратты.<ref>{{cite web| url= http://www.historyplace.com/specials/kingphilip.htm | archive-url= https://web.archive.org/web/20071026061648/http://www.historyplace.com/specials/kingphilip.htm | archive-date= October 26, 2007 | title= King Philip's War in New England | author=Michael Tougias| year= 1997| work=King Philip's War : The History and Legacy of America's Forgotten Conflict | publisher=historyplace.com | access-date= November 7, 2010}}</ref> Наррагансетттер де Род-Айлендтегі бірнеше қалаға, соның ішінде Провиденске шабуыл жасап, оларды өртеп жіберді. Роджер Уильямс [[Метаком]]ды (Филипп) да, [[Канончет]]ті де бала кездерінен білетін. Ол тайпаның әрекеттерінен хабардар болып, жау күштерінің қозғалысы туралы Массачусетс губернаторына дереу хаттар жіберіп отырды. Провиденс плантациялары қонысты нығайту үшін бірқатар шаралар қабылдады, ал Уильямстың өзі қорғаныс мақсатында жаңадан жасақталған жауынгерлерді жаттықтыра бастады. Соғыстың соңғы әскери әрекеттерінің бірінде Коннектикут әскерлері Филиппті Род-Айлендтегі [[Баррингтон (Род-Айленд)|Маунт-Хоупта]] өлтірді.<ref name=footprints /><ref name= liberty /> == Жаңа Англия доминионы == 1680 жылдары II Карл ағылшын отарларын басқаруды орталықтандыруға және олардың саудасын қатаңырақ бақылауға ұмтылды. 1660 жылдары қабылданған [[Навигациялық актілер]] кеңінен наразылық туғызды, өйткені саудагерлер бұл заңдардың шектеулеріне жиі тап болып, олардың талаптарына қайшы әрекет етуге мәжбүр болатын. Алайда көптеген отарлық үкіметтер, әсіресе Массачусетс билігі, бұл заңдардың орындалуын қамтамасыз етуден бас тартты. Массачусетс тіпті корольдік өкілдердің қызметіне кедергі келтіруге дейін барды.<ref>Labaree, pp. 94, 111–113</ref> II Карлдың мұрагері [[II Яков (Англия королі)|II Яков]] осы мақсаттарды жүзеге асыру үшін 1686 жылы [[Жаңа Англия доминионы]]н құрды. Доминионның уақытша президенті [[Джозеф Дадли]]дің тұсында аумақтық дауға себеп болған «Король жері» (қазіргі [[Вашингтон округі (Род-Айленд)|Вашингтон округі]]) доминион құрамына енгізілді, ал отардың қалған бөлігі губернатор [[Эдмунд Андрос]]тың басқаруымен доминион билігіне бағындырылды. Андростың билігі халық арасында, әсіресе Массачусетсте, үлкен наразылық туғызды. 1688 жылғы [[Даңқты революция]] нәтижесінде II Яков тақтан тайдырылып, Англия тағына [[III Уильям (Англия королі)|III Уильям]] мен [[II Мэри (Ұлыбритания патшайымы)|II Мария]] отырды. 1689 жылғы сәуірде Массачусетс билігі [[1689 жылғы Бостон көтерілісі|Андросты тұтқындап]], Англияға қайтару үшін астыртын әрекет ұйымдастырды. Осы оқиғадан кейін доминион ыдырап, Род-Айленд өзінің бұрынғы басқару жүйесін қалпына келтірді.<ref>Lovejoy, pp. 247, 249</ref> Экономиканың негізін бұрынғысынша балық аулау мен ауыл шаруашылығы, әсіресе сүтті мал шаруашылығы құрады. Ағаш дайындау мен кеме жасау да өнеркәсіптің маңызды салаларына айналды. 1703 жылы Род-Айлендтің Бас ассамблеясы бүкіл отар аумағында африкалықтар мен Американың байырғы тұрғындарын құлдықта ұстауды заңдастырды. Құл саудасы Провиденс пен Ньюпорттың ірі порттарға айналуына ықпал етті.<ref name="ClarkPujara">{{Cite book|last=Clark-Pujara|first=Christy|url=https://books.google.com/books?id=yK84DwAAQBAJ&q=providence+slave+population+1750&pg=PA24|title=Dark Work: The Business of Slavery in Rhode Island|date=2018|publisher=New York University Press|isbn=978-1-4798-5563-6|language=en|id={{Project MUSE|49199|type=book}}}}</ref> 1755 жылға қарай құлдықтағы адамдар отар халқының 10%-ын құрады.<ref name="ClarkPujara"/> Род-Айленд саудагерлері Африка, Америка және [[Кариб аймағы]] арасындағы құлдар мен қанттың [[үшбұрышты сауда]]сына қатысып, ром өндіруден де пайда тапты.<ref>[http://www.projo.com/extra/2006/slavery/day1/ "The Unrighteous Traffick", in ''The Providence Journal'' Sunday, March 12, 2006.] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20090912032147/http://www.projo.com/extra/2006/slavery/day1/ |date=September 12, 2009 }}</ref> == Америка революциясы кезеңі == [[Сурет:Stephen_Hopkins_(NYPL_NYPG97-F76-420410)_(cropped).jpg|thumb|left|Отардың төрт мәрте губернаторы және Браун университетінің алғашқы канцлері болған [[Стивен Хопкинс (саясаткер)|Стивен Хопкинс]] Америка революциясын қолдауда маңызды рөл атқарды.]] Род-Айленд [[Гаспи оқиғасы|''Гаспи'' оқиғасы]] кезінде Ұлыбританияға қарсы алғаш болып қару көтерген Он үш отардың біріншісі болды. Бұл оқиғада қарулы адамдар тобы британ әскери-теңіз флотының кемесіне шабуыл жасап, оны өртеп жіберді. Алдын ала жоспарланбаған бұл шабуыл 1772 жылғы маусымда, әйгілі [[Бостондағы шай ішу]] оқиғасынан бір жылдан астам уақыт бұрын болды. Отардың көрнекті қайраткерлері 1776 жылы [[Британ империясы]]нан [[Америка тәуелсіздігі|Американың тәуелсіздігін]] алуды мақсат еткен [[АҚШ тәуелсіздігі үшін соғыс|АҚШ тәуелсіздік соғысының]] басталуына қатысты. Олардың қатарында губернаторлар [[Стивен Хопкинс (саясаткер)|Стивен Хопкинс]] пен [[Сэмюэл Уорд (Род-Айленд саясаткері)|Сэмюэл Уорд]], сондай-ақ [[Джон Браун (Род-Айленд)|Джон Браун]], [[Николас Браун (Браун университеті)|Николас Браун]], [[Уильям Эллери]] және дін қызметкерлері [[Джеймс Мэннинг (дін қызметкері)|Джеймс Мэннинг]] пен [[Эзра Стайлз]] болды. Олардың әрқайсысы 1764 жылы Провиденсте діни және зияткерлік еркіндіктің ордасы ретінде [[Браун университеті]]нің негізін қалауда маңызды рөл атқарды. 1776 жылғы 4 мамырда Род-Айленд британ тәжіне адалдықтан бас тартқан он үш отардың алғашқысы болды.<ref>{{cite web | url=https://sos.ri.gov/library/history/renunciation/ | title=The May 4, 1776, Act of Renunciation | publisher=State of Rhode Island | access-date=3 May 2014}}</ref> Ал 1778 жылғы 9 ақпанда жаңадан тәуелсіздік алған штаттардың ішінде [[Конфедерация баптары]]н ратификациялаған төртінші штат атанды.<ref>{{cite book| last = Jensen| first = Merrill| title = The Articles of Confederation: An Interpretation of the Social-Constitutional History of the American Revolution, 1774–1781| year = 1959| publisher = University of Wisconsin Press| isbn = 978-0-299-00204-6| pages = xi, 184 }}</ref> Род-Айленд [[Филадельфиялық конвент|АҚШ Конституциясын]] әзірлеген 1787 жылғы конвентке бойкот жариялады<ref>{{cite web|title=Letter from Certain Citizens of Rhode Island to the Federal Convention |url=http://teachingamericanhistory.org/library/document/letter-from-certain-citizens-of-rhode-island-to-the-federal-convention/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140710145028/https://teachingamericanhistory.org/library/document/letter-from-certain-citizens-of-rhode-island-to-the-federal-convention/ |archive-date=July 10, 2014 |website=[[Teachinghistory.org|TeachingAmericanHistory]]|access-date=March 11, 2024}}{{cbignore}}</ref> және бастапқыда [[АҚШ Конституциясы|Конституцияны]] ратификациялаудан бас тартты.<ref>{{cite book |last =Flexner |first =James Thomas |title =Washington, ''The Indispensable Man'' |publisher =Signet |year =1984 |location =New York |pages =[https://archive.org/details/washingtonindisp00flex/page/208 208] |url =https://archive.org/details/washingtonindisp00flex/page/208 |isbn =0-451-12890-7 |url-access =registration }}</ref> Алайда [[АҚШ-тың 1-конгресі|Конгресс]] штаттарға ратификациялау үшін Конституцияға енгізілетін бірқатар түзетулерді жібергеннен кейін Род-Айленд өз ұстанымын өзгертті. Бұл түзетулер [[АҚШ-тың Құқықтар туралы биллі|Құқықтар туралы билльді]] қамтыды. Ол адамның белгілі бір бостандықтары мен құқықтарына кепілдік берді, сот және өзге де іс жүргізу барысында үкімет өкілеттіктеріне нақты шектеулер қойды, сондай-ақ Конституция бойынша Конгреске тікелей берілмеген барлық өкілеттіктер штаттар мен халықтың құзыретінде қалатынын айқын белгіледі. 1790 жылғы 29 мамырда Род-Айленд АҚШ-тың 13-штатына айналып, бұрынғы отарлардың ішінде Конституцияны ратификациялаған соңғы штат болды.<ref>{{cite book|last1=Vile|first1=John R.|title=The Constitutional Convention of 1787: A Comprehensive Encyclopedia of America's Founding (Volume 1: A-M)|date=2005|publisher=ABC-CLIO|isbn=1-85109-669-8|page=658|url=https://books.google.com/books?id=oyFpDS8p33sC&q=Rhode+Island|access-date=October 21, 2015}}</ref> == Шекаралары == Род-Айлендтің шекаралары отарлық кезеңнің алғашқы жылдарынан бастап Америка тәуелсіздік алғаннан кейін де бірнеше рет өзгерді. Бұл өзгерістерге Массачусетс пен Коннектикутпен арадағы аумақтық даулар да кірді. Аталған отарлар ақырында Род-Айлендтің құрамына өткен жерлерді бақылауға алу үшін бірнеше рет таласты. Род-Айлендтің алғашқы келісімдерінде Наррагансетт шығанағының шығыс жағалауындағы шекара белгіленбеген еді. Сондай-ақ олар [[наррагансетттер]]ге тиесілі болған қазіргі [[Вашингтон округі (Род-Айленд)|Вашингтон округінің]] ешбір бөлігін қамтымады. Алғашқы қоныстар [[Провиденс плантациялары|Провиденс]], Уорик, Ньюпорт және Портсмут болды. Кейін наррагансетттерден Коннектикутқа қарай батыс бағытта орналасқан жерлер мен Наррагансетт шығанағындағы шағын аралдарды сатып алу арқылы отардың аумағы кеңейтілді. Пекот соғысынан кейін, 1637 жылы Блок аралына қоныстанушылар орналаса бастады. 1664 жылы арал отардың құрамына қосылып, 1672 жылы [[Нью-Шорем (Род-Айленд)|Нью-Шорем]] қаласы ретінде ресми түрде құрылды.<ref name=Cady>Cady, pp. 1-31</ref> === Батыс шекарасы === [[Сурет:Pawcatuckrivermap.png|thumb|[[Паукатак өзені]] [[Коннектикут отары]] мен Род-Айленд арасындағы шекараны белгіледі.]] [[Коннектикут отары]]мен арадағы батыс шекара Коннектикут жарғысында «Наррагансетт өзені» деп екіұшты көрсетілген болатын. [[1664 жылғы корольдік комиссия]] бұл шекара [[Паукатак өзені]]нің сағасынан [[Ашавей өзені]]нің құяр жеріне дейін созылып, одан әрі солтүстікке қарай Массачусетс шекарасына дейін жүргізілген сызық арқылы белгіленуі тиіс деп шешті. Алайда комиссия өз есебін ешқашан ұсынбағандықтан, мәселе шешілмей қалды. 1683 жылы [[Эдвард Крэнфилд]], [[Эдвард Рэндольф (отарлық әкімші)|Эдвард Рэндольф]] және Массачусетстегі басқа да бірнеше роялист кірген екінші комиссия құрылды.<ref>''Calendar of State Papers Colonial, America and West Indies: Volume 11, 1681-1685.'' Ed. J W Fortescue (London, 1898), British History Online. Web. 9 September 2026. https://www.british-history.ac.uk/cal-state-papers/colonial/america-west-indies/vol11/pp415-423.</ref> Бұл комиссия 1683 жылы бұрынғы Наррагансетт жерлеріне қатысты ұзаққа созылған дауды шешті. Бұл аумақтарға Коннектикут пен Массачусетс те талап қойған болатын. Алайда дау 1703 жылға дейін жалғасып, сол жылы төрелік шешімнің күші расталды. Бірнеше рет жүргізілген жер өлшеу жұмыстарынан кейін 1728 жылы екі тарап та келіскен шекара сызығы анықталып, жергілікті жерде белгіленді.<ref name=Cady/> === Шығыс шекарасы === Шығыс шекара [[Массачусетс-Бэй отары]]мен арадағы аумақтық даудың нысаны болды. Бір-біріне қайшы келетін жарғылар Наррагансетт шығанағының шығыс жағалауындағы құрлықтың ішіне қарай үш мильге созылған аумақты [[Плимут отары]]на да, Род-Айлендке де берген еді. 1741 жылы бұл аумақ Род-Айлендке беріліп, Массачусетс өзінікі деп талап еткен Баррингтон, Уоррен, Бристол, Тивертон және Литл-Комптон елді мекендерінің Род-Айлендке қарасты екені белгіленді. Сондай-ақ 1741 жылғы шешім бойынша Камберлендтің басым бөлігі Массачусетстен Род-Айлендке берілді. Баррингтонның солтүстігі мен Блэкстон өзенінің шығысындағы шекаралар Америка тәуелсіздік алғаннан кейін бір ғасырға жуық уақыт өткен соң ғана түпкілікті белгіленді.<ref name=Cady/> Бұл ұзаққа созылған сот талқылауларын және АҚШ Жоғарғы сотының бірнеше шешім қабылдауын қажет етті. Соңғы шешім бойынша Тивертонның бір бөлігі Массачусетске беріліп, Фолл-Ривердің құрамына кірді, ал Сиконк аумағының үштен екісі (қазіргі Потакеттің шығыс бөлігі мен Ист-Провиденс) 1862 жылы Род-Айлендке берілді. === Солтүстік шекарасы === Род-Айлендтің Массачусетспен арадағы солтүстік шекарасы да бірнеше рет өзгерді. 1642 жылы Массачусетс бұл шекараны өлшеп, оның орнын белгіледі, алайда кейін Массачусетс, Род-Айленд және Коннектикут жүргізген жер өлшеу жұмыстары шекара сызығының тым оңтүстікке қарай белгіленгенін көрсетті.<ref name=Cady/> Соған қарамастан, 1718–1719 жылдары Род-Айленд пен Массачусетстің комиссарлары шекараны шамамен сол сызық бойымен жүргізуге келісті (1741 жылға дейін даулы болып қалған Блэкстон өзенінің шығысындағы бөлікті қоспағанда). Бұл шекара сызығы бүгінгі күнге дейін сол күйінде сақталған. == Демография == {| class="wikitable" style="float:right; clear:right; margin:0.5em 0 1em 1em; text-align:right; font-size:95%;" |- ! colspan="3" style="background:#e5e5f7; text-align:left; font-size:115%; padding:8px;" | Халық санының тарихи өзгерісі |- ! Жыл ! Халық саны ! ±% |- | 1640 || 300 || — |- | 1650 || 785 || +161,7% |- | 1660 || 1 539 || +96,1% |- | 1670 || 2 155 || +40,0% |- | 1680 || 3 017 || +40,0% |- | 1690 || 4 224 || +40,0% |- | 1700 || 5 894 || +39,5% |- | 1710 || 7 573 || +28,5% |- | 1720 || 11 680 || +54,2% |- | 1730 || 16 950 || +45,1% |- | 1740 || 25 255 || +49,0% |- | 1750 || 33 226 || +31,6% |- | 1760 || 45 471 || +36,9% |- | 1770 || 58 196 || +28,0% |- | 1774 || 59 607 || +2,4% |- | 1780 || 52 946 || −11,2% |- | colspan="3" style="text-align:left; font-size:90%;" | '''Дереккөздер:''' 1640–1760 жылдар;<ref name="Purvis 1999 pp. 128–129">{{cite book|first=Thomas L.|last=Purvis|editor-first=Richard|editor-last=Balkin|title=Colonial America to 1763|year=1999|place=New York|publisher=[[Infobase Publishing|Facts on File]]|isbn=978-0816025275|pages=[https://archive.org/details/colonialamericat00purv_0/page/128 128–129]|url=https://archive.org/details/colonialamericat00purv_0/page/128}}</ref> 1774 жыл;<ref name="Purvis 1995 p. 142">{{cite book|last1=Purvis|first1=Thomas L.|editor-last=Balkin|editor-first=Richard|title=Revolutionary America 1763 to 1800|year=1995|place=New York|publisher=[[Infobase Publishing|Facts on File]]|page=[https://archive.org/details/isbn_9780816025282/page/142 142]|isbn=978-0816025282|url=https://archive.org/details/isbn_9780816025282/page/180}}</ref> 1770–1780 жылдар.<ref name="Colonial and Pre-Federal Statistics">{{cite web|title=Colonial and Pre-Federal Statistics|publisher=[[United States Census Bureau]]|page=1168|url=https://www2.census.gov/prod2/statcomp/documents/CT1970p2-13.pdf}}</ref> |} 1640 жылдан 1774 жылға дейін Род-Айленд халқының саны 300 адамнан 59 607 адамға дейін өсті,<ref name="Purvis 1999 pp. 128–129" /><ref name="Purvis 1995 p. 142" /> алайда [[АҚШ тәуелсіздік соғысы]] кезінде азайып, 1780 жылы 52 946 адамды құрады.<ref name="Colonial and Pre-Federal Statistics" /> 1639 жылы [[Уильям Коддингтон]] мен тағы 13 адамнан тұратын топ [[Аквиднек аралы]]н [[наррагансетттер|наррагансетт үндістерінен]] сатып алды. [[Ньюпорт (Род-Айленд)|Ньюпорт]] қаласының халқы 1640 жылғы 96 адамнан 1760 жылы 7 500 адамға дейін өсті. Соның нәтижесінде Ньюпорт сол кезеңде Он үш отардағы халық саны бойынша бесінші ірі қалаға айналды.<ref name="Purvis 1999 p. 227">{{cite book|first=Thomas L.|last=Purvis|editor-first=Richard|editor-last=Balkin|title=Colonial America to 1763|year=1999|place=New York|publisher=[[Infobase Publishing|Facts on File]]|isbn=978-0816025275|page=[https://archive.org/details/colonialamericat00purv_0/page/227 227]|url=https://archive.org/details/colonialamericat00purv_0/page/227}}</ref><ref name="Purvis 1995 pp. 259–260">{{cite book|last1=Purvis|first1=Thomas L.|editor-last=Balkin|editor-first=Richard|title=Revolutionary America 1763 to 1800|year=1995|place=New York|publisher=[[Infobase Publishing|Facts on File]]|pages=[https://archive.org/details/isbn_9780816025282/page/259 259–260]|isbn=978-0816025282|url=https://archive.org/details/isbn_9780816025282/page/259}}</ref> 1774 жылға қарай Ньюпорт халқының саны одан әрі өсіп, 9 209 адамға жетті.<ref name="Purvis 1995 p. 142" /> Отардағы қара нәсілді халықтың саны 1650 жылғы 25 адамнан 1774 жылы 3 668 адамға дейін өсті (жалпы халықтың 3–10%-ын құрады),<ref name="Purvis 1999 pp. 128–129" /><ref name="Purvis 1995 p. 142" /> алайда бүкіл штат халқының саны сияқты, 1780 жылға қарай 2 671 адамға дейін азайды (жалпы халықтың 5%-ы).<ref name="Colonial and Pre-Federal Statistics" /> 1774 жылы отарда 1 479 наррагансетт тұрды (жалпы халықтың 3%-ы).<ref name="Purvis 1995 p. 142" /> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} a1dy6m931ge10651rb0tqycli9qtaxs 3683232 3683231 2026-10-18T14:53:38Z 1nter pares 146705 /* Демография */ 3683232 wikitext text/x-wiki {{Тарихи мемлекеттер |атауы = Род-Айленд және Провиденс плантациялары отары |өз атауы = Colony of Rhode Island and Providence Plantations |статусы = |әнұраны = |байрақ = Red ensign of Great Britain (1707–1800, square canton).svg |байрақ_сипаттамасы = |елтаңбасы = Seal of the Colony of Rhode Island and Providence Plantations.svg |елтаңба_сипаттамасы = Мөр |символ = |карта = Rhode Island 1750 to 1776.png |size = 270px |сипаттамасы = |p1 = |flag_p1 = |image_p1 = |p2 = |flag_p2 = |image_p2 = |p3 = |flag_p3 = |image_p3 = |p4 = |flag_p4 = |image_p4 = |құрылуы = [[1636 жыл|1636]] |ыдырауы = [[1776 жыл|1776]] |s1 = |flag_s1 = |image_s1 = |s2 = |flag_s2 = |image_s2 = |s3 = |flag_s3 = |image_s3 = |s4 = |flag_s4 = |image_s4 = |ұраны = |астана = [[Провиденс (Род-Айленд)|Провиденс]], [[Ньюпорт (Род-Айленд)|Ньюпорт]] |қалалары = |тілі = ағылшын, [[наррагансет тілі|наррагансет]], [[массачусет тілі|массачусет]] |валютасы = [[Род-Айленд фунты]] |қосымша_параметр = Дәуір |параметр_мазмұны = [[Американы британдық отарлау]]<br>[[Жаңа Англияға пуритандардың қоныс аударуы (1620–1640)|Жаңа Англияға пуритандардың қоныс аударуы]] |аумағы = 4000 км² |халқы = |басқару_формасы = [[Өзін-өзі басқаратын отар]] (1636–1651; 1653–1776)<br>[[Меншіктік отар]] (1651–1653) |династиясы = |басқарушылар_титулы = Губернатор |басқарушы1 = [[Роджер Уильямс]] |басқарушы_жылы1 = 1636–1644 |басқарушылар_титулы2 = |басқарушы2 = [[Род-Айлендтің отарлық губернаторларының тізімі|тізім]] |басқарушы_жылы2 = 1644–1775 |басқарушылар_титулы3 = |басқарушы3 = [[Николас Кук]] |басқарушы_жылы3 = 1775–1776 |басқарушылар_титулы4 = |басқарушы4 = |басқарушы_жылы4 = |басқарушылар_титулы5 = |басқарушы5 = |басқарушы_жылы5 = |басқарушылар_титулы6 = |басқарушы6 = |басқарушы_жылы6 = |діні = |қосымша_параметр1 = Заң шығарушы орган |параметр_мазмұны1 = [[Род-Айленд Бас ассамблеясы|Бас ассамблея]]<br>'''Жоғарғы палата:''' Көмекшілер кеңесі (''де-факто'')<br>'''Төменгі палата:''' Депутаттар палатасы (''де-факто'') |Кезең1 = Негізі қаланды |Уақыт1 = |Жыл1 = [[1637 жыл|1637]] |Кезең2 = Қоныстануға патент берілді |Уақыт2 = |Жыл2 = 1643–1644 |Кезең3 = Коддингтон комиссиясы |Уақыт3 = |Жыл3 = 1651–1653 |Кезең4 = [[1663 жылғы корольдік хартия|Корольдік хартия]] |Уақыт4 = |Жыл4 = [[1663 жыл|1663]] |Кезең5 = [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамына кірді |Уақыт5 = |Жыл5 = 1686–1689 |Кезең6 = Корольдік хартия қайта күшіне енді |Уақыт6 = |Жыл6 = [[1688 жыл|1688]] |Кезең7 = |Уақыт7 = |Жыл7 = |Кезең8 = |Уақыт8 = |Жыл8 = |Кезең9 = |Уақыт9 = |Жыл9 = |Кезең10 = |Уақыт10 = |Жыл10 = |Кезең11 = |Уақыт11 = |Жыл11 = |қосымша_параметр2 = Екінші байрағы |параметр_мазмұны2 = [[Сурет:Ensign of New England (union flag).svg|100px]] |дейін = Алдыңғысы |д1 = Narragansett people{{!}}Наррагансет |д2 = Wampanoag People{{!}}Вампаноаг |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |кейін = Кейінгісі |к1 = Род-Айленд |к2 = Жаңа Англия доминионы |к3 = |к4 = |к5 = |к6 = |к7 = |ескерту = Қазіргі аумағы: [[Род-Айленд]] }} '''Род-Айленд және Провиденс плантациялары отары''' — Солтүстік Американың шығыс жағалауында орналасқан [[Англия Патшалығы|ағылшын]] отары. Оның негізін 1636 жылы [[Массачусетс-Бэй отары]]нан қуылған пуритан дін қызметкері [[Роджер Уильямс]] бұрын [[наррагансетттер]] тайпасына тиесілі болған жерде қалады. Ол негізін қалаған қонысын бастапқыда Провиденс плантациялары деп атады. Көп ұзамай [[Наррагансетт шығанағы]]ның жағалауында құрылған тағы үш қоныс осы отарға қосылды. Отар [[Ағылшын диссентерлері|діни диссентерлердің]] панасына айналып, діни сенім бостандығы мен өзін-өзі басқару қағидаттарын ұстануымен танылды. Наррагансетт шығанағындағы төрт қоныс [[Род-Айлендтің корольдік жарғысы#Алғышарттары|1643–1644 жылдардағы патент]] бойынша [[Англия парламенті]] берген жарғы негізінде ресми конфедерация құрды.<ref>Arnold, p. 285</ref> Кейін отар [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] корольден оның басқару жүйесін белгілеп, діни сенім бостандығына кепілдік берген, мазмұны анағұрлым кең [[Род-Айлендтің корольдік жарғысы|1663 жылғы корольдік жарғыны]] алды. Род-Айленд 1776 жылға дейін өзін-өзі басқаратын отар болып қала берді. Сол жылы Америка революциясы кезінде ол [[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбританиядан]] тәуелсіздігін жариялап, [[Род-Айленд|Род-Айленд және Провиденс плантациялары штатына]] айналды.<ref>{{Cite web |last=Thorpe |first=Francis Newton |date=1998-12-18 |title=Charter of Rhode Island and Providence Plantations - July 15, 1663 |url=https://avalon.law.yale.edu/17th_century/ri04.asp |access-date=2024-11-29 |website=avalon.law.yale.edu}}</ref> == Алғашқы қоныстар == [[Сурет:Providence,_Rhode_Island,_Original_Deed.jpg|left|thumb|[[Каноникус]] көсем қол қойған, Провиденске жер беру туралы 1636 жылғы бастапқы құжат]] Бұл аумақты алғашында [[наррагансетттер]] мекендеген. [[Наррагансетт (Род-Айленд)|Наррагансетт]] қаласының атауы осы халықтың атынан шыққан. Еуропалықтардың қоныстануы шамамен 1622 жылы Соуамста, қазіргі [[Уоррен (Род-Айленд)|Уоррен]] қаласының орнында сауда бекетінің құрылуымен басталды. Еуропалықтардың алғашқы төрт қонысы Провиденс, Портсмут, Ньюпорт және Уорик болды. === Роджер Уильямс - Провиденс === {{anchor|Providence Plantations}} [[Роджер Уильямс]] — [[пуритан]] теологы және тілтанушы. [[Шіркеу мен мемлекеттің бөлінуі]] қағидатын берік ұстанған Уильямс [[Пуритандықтың анықтамалары#Сепаратистік топтар|сепаратистік бағыттағы пуритан]] болды. Ол Англия шіркеуін түзетуге келмейтін дәрежеде азғындаған деп санады. Осы көзқарасы үшін [[Массачусетс-Бэй отары]]ның сепаратизмді қолдамайтын басшылары оны діни қудалауға ұшыратып, отардан қуып жіберді. Уильямс [[Ағылшындардың теңіздің арғы жағындағы иеліктері#Америка|Америкадағы ағылшын иеліктерінің]] шегіндегі жақын маңдағы [[Наррагансетт шығанағы]]ның жағалауына қоныс аударып, 1636 жылы Провиденс плантациялары қонысының негізін қалады. Ол наррагансетттерден пана тауып, жер алу үшін [[Каноникус]] пен [[Миантономо]] сахемдерімен келіссөз жүргізді және жердің орнына тауар беруге келісті. Уильямс Құдайдың жол көрсеткеніне деген ризашылығын білдіру үшін қонысты Провиденс плантациялары деп атады.<ref name=":0">Franklin, Wayne (2012). ''The Norton Anthology of American Literature''. New York: W. W. Norton & Company. p. 179. {{ISBN|978-0-393-93476-2}}.</ref> Өз ұстанымдарына сәйкес, Уильямс пен оның серіктері «азаматтық істерде» көпшіліктің шешіміне бағынуды, ал рухани мәселелерде ар-ождан бостандығын қамтамасыз ететін теңдік қағидатына негізделген конституция қабылдауға келісті. Ол Наррагансетт шығанағындағы үш аралды христиандық ізгі қасиеттердің құрметіне [[Пейшенс аралы|Пейшенс (Төзім)]], [[Пруденс аралы|Пруденс (Парасат)]] және [[Хоуп аралы (Род-Айленд)|Хоуп (Үміт)]] деп атады.<ref>{{cite web | url=http://lighthouse.cc/prudence/history.html | title=Prudence Island Light | work=History | publisher=lighthouse.cc | access-date=November 7, 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170807232652/http://lighthouse.cc/prudence/history.html | archive-date=August 7, 2017 | url-status=usurped }}</ref> === Аралдағы қоныстар - Портсмут пен Ньюпорт === 1637 жылы Массачусетстен келген [[Ағылшын диссентерлері|діни диссентерлердің]] тағы бір тобы сол кезде Род-Айленд деп аталған [[Аквиднек аралы]]на қоныстанды. Олар аралдың солтүстік шетінде Покассет деп аталатын қоныстың негізін қалады. Бұл топтың құрамында [[Уильям Коддингтон]], [[Джон Кларк (1609–1676)|Джон Кларк]], [[Энн Хатчинсон|Энн]] және [[Уильям Хатчинсон (Род-Айленд судьясы)|Уильям Хатчинсон]], сондай-ақ басқа да қоныстанушылар болды. Алайда көп ұзамай бұл қоныс екі бөлек қонысқа бөлінді. [[Сэмюэл Гортон]] мен оның серіктері аралда қалып, 1638 жылы [[Портсмут (Род-Айленд)|Портсмут]] қонысының негізін қалады, ал Коддингтон мен Кларк 1639 жылы жақын маңдағы [[Ньюпорт (Род-Айленд)|Ньюпорт]] қонысын құрды. Екі қоныс та Род-Айленд аралында орналасты.<ref>{{cite book | last = Bicknell | first = Thomas Williams | author-link = Thomas W. Bicknell | year = 1920 | title = The History of the State of Rhode Island and Providence Plantations | volume = 3 | publisher = The American Historical Society | place = New York | pages = 975–976}}</ref> === Шавомет жерін сатып алу - Уорик === Құрлықтағы екінші қоныс 1642 жылы Сэмюэл Гортонның наррагансетттерден сатып алған ''Шавомет'' жерінде құрылды. Алайда ол жерге қоныстанған бойда Массачусетс-Бэй билігі бұл аумаққа иелік ету құқығын талап етіп, өз талабын жүзеге асыруға кірісті. Гортон Лондонға барып, Шетелдік плантациялар жөніндегі комиссияның басшысы [[Роберт Рич, 2-Уорик графы|Роберт Ричтен, 2-Уорик графынан]] көмек сұрады. 1648 жылы ол Ричтің Массачусетс билігіне Гортон мен оның серіктерін қудалауды тоқтатуды бұйырған хатын алып оралды. Ризашылығының белгісі ретінде Гортон Шавомет плантациясының атауын [[Уорик (Род-Айленд)|Уорик]] деп өзгертті.<ref>{{cite web| url= http://www.projo.com/news/content/PLANTATION_10-31-10_M2KEKL2_v56.1b5572a.html | title= How 'Providence Plantations' and Rhode Island were joined | date= October 31, 2010 | author=Paul Edward Parker| work=[[The Providence Journal]] | access-date=November 7, 2010}}</ref> == Коддингтонның жарғы алуға әрекеті == 1651 жылы [[Уильям Коддингтон]] Англиядан жеке жарғы алып, Коддингтон комиссиясын құрды. Бұл жарғы оған [[Коннектикут отары]] мен [[Массачусетс-Бэй отары]]мен федерация құрамындағы Род-Айленд және [[Конаникут аралы|Конаникут]] аралдарының өмір бойғы губернаторы мәртебесін берді. Наразылықтар, ашық көтеріліс және Лондондағы [[Оливер Кромвель]]ге жолданған кезекті өтініш нәтижесінде 1643 жылғы бастапқы патент қайтадан күшіне енді.<ref>{{cite web | url= https://library.providence.edu/encompass/roger-williams-and-the-founding-of-rhode-island/roger-williams-and-the-founding-of-rhode-island/| title= Roger Williams and the Founding of Rhode Island | last = Grefe | first= C. Morgan | access-date = 29 Feb 2024 | publisher= EnCompass}}</ref> == 1663 жылғы корольдік жарғы == {{Толық мақала|Род-Айлендтің корольдік жарғысы}} [[Сурет:Return of Roger Williams.jpg|thumb|left|Роджер Уильямстың корольдік жарғымен оралуы]] 1660 жылы Англияда [[Стюарттар реставрациясы|монархиялық билік қалпына келтірілгеннен]] кейін король [[II Карл (Англия королі)|II Карл]]дан [[корольдік жарғы]] алу қажет болды. Протестантизм берік орныққан Англияда II Карл католиктерге іш тартатын және отардың діни сенім бостандығын қамтамасыз ету жөніндегі уәдесін мақұлдады. Ол 1663 жылғы корольдік жарғыны беріп, төрт қонысты Род-Айленд және Провиденс плантациялары атты біртұтас ағылшын отарына біріктіру туралы өтінішті қанағаттандырды. Кейінгі жылдары отарға діни қудалауға ұшыраған көптеген топтар, әсіресе квакерлер мен еврейлер қоныстанды.<ref name=footprints>{{cite book|last=Mudge|first=Zachariah Atwell|title=Foot-Prints of Roger Williams: A Biography, with Sketches of Important Events in Early New England History, with Which He Was Connected|year=1871|publisher=Hitchocok & Waldon. Sunday-School Department|isbn=1270833367}}</ref><ref name= liberty >{{cite book|last=Straus|first=Oscar Solomon|title=Roger Williams: The Pioneer of Religious Liberty|year=1936|publisher=Ayer Co Pub|isbn=9780836955866}}</ref> Род-Айленд отары өз дәуірі үшін өте прогрессивті болды. Мұнда сиқыршылыққа қатысты сот процестерін, қарыз үшін түрмеге қамауды және өлім жазасын қолданудың көптеген жағдайларын жоятын заңдар қабылданды.<ref>[http://www.chroniclesofamerica.com/pilgrims-puritans/rhode_island_and_roger_williams.htm "Rhode Island and Roger Williams" in ''Chronicles of America'']</ref><ref>Lauber, Almon Wheeler, ''Indian Slavery in Colonial Times Within the Present Limits of the United States.'' New York: Columbia University, 1913. Chapter 5. See also the Rhode Island Historical Society [http://www.rihs.org/faq.htm FAQ] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100927182115/http://rihs.org/faq.htm |date=September 27, 2010 }}</ref> Сондай-ақ 1652 жылғы 18 мамырда отарда Америкадағы құлдыққа қарсы алғашқы заң қабылданды. Алайда Род-Айлендте құлдық кеңінен таралған күйінде қалды және бұл заңның іс жүзінде орындалғанын растайтын ешқандай дәлел жоқ.<ref>{{Cite magazine|title=America's First Anti-Slavery Statute Was Passed in 1652. Here's Why It Was Ignored|url=https://time.com/4782885/rhode-island-antislavery/|access-date=2020-12-14|magazine=Time}}</ref> == Король Филипп соғысы == Род-Айленд наррагансетт үндістерімен бейбіт қарым-қатынасын сақтап қалды, алайда Жаңа Англияның басқа отарлары мен кейбір үндіс тайпалары арасындағы қатынастар әлдеқайда шиеленісті болды. Род-Айленд басшылығының бітімгершілік әрекеттеріне қарамастан, бұл жағдай жиі қантөгіске әкеліп отырды.<ref name=footprints /><ref name= liberty /> [[Король Филипп соғысы]] (1675–1676) кезінде отаршылар мен үндістер арасындағы шайқастар Род-Айлендтің бейтараптығын үнемі бұзып отырды. Соғыстың ең ірі шайқасы 1675 жылғы 19 желтоқсанда Род-Айлендте болды. Сол күні генерал [[Джозайя Уинслоу]] басқарған Массачусетс, Коннектикут және Плимут әскери жасақтары [[Үлкен батпақ шайқасы|Үлкен батпақтағы]] наррагансетттердің бекіністі ауылына шабуыл жасап, оны қиратты.<ref>{{cite web| url= http://www.historyplace.com/specials/kingphilip.htm | archive-url= https://web.archive.org/web/20071026061648/http://www.historyplace.com/specials/kingphilip.htm | archive-date= October 26, 2007 | title= King Philip's War in New England | author=Michael Tougias| year= 1997| work=King Philip's War : The History and Legacy of America's Forgotten Conflict | publisher=historyplace.com | access-date= November 7, 2010}}</ref> Наррагансетттер де Род-Айлендтегі бірнеше қалаға, соның ішінде Провиденске шабуыл жасап, оларды өртеп жіберді. Роджер Уильямс [[Метаком]]ды (Филипп) да, [[Канончет]]ті де бала кездерінен білетін. Ол тайпаның әрекеттерінен хабардар болып, жау күштерінің қозғалысы туралы Массачусетс губернаторына дереу хаттар жіберіп отырды. Провиденс плантациялары қонысты нығайту үшін бірқатар шаралар қабылдады, ал Уильямстың өзі қорғаныс мақсатында жаңадан жасақталған жауынгерлерді жаттықтыра бастады. Соғыстың соңғы әскери әрекеттерінің бірінде Коннектикут әскерлері Филиппті Род-Айлендтегі [[Баррингтон (Род-Айленд)|Маунт-Хоупта]] өлтірді.<ref name=footprints /><ref name= liberty /> == Жаңа Англия доминионы == 1680 жылдары II Карл ағылшын отарларын басқаруды орталықтандыруға және олардың саудасын қатаңырақ бақылауға ұмтылды. 1660 жылдары қабылданған [[Навигациялық актілер]] кеңінен наразылық туғызды, өйткені саудагерлер бұл заңдардың шектеулеріне жиі тап болып, олардың талаптарына қайшы әрекет етуге мәжбүр болатын. Алайда көптеген отарлық үкіметтер, әсіресе Массачусетс билігі, бұл заңдардың орындалуын қамтамасыз етуден бас тартты. Массачусетс тіпті корольдік өкілдердің қызметіне кедергі келтіруге дейін барды.<ref>Labaree, pp. 94, 111–113</ref> II Карлдың мұрагері [[II Яков (Англия королі)|II Яков]] осы мақсаттарды жүзеге асыру үшін 1686 жылы [[Жаңа Англия доминионы]]н құрды. Доминионның уақытша президенті [[Джозеф Дадли]]дің тұсында аумақтық дауға себеп болған «Король жері» (қазіргі [[Вашингтон округі (Род-Айленд)|Вашингтон округі]]) доминион құрамына енгізілді, ал отардың қалған бөлігі губернатор [[Эдмунд Андрос]]тың басқаруымен доминион билігіне бағындырылды. Андростың билігі халық арасында, әсіресе Массачусетсте, үлкен наразылық туғызды. 1688 жылғы [[Даңқты революция]] нәтижесінде II Яков тақтан тайдырылып, Англия тағына [[III Уильям (Англия королі)|III Уильям]] мен [[II Мэри (Ұлыбритания патшайымы)|II Мария]] отырды. 1689 жылғы сәуірде Массачусетс билігі [[1689 жылғы Бостон көтерілісі|Андросты тұтқындап]], Англияға қайтару үшін астыртын әрекет ұйымдастырды. Осы оқиғадан кейін доминион ыдырап, Род-Айленд өзінің бұрынғы басқару жүйесін қалпына келтірді.<ref>Lovejoy, pp. 247, 249</ref> Экономиканың негізін бұрынғысынша балық аулау мен ауыл шаруашылығы, әсіресе сүтті мал шаруашылығы құрады. Ағаш дайындау мен кеме жасау да өнеркәсіптің маңызды салаларына айналды. 1703 жылы Род-Айлендтің Бас ассамблеясы бүкіл отар аумағында африкалықтар мен Американың байырғы тұрғындарын құлдықта ұстауды заңдастырды. Құл саудасы Провиденс пен Ньюпорттың ірі порттарға айналуына ықпал етті.<ref name="ClarkPujara">{{Cite book|last=Clark-Pujara|first=Christy|url=https://books.google.com/books?id=yK84DwAAQBAJ&q=providence+slave+population+1750&pg=PA24|title=Dark Work: The Business of Slavery in Rhode Island|date=2018|publisher=New York University Press|isbn=978-1-4798-5563-6|language=en|id={{Project MUSE|49199|type=book}}}}</ref> 1755 жылға қарай құлдықтағы адамдар отар халқының 10%-ын құрады.<ref name="ClarkPujara"/> Род-Айленд саудагерлері Африка, Америка және [[Кариб аймағы]] арасындағы құлдар мен қанттың [[үшбұрышты сауда]]сына қатысып, ром өндіруден де пайда тапты.<ref>[http://www.projo.com/extra/2006/slavery/day1/ "The Unrighteous Traffick", in ''The Providence Journal'' Sunday, March 12, 2006.] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20090912032147/http://www.projo.com/extra/2006/slavery/day1/ |date=September 12, 2009 }}</ref> == Америка революциясы кезеңі == [[Сурет:Stephen_Hopkins_(NYPL_NYPG97-F76-420410)_(cropped).jpg|thumb|left|Отардың төрт мәрте губернаторы және Браун университетінің алғашқы канцлері болған [[Стивен Хопкинс (саясаткер)|Стивен Хопкинс]] Америка революциясын қолдауда маңызды рөл атқарды.]] Род-Айленд [[Гаспи оқиғасы|''Гаспи'' оқиғасы]] кезінде Ұлыбританияға қарсы алғаш болып қару көтерген Он үш отардың біріншісі болды. Бұл оқиғада қарулы адамдар тобы британ әскери-теңіз флотының кемесіне шабуыл жасап, оны өртеп жіберді. Алдын ала жоспарланбаған бұл шабуыл 1772 жылғы маусымда, әйгілі [[Бостондағы шай ішу]] оқиғасынан бір жылдан астам уақыт бұрын болды. Отардың көрнекті қайраткерлері 1776 жылы [[Британ империясы]]нан [[Америка тәуелсіздігі|Американың тәуелсіздігін]] алуды мақсат еткен [[АҚШ тәуелсіздігі үшін соғыс|АҚШ тәуелсіздік соғысының]] басталуына қатысты. Олардың қатарында губернаторлар [[Стивен Хопкинс (саясаткер)|Стивен Хопкинс]] пен [[Сэмюэл Уорд (Род-Айленд саясаткері)|Сэмюэл Уорд]], сондай-ақ [[Джон Браун (Род-Айленд)|Джон Браун]], [[Николас Браун (Браун университеті)|Николас Браун]], [[Уильям Эллери]] және дін қызметкерлері [[Джеймс Мэннинг (дін қызметкері)|Джеймс Мэннинг]] пен [[Эзра Стайлз]] болды. Олардың әрқайсысы 1764 жылы Провиденсте діни және зияткерлік еркіндіктің ордасы ретінде [[Браун университеті]]нің негізін қалауда маңызды рөл атқарды. 1776 жылғы 4 мамырда Род-Айленд британ тәжіне адалдықтан бас тартқан он үш отардың алғашқысы болды.<ref>{{cite web | url=https://sos.ri.gov/library/history/renunciation/ | title=The May 4, 1776, Act of Renunciation | publisher=State of Rhode Island | access-date=3 May 2014}}</ref> Ал 1778 жылғы 9 ақпанда жаңадан тәуелсіздік алған штаттардың ішінде [[Конфедерация баптары]]н ратификациялаған төртінші штат атанды.<ref>{{cite book| last = Jensen| first = Merrill| title = The Articles of Confederation: An Interpretation of the Social-Constitutional History of the American Revolution, 1774–1781| year = 1959| publisher = University of Wisconsin Press| isbn = 978-0-299-00204-6| pages = xi, 184 }}</ref> Род-Айленд [[Филадельфиялық конвент|АҚШ Конституциясын]] әзірлеген 1787 жылғы конвентке бойкот жариялады<ref>{{cite web|title=Letter from Certain Citizens of Rhode Island to the Federal Convention |url=http://teachingamericanhistory.org/library/document/letter-from-certain-citizens-of-rhode-island-to-the-federal-convention/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140710145028/https://teachingamericanhistory.org/library/document/letter-from-certain-citizens-of-rhode-island-to-the-federal-convention/ |archive-date=July 10, 2014 |website=[[Teachinghistory.org|TeachingAmericanHistory]]|access-date=March 11, 2024}}{{cbignore}}</ref> және бастапқыда [[АҚШ Конституциясы|Конституцияны]] ратификациялаудан бас тартты.<ref>{{cite book |last =Flexner |first =James Thomas |title =Washington, ''The Indispensable Man'' |publisher =Signet |year =1984 |location =New York |pages =[https://archive.org/details/washingtonindisp00flex/page/208 208] |url =https://archive.org/details/washingtonindisp00flex/page/208 |isbn =0-451-12890-7 |url-access =registration }}</ref> Алайда [[АҚШ-тың 1-конгресі|Конгресс]] штаттарға ратификациялау үшін Конституцияға енгізілетін бірқатар түзетулерді жібергеннен кейін Род-Айленд өз ұстанымын өзгертті. Бұл түзетулер [[АҚШ-тың Құқықтар туралы биллі|Құқықтар туралы билльді]] қамтыды. Ол адамның белгілі бір бостандықтары мен құқықтарына кепілдік берді, сот және өзге де іс жүргізу барысында үкімет өкілеттіктеріне нақты шектеулер қойды, сондай-ақ Конституция бойынша Конгреске тікелей берілмеген барлық өкілеттіктер штаттар мен халықтың құзыретінде қалатынын айқын белгіледі. 1790 жылғы 29 мамырда Род-Айленд АҚШ-тың 13-штатына айналып, бұрынғы отарлардың ішінде Конституцияны ратификациялаған соңғы штат болды.<ref>{{cite book|last1=Vile|first1=John R.|title=The Constitutional Convention of 1787: A Comprehensive Encyclopedia of America's Founding (Volume 1: A-M)|date=2005|publisher=ABC-CLIO|isbn=1-85109-669-8|page=658|url=https://books.google.com/books?id=oyFpDS8p33sC&q=Rhode+Island|access-date=October 21, 2015}}</ref> == Шекаралары == Род-Айлендтің шекаралары отарлық кезеңнің алғашқы жылдарынан бастап Америка тәуелсіздік алғаннан кейін де бірнеше рет өзгерді. Бұл өзгерістерге Массачусетс пен Коннектикутпен арадағы аумақтық даулар да кірді. Аталған отарлар ақырында Род-Айлендтің құрамына өткен жерлерді бақылауға алу үшін бірнеше рет таласты. Род-Айлендтің алғашқы келісімдерінде Наррагансетт шығанағының шығыс жағалауындағы шекара белгіленбеген еді. Сондай-ақ олар [[наррагансетттер]]ге тиесілі болған қазіргі [[Вашингтон округі (Род-Айленд)|Вашингтон округінің]] ешбір бөлігін қамтымады. Алғашқы қоныстар [[Провиденс плантациялары|Провиденс]], Уорик, Ньюпорт және Портсмут болды. Кейін наррагансетттерден Коннектикутқа қарай батыс бағытта орналасқан жерлер мен Наррагансетт шығанағындағы шағын аралдарды сатып алу арқылы отардың аумағы кеңейтілді. Пекот соғысынан кейін, 1637 жылы Блок аралына қоныстанушылар орналаса бастады. 1664 жылы арал отардың құрамына қосылып, 1672 жылы [[Нью-Шорем (Род-Айленд)|Нью-Шорем]] қаласы ретінде ресми түрде құрылды.<ref name=Cady>Cady, pp. 1-31</ref> === Батыс шекарасы === [[Сурет:Pawcatuckrivermap.png|thumb|[[Паукатак өзені]] [[Коннектикут отары]] мен Род-Айленд арасындағы шекараны белгіледі.]] [[Коннектикут отары]]мен арадағы батыс шекара Коннектикут жарғысында «Наррагансетт өзені» деп екіұшты көрсетілген болатын. [[1664 жылғы корольдік комиссия]] бұл шекара [[Паукатак өзені]]нің сағасынан [[Ашавей өзені]]нің құяр жеріне дейін созылып, одан әрі солтүстікке қарай Массачусетс шекарасына дейін жүргізілген сызық арқылы белгіленуі тиіс деп шешті. Алайда комиссия өз есебін ешқашан ұсынбағандықтан, мәселе шешілмей қалды. 1683 жылы [[Эдвард Крэнфилд]], [[Эдвард Рэндольф (отарлық әкімші)|Эдвард Рэндольф]] және Массачусетстегі басқа да бірнеше роялист кірген екінші комиссия құрылды.<ref>''Calendar of State Papers Colonial, America and West Indies: Volume 11, 1681-1685.'' Ed. J W Fortescue (London, 1898), British History Online. Web. 9 September 2026. https://www.british-history.ac.uk/cal-state-papers/colonial/america-west-indies/vol11/pp415-423.</ref> Бұл комиссия 1683 жылы бұрынғы Наррагансетт жерлеріне қатысты ұзаққа созылған дауды шешті. Бұл аумақтарға Коннектикут пен Массачусетс те талап қойған болатын. Алайда дау 1703 жылға дейін жалғасып, сол жылы төрелік шешімнің күші расталды. Бірнеше рет жүргізілген жер өлшеу жұмыстарынан кейін 1728 жылы екі тарап та келіскен шекара сызығы анықталып, жергілікті жерде белгіленді.<ref name=Cady/> === Шығыс шекарасы === Шығыс шекара [[Массачусетс-Бэй отары]]мен арадағы аумақтық даудың нысаны болды. Бір-біріне қайшы келетін жарғылар Наррагансетт шығанағының шығыс жағалауындағы құрлықтың ішіне қарай үш мильге созылған аумақты [[Плимут отары]]на да, Род-Айлендке де берген еді. 1741 жылы бұл аумақ Род-Айлендке беріліп, Массачусетс өзінікі деп талап еткен Баррингтон, Уоррен, Бристол, Тивертон және Литл-Комптон елді мекендерінің Род-Айлендке қарасты екені белгіленді. Сондай-ақ 1741 жылғы шешім бойынша Камберлендтің басым бөлігі Массачусетстен Род-Айлендке берілді. Баррингтонның солтүстігі мен Блэкстон өзенінің шығысындағы шекаралар Америка тәуелсіздік алғаннан кейін бір ғасырға жуық уақыт өткен соң ғана түпкілікті белгіленді.<ref name=Cady/> Бұл ұзаққа созылған сот талқылауларын және АҚШ Жоғарғы сотының бірнеше шешім қабылдауын қажет етті. Соңғы шешім бойынша Тивертонның бір бөлігі Массачусетске беріліп, Фолл-Ривердің құрамына кірді, ал Сиконк аумағының үштен екісі (қазіргі Потакеттің шығыс бөлігі мен Ист-Провиденс) 1862 жылы Род-Айлендке берілді. === Солтүстік шекарасы === Род-Айлендтің Массачусетспен арадағы солтүстік шекарасы да бірнеше рет өзгерді. 1642 жылы Массачусетс бұл шекараны өлшеп, оның орнын белгіледі, алайда кейін Массачусетс, Род-Айленд және Коннектикут жүргізген жер өлшеу жұмыстары шекара сызығының тым оңтүстікке қарай белгіленгенін көрсетті.<ref name=Cady/> Соған қарамастан, 1718–1719 жылдары Род-Айленд пен Массачусетстің комиссарлары шекараны шамамен сол сызық бойымен жүргізуге келісті (1741 жылға дейін даулы болып қалған Блэкстон өзенінің шығысындағы бөлікті қоспағанда). Бұл шекара сызығы бүгінгі күнге дейін сол күйінде сақталған. == Демография == {| class="wikitable" style="float:right; clear:right; margin:0.5em 0 1em 1em; text-align:right; font-size:95%;" |- ! colspan="3" style="background:#e5e5f7; text-align:left; font-size:115%; padding:8px;" | Халық санының тарихи өзгерісі |- ! Жыл ! Халық саны ! ±% |- | 1640 || 300 || — |- | 1650 || 785 || +161,7% |- | 1660 || 1 539 || +96,1% |- | 1670 || 2 155 || +40,0% |- | 1680 || 3 017 || +40,0% |- | 1690 || 4 224 || +40,0% |- | 1700 || 5 894 || +39,5% |- | 1710 || 7 573 || +28,5% |- | 1720 || 11 680 || +54,2% |- | 1730 || 16 950 || +45,1% |- | 1740 || 25 255 || +49,0% |- | 1750 || 33 226 || +31,6% |- | 1760 || 45 471 || +36,9% |- | 1770 || 58 196 || +28,0% |- | 1774 || 59 607 || +2,4% |- | 1780 || 52 946 || −11,2% |- | colspan="3" style="text-align:left; font-size:90%;" | '''Дереккөздер:''' 1640–1760 жылдар;<ref name="Purvis 1999 pp. 128–129">{{cite book|first=Thomas L.|last=Purvis|editor-first=Richard|editor-last=Balkin|title=Colonial America to 1763|year=1999|place=New York|publisher=[[Infobase Publishing|Facts on File]]|isbn=978-0816025275|pages=[https://archive.org/details/colonialamericat00purv_0/page/128 128–129]|url=https://archive.org/details/colonialamericat00purv_0/page/128}}</ref> 1774 жыл;<ref name="Purvis 1995 p. 142">{{cite book|last1=Purvis|first1=Thomas L.|editor-last=Balkin|editor-first=Richard|title=Revolutionary America 1763 to 1800|year=1995|place=New York|publisher=[[Infobase Publishing|Facts on File]]|page=[https://archive.org/details/isbn_9780816025282/page/142 142]|isbn=978-0816025282|url=https://archive.org/details/isbn_9780816025282/page/180}}</ref> 1770–1780 жылдар.<ref name="Colonial and Pre-Federal Statistics">{{cite web|title=Colonial and Pre-Federal Statistics|publisher=[[United States Census Bureau]]|page=1168|url=https://www2.census.gov/prod2/statcomp/documents/CT1970p2-13.pdf}}</ref> |} 1640 жылдан 1774 жылға дейін Род-Айленд халқының саны 300 адамнан 59 607 адамға дейін өсті,<ref name="Purvis 1999 pp. 128–129" /><ref name="Purvis 1995 p. 142" /> алайда [[АҚШ тәуелсіздігі үшін соғыс|АҚШ тәуелсіздік соғысы]] кезінде азайып, 1780 жылы 52 946 адамды құрады.<ref name="Colonial and Pre-Federal Statistics" /> 1639 жылы [[Уильям Коддингтон]] мен тағы 13 адамнан тұратын топ [[Аквиднек аралы]]н [[наррагансетттер|наррагансетт үндістерінен]] сатып алды. [[Ньюпорт (Род-Айленд)|Ньюпорт]] қаласының халқы 1640 жылғы 96 адамнан 1760 жылы 7 500 адамға дейін өсті. Соның нәтижесінде Ньюпорт сол кезеңде Он үш отардағы халық саны бойынша бесінші ірі қалаға айналды.<ref name="Purvis 1999 p. 227">{{cite book|first=Thomas L.|last=Purvis|editor-first=Richard|editor-last=Balkin|title=Colonial America to 1763|year=1999|place=New York|publisher=[[Infobase Publishing|Facts on File]]|isbn=978-0816025275|page=[https://archive.org/details/colonialamericat00purv_0/page/227 227]|url=https://archive.org/details/colonialamericat00purv_0/page/227}}</ref><ref name="Purvis 1995 pp. 259–260">{{cite book|last1=Purvis|first1=Thomas L.|editor-last=Balkin|editor-first=Richard|title=Revolutionary America 1763 to 1800|year=1995|place=New York|publisher=[[Infobase Publishing|Facts on File]]|pages=[https://archive.org/details/isbn_9780816025282/page/259 259–260]|isbn=978-0816025282|url=https://archive.org/details/isbn_9780816025282/page/259}}</ref> 1774 жылға қарай Ньюпорт халқының саны одан әрі өсіп, 9 209 адамға жетті.<ref name="Purvis 1995 p. 142" /> Отардағы қара нәсілді халықтың саны 1650 жылғы 25 адамнан 1774 жылы 3 668 адамға дейін өсті (жалпы халықтың 3–10%-ын құрады),<ref name="Purvis 1999 pp. 128–129" /><ref name="Purvis 1995 p. 142" /> алайда бүкіл штат халқының саны сияқты, 1780 жылға қарай 2 671 адамға дейін азайды (жалпы халықтың 5%-ы).<ref name="Colonial and Pre-Federal Statistics" /> 1774 жылы отарда 1 479 наррагансетт тұрды (жалпы халықтың 3%-ы).<ref name="Purvis 1995 p. 142" /> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 2nff3ggvaidb9h0nikymppu9v63z1au 3683233 3683232 2026-10-18T14:56:15Z 1nter pares 146705 /* Демография */ 3683233 wikitext text/x-wiki {{Тарихи мемлекеттер |атауы = Род-Айленд және Провиденс плантациялары отары |өз атауы = Colony of Rhode Island and Providence Plantations |статусы = |әнұраны = |байрақ = Red ensign of Great Britain (1707–1800, square canton).svg |байрақ_сипаттамасы = |елтаңбасы = Seal of the Colony of Rhode Island and Providence Plantations.svg |елтаңба_сипаттамасы = Мөр |символ = |карта = Rhode Island 1750 to 1776.png |size = 270px |сипаттамасы = |p1 = |flag_p1 = |image_p1 = |p2 = |flag_p2 = |image_p2 = |p3 = |flag_p3 = |image_p3 = |p4 = |flag_p4 = |image_p4 = |құрылуы = [[1636 жыл|1636]] |ыдырауы = [[1776 жыл|1776]] |s1 = |flag_s1 = |image_s1 = |s2 = |flag_s2 = |image_s2 = |s3 = |flag_s3 = |image_s3 = |s4 = |flag_s4 = |image_s4 = |ұраны = |астана = [[Провиденс (Род-Айленд)|Провиденс]], [[Ньюпорт (Род-Айленд)|Ньюпорт]] |қалалары = |тілі = ағылшын, [[наррагансет тілі|наррагансет]], [[массачусет тілі|массачусет]] |валютасы = [[Род-Айленд фунты]] |қосымша_параметр = Дәуір |параметр_мазмұны = [[Американы британдық отарлау]]<br>[[Жаңа Англияға пуритандардың қоныс аударуы (1620–1640)|Жаңа Англияға пуритандардың қоныс аударуы]] |аумағы = 4000 км² |халқы = |басқару_формасы = [[Өзін-өзі басқаратын отар]] (1636–1651; 1653–1776)<br>[[Меншіктік отар]] (1651–1653) |династиясы = |басқарушылар_титулы = Губернатор |басқарушы1 = [[Роджер Уильямс]] |басқарушы_жылы1 = 1636–1644 |басқарушылар_титулы2 = |басқарушы2 = [[Род-Айлендтің отарлық губернаторларының тізімі|тізім]] |басқарушы_жылы2 = 1644–1775 |басқарушылар_титулы3 = |басқарушы3 = [[Николас Кук]] |басқарушы_жылы3 = 1775–1776 |басқарушылар_титулы4 = |басқарушы4 = |басқарушы_жылы4 = |басқарушылар_титулы5 = |басқарушы5 = |басқарушы_жылы5 = |басқарушылар_титулы6 = |басқарушы6 = |басқарушы_жылы6 = |діні = |қосымша_параметр1 = Заң шығарушы орган |параметр_мазмұны1 = [[Род-Айленд Бас ассамблеясы|Бас ассамблея]]<br>'''Жоғарғы палата:''' Көмекшілер кеңесі (''де-факто'')<br>'''Төменгі палата:''' Депутаттар палатасы (''де-факто'') |Кезең1 = Негізі қаланды |Уақыт1 = |Жыл1 = [[1637 жыл|1637]] |Кезең2 = Қоныстануға патент берілді |Уақыт2 = |Жыл2 = 1643–1644 |Кезең3 = Коддингтон комиссиясы |Уақыт3 = |Жыл3 = 1651–1653 |Кезең4 = [[1663 жылғы корольдік хартия|Корольдік хартия]] |Уақыт4 = |Жыл4 = [[1663 жыл|1663]] |Кезең5 = [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамына кірді |Уақыт5 = |Жыл5 = 1686–1689 |Кезең6 = Корольдік хартия қайта күшіне енді |Уақыт6 = |Жыл6 = [[1688 жыл|1688]] |Кезең7 = |Уақыт7 = |Жыл7 = |Кезең8 = |Уақыт8 = |Жыл8 = |Кезең9 = |Уақыт9 = |Жыл9 = |Кезең10 = |Уақыт10 = |Жыл10 = |Кезең11 = |Уақыт11 = |Жыл11 = |қосымша_параметр2 = Екінші байрағы |параметр_мазмұны2 = [[Сурет:Ensign of New England (union flag).svg|100px]] |дейін = Алдыңғысы |д1 = Narragansett people{{!}}Наррагансет |д2 = Wampanoag People{{!}}Вампаноаг |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |кейін = Кейінгісі |к1 = Род-Айленд |к2 = Жаңа Англия доминионы |к3 = |к4 = |к5 = |к6 = |к7 = |ескерту = Қазіргі аумағы: [[Род-Айленд]] }} '''Род-Айленд және Провиденс плантациялары отары''' — Солтүстік Американың шығыс жағалауында орналасқан [[Англия Патшалығы|ағылшын]] отары. Оның негізін 1636 жылы [[Массачусетс-Бэй отары]]нан қуылған пуритан дін қызметкері [[Роджер Уильямс]] бұрын [[наррагансетттер]] тайпасына тиесілі болған жерде қалады. Ол негізін қалаған қонысын бастапқыда Провиденс плантациялары деп атады. Көп ұзамай [[Наррагансетт шығанағы]]ның жағалауында құрылған тағы үш қоныс осы отарға қосылды. Отар [[Ағылшын диссентерлері|діни диссентерлердің]] панасына айналып, діни сенім бостандығы мен өзін-өзі басқару қағидаттарын ұстануымен танылды. Наррагансетт шығанағындағы төрт қоныс [[Род-Айлендтің корольдік жарғысы#Алғышарттары|1643–1644 жылдардағы патент]] бойынша [[Англия парламенті]] берген жарғы негізінде ресми конфедерация құрды.<ref>Arnold, p. 285</ref> Кейін отар [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] корольден оның басқару жүйесін белгілеп, діни сенім бостандығына кепілдік берген, мазмұны анағұрлым кең [[Род-Айлендтің корольдік жарғысы|1663 жылғы корольдік жарғыны]] алды. Род-Айленд 1776 жылға дейін өзін-өзі басқаратын отар болып қала берді. Сол жылы Америка революциясы кезінде ол [[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбританиядан]] тәуелсіздігін жариялап, [[Род-Айленд|Род-Айленд және Провиденс плантациялары штатына]] айналды.<ref>{{Cite web |last=Thorpe |first=Francis Newton |date=1998-12-18 |title=Charter of Rhode Island and Providence Plantations - July 15, 1663 |url=https://avalon.law.yale.edu/17th_century/ri04.asp |access-date=2024-11-29 |website=avalon.law.yale.edu}}</ref> == Алғашқы қоныстар == [[Сурет:Providence,_Rhode_Island,_Original_Deed.jpg|left|thumb|[[Каноникус]] көсем қол қойған, Провиденске жер беру туралы 1636 жылғы бастапқы құжат]] Бұл аумақты алғашында [[наррагансетттер]] мекендеген. [[Наррагансетт (Род-Айленд)|Наррагансетт]] қаласының атауы осы халықтың атынан шыққан. Еуропалықтардың қоныстануы шамамен 1622 жылы Соуамста, қазіргі [[Уоррен (Род-Айленд)|Уоррен]] қаласының орнында сауда бекетінің құрылуымен басталды. Еуропалықтардың алғашқы төрт қонысы Провиденс, Портсмут, Ньюпорт және Уорик болды. === Роджер Уильямс - Провиденс === {{anchor|Providence Plantations}} [[Роджер Уильямс]] — [[пуритан]] теологы және тілтанушы. [[Шіркеу мен мемлекеттің бөлінуі]] қағидатын берік ұстанған Уильямс [[Пуритандықтың анықтамалары#Сепаратистік топтар|сепаратистік бағыттағы пуритан]] болды. Ол Англия шіркеуін түзетуге келмейтін дәрежеде азғындаған деп санады. Осы көзқарасы үшін [[Массачусетс-Бэй отары]]ның сепаратизмді қолдамайтын басшылары оны діни қудалауға ұшыратып, отардан қуып жіберді. Уильямс [[Ағылшындардың теңіздің арғы жағындағы иеліктері#Америка|Америкадағы ағылшын иеліктерінің]] шегіндегі жақын маңдағы [[Наррагансетт шығанағы]]ның жағалауына қоныс аударып, 1636 жылы Провиденс плантациялары қонысының негізін қалады. Ол наррагансетттерден пана тауып, жер алу үшін [[Каноникус]] пен [[Миантономо]] сахемдерімен келіссөз жүргізді және жердің орнына тауар беруге келісті. Уильямс Құдайдың жол көрсеткеніне деген ризашылығын білдіру үшін қонысты Провиденс плантациялары деп атады.<ref name=":0">Franklin, Wayne (2012). ''The Norton Anthology of American Literature''. New York: W. W. Norton & Company. p. 179. {{ISBN|978-0-393-93476-2}}.</ref> Өз ұстанымдарына сәйкес, Уильямс пен оның серіктері «азаматтық істерде» көпшіліктің шешіміне бағынуды, ал рухани мәселелерде ар-ождан бостандығын қамтамасыз ететін теңдік қағидатына негізделген конституция қабылдауға келісті. Ол Наррагансетт шығанағындағы үш аралды христиандық ізгі қасиеттердің құрметіне [[Пейшенс аралы|Пейшенс (Төзім)]], [[Пруденс аралы|Пруденс (Парасат)]] және [[Хоуп аралы (Род-Айленд)|Хоуп (Үміт)]] деп атады.<ref>{{cite web | url=http://lighthouse.cc/prudence/history.html | title=Prudence Island Light | work=History | publisher=lighthouse.cc | access-date=November 7, 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170807232652/http://lighthouse.cc/prudence/history.html | archive-date=August 7, 2017 | url-status=usurped }}</ref> === Аралдағы қоныстар - Портсмут пен Ньюпорт === 1637 жылы Массачусетстен келген [[Ағылшын диссентерлері|діни диссентерлердің]] тағы бір тобы сол кезде Род-Айленд деп аталған [[Аквиднек аралы]]на қоныстанды. Олар аралдың солтүстік шетінде Покассет деп аталатын қоныстың негізін қалады. Бұл топтың құрамында [[Уильям Коддингтон]], [[Джон Кларк (1609–1676)|Джон Кларк]], [[Энн Хатчинсон|Энн]] және [[Уильям Хатчинсон (Род-Айленд судьясы)|Уильям Хатчинсон]], сондай-ақ басқа да қоныстанушылар болды. Алайда көп ұзамай бұл қоныс екі бөлек қонысқа бөлінді. [[Сэмюэл Гортон]] мен оның серіктері аралда қалып, 1638 жылы [[Портсмут (Род-Айленд)|Портсмут]] қонысының негізін қалады, ал Коддингтон мен Кларк 1639 жылы жақын маңдағы [[Ньюпорт (Род-Айленд)|Ньюпорт]] қонысын құрды. Екі қоныс та Род-Айленд аралында орналасты.<ref>{{cite book | last = Bicknell | first = Thomas Williams | author-link = Thomas W. Bicknell | year = 1920 | title = The History of the State of Rhode Island and Providence Plantations | volume = 3 | publisher = The American Historical Society | place = New York | pages = 975–976}}</ref> === Шавомет жерін сатып алу - Уорик === Құрлықтағы екінші қоныс 1642 жылы Сэмюэл Гортонның наррагансетттерден сатып алған ''Шавомет'' жерінде құрылды. Алайда ол жерге қоныстанған бойда Массачусетс-Бэй билігі бұл аумаққа иелік ету құқығын талап етіп, өз талабын жүзеге асыруға кірісті. Гортон Лондонға барып, Шетелдік плантациялар жөніндегі комиссияның басшысы [[Роберт Рич, 2-Уорик графы|Роберт Ричтен, 2-Уорик графынан]] көмек сұрады. 1648 жылы ол Ричтің Массачусетс билігіне Гортон мен оның серіктерін қудалауды тоқтатуды бұйырған хатын алып оралды. Ризашылығының белгісі ретінде Гортон Шавомет плантациясының атауын [[Уорик (Род-Айленд)|Уорик]] деп өзгертті.<ref>{{cite web| url= http://www.projo.com/news/content/PLANTATION_10-31-10_M2KEKL2_v56.1b5572a.html | title= How 'Providence Plantations' and Rhode Island were joined | date= October 31, 2010 | author=Paul Edward Parker| work=[[The Providence Journal]] | access-date=November 7, 2010}}</ref> == Коддингтонның жарғы алуға әрекеті == 1651 жылы [[Уильям Коддингтон]] Англиядан жеке жарғы алып, Коддингтон комиссиясын құрды. Бұл жарғы оған [[Коннектикут отары]] мен [[Массачусетс-Бэй отары]]мен федерация құрамындағы Род-Айленд және [[Конаникут аралы|Конаникут]] аралдарының өмір бойғы губернаторы мәртебесін берді. Наразылықтар, ашық көтеріліс және Лондондағы [[Оливер Кромвель]]ге жолданған кезекті өтініш нәтижесінде 1643 жылғы бастапқы патент қайтадан күшіне енді.<ref>{{cite web | url= https://library.providence.edu/encompass/roger-williams-and-the-founding-of-rhode-island/roger-williams-and-the-founding-of-rhode-island/| title= Roger Williams and the Founding of Rhode Island | last = Grefe | first= C. Morgan | access-date = 29 Feb 2024 | publisher= EnCompass}}</ref> == 1663 жылғы корольдік жарғы == {{Толық мақала|Род-Айлендтің корольдік жарғысы}} [[Сурет:Return of Roger Williams.jpg|thumb|left|Роджер Уильямстың корольдік жарғымен оралуы]] 1660 жылы Англияда [[Стюарттар реставрациясы|монархиялық билік қалпына келтірілгеннен]] кейін король [[II Карл (Англия королі)|II Карл]]дан [[корольдік жарғы]] алу қажет болды. Протестантизм берік орныққан Англияда II Карл католиктерге іш тартатын және отардың діни сенім бостандығын қамтамасыз ету жөніндегі уәдесін мақұлдады. Ол 1663 жылғы корольдік жарғыны беріп, төрт қонысты Род-Айленд және Провиденс плантациялары атты біртұтас ағылшын отарына біріктіру туралы өтінішті қанағаттандырды. Кейінгі жылдары отарға діни қудалауға ұшыраған көптеген топтар, әсіресе квакерлер мен еврейлер қоныстанды.<ref name=footprints>{{cite book|last=Mudge|first=Zachariah Atwell|title=Foot-Prints of Roger Williams: A Biography, with Sketches of Important Events in Early New England History, with Which He Was Connected|year=1871|publisher=Hitchocok & Waldon. Sunday-School Department|isbn=1270833367}}</ref><ref name= liberty >{{cite book|last=Straus|first=Oscar Solomon|title=Roger Williams: The Pioneer of Religious Liberty|year=1936|publisher=Ayer Co Pub|isbn=9780836955866}}</ref> Род-Айленд отары өз дәуірі үшін өте прогрессивті болды. Мұнда сиқыршылыққа қатысты сот процестерін, қарыз үшін түрмеге қамауды және өлім жазасын қолданудың көптеген жағдайларын жоятын заңдар қабылданды.<ref>[http://www.chroniclesofamerica.com/pilgrims-puritans/rhode_island_and_roger_williams.htm "Rhode Island and Roger Williams" in ''Chronicles of America'']</ref><ref>Lauber, Almon Wheeler, ''Indian Slavery in Colonial Times Within the Present Limits of the United States.'' New York: Columbia University, 1913. Chapter 5. See also the Rhode Island Historical Society [http://www.rihs.org/faq.htm FAQ] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100927182115/http://rihs.org/faq.htm |date=September 27, 2010 }}</ref> Сондай-ақ 1652 жылғы 18 мамырда отарда Америкадағы құлдыққа қарсы алғашқы заң қабылданды. Алайда Род-Айлендте құлдық кеңінен таралған күйінде қалды және бұл заңның іс жүзінде орындалғанын растайтын ешқандай дәлел жоқ.<ref>{{Cite magazine|title=America's First Anti-Slavery Statute Was Passed in 1652. Here's Why It Was Ignored|url=https://time.com/4782885/rhode-island-antislavery/|access-date=2020-12-14|magazine=Time}}</ref> == Король Филипп соғысы == Род-Айленд наррагансетт үндістерімен бейбіт қарым-қатынасын сақтап қалды, алайда Жаңа Англияның басқа отарлары мен кейбір үндіс тайпалары арасындағы қатынастар әлдеқайда шиеленісті болды. Род-Айленд басшылығының бітімгершілік әрекеттеріне қарамастан, бұл жағдай жиі қантөгіске әкеліп отырды.<ref name=footprints /><ref name= liberty /> [[Король Филипп соғысы]] (1675–1676) кезінде отаршылар мен үндістер арасындағы шайқастар Род-Айлендтің бейтараптығын үнемі бұзып отырды. Соғыстың ең ірі шайқасы 1675 жылғы 19 желтоқсанда Род-Айлендте болды. Сол күні генерал [[Джозайя Уинслоу]] басқарған Массачусетс, Коннектикут және Плимут әскери жасақтары [[Үлкен батпақ шайқасы|Үлкен батпақтағы]] наррагансетттердің бекіністі ауылына шабуыл жасап, оны қиратты.<ref>{{cite web| url= http://www.historyplace.com/specials/kingphilip.htm | archive-url= https://web.archive.org/web/20071026061648/http://www.historyplace.com/specials/kingphilip.htm | archive-date= October 26, 2007 | title= King Philip's War in New England | author=Michael Tougias| year= 1997| work=King Philip's War : The History and Legacy of America's Forgotten Conflict | publisher=historyplace.com | access-date= November 7, 2010}}</ref> Наррагансетттер де Род-Айлендтегі бірнеше қалаға, соның ішінде Провиденске шабуыл жасап, оларды өртеп жіберді. Роджер Уильямс [[Метаком]]ды (Филипп) да, [[Канончет]]ті де бала кездерінен білетін. Ол тайпаның әрекеттерінен хабардар болып, жау күштерінің қозғалысы туралы Массачусетс губернаторына дереу хаттар жіберіп отырды. Провиденс плантациялары қонысты нығайту үшін бірқатар шаралар қабылдады, ал Уильямстың өзі қорғаныс мақсатында жаңадан жасақталған жауынгерлерді жаттықтыра бастады. Соғыстың соңғы әскери әрекеттерінің бірінде Коннектикут әскерлері Филиппті Род-Айлендтегі [[Баррингтон (Род-Айленд)|Маунт-Хоупта]] өлтірді.<ref name=footprints /><ref name= liberty /> == Жаңа Англия доминионы == 1680 жылдары II Карл ағылшын отарларын басқаруды орталықтандыруға және олардың саудасын қатаңырақ бақылауға ұмтылды. 1660 жылдары қабылданған [[Навигациялық актілер]] кеңінен наразылық туғызды, өйткені саудагерлер бұл заңдардың шектеулеріне жиі тап болып, олардың талаптарына қайшы әрекет етуге мәжбүр болатын. Алайда көптеген отарлық үкіметтер, әсіресе Массачусетс билігі, бұл заңдардың орындалуын қамтамасыз етуден бас тартты. Массачусетс тіпті корольдік өкілдердің қызметіне кедергі келтіруге дейін барды.<ref>Labaree, pp. 94, 111–113</ref> II Карлдың мұрагері [[II Яков (Англия королі)|II Яков]] осы мақсаттарды жүзеге асыру үшін 1686 жылы [[Жаңа Англия доминионы]]н құрды. Доминионның уақытша президенті [[Джозеф Дадли]]дің тұсында аумақтық дауға себеп болған «Король жері» (қазіргі [[Вашингтон округі (Род-Айленд)|Вашингтон округі]]) доминион құрамына енгізілді, ал отардың қалған бөлігі губернатор [[Эдмунд Андрос]]тың басқаруымен доминион билігіне бағындырылды. Андростың билігі халық арасында, әсіресе Массачусетсте, үлкен наразылық туғызды. 1688 жылғы [[Даңқты революция]] нәтижесінде II Яков тақтан тайдырылып, Англия тағына [[III Уильям (Англия королі)|III Уильям]] мен [[II Мэри (Ұлыбритания патшайымы)|II Мария]] отырды. 1689 жылғы сәуірде Массачусетс билігі [[1689 жылғы Бостон көтерілісі|Андросты тұтқындап]], Англияға қайтару үшін астыртын әрекет ұйымдастырды. Осы оқиғадан кейін доминион ыдырап, Род-Айленд өзінің бұрынғы басқару жүйесін қалпына келтірді.<ref>Lovejoy, pp. 247, 249</ref> Экономиканың негізін бұрынғысынша балық аулау мен ауыл шаруашылығы, әсіресе сүтті мал шаруашылығы құрады. Ағаш дайындау мен кеме жасау да өнеркәсіптің маңызды салаларына айналды. 1703 жылы Род-Айлендтің Бас ассамблеясы бүкіл отар аумағында африкалықтар мен Американың байырғы тұрғындарын құлдықта ұстауды заңдастырды. Құл саудасы Провиденс пен Ньюпорттың ірі порттарға айналуына ықпал етті.<ref name="ClarkPujara">{{Cite book|last=Clark-Pujara|first=Christy|url=https://books.google.com/books?id=yK84DwAAQBAJ&q=providence+slave+population+1750&pg=PA24|title=Dark Work: The Business of Slavery in Rhode Island|date=2018|publisher=New York University Press|isbn=978-1-4798-5563-6|language=en|id={{Project MUSE|49199|type=book}}}}</ref> 1755 жылға қарай құлдықтағы адамдар отар халқының 10%-ын құрады.<ref name="ClarkPujara"/> Род-Айленд саудагерлері Африка, Америка және [[Кариб аймағы]] арасындағы құлдар мен қанттың [[үшбұрышты сауда]]сына қатысып, ром өндіруден де пайда тапты.<ref>[http://www.projo.com/extra/2006/slavery/day1/ "The Unrighteous Traffick", in ''The Providence Journal'' Sunday, March 12, 2006.] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20090912032147/http://www.projo.com/extra/2006/slavery/day1/ |date=September 12, 2009 }}</ref> == Америка революциясы кезеңі == [[Сурет:Stephen_Hopkins_(NYPL_NYPG97-F76-420410)_(cropped).jpg|thumb|left|Отардың төрт мәрте губернаторы және Браун университетінің алғашқы канцлері болған [[Стивен Хопкинс (саясаткер)|Стивен Хопкинс]] Америка революциясын қолдауда маңызды рөл атқарды.]] Род-Айленд [[Гаспи оқиғасы|''Гаспи'' оқиғасы]] кезінде Ұлыбританияға қарсы алғаш болып қару көтерген Он үш отардың біріншісі болды. Бұл оқиғада қарулы адамдар тобы британ әскери-теңіз флотының кемесіне шабуыл жасап, оны өртеп жіберді. Алдын ала жоспарланбаған бұл шабуыл 1772 жылғы маусымда, әйгілі [[Бостондағы шай ішу]] оқиғасынан бір жылдан астам уақыт бұрын болды. Отардың көрнекті қайраткерлері 1776 жылы [[Британ империясы]]нан [[Америка тәуелсіздігі|Американың тәуелсіздігін]] алуды мақсат еткен [[АҚШ тәуелсіздігі үшін соғыс|АҚШ тәуелсіздік соғысының]] басталуына қатысты. Олардың қатарында губернаторлар [[Стивен Хопкинс (саясаткер)|Стивен Хопкинс]] пен [[Сэмюэл Уорд (Род-Айленд саясаткері)|Сэмюэл Уорд]], сондай-ақ [[Джон Браун (Род-Айленд)|Джон Браун]], [[Николас Браун (Браун университеті)|Николас Браун]], [[Уильям Эллери]] және дін қызметкерлері [[Джеймс Мэннинг (дін қызметкері)|Джеймс Мэннинг]] пен [[Эзра Стайлз]] болды. Олардың әрқайсысы 1764 жылы Провиденсте діни және зияткерлік еркіндіктің ордасы ретінде [[Браун университеті]]нің негізін қалауда маңызды рөл атқарды. 1776 жылғы 4 мамырда Род-Айленд британ тәжіне адалдықтан бас тартқан он үш отардың алғашқысы болды.<ref>{{cite web | url=https://sos.ri.gov/library/history/renunciation/ | title=The May 4, 1776, Act of Renunciation | publisher=State of Rhode Island | access-date=3 May 2014}}</ref> Ал 1778 жылғы 9 ақпанда жаңадан тәуелсіздік алған штаттардың ішінде [[Конфедерация баптары]]н ратификациялаған төртінші штат атанды.<ref>{{cite book| last = Jensen| first = Merrill| title = The Articles of Confederation: An Interpretation of the Social-Constitutional History of the American Revolution, 1774–1781| year = 1959| publisher = University of Wisconsin Press| isbn = 978-0-299-00204-6| pages = xi, 184 }}</ref> Род-Айленд [[Филадельфиялық конвент|АҚШ Конституциясын]] әзірлеген 1787 жылғы конвентке бойкот жариялады<ref>{{cite web|title=Letter from Certain Citizens of Rhode Island to the Federal Convention |url=http://teachingamericanhistory.org/library/document/letter-from-certain-citizens-of-rhode-island-to-the-federal-convention/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140710145028/https://teachingamericanhistory.org/library/document/letter-from-certain-citizens-of-rhode-island-to-the-federal-convention/ |archive-date=July 10, 2014 |website=[[Teachinghistory.org|TeachingAmericanHistory]]|access-date=March 11, 2024}}{{cbignore}}</ref> және бастапқыда [[АҚШ Конституциясы|Конституцияны]] ратификациялаудан бас тартты.<ref>{{cite book |last =Flexner |first =James Thomas |title =Washington, ''The Indispensable Man'' |publisher =Signet |year =1984 |location =New York |pages =[https://archive.org/details/washingtonindisp00flex/page/208 208] |url =https://archive.org/details/washingtonindisp00flex/page/208 |isbn =0-451-12890-7 |url-access =registration }}</ref> Алайда [[АҚШ-тың 1-конгресі|Конгресс]] штаттарға ратификациялау үшін Конституцияға енгізілетін бірқатар түзетулерді жібергеннен кейін Род-Айленд өз ұстанымын өзгертті. Бұл түзетулер [[АҚШ-тың Құқықтар туралы биллі|Құқықтар туралы билльді]] қамтыды. Ол адамның белгілі бір бостандықтары мен құқықтарына кепілдік берді, сот және өзге де іс жүргізу барысында үкімет өкілеттіктеріне нақты шектеулер қойды, сондай-ақ Конституция бойынша Конгреске тікелей берілмеген барлық өкілеттіктер штаттар мен халықтың құзыретінде қалатынын айқын белгіледі. 1790 жылғы 29 мамырда Род-Айленд АҚШ-тың 13-штатына айналып, бұрынғы отарлардың ішінде Конституцияны ратификациялаған соңғы штат болды.<ref>{{cite book|last1=Vile|first1=John R.|title=The Constitutional Convention of 1787: A Comprehensive Encyclopedia of America's Founding (Volume 1: A-M)|date=2005|publisher=ABC-CLIO|isbn=1-85109-669-8|page=658|url=https://books.google.com/books?id=oyFpDS8p33sC&q=Rhode+Island|access-date=October 21, 2015}}</ref> == Шекаралары == Род-Айлендтің шекаралары отарлық кезеңнің алғашқы жылдарынан бастап Америка тәуелсіздік алғаннан кейін де бірнеше рет өзгерді. Бұл өзгерістерге Массачусетс пен Коннектикутпен арадағы аумақтық даулар да кірді. Аталған отарлар ақырында Род-Айлендтің құрамына өткен жерлерді бақылауға алу үшін бірнеше рет таласты. Род-Айлендтің алғашқы келісімдерінде Наррагансетт шығанағының шығыс жағалауындағы шекара белгіленбеген еді. Сондай-ақ олар [[наррагансетттер]]ге тиесілі болған қазіргі [[Вашингтон округі (Род-Айленд)|Вашингтон округінің]] ешбір бөлігін қамтымады. Алғашқы қоныстар [[Провиденс плантациялары|Провиденс]], Уорик, Ньюпорт және Портсмут болды. Кейін наррагансетттерден Коннектикутқа қарай батыс бағытта орналасқан жерлер мен Наррагансетт шығанағындағы шағын аралдарды сатып алу арқылы отардың аумағы кеңейтілді. Пекот соғысынан кейін, 1637 жылы Блок аралына қоныстанушылар орналаса бастады. 1664 жылы арал отардың құрамына қосылып, 1672 жылы [[Нью-Шорем (Род-Айленд)|Нью-Шорем]] қаласы ретінде ресми түрде құрылды.<ref name=Cady>Cady, pp. 1-31</ref> === Батыс шекарасы === [[Сурет:Pawcatuckrivermap.png|thumb|[[Паукатак өзені]] [[Коннектикут отары]] мен Род-Айленд арасындағы шекараны белгіледі.]] [[Коннектикут отары]]мен арадағы батыс шекара Коннектикут жарғысында «Наррагансетт өзені» деп екіұшты көрсетілген болатын. [[1664 жылғы корольдік комиссия]] бұл шекара [[Паукатак өзені]]нің сағасынан [[Ашавей өзені]]нің құяр жеріне дейін созылып, одан әрі солтүстікке қарай Массачусетс шекарасына дейін жүргізілген сызық арқылы белгіленуі тиіс деп шешті. Алайда комиссия өз есебін ешқашан ұсынбағандықтан, мәселе шешілмей қалды. 1683 жылы [[Эдвард Крэнфилд]], [[Эдвард Рэндольф (отарлық әкімші)|Эдвард Рэндольф]] және Массачусетстегі басқа да бірнеше роялист кірген екінші комиссия құрылды.<ref>''Calendar of State Papers Colonial, America and West Indies: Volume 11, 1681-1685.'' Ed. J W Fortescue (London, 1898), British History Online. Web. 9 September 2026. https://www.british-history.ac.uk/cal-state-papers/colonial/america-west-indies/vol11/pp415-423.</ref> Бұл комиссия 1683 жылы бұрынғы Наррагансетт жерлеріне қатысты ұзаққа созылған дауды шешті. Бұл аумақтарға Коннектикут пен Массачусетс те талап қойған болатын. Алайда дау 1703 жылға дейін жалғасып, сол жылы төрелік шешімнің күші расталды. Бірнеше рет жүргізілген жер өлшеу жұмыстарынан кейін 1728 жылы екі тарап та келіскен шекара сызығы анықталып, жергілікті жерде белгіленді.<ref name=Cady/> === Шығыс шекарасы === Шығыс шекара [[Массачусетс-Бэй отары]]мен арадағы аумақтық даудың нысаны болды. Бір-біріне қайшы келетін жарғылар Наррагансетт шығанағының шығыс жағалауындағы құрлықтың ішіне қарай үш мильге созылған аумақты [[Плимут отары]]на да, Род-Айлендке де берген еді. 1741 жылы бұл аумақ Род-Айлендке беріліп, Массачусетс өзінікі деп талап еткен Баррингтон, Уоррен, Бристол, Тивертон және Литл-Комптон елді мекендерінің Род-Айлендке қарасты екені белгіленді. Сондай-ақ 1741 жылғы шешім бойынша Камберлендтің басым бөлігі Массачусетстен Род-Айлендке берілді. Баррингтонның солтүстігі мен Блэкстон өзенінің шығысындағы шекаралар Америка тәуелсіздік алғаннан кейін бір ғасырға жуық уақыт өткен соң ғана түпкілікті белгіленді.<ref name=Cady/> Бұл ұзаққа созылған сот талқылауларын және АҚШ Жоғарғы сотының бірнеше шешім қабылдауын қажет етті. Соңғы шешім бойынша Тивертонның бір бөлігі Массачусетске беріліп, Фолл-Ривердің құрамына кірді, ал Сиконк аумағының үштен екісі (қазіргі Потакеттің шығыс бөлігі мен Ист-Провиденс) 1862 жылы Род-Айлендке берілді. === Солтүстік шекарасы === Род-Айлендтің Массачусетспен арадағы солтүстік шекарасы да бірнеше рет өзгерді. 1642 жылы Массачусетс бұл шекараны өлшеп, оның орнын белгіледі, алайда кейін Массачусетс, Род-Айленд және Коннектикут жүргізген жер өлшеу жұмыстары шекара сызығының тым оңтүстікке қарай белгіленгенін көрсетті.<ref name=Cady/> Соған қарамастан, 1718–1719 жылдары Род-Айленд пен Массачусетстің комиссарлары шекараны шамамен сол сызық бойымен жүргізуге келісті (1741 жылға дейін даулы болып қалған Блэкстон өзенінің шығысындағы бөлікті қоспағанда). Бұл шекара сызығы бүгінгі күнге дейін сол күйінде сақталған. == Демография == {| class="wikitable" style="float:right; clear:right; margin:0.5em 0 1em 1em; text-align:right; font-size:95%;" |- ! colspan="3" style="background:#e5e5f7; text-align:left; font-size:115%; padding:8px;" | Халық санының тарихи өзгерісі |- ! Жыл ! Халық саны ! ±% |- | 1640 || 300 || — |- | 1650 || 785 || +161,7% |- | 1660 || 1 539 || +96,1% |- | 1670 || 2 155 || +40,0% |- | 1680 || 3 017 || +40,0% |- | 1690 || 4 224 || +40,0% |- | 1700 || 5 894 || +39,5% |- | 1710 || 7 573 || +28,5% |- | 1720 || 11 680 || +54,2% |- | 1730 || 16 950 || +45,1% |- | 1740 || 25 255 || +49,0% |- | 1750 || 33 226 || +31,6% |- | 1760 || 45 471 || +36,9% |- | 1770 || 58 196 || +28,0% |- | 1774 || 59 607 || +2,4% |- | 1780 || 52 946 || −11,2% |- | colspan="3" style="text-align:left; font-size:90%;" | '''Дереккөздер:''' 1640–1760 жылдар;<ref name="Purvis 1999 pp. 128–129">{{cite book|first=Thomas L.|last=Purvis|editor-first=Richard|editor-last=Balkin|title=Colonial America to 1763|year=1999|place=New York|publisher=[[Infobase Publishing|Facts on File]]|isbn=978-0816025275|pages=[https://archive.org/details/colonialamericat00purv_0/page/128 128–129]|url=https://archive.org/details/colonialamericat00purv_0/page/128}}</ref> 1774 жыл;<ref name="Purvis 1995 p. 142">{{cite book|last1=Purvis|first1=Thomas L.|editor-last=Balkin|editor-first=Richard|title=Revolutionary America 1763 to 1800|year=1995|place=New York|publisher=[[Infobase Publishing|Facts on File]]|page=[https://archive.org/details/isbn_9780816025282/page/142 142]|isbn=978-0816025282|url=https://archive.org/details/isbn_9780816025282/page/180}}</ref> 1770–1780 жылдар.<ref name="Colonial and Pre-Federal Statistics">{{cite web|title=Colonial and Pre-Federal Statistics|publisher=[[United States Census Bureau]]|page=1168|url=https://www2.census.gov/prod2/statcomp/documents/CT1970p2-13.pdf}}</ref> |} 1640 жылдан 1774 жылға дейін Род-Айленд халқының саны 300 адамнан 59 607 адамға дейін өсті,<ref name="Purvis 1999 pp. 128–129" /><ref name="Purvis 1995 p. 142" /> алайда [[АҚШ тәуелсіздігі үшін соғыс|АҚШ тәуелсіздік соғысы]] кезінде азайып, 1780 жылы 52 946 адамды құрады.<ref name="Colonial and Pre-Federal Statistics" /> 1639 жылы [[Уильям Коддингтон]] мен тағы 13 адамнан тұратын топ [[Аквиднек аралы]]н [[наррагансетттер|наррагансетт үндістерінен]] сатып алды. [[Ньюпорт (Род-Айленд)|Ньюпорт]] қаласының халқы 1640 жылғы 96 адамнан 1760 жылы 7 500 адамға дейін өсті. Соның нәтижесінде Ньюпорт сол кезеңде Он үш отардағы халық саны бойынша бесінші ірі қалаға айналды.<ref name="Purvis 1999 p. 227">{{cite book|first=Thomas L.|last=Purvis|editor-first=Richard|editor-last=Balkin|title=Colonial America to 1763|year=1999|place=New York|publisher=[[Infobase Publishing|Facts on File]]|isbn=978-0816025275|page=[https://archive.org/details/colonialamericat00purv_0/page/227 227]|url=https://archive.org/details/colonialamericat00purv_0/page/227}}</ref><ref name="Purvis 1995 pp. 259–260">{{cite book|last1=Purvis|first1=Thomas L.|editor-last=Balkin|editor-first=Richard|title=Revolutionary America 1763 to 1800|year=1995|place=New York|publisher=[[Infobase Publishing|Facts on File]]|pages=[https://archive.org/details/isbn_9780816025282/page/259 259–260]|isbn=978-0816025282|url=https://archive.org/details/isbn_9780816025282/page/259}}</ref> 1774 жылға қарай Ньюпорт халқының саны одан әрі өсіп, 9 209 адамға жетті.<ref name="Purvis 1995 p. 142" /> Отардағы қара нәсілді халықтың саны 1650 жылғы 25 адамнан 1774 жылы 3 668 адамға дейін өсті (жалпы халықтың 3–10%-ын құрады),<ref name="Purvis 1999 pp. 128–129" /><ref name="Purvis 1995 p. 142" /> алайда бүкіл штат халқының саны сияқты, 1780 жылға қарай 2 671 адамға дейін азайды (жалпы халықтың 5%-ы).<ref name="Colonial and Pre-Federal Statistics" /> 1774 жылы отарда 1 479 наррагансетт тұрды (жалпы халықтың 3%-ы).<ref name="Purvis 1995 p. 142" /> Пуритан-баптист қоныстанушыларының [[Шіркеу мен мемлекеттің бөлінуі|шіркеу ықпалындағы зайырлы мемлекет]] туралы ұстанымына байланысты Род-Айленд ресми мемлекеттік шіркеуі болмаған жалғыз [[Жаңа Англия отарлары|Жаңа Англия отары]] болды.<ref name="Purvis 1999 pp. 179–180">{{cite book|first=Thomas L.|last=Purvis|editor-first=Richard|editor-last=Balkin|title=Colonial America to 1763|year=1999|place=New York|publisher=[[Infobase Publishing|Facts on File]]|isbn=978-0816025275|pages=[https://archive.org/details/colonialamericat00purv_0/page/179 179–180]|url=https://archive.org/details/colonialamericat00purv_0/page/179}}</ref> 1650 жылы Жаңа Англия отарларында тұрақты діни қызмет өткізілетін 109 ғибадат орны болса (оның ішінде тұрақты дін қызметкері жоқ ғибадат орындары да бар), соның төртеуі Род-Айлендте орналасқан еді.<ref name="Purvis 1999 pp. 179–180" /> Ал 1658 жылға қарай Ньюпортта шағын еврей қауымы қалыптасты.<ref name="Purvis 1999 p. 213">{{cite book|first=Thomas L.|last=Purvis|editor-first=Richard|editor-last=Balkin|title=Colonial America to 1763|year=1999|place=New York|publisher=[[Infobase Publishing|Facts on File]]|isbn=978-0816025275|pages=[https://archive.org/details/colonialamericat00purv_0/page/213 213]|url=https://archive.org/details/colonialamericat00purv_0/page/213}}</ref> [[Бірінші ұлы ояну]] (1730–1755) қозғалысынан кейін Род-Айлендтегі тұрақты ғибадат орындарының саны 1750 жылы 50-ге жетті (30 баптистік, 12 конгрегационалдық, 7 [[Англикандық|англикандық]] және бір иудейлік).<ref name="Purvis 1999 p. 181">{{cite book|first=Thomas L.|last=Purvis|editor-first=Richard|editor-last=Balkin|title=Colonial America to 1763|year=1999|place=New York|publisher=[[Infobase Publishing|Facts on File]]|isbn=978-0816025275|page=[https://archive.org/details/colonialamericat00purv_0/page/181 181]|url=https://archive.org/details/colonialamericat00purv_0/page/181}}</ref> 1776 жылға қарай отарда тұрақты ғибадат орындарының саны тағы беске артып, 55-ке жетті (26 баптистік, 11 [[Квакерлер|квакерлік]], 9 [[АҚШ-тағы конгрегационализм|конгрегационалдық]], 5 [[Епископалдық шіркеу (АҚШ)|епископалдық]], бір иудейлік, бір [[Ескі және жаңа жарықтар|«Жаңа жарық» бағытындағы конгрегационалдық]], бір [[АҚШ-тағы пресвитериандық|пресвитериандық]] және бір [[Глазиттер|сандемандық]] ғибадат орны).<ref name="Purvis 1995 p. 198">{{cite book|last1=Purvis|first1=Thomas L.|editor-last=Balkin|editor-first=Richard|title=Revolutionary America 1763 to 1800|year=1995|place=New York|publisher=[[Infobase Publishing|Facts on File]]|page=[https://archive.org/details/isbn_9780816025282/page/198 198]|isbn=978-0816025282|url=https://archive.org/details/isbn_9780816025282/page/198}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} n0u5432k1qxvouemt3xx8wvsca37mlp 3683234 3683233 2026-10-18T15:00:01Z 1nter pares 146705 /* Демография */ 3683234 wikitext text/x-wiki {{Тарихи мемлекеттер |атауы = Род-Айленд және Провиденс плантациялары отары |өз атауы = Colony of Rhode Island and Providence Plantations |статусы = |әнұраны = |байрақ = Red ensign of Great Britain (1707–1800, square canton).svg |байрақ_сипаттамасы = |елтаңбасы = Seal of the Colony of Rhode Island and Providence Plantations.svg |елтаңба_сипаттамасы = Мөр |символ = |карта = Rhode Island 1750 to 1776.png |size = 270px |сипаттамасы = |p1 = |flag_p1 = |image_p1 = |p2 = |flag_p2 = |image_p2 = |p3 = |flag_p3 = |image_p3 = |p4 = |flag_p4 = |image_p4 = |құрылуы = [[1636 жыл|1636]] |ыдырауы = [[1776 жыл|1776]] |s1 = |flag_s1 = |image_s1 = |s2 = |flag_s2 = |image_s2 = |s3 = |flag_s3 = |image_s3 = |s4 = |flag_s4 = |image_s4 = |ұраны = |астана = [[Провиденс (Род-Айленд)|Провиденс]], [[Ньюпорт (Род-Айленд)|Ньюпорт]] |қалалары = |тілі = ағылшын, [[наррагансет тілі|наррагансет]], [[массачусет тілі|массачусет]] |валютасы = [[Род-Айленд фунты]] |қосымша_параметр = Дәуір |параметр_мазмұны = [[Американы британдық отарлау]]<br>[[Жаңа Англияға пуритандардың қоныс аударуы (1620–1640)|Жаңа Англияға пуритандардың қоныс аударуы]] |аумағы = 4000 км² |халқы = |басқару_формасы = [[Өзін-өзі басқаратын отар]] (1636–1651; 1653–1776)<br>[[Меншіктік отар]] (1651–1653) |династиясы = |басқарушылар_титулы = Губернатор |басқарушы1 = [[Роджер Уильямс]] |басқарушы_жылы1 = 1636–1644 |басқарушылар_титулы2 = |басқарушы2 = [[Род-Айлендтің отарлық губернаторларының тізімі|тізім]] |басқарушы_жылы2 = 1644–1775 |басқарушылар_титулы3 = |басқарушы3 = [[Николас Кук]] |басқарушы_жылы3 = 1775–1776 |басқарушылар_титулы4 = |басқарушы4 = |басқарушы_жылы4 = |басқарушылар_титулы5 = |басқарушы5 = |басқарушы_жылы5 = |басқарушылар_титулы6 = |басқарушы6 = |басқарушы_жылы6 = |діні = |қосымша_параметр1 = Заң шығарушы орган |параметр_мазмұны1 = [[Род-Айленд Бас ассамблеясы|Бас ассамблея]]<br>'''Жоғарғы палата:''' Көмекшілер кеңесі (''де-факто'')<br>'''Төменгі палата:''' Депутаттар палатасы (''де-факто'') |Кезең1 = Негізі қаланды |Уақыт1 = |Жыл1 = [[1637 жыл|1637]] |Кезең2 = Қоныстануға патент берілді |Уақыт2 = |Жыл2 = 1643–1644 |Кезең3 = Коддингтон комиссиясы |Уақыт3 = |Жыл3 = 1651–1653 |Кезең4 = [[1663 жылғы корольдік хартия|Корольдік хартия]] |Уақыт4 = |Жыл4 = [[1663 жыл|1663]] |Кезең5 = [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамына кірді |Уақыт5 = |Жыл5 = 1686–1689 |Кезең6 = Корольдік хартия қайта күшіне енді |Уақыт6 = |Жыл6 = [[1688 жыл|1688]] |Кезең7 = |Уақыт7 = |Жыл7 = |Кезең8 = |Уақыт8 = |Жыл8 = |Кезең9 = |Уақыт9 = |Жыл9 = |Кезең10 = |Уақыт10 = |Жыл10 = |Кезең11 = |Уақыт11 = |Жыл11 = |қосымша_параметр2 = Екінші байрағы |параметр_мазмұны2 = [[Сурет:Ensign of New England (union flag).svg|100px]] |дейін = Алдыңғысы |д1 = Narragansett people{{!}}Наррагансет |д2 = Wampanoag People{{!}}Вампаноаг |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |кейін = Кейінгісі |к1 = Род-Айленд |к2 = Жаңа Англия доминионы |к3 = |к4 = |к5 = |к6 = |к7 = |ескерту = Қазіргі аумағы: [[Род-Айленд]] }} '''Род-Айленд және Провиденс плантациялары отары''' — Солтүстік Американың шығыс жағалауында орналасқан [[Англия Патшалығы|ағылшын]] отары. Оның негізін 1636 жылы [[Массачусетс-Бэй отары]]нан қуылған пуритан дін қызметкері [[Роджер Уильямс]] бұрын [[наррагансетттер]] тайпасына тиесілі болған жерде қалады. Ол негізін қалаған қонысын бастапқыда Провиденс плантациялары деп атады. Көп ұзамай [[Наррагансетт шығанағы]]ның жағалауында құрылған тағы үш қоныс осы отарға қосылды. Отар [[Ағылшын диссентерлері|діни диссентерлердің]] панасына айналып, діни сенім бостандығы мен өзін-өзі басқару қағидаттарын ұстануымен танылды. Наррагансетт шығанағындағы төрт қоныс [[Род-Айлендтің корольдік жарғысы#Алғышарттары|1643–1644 жылдардағы патент]] бойынша [[Англия парламенті]] берген жарғы негізінде ресми конфедерация құрды.<ref>Arnold, p. 285</ref> Кейін отар [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] корольден оның басқару жүйесін белгілеп, діни сенім бостандығына кепілдік берген, мазмұны анағұрлым кең [[Род-Айлендтің корольдік жарғысы|1663 жылғы корольдік жарғыны]] алды. Род-Айленд 1776 жылға дейін өзін-өзі басқаратын отар болып қала берді. Сол жылы Америка революциясы кезінде ол [[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбританиядан]] тәуелсіздігін жариялап, [[Род-Айленд|Род-Айленд және Провиденс плантациялары штатына]] айналды.<ref>{{Cite web |last=Thorpe |first=Francis Newton |date=1998-12-18 |title=Charter of Rhode Island and Providence Plantations - July 15, 1663 |url=https://avalon.law.yale.edu/17th_century/ri04.asp |access-date=2024-11-29 |website=avalon.law.yale.edu}}</ref> == Алғашқы қоныстар == [[Сурет:Providence,_Rhode_Island,_Original_Deed.jpg|left|thumb|[[Каноникус]] көсем қол қойған, Провиденске жер беру туралы 1636 жылғы бастапқы құжат]] Бұл аумақты алғашында [[наррагансетттер]] мекендеген. [[Наррагансетт (Род-Айленд)|Наррагансетт]] қаласының атауы осы халықтың атынан шыққан. Еуропалықтардың қоныстануы шамамен 1622 жылы Соуамста, қазіргі [[Уоррен (Род-Айленд)|Уоррен]] қаласының орнында сауда бекетінің құрылуымен басталды. Еуропалықтардың алғашқы төрт қонысы Провиденс, Портсмут, Ньюпорт және Уорик болды. === Роджер Уильямс - Провиденс === {{anchor|Providence Plantations}} [[Роджер Уильямс]] — [[пуритан]] теологы және тілтанушы. [[Шіркеу мен мемлекеттің бөлінуі]] қағидатын берік ұстанған Уильямс [[Пуритандықтың анықтамалары#Сепаратистік топтар|сепаратистік бағыттағы пуритан]] болды. Ол Англия шіркеуін түзетуге келмейтін дәрежеде азғындаған деп санады. Осы көзқарасы үшін [[Массачусетс-Бэй отары]]ның сепаратизмді қолдамайтын басшылары оны діни қудалауға ұшыратып, отардан қуып жіберді. Уильямс [[Ағылшындардың теңіздің арғы жағындағы иеліктері#Америка|Америкадағы ағылшын иеліктерінің]] шегіндегі жақын маңдағы [[Наррагансетт шығанағы]]ның жағалауына қоныс аударып, 1636 жылы Провиденс плантациялары қонысының негізін қалады. Ол наррагансетттерден пана тауып, жер алу үшін [[Каноникус]] пен [[Миантономо]] сахемдерімен келіссөз жүргізді және жердің орнына тауар беруге келісті. Уильямс Құдайдың жол көрсеткеніне деген ризашылығын білдіру үшін қонысты Провиденс плантациялары деп атады.<ref name=":0">Franklin, Wayne (2012). ''The Norton Anthology of American Literature''. New York: W. W. Norton & Company. p. 179. {{ISBN|978-0-393-93476-2}}.</ref> Өз ұстанымдарына сәйкес, Уильямс пен оның серіктері «азаматтық істерде» көпшіліктің шешіміне бағынуды, ал рухани мәселелерде ар-ождан бостандығын қамтамасыз ететін теңдік қағидатына негізделген конституция қабылдауға келісті. Ол Наррагансетт шығанағындағы үш аралды христиандық ізгі қасиеттердің құрметіне [[Пейшенс аралы|Пейшенс (Төзім)]], [[Пруденс аралы|Пруденс (Парасат)]] және [[Хоуп аралы (Род-Айленд)|Хоуп (Үміт)]] деп атады.<ref>{{cite web | url=http://lighthouse.cc/prudence/history.html | title=Prudence Island Light | work=History | publisher=lighthouse.cc | access-date=November 7, 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170807232652/http://lighthouse.cc/prudence/history.html | archive-date=August 7, 2017 | url-status=usurped }}</ref> === Аралдағы қоныстар - Портсмут пен Ньюпорт === 1637 жылы Массачусетстен келген [[Ағылшын диссентерлері|діни диссентерлердің]] тағы бір тобы сол кезде Род-Айленд деп аталған [[Аквиднек аралы]]на қоныстанды. Олар аралдың солтүстік шетінде Покассет деп аталатын қоныстың негізін қалады. Бұл топтың құрамында [[Уильям Коддингтон]], [[Джон Кларк (1609–1676)|Джон Кларк]], [[Энн Хатчинсон|Энн]] және [[Уильям Хатчинсон (Род-Айленд судьясы)|Уильям Хатчинсон]], сондай-ақ басқа да қоныстанушылар болды. Алайда көп ұзамай бұл қоныс екі бөлек қонысқа бөлінді. [[Сэмюэл Гортон]] мен оның серіктері аралда қалып, 1638 жылы [[Портсмут (Род-Айленд)|Портсмут]] қонысының негізін қалады, ал Коддингтон мен Кларк 1639 жылы жақын маңдағы [[Ньюпорт (Род-Айленд)|Ньюпорт]] қонысын құрды. Екі қоныс та Род-Айленд аралында орналасты.<ref>{{cite book | last = Bicknell | first = Thomas Williams | author-link = Thomas W. Bicknell | year = 1920 | title = The History of the State of Rhode Island and Providence Plantations | volume = 3 | publisher = The American Historical Society | place = New York | pages = 975–976}}</ref> === Шавомет жерін сатып алу - Уорик === Құрлықтағы екінші қоныс 1642 жылы Сэмюэл Гортонның наррагансетттерден сатып алған ''Шавомет'' жерінде құрылды. Алайда ол жерге қоныстанған бойда Массачусетс-Бэй билігі бұл аумаққа иелік ету құқығын талап етіп, өз талабын жүзеге асыруға кірісті. Гортон Лондонға барып, Шетелдік плантациялар жөніндегі комиссияның басшысы [[Роберт Рич, 2-Уорик графы|Роберт Ричтен, 2-Уорик графынан]] көмек сұрады. 1648 жылы ол Ричтің Массачусетс билігіне Гортон мен оның серіктерін қудалауды тоқтатуды бұйырған хатын алып оралды. Ризашылығының белгісі ретінде Гортон Шавомет плантациясының атауын [[Уорик (Род-Айленд)|Уорик]] деп өзгертті.<ref>{{cite web| url= http://www.projo.com/news/content/PLANTATION_10-31-10_M2KEKL2_v56.1b5572a.html | title= How 'Providence Plantations' and Rhode Island were joined | date= October 31, 2010 | author=Paul Edward Parker| work=[[The Providence Journal]] | access-date=November 7, 2010}}</ref> == Коддингтонның жарғы алуға әрекеті == 1651 жылы [[Уильям Коддингтон]] Англиядан жеке жарғы алып, Коддингтон комиссиясын құрды. Бұл жарғы оған [[Коннектикут отары]] мен [[Массачусетс-Бэй отары]]мен федерация құрамындағы Род-Айленд және [[Конаникут аралы|Конаникут]] аралдарының өмір бойғы губернаторы мәртебесін берді. Наразылықтар, ашық көтеріліс және Лондондағы [[Оливер Кромвель]]ге жолданған кезекті өтініш нәтижесінде 1643 жылғы бастапқы патент қайтадан күшіне енді.<ref>{{cite web | url= https://library.providence.edu/encompass/roger-williams-and-the-founding-of-rhode-island/roger-williams-and-the-founding-of-rhode-island/| title= Roger Williams and the Founding of Rhode Island | last = Grefe | first= C. Morgan | access-date = 29 Feb 2024 | publisher= EnCompass}}</ref> == 1663 жылғы корольдік жарғы == {{Толық мақала|Род-Айлендтің корольдік жарғысы}} [[Сурет:Return of Roger Williams.jpg|thumb|left|Роджер Уильямстың корольдік жарғымен оралуы]] 1660 жылы Англияда [[Стюарттар реставрациясы|монархиялық билік қалпына келтірілгеннен]] кейін король [[II Карл (Англия королі)|II Карл]]дан [[корольдік жарғы]] алу қажет болды. Протестантизм берік орныққан Англияда II Карл католиктерге іш тартатын және отардың діни сенім бостандығын қамтамасыз ету жөніндегі уәдесін мақұлдады. Ол 1663 жылғы корольдік жарғыны беріп, төрт қонысты Род-Айленд және Провиденс плантациялары атты біртұтас ағылшын отарына біріктіру туралы өтінішті қанағаттандырды. Кейінгі жылдары отарға діни қудалауға ұшыраған көптеген топтар, әсіресе квакерлер мен еврейлер қоныстанды.<ref name=footprints>{{cite book|last=Mudge|first=Zachariah Atwell|title=Foot-Prints of Roger Williams: A Biography, with Sketches of Important Events in Early New England History, with Which He Was Connected|year=1871|publisher=Hitchocok & Waldon. Sunday-School Department|isbn=1270833367}}</ref><ref name= liberty >{{cite book|last=Straus|first=Oscar Solomon|title=Roger Williams: The Pioneer of Religious Liberty|year=1936|publisher=Ayer Co Pub|isbn=9780836955866}}</ref> Род-Айленд отары өз дәуірі үшін өте прогрессивті болды. Мұнда сиқыршылыққа қатысты сот процестерін, қарыз үшін түрмеге қамауды және өлім жазасын қолданудың көптеген жағдайларын жоятын заңдар қабылданды.<ref>[http://www.chroniclesofamerica.com/pilgrims-puritans/rhode_island_and_roger_williams.htm "Rhode Island and Roger Williams" in ''Chronicles of America'']</ref><ref>Lauber, Almon Wheeler, ''Indian Slavery in Colonial Times Within the Present Limits of the United States.'' New York: Columbia University, 1913. Chapter 5. See also the Rhode Island Historical Society [http://www.rihs.org/faq.htm FAQ] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100927182115/http://rihs.org/faq.htm |date=September 27, 2010 }}</ref> Сондай-ақ 1652 жылғы 18 мамырда отарда Америкадағы құлдыққа қарсы алғашқы заң қабылданды. Алайда Род-Айлендте құлдық кеңінен таралған күйінде қалды және бұл заңның іс жүзінде орындалғанын растайтын ешқандай дәлел жоқ.<ref>{{Cite magazine|title=America's First Anti-Slavery Statute Was Passed in 1652. Here's Why It Was Ignored|url=https://time.com/4782885/rhode-island-antislavery/|access-date=2020-12-14|magazine=Time}}</ref> == Король Филипп соғысы == Род-Айленд наррагансетт үндістерімен бейбіт қарым-қатынасын сақтап қалды, алайда Жаңа Англияның басқа отарлары мен кейбір үндіс тайпалары арасындағы қатынастар әлдеқайда шиеленісті болды. Род-Айленд басшылығының бітімгершілік әрекеттеріне қарамастан, бұл жағдай жиі қантөгіске әкеліп отырды.<ref name=footprints /><ref name= liberty /> [[Король Филипп соғысы]] (1675–1676) кезінде отаршылар мен үндістер арасындағы шайқастар Род-Айлендтің бейтараптығын үнемі бұзып отырды. Соғыстың ең ірі шайқасы 1675 жылғы 19 желтоқсанда Род-Айлендте болды. Сол күні генерал [[Джозайя Уинслоу]] басқарған Массачусетс, Коннектикут және Плимут әскери жасақтары [[Үлкен батпақ шайқасы|Үлкен батпақтағы]] наррагансетттердің бекіністі ауылына шабуыл жасап, оны қиратты.<ref>{{cite web| url= http://www.historyplace.com/specials/kingphilip.htm | archive-url= https://web.archive.org/web/20071026061648/http://www.historyplace.com/specials/kingphilip.htm | archive-date= October 26, 2007 | title= King Philip's War in New England | author=Michael Tougias| year= 1997| work=King Philip's War : The History and Legacy of America's Forgotten Conflict | publisher=historyplace.com | access-date= November 7, 2010}}</ref> Наррагансетттер де Род-Айлендтегі бірнеше қалаға, соның ішінде Провиденске шабуыл жасап, оларды өртеп жіберді. Роджер Уильямс [[Метаком]]ды (Филипп) да, [[Канончет]]ті де бала кездерінен білетін. Ол тайпаның әрекеттерінен хабардар болып, жау күштерінің қозғалысы туралы Массачусетс губернаторына дереу хаттар жіберіп отырды. Провиденс плантациялары қонысты нығайту үшін бірқатар шаралар қабылдады, ал Уильямстың өзі қорғаныс мақсатында жаңадан жасақталған жауынгерлерді жаттықтыра бастады. Соғыстың соңғы әскери әрекеттерінің бірінде Коннектикут әскерлері Филиппті Род-Айлендтегі [[Баррингтон (Род-Айленд)|Маунт-Хоупта]] өлтірді.<ref name=footprints /><ref name= liberty /> == Жаңа Англия доминионы == 1680 жылдары II Карл ағылшын отарларын басқаруды орталықтандыруға және олардың саудасын қатаңырақ бақылауға ұмтылды. 1660 жылдары қабылданған [[Навигациялық актілер]] кеңінен наразылық туғызды, өйткені саудагерлер бұл заңдардың шектеулеріне жиі тап болып, олардың талаптарына қайшы әрекет етуге мәжбүр болатын. Алайда көптеген отарлық үкіметтер, әсіресе Массачусетс билігі, бұл заңдардың орындалуын қамтамасыз етуден бас тартты. Массачусетс тіпті корольдік өкілдердің қызметіне кедергі келтіруге дейін барды.<ref>Labaree, pp. 94, 111–113</ref> II Карлдың мұрагері [[II Яков (Англия королі)|II Яков]] осы мақсаттарды жүзеге асыру үшін 1686 жылы [[Жаңа Англия доминионы]]н құрды. Доминионның уақытша президенті [[Джозеф Дадли]]дің тұсында аумақтық дауға себеп болған «Король жері» (қазіргі [[Вашингтон округі (Род-Айленд)|Вашингтон округі]]) доминион құрамына енгізілді, ал отардың қалған бөлігі губернатор [[Эдмунд Андрос]]тың басқаруымен доминион билігіне бағындырылды. Андростың билігі халық арасында, әсіресе Массачусетсте, үлкен наразылық туғызды. 1688 жылғы [[Даңқты революция]] нәтижесінде II Яков тақтан тайдырылып, Англия тағына [[III Уильям (Англия королі)|III Уильям]] мен [[II Мэри (Ұлыбритания патшайымы)|II Мария]] отырды. 1689 жылғы сәуірде Массачусетс билігі [[1689 жылғы Бостон көтерілісі|Андросты тұтқындап]], Англияға қайтару үшін астыртын әрекет ұйымдастырды. Осы оқиғадан кейін доминион ыдырап, Род-Айленд өзінің бұрынғы басқару жүйесін қалпына келтірді.<ref>Lovejoy, pp. 247, 249</ref> Экономиканың негізін бұрынғысынша балық аулау мен ауыл шаруашылығы, әсіресе сүтті мал шаруашылығы құрады. Ағаш дайындау мен кеме жасау да өнеркәсіптің маңызды салаларына айналды. 1703 жылы Род-Айлендтің Бас ассамблеясы бүкіл отар аумағында африкалықтар мен Американың байырғы тұрғындарын құлдықта ұстауды заңдастырды. Құл саудасы Провиденс пен Ньюпорттың ірі порттарға айналуына ықпал етті.<ref name="ClarkPujara">{{Cite book|last=Clark-Pujara|first=Christy|url=https://books.google.com/books?id=yK84DwAAQBAJ&q=providence+slave+population+1750&pg=PA24|title=Dark Work: The Business of Slavery in Rhode Island|date=2018|publisher=New York University Press|isbn=978-1-4798-5563-6|language=en|id={{Project MUSE|49199|type=book}}}}</ref> 1755 жылға қарай құлдықтағы адамдар отар халқының 10%-ын құрады.<ref name="ClarkPujara"/> Род-Айленд саудагерлері Африка, Америка және [[Кариб аймағы]] арасындағы құлдар мен қанттың [[үшбұрышты сауда]]сына қатысып, ром өндіруден де пайда тапты.<ref>[http://www.projo.com/extra/2006/slavery/day1/ "The Unrighteous Traffick", in ''The Providence Journal'' Sunday, March 12, 2006.] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20090912032147/http://www.projo.com/extra/2006/slavery/day1/ |date=September 12, 2009 }}</ref> == Америка революциясы кезеңі == [[Сурет:Stephen_Hopkins_(NYPL_NYPG97-F76-420410)_(cropped).jpg|thumb|left|Отардың төрт мәрте губернаторы және Браун университетінің алғашқы канцлері болған [[Стивен Хопкинс (саясаткер)|Стивен Хопкинс]] Америка революциясын қолдауда маңызды рөл атқарды.]] Род-Айленд [[Гаспи оқиғасы|''Гаспи'' оқиғасы]] кезінде Ұлыбританияға қарсы алғаш болып қару көтерген Он үш отардың біріншісі болды. Бұл оқиғада қарулы адамдар тобы британ әскери-теңіз флотының кемесіне шабуыл жасап, оны өртеп жіберді. Алдын ала жоспарланбаған бұл шабуыл 1772 жылғы маусымда, әйгілі [[Бостондағы шай ішу]] оқиғасынан бір жылдан астам уақыт бұрын болды. Отардың көрнекті қайраткерлері 1776 жылы [[Британ империясы]]нан [[Америка тәуелсіздігі|Американың тәуелсіздігін]] алуды мақсат еткен [[АҚШ тәуелсіздігі үшін соғыс|АҚШ тәуелсіздік соғысының]] басталуына қатысты. Олардың қатарында губернаторлар [[Стивен Хопкинс (саясаткер)|Стивен Хопкинс]] пен [[Сэмюэл Уорд (Род-Айленд саясаткері)|Сэмюэл Уорд]], сондай-ақ [[Джон Браун (Род-Айленд)|Джон Браун]], [[Николас Браун (Браун университеті)|Николас Браун]], [[Уильям Эллери]] және дін қызметкерлері [[Джеймс Мэннинг (дін қызметкері)|Джеймс Мэннинг]] пен [[Эзра Стайлз]] болды. Олардың әрқайсысы 1764 жылы Провиденсте діни және зияткерлік еркіндіктің ордасы ретінде [[Браун университеті]]нің негізін қалауда маңызды рөл атқарды. 1776 жылғы 4 мамырда Род-Айленд британ тәжіне адалдықтан бас тартқан он үш отардың алғашқысы болды.<ref>{{cite web | url=https://sos.ri.gov/library/history/renunciation/ | title=The May 4, 1776, Act of Renunciation | publisher=State of Rhode Island | access-date=3 May 2014}}</ref> Ал 1778 жылғы 9 ақпанда жаңадан тәуелсіздік алған штаттардың ішінде [[Конфедерация баптары]]н ратификациялаған төртінші штат атанды.<ref>{{cite book| last = Jensen| first = Merrill| title = The Articles of Confederation: An Interpretation of the Social-Constitutional History of the American Revolution, 1774–1781| year = 1959| publisher = University of Wisconsin Press| isbn = 978-0-299-00204-6| pages = xi, 184 }}</ref> Род-Айленд [[Филадельфиялық конвент|АҚШ Конституциясын]] әзірлеген 1787 жылғы конвентке бойкот жариялады<ref>{{cite web|title=Letter from Certain Citizens of Rhode Island to the Federal Convention |url=http://teachingamericanhistory.org/library/document/letter-from-certain-citizens-of-rhode-island-to-the-federal-convention/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140710145028/https://teachingamericanhistory.org/library/document/letter-from-certain-citizens-of-rhode-island-to-the-federal-convention/ |archive-date=July 10, 2014 |website=[[Teachinghistory.org|TeachingAmericanHistory]]|access-date=March 11, 2024}}{{cbignore}}</ref> және бастапқыда [[АҚШ Конституциясы|Конституцияны]] ратификациялаудан бас тартты.<ref>{{cite book |last =Flexner |first =James Thomas |title =Washington, ''The Indispensable Man'' |publisher =Signet |year =1984 |location =New York |pages =[https://archive.org/details/washingtonindisp00flex/page/208 208] |url =https://archive.org/details/washingtonindisp00flex/page/208 |isbn =0-451-12890-7 |url-access =registration }}</ref> Алайда [[АҚШ-тың 1-конгресі|Конгресс]] штаттарға ратификациялау үшін Конституцияға енгізілетін бірқатар түзетулерді жібергеннен кейін Род-Айленд өз ұстанымын өзгертті. Бұл түзетулер [[АҚШ-тың Құқықтар туралы биллі|Құқықтар туралы билльді]] қамтыды. Ол адамның белгілі бір бостандықтары мен құқықтарына кепілдік берді, сот және өзге де іс жүргізу барысында үкімет өкілеттіктеріне нақты шектеулер қойды, сондай-ақ Конституция бойынша Конгреске тікелей берілмеген барлық өкілеттіктер штаттар мен халықтың құзыретінде қалатынын айқын белгіледі. 1790 жылғы 29 мамырда Род-Айленд АҚШ-тың 13-штатына айналып, бұрынғы отарлардың ішінде Конституцияны ратификациялаған соңғы штат болды.<ref>{{cite book|last1=Vile|first1=John R.|title=The Constitutional Convention of 1787: A Comprehensive Encyclopedia of America's Founding (Volume 1: A-M)|date=2005|publisher=ABC-CLIO|isbn=1-85109-669-8|page=658|url=https://books.google.com/books?id=oyFpDS8p33sC&q=Rhode+Island|access-date=October 21, 2015}}</ref> == Шекаралары == Род-Айлендтің шекаралары отарлық кезеңнің алғашқы жылдарынан бастап Америка тәуелсіздік алғаннан кейін де бірнеше рет өзгерді. Бұл өзгерістерге Массачусетс пен Коннектикутпен арадағы аумақтық даулар да кірді. Аталған отарлар ақырында Род-Айлендтің құрамына өткен жерлерді бақылауға алу үшін бірнеше рет таласты. Род-Айлендтің алғашқы келісімдерінде Наррагансетт шығанағының шығыс жағалауындағы шекара белгіленбеген еді. Сондай-ақ олар [[наррагансетттер]]ге тиесілі болған қазіргі [[Вашингтон округі (Род-Айленд)|Вашингтон округінің]] ешбір бөлігін қамтымады. Алғашқы қоныстар [[Провиденс плантациялары|Провиденс]], Уорик, Ньюпорт және Портсмут болды. Кейін наррагансетттерден Коннектикутқа қарай батыс бағытта орналасқан жерлер мен Наррагансетт шығанағындағы шағын аралдарды сатып алу арқылы отардың аумағы кеңейтілді. Пекот соғысынан кейін, 1637 жылы Блок аралына қоныстанушылар орналаса бастады. 1664 жылы арал отардың құрамына қосылып, 1672 жылы [[Нью-Шорем (Род-Айленд)|Нью-Шорем]] қаласы ретінде ресми түрде құрылды.<ref name=Cady>Cady, pp. 1-31</ref> === Батыс шекарасы === [[Сурет:Pawcatuckrivermap.png|thumb|[[Паукатак өзені]] [[Коннектикут отары]] мен Род-Айленд арасындағы шекараны белгіледі.]] [[Коннектикут отары]]мен арадағы батыс шекара Коннектикут жарғысында «Наррагансетт өзені» деп екіұшты көрсетілген болатын. [[1664 жылғы корольдік комиссия]] бұл шекара [[Паукатак өзені]]нің сағасынан [[Ашавей өзені]]нің құяр жеріне дейін созылып, одан әрі солтүстікке қарай Массачусетс шекарасына дейін жүргізілген сызық арқылы белгіленуі тиіс деп шешті. Алайда комиссия өз есебін ешқашан ұсынбағандықтан, мәселе шешілмей қалды. 1683 жылы [[Эдвард Крэнфилд]], [[Эдвард Рэндольф (отарлық әкімші)|Эдвард Рэндольф]] және Массачусетстегі басқа да бірнеше роялист кірген екінші комиссия құрылды.<ref>''Calendar of State Papers Colonial, America and West Indies: Volume 11, 1681-1685.'' Ed. J W Fortescue (London, 1898), British History Online. Web. 9 September 2026. https://www.british-history.ac.uk/cal-state-papers/colonial/america-west-indies/vol11/pp415-423.</ref> Бұл комиссия 1683 жылы бұрынғы Наррагансетт жерлеріне қатысты ұзаққа созылған дауды шешті. Бұл аумақтарға Коннектикут пен Массачусетс те талап қойған болатын. Алайда дау 1703 жылға дейін жалғасып, сол жылы төрелік шешімнің күші расталды. Бірнеше рет жүргізілген жер өлшеу жұмыстарынан кейін 1728 жылы екі тарап та келіскен шекара сызығы анықталып, жергілікті жерде белгіленді.<ref name=Cady/> === Шығыс шекарасы === Шығыс шекара [[Массачусетс-Бэй отары]]мен арадағы аумақтық даудың нысаны болды. Бір-біріне қайшы келетін жарғылар Наррагансетт шығанағының шығыс жағалауындағы құрлықтың ішіне қарай үш мильге созылған аумақты [[Плимут отары]]на да, Род-Айлендке де берген еді. 1741 жылы бұл аумақ Род-Айлендке беріліп, Массачусетс өзінікі деп талап еткен Баррингтон, Уоррен, Бристол, Тивертон және Литл-Комптон елді мекендерінің Род-Айлендке қарасты екені белгіленді. Сондай-ақ 1741 жылғы шешім бойынша Камберлендтің басым бөлігі Массачусетстен Род-Айлендке берілді. Баррингтонның солтүстігі мен Блэкстон өзенінің шығысындағы шекаралар Америка тәуелсіздік алғаннан кейін бір ғасырға жуық уақыт өткен соң ғана түпкілікті белгіленді.<ref name=Cady/> Бұл ұзаққа созылған сот талқылауларын және АҚШ Жоғарғы сотының бірнеше шешім қабылдауын қажет етті. Соңғы шешім бойынша Тивертонның бір бөлігі Массачусетске беріліп, Фолл-Ривердің құрамына кірді, ал Сиконк аумағының үштен екісі (қазіргі Потакеттің шығыс бөлігі мен Ист-Провиденс) 1862 жылы Род-Айлендке берілді. === Солтүстік шекарасы === Род-Айлендтің Массачусетспен арадағы солтүстік шекарасы да бірнеше рет өзгерді. 1642 жылы Массачусетс бұл шекараны өлшеп, оның орнын белгіледі, алайда кейін Массачусетс, Род-Айленд және Коннектикут жүргізген жер өлшеу жұмыстары шекара сызығының тым оңтүстікке қарай белгіленгенін көрсетті.<ref name=Cady/> Соған қарамастан, 1718–1719 жылдары Род-Айленд пен Массачусетстің комиссарлары шекараны шамамен сол сызық бойымен жүргізуге келісті (1741 жылға дейін даулы болып қалған Блэкстон өзенінің шығысындағы бөлікті қоспағанда). Бұл шекара сызығы бүгінгі күнге дейін сол күйінде сақталған. == Демография == {| class="wikitable" style="float:right; clear:right; margin:0.5em 0 1em 1em; text-align:right; font-size:95%;" |- ! colspan="3" style="background:#e5e5f7; text-align:left; font-size:115%; padding:8px;" | Халық санының тарихи өзгерісі |- ! Жыл ! Халық саны ! ±% |- | 1640 || 300 || — |- | 1650 || 785 || +161,7% |- | 1660 || 1 539 || +96,1% |- | 1670 || 2 155 || +40,0% |- | 1680 || 3 017 || +40,0% |- | 1690 || 4 224 || +40,0% |- | 1700 || 5 894 || +39,5% |- | 1710 || 7 573 || +28,5% |- | 1720 || 11 680 || +54,2% |- | 1730 || 16 950 || +45,1% |- | 1740 || 25 255 || +49,0% |- | 1750 || 33 226 || +31,6% |- | 1760 || 45 471 || +36,9% |- | 1770 || 58 196 || +28,0% |- | 1774 || 59 607 || +2,4% |- | 1780 || 52 946 || −11,2% |- | colspan="3" style="text-align:left; font-size:90%;" | '''Дереккөздер:''' 1640–1760 жылдар;<ref name="Purvis 1999 pp. 128–129">{{cite book|first=Thomas L.|last=Purvis|editor-first=Richard|editor-last=Balkin|title=Colonial America to 1763|year=1999|place=New York|publisher=[[Infobase Publishing|Facts on File]]|isbn=978-0816025275|pages=[https://archive.org/details/colonialamericat00purv_0/page/128 128–129]|url=https://archive.org/details/colonialamericat00purv_0/page/128}}</ref> 1774 жыл;<ref name="Purvis 1995 p. 142">{{cite book|last1=Purvis|first1=Thomas L.|editor-last=Balkin|editor-first=Richard|title=Revolutionary America 1763 to 1800|year=1995|place=New York|publisher=[[Infobase Publishing|Facts on File]]|page=[https://archive.org/details/isbn_9780816025282/page/142 142]|isbn=978-0816025282|url=https://archive.org/details/isbn_9780816025282/page/180}}</ref> 1770–1780 жылдар.<ref name="Colonial and Pre-Federal Statistics">{{cite web|title=Colonial and Pre-Federal Statistics|publisher=[[United States Census Bureau]]|page=1168|url=https://www2.census.gov/prod2/statcomp/documents/CT1970p2-13.pdf}}</ref> |} 1640 жылдан 1774 жылға дейін Род-Айленд халқының саны 300 адамнан 59 607 адамға дейін өсті,<ref name="Purvis 1999 pp. 128–129" /><ref name="Purvis 1995 p. 142" /> алайда [[АҚШ тәуелсіздігі үшін соғыс|АҚШ тәуелсіздік соғысы]] кезінде азайып, 1780 жылы 52 946 адамды құрады.<ref name="Colonial and Pre-Federal Statistics" /> 1639 жылы [[Уильям Коддингтон]] мен тағы 13 адамнан тұратын топ [[Аквиднек аралы]]н [[наррагансетттер|наррагансетт үндістерінен]] сатып алды. [[Ньюпорт (Род-Айленд)|Ньюпорт]] қаласының халқы 1640 жылғы 96 адамнан 1760 жылы 7 500 адамға дейін өсті. Соның нәтижесінде Ньюпорт сол кезеңде Он үш отардағы халық саны бойынша бесінші ірі қалаға айналды.<ref name="Purvis 1999 p. 227">{{cite book|first=Thomas L.|last=Purvis|editor-first=Richard|editor-last=Balkin|title=Colonial America to 1763|year=1999|place=New York|publisher=[[Infobase Publishing|Facts on File]]|isbn=978-0816025275|page=[https://archive.org/details/colonialamericat00purv_0/page/227 227]|url=https://archive.org/details/colonialamericat00purv_0/page/227}}</ref><ref name="Purvis 1995 pp. 259–260">{{cite book|last1=Purvis|first1=Thomas L.|editor-last=Balkin|editor-first=Richard|title=Revolutionary America 1763 to 1800|year=1995|place=New York|publisher=[[Infobase Publishing|Facts on File]]|pages=[https://archive.org/details/isbn_9780816025282/page/259 259–260]|isbn=978-0816025282|url=https://archive.org/details/isbn_9780816025282/page/259}}</ref> 1774 жылға қарай Ньюпорт халқының саны одан әрі өсіп, 9 209 адамға жетті.<ref name="Purvis 1995 p. 142" /> Отардағы қара нәсілді халықтың саны 1650 жылғы 25 адамнан 1774 жылы 3 668 адамға дейін өсті (жалпы халықтың 3–10%-ын құрады),<ref name="Purvis 1999 pp. 128–129" /><ref name="Purvis 1995 p. 142" /> алайда бүкіл штат халқының саны сияқты, 1780 жылға қарай 2 671 адамға дейін азайды (жалпы халықтың 5%-ы).<ref name="Colonial and Pre-Federal Statistics" /> 1774 жылы отарда 1 479 наррагансетт тұрды (жалпы халықтың 3%-ы).<ref name="Purvis 1995 p. 142" /> Пуритан-баптист қоныстанушыларының [[Шіркеу мен мемлекеттің бөлінуі|шіркеу ықпалындағы зайырлы мемлекет]] туралы ұстанымына байланысты Род-Айленд ресми мемлекеттік шіркеуі болмаған жалғыз [[Жаңа Англия отарлары|Жаңа Англия отары]] болды.<ref name="Purvis 1999 pp. 179–180">{{cite book|first=Thomas L.|last=Purvis|editor-first=Richard|editor-last=Balkin|title=Colonial America to 1763|year=1999|place=New York|publisher=[[Infobase Publishing|Facts on File]]|isbn=978-0816025275|pages=[https://archive.org/details/colonialamericat00purv_0/page/179 179–180]|url=https://archive.org/details/colonialamericat00purv_0/page/179}}</ref> 1650 жылы Жаңа Англия отарларында тұрақты діни қызмет өткізілетін 109 ғибадат орны болса (оның ішінде тұрақты дін қызметкері жоқ ғибадат орындары да бар), соның төртеуі Род-Айлендте орналасқан еді.<ref name="Purvis 1999 pp. 179–180" /> Ал 1658 жылға қарай Ньюпортта шағын еврей қауымы қалыптасты.<ref name="Purvis 1999 p. 213">{{cite book|first=Thomas L.|last=Purvis|editor-first=Richard|editor-last=Balkin|title=Colonial America to 1763|year=1999|place=New York|publisher=[[Infobase Publishing|Facts on File]]|isbn=978-0816025275|pages=[https://archive.org/details/colonialamericat00purv_0/page/213 213]|url=https://archive.org/details/colonialamericat00purv_0/page/213}}</ref> [[Бірінші ұлы ояну]] (1730–1755) қозғалысынан кейін Род-Айлендтегі тұрақты ғибадат орындарының саны 1750 жылы 50-ге жетті (30 баптистік, 12 конгрегационалдық, 7 [[Англикандық|англикандық]] және бір иудейлік).<ref name="Purvis 1999 p. 181">{{cite book|first=Thomas L.|last=Purvis|editor-first=Richard|editor-last=Balkin|title=Colonial America to 1763|year=1999|place=New York|publisher=[[Infobase Publishing|Facts on File]]|isbn=978-0816025275|page=[https://archive.org/details/colonialamericat00purv_0/page/181 181]|url=https://archive.org/details/colonialamericat00purv_0/page/181}}</ref> 1776 жылға қарай отарда тұрақты ғибадат орындарының саны тағы беске артып, 55-ке жетті (26 баптистік, 11 [[Квакерлер|квакерлік]], 9 [[АҚШ-тағы конгрегационализм|конгрегационалдық]], 5 [[Епископалдық шіркеу (АҚШ)|епископалдық]], бір иудейлік, бір [[Ескі және жаңа жарықтар|«Жаңа жарық» бағытындағы конгрегационалдық]], бір [[АҚШ-тағы пресвитериандық|пресвитериандық]] және бір [[Глазиттер|сандемандық]] ғибадат орны).<ref name="Purvis 1995 p. 198">{{cite book|last1=Purvis|first1=Thomas L.|editor-last=Balkin|editor-first=Richard|title=Revolutionary America 1763 to 1800|year=1995|place=New York|publisher=[[Infobase Publishing|Facts on File]]|page=[https://archive.org/details/isbn_9780816025282/page/198 198]|isbn=978-0816025282|url=https://archive.org/details/isbn_9780816025282/page/198}}</ref> [[Пуритандардың Жаңа Англияға қоныс аударуы (1620–1640)|Пуритандардың Жаңа Англияға жаппай қоныс аударуы]] 1629 жылы [[I Карл (Англия королі)|I Карл]] [[Массачусетс-Бэй компаниясы]]на [[Массачусетс-Бэй компаниясының жарғысы|корольдік жарғы]] бергеннен кейін басталып, 1642 жылы [[Англиядағы азамат соғысы]] басталғанға дейін жалғасты. 1651 жылы соғыс аяқталғаннан кейін иммиграция қарқыны бәсеңдеді. XVII ғасырдың қалған бөлігінде және бүкіл XVIII ғасыр бойы халық санының өсуі иммиграция немесе құлдарды әкелу есебінен емес, түгелге жуық табиғи өсім есебінен жүзеге асты.<ref name="Purvis 1999 p. 133">{{cite book|first=Thomas L.|last=Purvis|editor-first=Richard|editor-last=Balkin|title=Colonial America to 1763|year=1999|place=New York|publisher=[[Infobase Publishing|Facts on File]]|isbn=978-0816025275|page=[https://archive.org/details/colonialamericat00purv_0/page/133 133]|url=https://archive.org/details/colonialamericat00purv_0/page/133}}</ref><ref name="Purvis 1995 p. 126">{{cite book|last1=Purvis|first1=Thomas L.|editor-last=Balkin|editor-first=Richard|title=Revolutionary America 1763 to 1800|year=1995|place=New York|publisher=[[Infobase Publishing|Facts on File]]|page=[https://archive.org/details/isbn_9780816025282/page/126 126]|isbn=978-0816025282|url=https://archive.org/details/isbn_9780816025282/page/126}}</ref> 1664 жылы [[Нидерланд Республикасы]] [[Амстердам форты]]нда [[Жаңа Нидерланд]]ты тапсырғаннан кейін Жаңа Англиядан [[Нью-Йорк провинциясы]] мен [[Нью-Джерси провинциясы]]на жаппай қоныс аудару басталды. XVIII ғасырда Нью-Йорк халқының саны табиғи өсімнен гөрі Жаңа Англиядан көшіп келген отбасылардың есебінен ұлғая берді.<ref name="Purvis 1999 p. 148">{{cite book|first=Thomas L.|last=Purvis|editor-first=Richard|editor-last=Balkin|title=Colonial America to 1763|year=1999|place=New York|publisher=[[Infobase Publishing|Facts on File]]|isbn=978-0816025275|page=[https://archive.org/details/colonialamericat00purv_0/page/148 148]|url=https://archive.org/details/colonialamericat00purv_0/page/148}}</ref><ref name="Purvis 1995 p. 150">{{cite book|last1=Purvis|first1=Thomas L.|editor-last=Balkin|editor-first=Richard|title=Revolutionary America 1763 to 1800|year=1995|place=New York|publisher=[[Infobase Publishing|Facts on File]]|page=[https://archive.org/details/isbn_9780816025282/page/150 150]|isbn=978-0816025282|url=https://archive.org/details/isbn_9780816025282/page/150}}</ref><ref name="Purvis 1995 p. 250">{{cite book|last1=Purvis|first1=Thomas L.|editor-last=Balkin|editor-first=Richard|title=Revolutionary America 1763 to 1800|year=1995|place=New York|publisher=[[Infobase Publishing|Facts on File]]|page=[https://archive.org/details/isbn_9780816025282/page/250 250]|isbn=978-0816025282|url=https://archive.org/details/isbn_9780816025282/page/250}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} tko38szsppb87u7ej54sizjofsdr4qs 3683235 3683234 2026-10-18T15:02:34Z 1nter pares 146705 /* Демография */ 3683235 wikitext text/x-wiki {{Тарихи мемлекеттер |атауы = Род-Айленд және Провиденс плантациялары отары |өз атауы = Colony of Rhode Island and Providence Plantations |статусы = |әнұраны = |байрақ = Red ensign of Great Britain (1707–1800, square canton).svg |байрақ_сипаттамасы = |елтаңбасы = Seal of the Colony of Rhode Island and Providence Plantations.svg |елтаңба_сипаттамасы = Мөр |символ = |карта = Rhode Island 1750 to 1776.png |size = 270px |сипаттамасы = |p1 = |flag_p1 = |image_p1 = |p2 = |flag_p2 = |image_p2 = |p3 = |flag_p3 = |image_p3 = |p4 = |flag_p4 = |image_p4 = |құрылуы = [[1636 жыл|1636]] |ыдырауы = [[1776 жыл|1776]] |s1 = |flag_s1 = |image_s1 = |s2 = |flag_s2 = |image_s2 = |s3 = |flag_s3 = |image_s3 = |s4 = |flag_s4 = |image_s4 = |ұраны = |астана = [[Провиденс (Род-Айленд)|Провиденс]], [[Ньюпорт (Род-Айленд)|Ньюпорт]] |қалалары = |тілі = ағылшын, [[наррагансет тілі|наррагансет]], [[массачусет тілі|массачусет]] |валютасы = [[Род-Айленд фунты]] |қосымша_параметр = Дәуір |параметр_мазмұны = [[Американы британдық отарлау]]<br>[[Жаңа Англияға пуритандардың қоныс аударуы (1620–1640)|Жаңа Англияға пуритандардың қоныс аударуы]] |аумағы = 4000 км² |халқы = |басқару_формасы = [[Өзін-өзі басқаратын отар]] (1636–1651; 1653–1776)<br>[[Меншіктік отар]] (1651–1653) |династиясы = |басқарушылар_титулы = Губернатор |басқарушы1 = [[Роджер Уильямс]] |басқарушы_жылы1 = 1636–1644 |басқарушылар_титулы2 = |басқарушы2 = [[Род-Айлендтің отарлық губернаторларының тізімі|тізім]] |басқарушы_жылы2 = 1644–1775 |басқарушылар_титулы3 = |басқарушы3 = [[Николас Кук]] |басқарушы_жылы3 = 1775–1776 |басқарушылар_титулы4 = |басқарушы4 = |басқарушы_жылы4 = |басқарушылар_титулы5 = |басқарушы5 = |басқарушы_жылы5 = |басқарушылар_титулы6 = |басқарушы6 = |басқарушы_жылы6 = |діні = |қосымша_параметр1 = Заң шығарушы орган |параметр_мазмұны1 = [[Род-Айленд Бас ассамблеясы|Бас ассамблея]]<br>'''Жоғарғы палата:''' Көмекшілер кеңесі (''де-факто'')<br>'''Төменгі палата:''' Депутаттар палатасы (''де-факто'') |Кезең1 = Негізі қаланды |Уақыт1 = |Жыл1 = [[1637 жыл|1637]] |Кезең2 = Қоныстануға патент берілді |Уақыт2 = |Жыл2 = 1643–1644 |Кезең3 = Коддингтон комиссиясы |Уақыт3 = |Жыл3 = 1651–1653 |Кезең4 = [[1663 жылғы корольдік хартия|Корольдік хартия]] |Уақыт4 = |Жыл4 = [[1663 жыл|1663]] |Кезең5 = [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамына кірді |Уақыт5 = |Жыл5 = 1686–1689 |Кезең6 = Корольдік хартия қайта күшіне енді |Уақыт6 = |Жыл6 = [[1688 жыл|1688]] |Кезең7 = |Уақыт7 = |Жыл7 = |Кезең8 = |Уақыт8 = |Жыл8 = |Кезең9 = |Уақыт9 = |Жыл9 = |Кезең10 = |Уақыт10 = |Жыл10 = |Кезең11 = |Уақыт11 = |Жыл11 = |қосымша_параметр2 = Екінші байрағы |параметр_мазмұны2 = [[Сурет:Ensign of New England (union flag).svg|100px]] |дейін = Алдыңғысы |д1 = Narragansett people{{!}}Наррагансет |д2 = Wampanoag People{{!}}Вампаноаг |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |кейін = Кейінгісі |к1 = Род-Айленд |к2 = Жаңа Англия доминионы |к3 = |к4 = |к5 = |к6 = |к7 = |ескерту = Қазіргі аумағы: [[Род-Айленд]] }} '''Род-Айленд және Провиденс плантациялары отары''' — Солтүстік Американың шығыс жағалауында орналасқан [[Англия Патшалығы|ағылшын]] отары. Оның негізін 1636 жылы [[Массачусетс-Бэй отары]]нан қуылған пуритан дін қызметкері [[Роджер Уильямс]] бұрын [[наррагансетттер]] тайпасына тиесілі болған жерде қалады. Ол негізін қалаған қонысын бастапқыда Провиденс плантациялары деп атады. Көп ұзамай [[Наррагансетт шығанағы]]ның жағалауында құрылған тағы үш қоныс осы отарға қосылды. Отар [[Ағылшын диссентерлері|діни диссентерлердің]] панасына айналып, діни сенім бостандығы мен өзін-өзі басқару қағидаттарын ұстануымен танылды. Наррагансетт шығанағындағы төрт қоныс [[Род-Айлендтің корольдік жарғысы#Алғышарттары|1643–1644 жылдардағы патент]] бойынша [[Англия парламенті]] берген жарғы негізінде ресми конфедерация құрды.<ref>Arnold, p. 285</ref> Кейін отар [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] корольден оның басқару жүйесін белгілеп, діни сенім бостандығына кепілдік берген, мазмұны анағұрлым кең [[Род-Айлендтің корольдік жарғысы|1663 жылғы корольдік жарғыны]] алды. Род-Айленд 1776 жылға дейін өзін-өзі басқаратын отар болып қала берді. Сол жылы Америка революциясы кезінде ол [[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбританиядан]] тәуелсіздігін жариялап, [[Род-Айленд|Род-Айленд және Провиденс плантациялары штатына]] айналды.<ref>{{Cite web |last=Thorpe |first=Francis Newton |date=1998-12-18 |title=Charter of Rhode Island and Providence Plantations - July 15, 1663 |url=https://avalon.law.yale.edu/17th_century/ri04.asp |access-date=2024-11-29 |website=avalon.law.yale.edu}}</ref> == Алғашқы қоныстар == [[Сурет:Providence,_Rhode_Island,_Original_Deed.jpg|left|thumb|[[Каноникус]] көсем қол қойған, Провиденске жер беру туралы 1636 жылғы бастапқы құжат]] Бұл аумақты алғашында [[наррагансетттер]] мекендеген. [[Наррагансетт (Род-Айленд)|Наррагансетт]] қаласының атауы осы халықтың атынан шыққан. Еуропалықтардың қоныстануы шамамен 1622 жылы Соуамста, қазіргі [[Уоррен (Род-Айленд)|Уоррен]] қаласының орнында сауда бекетінің құрылуымен басталды. Еуропалықтардың алғашқы төрт қонысы Провиденс, Портсмут, Ньюпорт және Уорик болды. === Роджер Уильямс - Провиденс === {{anchor|Providence Plantations}} [[Роджер Уильямс]] — [[пуритан]] теологы және тілтанушы. [[Шіркеу мен мемлекеттің бөлінуі]] қағидатын берік ұстанған Уильямс [[Пуритандықтың анықтамалары#Сепаратистік топтар|сепаратистік бағыттағы пуритан]] болды. Ол Англия шіркеуін түзетуге келмейтін дәрежеде азғындаған деп санады. Осы көзқарасы үшін [[Массачусетс-Бэй отары]]ның сепаратизмді қолдамайтын басшылары оны діни қудалауға ұшыратып, отардан қуып жіберді. Уильямс [[Ағылшындардың теңіздің арғы жағындағы иеліктері#Америка|Америкадағы ағылшын иеліктерінің]] шегіндегі жақын маңдағы [[Наррагансетт шығанағы]]ның жағалауына қоныс аударып, 1636 жылы Провиденс плантациялары қонысының негізін қалады. Ол наррагансетттерден пана тауып, жер алу үшін [[Каноникус]] пен [[Миантономо]] сахемдерімен келіссөз жүргізді және жердің орнына тауар беруге келісті. Уильямс Құдайдың жол көрсеткеніне деген ризашылығын білдіру үшін қонысты Провиденс плантациялары деп атады.<ref name=":0">Franklin, Wayne (2012). ''The Norton Anthology of American Literature''. New York: W. W. Norton & Company. p. 179. {{ISBN|978-0-393-93476-2}}.</ref> Өз ұстанымдарына сәйкес, Уильямс пен оның серіктері «азаматтық істерде» көпшіліктің шешіміне бағынуды, ал рухани мәселелерде ар-ождан бостандығын қамтамасыз ететін теңдік қағидатына негізделген конституция қабылдауға келісті. Ол Наррагансетт шығанағындағы үш аралды христиандық ізгі қасиеттердің құрметіне [[Пейшенс аралы|Пейшенс (Төзім)]], [[Пруденс аралы|Пруденс (Парасат)]] және [[Хоуп аралы (Род-Айленд)|Хоуп (Үміт)]] деп атады.<ref>{{cite web | url=http://lighthouse.cc/prudence/history.html | title=Prudence Island Light | work=History | publisher=lighthouse.cc | access-date=November 7, 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170807232652/http://lighthouse.cc/prudence/history.html | archive-date=August 7, 2017 | url-status=usurped }}</ref> === Аралдағы қоныстар - Портсмут пен Ньюпорт === 1637 жылы Массачусетстен келген [[Ағылшын диссентерлері|діни диссентерлердің]] тағы бір тобы сол кезде Род-Айленд деп аталған [[Аквиднек аралы]]на қоныстанды. Олар аралдың солтүстік шетінде Покассет деп аталатын қоныстың негізін қалады. Бұл топтың құрамында [[Уильям Коддингтон]], [[Джон Кларк (1609–1676)|Джон Кларк]], [[Энн Хатчинсон|Энн]] және [[Уильям Хатчинсон (Род-Айленд судьясы)|Уильям Хатчинсон]], сондай-ақ басқа да қоныстанушылар болды. Алайда көп ұзамай бұл қоныс екі бөлек қонысқа бөлінді. [[Сэмюэл Гортон]] мен оның серіктері аралда қалып, 1638 жылы [[Портсмут (Род-Айленд)|Портсмут]] қонысының негізін қалады, ал Коддингтон мен Кларк 1639 жылы жақын маңдағы [[Ньюпорт (Род-Айленд)|Ньюпорт]] қонысын құрды. Екі қоныс та Род-Айленд аралында орналасты.<ref>{{cite book | last = Bicknell | first = Thomas Williams | author-link = Thomas W. Bicknell | year = 1920 | title = The History of the State of Rhode Island and Providence Plantations | volume = 3 | publisher = The American Historical Society | place = New York | pages = 975–976}}</ref> === Шавомет жерін сатып алу - Уорик === Құрлықтағы екінші қоныс 1642 жылы Сэмюэл Гортонның наррагансетттерден сатып алған ''Шавомет'' жерінде құрылды. Алайда ол жерге қоныстанған бойда Массачусетс-Бэй билігі бұл аумаққа иелік ету құқығын талап етіп, өз талабын жүзеге асыруға кірісті. Гортон Лондонға барып, Шетелдік плантациялар жөніндегі комиссияның басшысы [[Роберт Рич, 2-Уорик графы|Роберт Ричтен, 2-Уорик графынан]] көмек сұрады. 1648 жылы ол Ричтің Массачусетс билігіне Гортон мен оның серіктерін қудалауды тоқтатуды бұйырған хатын алып оралды. Ризашылығының белгісі ретінде Гортон Шавомет плантациясының атауын [[Уорик (Род-Айленд)|Уорик]] деп өзгертті.<ref>{{cite web| url= http://www.projo.com/news/content/PLANTATION_10-31-10_M2KEKL2_v56.1b5572a.html | title= How 'Providence Plantations' and Rhode Island were joined | date= October 31, 2010 | author=Paul Edward Parker| work=[[The Providence Journal]] | access-date=November 7, 2010}}</ref> == Коддингтонның жарғы алуға әрекеті == 1651 жылы [[Уильям Коддингтон]] Англиядан жеке жарғы алып, Коддингтон комиссиясын құрды. Бұл жарғы оған [[Коннектикут отары]] мен [[Массачусетс-Бэй отары]]мен федерация құрамындағы Род-Айленд және [[Конаникут аралы|Конаникут]] аралдарының өмір бойғы губернаторы мәртебесін берді. Наразылықтар, ашық көтеріліс және Лондондағы [[Оливер Кромвель]]ге жолданған кезекті өтініш нәтижесінде 1643 жылғы бастапқы патент қайтадан күшіне енді.<ref>{{cite web | url= https://library.providence.edu/encompass/roger-williams-and-the-founding-of-rhode-island/roger-williams-and-the-founding-of-rhode-island/| title= Roger Williams and the Founding of Rhode Island | last = Grefe | first= C. Morgan | access-date = 29 Feb 2024 | publisher= EnCompass}}</ref> == 1663 жылғы корольдік жарғы == {{Толық мақала|Род-Айлендтің корольдік жарғысы}} [[Сурет:Return of Roger Williams.jpg|thumb|left|Роджер Уильямстың корольдік жарғымен оралуы]] 1660 жылы Англияда [[Стюарттар реставрациясы|монархиялық билік қалпына келтірілгеннен]] кейін король [[II Карл (Англия королі)|II Карл]]дан [[корольдік жарғы]] алу қажет болды. Протестантизм берік орныққан Англияда II Карл католиктерге іш тартатын және отардың діни сенім бостандығын қамтамасыз ету жөніндегі уәдесін мақұлдады. Ол 1663 жылғы корольдік жарғыны беріп, төрт қонысты Род-Айленд және Провиденс плантациялары атты біртұтас ағылшын отарына біріктіру туралы өтінішті қанағаттандырды. Кейінгі жылдары отарға діни қудалауға ұшыраған көптеген топтар, әсіресе квакерлер мен еврейлер қоныстанды.<ref name=footprints>{{cite book|last=Mudge|first=Zachariah Atwell|title=Foot-Prints of Roger Williams: A Biography, with Sketches of Important Events in Early New England History, with Which He Was Connected|year=1871|publisher=Hitchocok & Waldon. Sunday-School Department|isbn=1270833367}}</ref><ref name= liberty >{{cite book|last=Straus|first=Oscar Solomon|title=Roger Williams: The Pioneer of Religious Liberty|year=1936|publisher=Ayer Co Pub|isbn=9780836955866}}</ref> Род-Айленд отары өз дәуірі үшін өте прогрессивті болды. Мұнда сиқыршылыққа қатысты сот процестерін, қарыз үшін түрмеге қамауды және өлім жазасын қолданудың көптеген жағдайларын жоятын заңдар қабылданды.<ref>[http://www.chroniclesofamerica.com/pilgrims-puritans/rhode_island_and_roger_williams.htm "Rhode Island and Roger Williams" in ''Chronicles of America'']</ref><ref>Lauber, Almon Wheeler, ''Indian Slavery in Colonial Times Within the Present Limits of the United States.'' New York: Columbia University, 1913. Chapter 5. See also the Rhode Island Historical Society [http://www.rihs.org/faq.htm FAQ] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100927182115/http://rihs.org/faq.htm |date=September 27, 2010 }}</ref> Сондай-ақ 1652 жылғы 18 мамырда отарда Америкадағы құлдыққа қарсы алғашқы заң қабылданды. Алайда Род-Айлендте құлдық кеңінен таралған күйінде қалды және бұл заңның іс жүзінде орындалғанын растайтын ешқандай дәлел жоқ.<ref>{{Cite magazine|title=America's First Anti-Slavery Statute Was Passed in 1652. Here's Why It Was Ignored|url=https://time.com/4782885/rhode-island-antislavery/|access-date=2020-12-14|magazine=Time}}</ref> == Король Филипп соғысы == Род-Айленд наррагансетт үндістерімен бейбіт қарым-қатынасын сақтап қалды, алайда Жаңа Англияның басқа отарлары мен кейбір үндіс тайпалары арасындағы қатынастар әлдеқайда шиеленісті болды. Род-Айленд басшылығының бітімгершілік әрекеттеріне қарамастан, бұл жағдай жиі қантөгіске әкеліп отырды.<ref name=footprints /><ref name= liberty /> [[Король Филипп соғысы]] (1675–1676) кезінде отаршылар мен үндістер арасындағы шайқастар Род-Айлендтің бейтараптығын үнемі бұзып отырды. Соғыстың ең ірі шайқасы 1675 жылғы 19 желтоқсанда Род-Айлендте болды. Сол күні генерал [[Джозайя Уинслоу]] басқарған Массачусетс, Коннектикут және Плимут әскери жасақтары [[Үлкен батпақ шайқасы|Үлкен батпақтағы]] наррагансетттердің бекіністі ауылына шабуыл жасап, оны қиратты.<ref>{{cite web| url= http://www.historyplace.com/specials/kingphilip.htm | archive-url= https://web.archive.org/web/20071026061648/http://www.historyplace.com/specials/kingphilip.htm | archive-date= October 26, 2007 | title= King Philip's War in New England | author=Michael Tougias| year= 1997| work=King Philip's War : The History and Legacy of America's Forgotten Conflict | publisher=historyplace.com | access-date= November 7, 2010}}</ref> Наррагансетттер де Род-Айлендтегі бірнеше қалаға, соның ішінде Провиденске шабуыл жасап, оларды өртеп жіберді. Роджер Уильямс [[Метаком]]ды (Филипп) да, [[Канончет]]ті де бала кездерінен білетін. Ол тайпаның әрекеттерінен хабардар болып, жау күштерінің қозғалысы туралы Массачусетс губернаторына дереу хаттар жіберіп отырды. Провиденс плантациялары қонысты нығайту үшін бірқатар шаралар қабылдады, ал Уильямстың өзі қорғаныс мақсатында жаңадан жасақталған жауынгерлерді жаттықтыра бастады. Соғыстың соңғы әскери әрекеттерінің бірінде Коннектикут әскерлері Филиппті Род-Айлендтегі [[Баррингтон (Род-Айленд)|Маунт-Хоупта]] өлтірді.<ref name=footprints /><ref name= liberty /> == Жаңа Англия доминионы == 1680 жылдары II Карл ағылшын отарларын басқаруды орталықтандыруға және олардың саудасын қатаңырақ бақылауға ұмтылды. 1660 жылдары қабылданған [[Навигациялық актілер]] кеңінен наразылық туғызды, өйткені саудагерлер бұл заңдардың шектеулеріне жиі тап болып, олардың талаптарына қайшы әрекет етуге мәжбүр болатын. Алайда көптеген отарлық үкіметтер, әсіресе Массачусетс билігі, бұл заңдардың орындалуын қамтамасыз етуден бас тартты. Массачусетс тіпті корольдік өкілдердің қызметіне кедергі келтіруге дейін барды.<ref>Labaree, pp. 94, 111–113</ref> II Карлдың мұрагері [[II Яков (Англия королі)|II Яков]] осы мақсаттарды жүзеге асыру үшін 1686 жылы [[Жаңа Англия доминионы]]н құрды. Доминионның уақытша президенті [[Джозеф Дадли]]дің тұсында аумақтық дауға себеп болған «Король жері» (қазіргі [[Вашингтон округі (Род-Айленд)|Вашингтон округі]]) доминион құрамына енгізілді, ал отардың қалған бөлігі губернатор [[Эдмунд Андрос]]тың басқаруымен доминион билігіне бағындырылды. Андростың билігі халық арасында, әсіресе Массачусетсте, үлкен наразылық туғызды. 1688 жылғы [[Даңқты революция]] нәтижесінде II Яков тақтан тайдырылып, Англия тағына [[III Уильям (Англия королі)|III Уильям]] мен [[II Мэри (Ұлыбритания патшайымы)|II Мария]] отырды. 1689 жылғы сәуірде Массачусетс билігі [[1689 жылғы Бостон көтерілісі|Андросты тұтқындап]], Англияға қайтару үшін астыртын әрекет ұйымдастырды. Осы оқиғадан кейін доминион ыдырап, Род-Айленд өзінің бұрынғы басқару жүйесін қалпына келтірді.<ref>Lovejoy, pp. 247, 249</ref> Экономиканың негізін бұрынғысынша балық аулау мен ауыл шаруашылығы, әсіресе сүтті мал шаруашылығы құрады. Ағаш дайындау мен кеме жасау да өнеркәсіптің маңызды салаларына айналды. 1703 жылы Род-Айлендтің Бас ассамблеясы бүкіл отар аумағында африкалықтар мен Американың байырғы тұрғындарын құлдықта ұстауды заңдастырды. Құл саудасы Провиденс пен Ньюпорттың ірі порттарға айналуына ықпал етті.<ref name="ClarkPujara">{{Cite book|last=Clark-Pujara|first=Christy|url=https://books.google.com/books?id=yK84DwAAQBAJ&q=providence+slave+population+1750&pg=PA24|title=Dark Work: The Business of Slavery in Rhode Island|date=2018|publisher=New York University Press|isbn=978-1-4798-5563-6|language=en|id={{Project MUSE|49199|type=book}}}}</ref> 1755 жылға қарай құлдықтағы адамдар отар халқының 10%-ын құрады.<ref name="ClarkPujara"/> Род-Айленд саудагерлері Африка, Америка және [[Кариб аймағы]] арасындағы құлдар мен қанттың [[үшбұрышты сауда]]сына қатысып, ром өндіруден де пайда тапты.<ref>[http://www.projo.com/extra/2006/slavery/day1/ "The Unrighteous Traffick", in ''The Providence Journal'' Sunday, March 12, 2006.] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20090912032147/http://www.projo.com/extra/2006/slavery/day1/ |date=September 12, 2009 }}</ref> == Америка революциясы кезеңі == [[Сурет:Stephen_Hopkins_(NYPL_NYPG97-F76-420410)_(cropped).jpg|thumb|left|Отардың төрт мәрте губернаторы және Браун университетінің алғашқы канцлері болған [[Стивен Хопкинс (саясаткер)|Стивен Хопкинс]] Америка революциясын қолдауда маңызды рөл атқарды.]] Род-Айленд [[Гаспи оқиғасы|''Гаспи'' оқиғасы]] кезінде Ұлыбританияға қарсы алғаш болып қару көтерген Он үш отардың біріншісі болды. Бұл оқиғада қарулы адамдар тобы британ әскери-теңіз флотының кемесіне шабуыл жасап, оны өртеп жіберді. Алдын ала жоспарланбаған бұл шабуыл 1772 жылғы маусымда, әйгілі [[Бостондағы шай ішу]] оқиғасынан бір жылдан астам уақыт бұрын болды. Отардың көрнекті қайраткерлері 1776 жылы [[Британ империясы]]нан [[Америка тәуелсіздігі|Американың тәуелсіздігін]] алуды мақсат еткен [[АҚШ тәуелсіздігі үшін соғыс|АҚШ тәуелсіздік соғысының]] басталуына қатысты. Олардың қатарында губернаторлар [[Стивен Хопкинс (саясаткер)|Стивен Хопкинс]] пен [[Сэмюэл Уорд (Род-Айленд саясаткері)|Сэмюэл Уорд]], сондай-ақ [[Джон Браун (Род-Айленд)|Джон Браун]], [[Николас Браун (Браун университеті)|Николас Браун]], [[Уильям Эллери]] және дін қызметкерлері [[Джеймс Мэннинг (дін қызметкері)|Джеймс Мэннинг]] пен [[Эзра Стайлз]] болды. Олардың әрқайсысы 1764 жылы Провиденсте діни және зияткерлік еркіндіктің ордасы ретінде [[Браун университеті]]нің негізін қалауда маңызды рөл атқарды. 1776 жылғы 4 мамырда Род-Айленд британ тәжіне адалдықтан бас тартқан он үш отардың алғашқысы болды.<ref>{{cite web | url=https://sos.ri.gov/library/history/renunciation/ | title=The May 4, 1776, Act of Renunciation | publisher=State of Rhode Island | access-date=3 May 2014}}</ref> Ал 1778 жылғы 9 ақпанда жаңадан тәуелсіздік алған штаттардың ішінде [[Конфедерация баптары]]н ратификациялаған төртінші штат атанды.<ref>{{cite book| last = Jensen| first = Merrill| title = The Articles of Confederation: An Interpretation of the Social-Constitutional History of the American Revolution, 1774–1781| year = 1959| publisher = University of Wisconsin Press| isbn = 978-0-299-00204-6| pages = xi, 184 }}</ref> Род-Айленд [[Филадельфиялық конвент|АҚШ Конституциясын]] әзірлеген 1787 жылғы конвентке бойкот жариялады<ref>{{cite web|title=Letter from Certain Citizens of Rhode Island to the Federal Convention |url=http://teachingamericanhistory.org/library/document/letter-from-certain-citizens-of-rhode-island-to-the-federal-convention/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140710145028/https://teachingamericanhistory.org/library/document/letter-from-certain-citizens-of-rhode-island-to-the-federal-convention/ |archive-date=July 10, 2014 |website=[[Teachinghistory.org|TeachingAmericanHistory]]|access-date=March 11, 2024}}{{cbignore}}</ref> және бастапқыда [[АҚШ Конституциясы|Конституцияны]] ратификациялаудан бас тартты.<ref>{{cite book |last =Flexner |first =James Thomas |title =Washington, ''The Indispensable Man'' |publisher =Signet |year =1984 |location =New York |pages =[https://archive.org/details/washingtonindisp00flex/page/208 208] |url =https://archive.org/details/washingtonindisp00flex/page/208 |isbn =0-451-12890-7 |url-access =registration }}</ref> Алайда [[АҚШ-тың 1-конгресі|Конгресс]] штаттарға ратификациялау үшін Конституцияға енгізілетін бірқатар түзетулерді жібергеннен кейін Род-Айленд өз ұстанымын өзгертті. Бұл түзетулер [[АҚШ-тың Құқықтар туралы биллі|Құқықтар туралы билльді]] қамтыды. Ол адамның белгілі бір бостандықтары мен құқықтарына кепілдік берді, сот және өзге де іс жүргізу барысында үкімет өкілеттіктеріне нақты шектеулер қойды, сондай-ақ Конституция бойынша Конгреске тікелей берілмеген барлық өкілеттіктер штаттар мен халықтың құзыретінде қалатынын айқын белгіледі. 1790 жылғы 29 мамырда Род-Айленд АҚШ-тың 13-штатына айналып, бұрынғы отарлардың ішінде Конституцияны ратификациялаған соңғы штат болды.<ref>{{cite book|last1=Vile|first1=John R.|title=The Constitutional Convention of 1787: A Comprehensive Encyclopedia of America's Founding (Volume 1: A-M)|date=2005|publisher=ABC-CLIO|isbn=1-85109-669-8|page=658|url=https://books.google.com/books?id=oyFpDS8p33sC&q=Rhode+Island|access-date=October 21, 2015}}</ref> == Шекаралары == Род-Айлендтің шекаралары отарлық кезеңнің алғашқы жылдарынан бастап Америка тәуелсіздік алғаннан кейін де бірнеше рет өзгерді. Бұл өзгерістерге Массачусетс пен Коннектикутпен арадағы аумақтық даулар да кірді. Аталған отарлар ақырында Род-Айлендтің құрамына өткен жерлерді бақылауға алу үшін бірнеше рет таласты. Род-Айлендтің алғашқы келісімдерінде Наррагансетт шығанағының шығыс жағалауындағы шекара белгіленбеген еді. Сондай-ақ олар [[наррагансетттер]]ге тиесілі болған қазіргі [[Вашингтон округі (Род-Айленд)|Вашингтон округінің]] ешбір бөлігін қамтымады. Алғашқы қоныстар [[Провиденс плантациялары|Провиденс]], Уорик, Ньюпорт және Портсмут болды. Кейін наррагансетттерден Коннектикутқа қарай батыс бағытта орналасқан жерлер мен Наррагансетт шығанағындағы шағын аралдарды сатып алу арқылы отардың аумағы кеңейтілді. Пекот соғысынан кейін, 1637 жылы Блок аралына қоныстанушылар орналаса бастады. 1664 жылы арал отардың құрамына қосылып, 1672 жылы [[Нью-Шорем (Род-Айленд)|Нью-Шорем]] қаласы ретінде ресми түрде құрылды.<ref name=Cady>Cady, pp. 1-31</ref> === Батыс шекарасы === [[Сурет:Pawcatuckrivermap.png|thumb|[[Паукатак өзені]] [[Коннектикут отары]] мен Род-Айленд арасындағы шекараны белгіледі.]] [[Коннектикут отары]]мен арадағы батыс шекара Коннектикут жарғысында «Наррагансетт өзені» деп екіұшты көрсетілген болатын. [[1664 жылғы корольдік комиссия]] бұл шекара [[Паукатак өзені]]нің сағасынан [[Ашавей өзені]]нің құяр жеріне дейін созылып, одан әрі солтүстікке қарай Массачусетс шекарасына дейін жүргізілген сызық арқылы белгіленуі тиіс деп шешті. Алайда комиссия өз есебін ешқашан ұсынбағандықтан, мәселе шешілмей қалды. 1683 жылы [[Эдвард Крэнфилд]], [[Эдвард Рэндольф (отарлық әкімші)|Эдвард Рэндольф]] және Массачусетстегі басқа да бірнеше роялист кірген екінші комиссия құрылды.<ref>''Calendar of State Papers Colonial, America and West Indies: Volume 11, 1681-1685.'' Ed. J W Fortescue (London, 1898), British History Online. Web. 9 September 2026. https://www.british-history.ac.uk/cal-state-papers/colonial/america-west-indies/vol11/pp415-423.</ref> Бұл комиссия 1683 жылы бұрынғы Наррагансетт жерлеріне қатысты ұзаққа созылған дауды шешті. Бұл аумақтарға Коннектикут пен Массачусетс те талап қойған болатын. Алайда дау 1703 жылға дейін жалғасып, сол жылы төрелік шешімнің күші расталды. Бірнеше рет жүргізілген жер өлшеу жұмыстарынан кейін 1728 жылы екі тарап та келіскен шекара сызығы анықталып, жергілікті жерде белгіленді.<ref name=Cady/> === Шығыс шекарасы === Шығыс шекара [[Массачусетс-Бэй отары]]мен арадағы аумақтық даудың нысаны болды. Бір-біріне қайшы келетін жарғылар Наррагансетт шығанағының шығыс жағалауындағы құрлықтың ішіне қарай үш мильге созылған аумақты [[Плимут отары]]на да, Род-Айлендке де берген еді. 1741 жылы бұл аумақ Род-Айлендке беріліп, Массачусетс өзінікі деп талап еткен Баррингтон, Уоррен, Бристол, Тивертон және Литл-Комптон елді мекендерінің Род-Айлендке қарасты екені белгіленді. Сондай-ақ 1741 жылғы шешім бойынша Камберлендтің басым бөлігі Массачусетстен Род-Айлендке берілді. Баррингтонның солтүстігі мен Блэкстон өзенінің шығысындағы шекаралар Америка тәуелсіздік алғаннан кейін бір ғасырға жуық уақыт өткен соң ғана түпкілікті белгіленді.<ref name=Cady/> Бұл ұзаққа созылған сот талқылауларын және АҚШ Жоғарғы сотының бірнеше шешім қабылдауын қажет етті. Соңғы шешім бойынша Тивертонның бір бөлігі Массачусетске беріліп, Фолл-Ривердің құрамына кірді, ал Сиконк аумағының үштен екісі (қазіргі Потакеттің шығыс бөлігі мен Ист-Провиденс) 1862 жылы Род-Айлендке берілді. === Солтүстік шекарасы === Род-Айлендтің Массачусетспен арадағы солтүстік шекарасы да бірнеше рет өзгерді. 1642 жылы Массачусетс бұл шекараны өлшеп, оның орнын белгіледі, алайда кейін Массачусетс, Род-Айленд және Коннектикут жүргізген жер өлшеу жұмыстары шекара сызығының тым оңтүстікке қарай белгіленгенін көрсетті.<ref name=Cady/> Соған қарамастан, 1718–1719 жылдары Род-Айленд пен Массачусетстің комиссарлары шекараны шамамен сол сызық бойымен жүргізуге келісті (1741 жылға дейін даулы болып қалған Блэкстон өзенінің шығысындағы бөлікті қоспағанда). Бұл шекара сызығы бүгінгі күнге дейін сол күйінде сақталған. == Демография == {| class="wikitable" style="float:right; clear:right; margin:0.5em 0 1em 1em; text-align:right; font-size:95%;" |- ! colspan="3" style="background:#e5e5f7; text-align:left; font-size:115%; padding:8px;" | Халық санының тарихи өзгерісі |- ! Жыл ! Халық саны ! ±% |- | 1640 || 300 || — |- | 1650 || 785 || +161,7% |- | 1660 || 1 539 || +96,1% |- | 1670 || 2 155 || +40,0% |- | 1680 || 3 017 || +40,0% |- | 1690 || 4 224 || +40,0% |- | 1700 || 5 894 || +39,5% |- | 1710 || 7 573 || +28,5% |- | 1720 || 11 680 || +54,2% |- | 1730 || 16 950 || +45,1% |- | 1740 || 25 255 || +49,0% |- | 1750 || 33 226 || +31,6% |- | 1760 || 45 471 || +36,9% |- | 1770 || 58 196 || +28,0% |- | 1774 || 59 607 || +2,4% |- | 1780 || 52 946 || −11,2% |- | colspan="3" style="text-align:left; font-size:90%;" | '''Дереккөздер:''' 1640–1760 жылдар;<ref name="Purvis 1999 pp. 128–129">{{cite book|first=Thomas L.|last=Purvis|editor-first=Richard|editor-last=Balkin|title=Colonial America to 1763|year=1999|place=New York|publisher=[[Infobase Publishing|Facts on File]]|isbn=978-0816025275|pages=[https://archive.org/details/colonialamericat00purv_0/page/128 128–129]|url=https://archive.org/details/colonialamericat00purv_0/page/128}}</ref> 1774 жыл;<ref name="Purvis 1995 p. 142">{{cite book|last1=Purvis|first1=Thomas L.|editor-last=Balkin|editor-first=Richard|title=Revolutionary America 1763 to 1800|year=1995|place=New York|publisher=[[Infobase Publishing|Facts on File]]|page=[https://archive.org/details/isbn_9780816025282/page/142 142]|isbn=978-0816025282|url=https://archive.org/details/isbn_9780816025282/page/180}}</ref> 1770–1780 жылдар.<ref name="Colonial and Pre-Federal Statistics">{{cite web|title=Colonial and Pre-Federal Statistics|publisher=[[United States Census Bureau]]|page=1168|url=https://www2.census.gov/prod2/statcomp/documents/CT1970p2-13.pdf}}</ref> |} 1640 жылдан 1774 жылға дейін Род-Айленд халқының саны 300 адамнан 59 607 адамға дейін өсті,<ref name="Purvis 1999 pp. 128–129" /><ref name="Purvis 1995 p. 142" /> алайда [[АҚШ тәуелсіздігі үшін соғыс|АҚШ тәуелсіздік соғысы]] кезінде азайып, 1780 жылы 52 946 адамды құрады.<ref name="Colonial and Pre-Federal Statistics" /> 1639 жылы [[Уильям Коддингтон]] мен тағы 13 адамнан тұратын топ [[Аквиднек аралы]]н [[наррагансетттер|наррагансетт үндістерінен]] сатып алды. [[Ньюпорт (Род-Айленд)|Ньюпорт]] қаласының халқы 1640 жылғы 96 адамнан 1760 жылы 7 500 адамға дейін өсті. Соның нәтижесінде Ньюпорт сол кезеңде Он үш отардағы халық саны бойынша бесінші ірі қалаға айналды.<ref name="Purvis 1999 p. 227">{{cite book|first=Thomas L.|last=Purvis|editor-first=Richard|editor-last=Balkin|title=Colonial America to 1763|year=1999|place=New York|publisher=[[Infobase Publishing|Facts on File]]|isbn=978-0816025275|page=[https://archive.org/details/colonialamericat00purv_0/page/227 227]|url=https://archive.org/details/colonialamericat00purv_0/page/227}}</ref><ref name="Purvis 1995 pp. 259–260">{{cite book|last1=Purvis|first1=Thomas L.|editor-last=Balkin|editor-first=Richard|title=Revolutionary America 1763 to 1800|year=1995|place=New York|publisher=[[Infobase Publishing|Facts on File]]|pages=[https://archive.org/details/isbn_9780816025282/page/259 259–260]|isbn=978-0816025282|url=https://archive.org/details/isbn_9780816025282/page/259}}</ref> 1774 жылға қарай Ньюпорт халқының саны одан әрі өсіп, 9 209 адамға жетті.<ref name="Purvis 1995 p. 142" /> Отардағы қара нәсілді халықтың саны 1650 жылғы 25 адамнан 1774 жылы 3 668 адамға дейін өсті (жалпы халықтың 3–10%-ын құрады),<ref name="Purvis 1999 pp. 128–129" /><ref name="Purvis 1995 p. 142" /> алайда бүкіл штат халқының саны сияқты, 1780 жылға қарай 2 671 адамға дейін азайды (жалпы халықтың 5%-ы).<ref name="Colonial and Pre-Federal Statistics" /> 1774 жылы отарда 1 479 наррагансетт тұрды (жалпы халықтың 3%-ы).<ref name="Purvis 1995 p. 142" /> Пуритан-баптист қоныстанушыларының [[Шіркеу мен мемлекеттің бөлінуі|шіркеу ықпалындағы зайырлы мемлекет]] туралы ұстанымына байланысты Род-Айленд ресми мемлекеттік шіркеуі болмаған жалғыз [[Жаңа Англия отарлары|Жаңа Англия отары]] болды.<ref name="Purvis 1999 pp. 179–180">{{cite book|first=Thomas L.|last=Purvis|editor-first=Richard|editor-last=Balkin|title=Colonial America to 1763|year=1999|place=New York|publisher=[[Infobase Publishing|Facts on File]]|isbn=978-0816025275|pages=[https://archive.org/details/colonialamericat00purv_0/page/179 179–180]|url=https://archive.org/details/colonialamericat00purv_0/page/179}}</ref> 1650 жылы Жаңа Англия отарларында тұрақты діни қызмет өткізілетін 109 ғибадат орны болса (оның ішінде тұрақты дін қызметкері жоқ ғибадат орындары да бар), соның төртеуі Род-Айлендте орналасқан еді.<ref name="Purvis 1999 pp. 179–180" /> Ал 1658 жылға қарай Ньюпортта шағын еврей қауымы қалыптасты.<ref name="Purvis 1999 p. 213">{{cite book|first=Thomas L.|last=Purvis|editor-first=Richard|editor-last=Balkin|title=Colonial America to 1763|year=1999|place=New York|publisher=[[Infobase Publishing|Facts on File]]|isbn=978-0816025275|pages=[https://archive.org/details/colonialamericat00purv_0/page/213 213]|url=https://archive.org/details/colonialamericat00purv_0/page/213}}</ref> [[Бірінші ұлы ояну]] (1730–1755) қозғалысынан кейін Род-Айлендтегі тұрақты ғибадат орындарының саны 1750 жылы 50-ге жетті (30 баптистік, 12 конгрегационалдық, 7 [[Англикандық|англикандық]] және бір иудейлік).<ref name="Purvis 1999 p. 181">{{cite book|first=Thomas L.|last=Purvis|editor-first=Richard|editor-last=Balkin|title=Colonial America to 1763|year=1999|place=New York|publisher=[[Infobase Publishing|Facts on File]]|isbn=978-0816025275|page=[https://archive.org/details/colonialamericat00purv_0/page/181 181]|url=https://archive.org/details/colonialamericat00purv_0/page/181}}</ref> 1776 жылға қарай отарда тұрақты ғибадат орындарының саны тағы беске артып, 55-ке жетті (26 баптистік, 11 [[Квакерлер|квакерлік]], 9 [[АҚШ-тағы конгрегационализм|конгрегационалдық]], 5 [[Епископалдық шіркеу (АҚШ)|епископалдық]], бір иудейлік, бір [[Ескі және жаңа жарықтар|«Жаңа жарық» бағытындағы конгрегационалдық]], бір [[АҚШ-тағы пресвитериандық|пресвитериандық]] және бір [[Глазиттер|сандемандық]] ғибадат орны).<ref name="Purvis 1995 p. 198">{{cite book|last1=Purvis|first1=Thomas L.|editor-last=Balkin|editor-first=Richard|title=Revolutionary America 1763 to 1800|year=1995|place=New York|publisher=[[Infobase Publishing|Facts on File]]|page=[https://archive.org/details/isbn_9780816025282/page/198 198]|isbn=978-0816025282|url=https://archive.org/details/isbn_9780816025282/page/198}}</ref> [[Пуритандардың Жаңа Англияға қоныс аударуы (1620–1640)|Пуритандардың Жаңа Англияға жаппай қоныс аударуы]] 1629 жылы [[I Карл (Англия королі)|I Карл]] [[Массачусетс-Бэй компаниясы]]на [[Массачусетс-Бэй компаниясының жарғысы|корольдік жарғы]] бергеннен кейін басталып, 1642 жылы [[Англиядағы азамат соғысы]] басталғанға дейін жалғасты. 1651 жылы соғыс аяқталғаннан кейін иммиграция қарқыны бәсеңдеді. XVII ғасырдың қалған бөлігінде және бүкіл XVIII ғасыр бойы халық санының өсуі иммиграция немесе құлдарды әкелу есебінен емес, түгелге жуық табиғи өсім есебінен жүзеге асты.<ref name="Purvis 1999 p. 133">{{cite book|first=Thomas L.|last=Purvis|editor-first=Richard|editor-last=Balkin|title=Colonial America to 1763|year=1999|place=New York|publisher=[[Infobase Publishing|Facts on File]]|isbn=978-0816025275|page=[https://archive.org/details/colonialamericat00purv_0/page/133 133]|url=https://archive.org/details/colonialamericat00purv_0/page/133}}</ref><ref name="Purvis 1995 p. 126">{{cite book|last1=Purvis|first1=Thomas L.|editor-last=Balkin|editor-first=Richard|title=Revolutionary America 1763 to 1800|year=1995|place=New York|publisher=[[Infobase Publishing|Facts on File]]|page=[https://archive.org/details/isbn_9780816025282/page/126 126]|isbn=978-0816025282|url=https://archive.org/details/isbn_9780816025282/page/126}}</ref> 1664 жылы [[Нидерланд Республикасы]] [[Амстердам форты]]нда [[Жаңа Нидерланд]]ты тапсырғаннан кейін Жаңа Англиядан [[Нью-Йорк провинциясы]] мен [[Нью-Джерси провинциясы]]на жаппай қоныс аудару басталды. XVIII ғасырда Нью-Йорк халқының саны табиғи өсімнен гөрі Жаңа Англиядан көшіп келген отбасылардың есебінен ұлғая берді.<ref name="Purvis 1999 p. 148">{{cite book|first=Thomas L.|last=Purvis|editor-first=Richard|editor-last=Balkin|title=Colonial America to 1763|year=1999|place=New York|publisher=[[Infobase Publishing|Facts on File]]|isbn=978-0816025275|page=[https://archive.org/details/colonialamericat00purv_0/page/148 148]|url=https://archive.org/details/colonialamericat00purv_0/page/148}}</ref><ref name="Purvis 1995 p. 150">{{cite book|last1=Purvis|first1=Thomas L.|editor-last=Balkin|editor-first=Richard|title=Revolutionary America 1763 to 1800|year=1995|place=New York|publisher=[[Infobase Publishing|Facts on File]]|page=[https://archive.org/details/isbn_9780816025282/page/150 150]|isbn=978-0816025282|url=https://archive.org/details/isbn_9780816025282/page/150}}</ref><ref name="Purvis 1995 p. 250">{{cite book|last1=Purvis|first1=Thomas L.|editor-last=Balkin|editor-first=Richard|title=Revolutionary America 1763 to 1800|year=1995|place=New York|publisher=[[Infobase Publishing|Facts on File]]|page=[https://archive.org/details/isbn_9780816025282/page/250 250]|isbn=978-0816025282|url=https://archive.org/details/isbn_9780816025282/page/250}}</ref> Жаңа Англияға қоныс аударған пуритандардың көпшілігі отбасыларымен бірге көшіп келді, өйткені Жаңа Англияға қоныс аударған ер пуритандардың шамамен үштен екісі үйленген адамдар болды, ал бойдақтар арасында белгілі бір мерзімге еңбек етуге міндеттелген қызметшілер кездесетін.<ref name="Purvis 1999 p. 133" /><ref name="Purvis 1999 p. 164">{{cite book|first=Thomas L.|last=Purvis|editor-first=Richard|editor-last=Balkin|title=Colonial America to 1763|year=1999|place=New York|publisher=[[Infobase Publishing|Facts on File]]|isbn=978-0816025275|page=[https://archive.org/details/colonialamericat00purv_0/page/164 164]|url=https://archive.org/details/colonialamericat00purv_0/page/164}}</ref><ref name="Purvis 1999 pp. 160–162">{{cite book|first=Thomas L.|last=Purvis|editor-first=Richard|editor-last=Balkin|title=Colonial America to 1763|year=1999|place=New York|publisher=[[Infobase Publishing|Facts on File]]|isbn=978-0816025275|pages=[https://archive.org/details/colonialamericat00purv_0/page/160 160–162]|url=https://archive.org/details/colonialamericat00purv_0/page/160}}</ref> АҚШ тәуелсіздік соғысы басталған кезде Жаңа Англия отарларындағы жұмыс күшінің небәрі 2%-ын еңбек етуге міндеттелген немесе сотталған қызметшілер, ал тағы 2%-ын қара нәсілді құлдар құрады. Сонымен қатар Жаңа Англиядағы қара нәсілді халықтың 9%-ы еркін адамдар болса, оңтүстік отарларда бұл көрсеткіш небәрі 3%-ды құрады.<ref name="Purvis 1995 p. 126" /><ref name="Purvis 1995 p. 161">{{cite book|last1=Purvis|first1=Thomas L.|editor-last=Balkin|editor-first=Richard|title=Revolutionary America 1763 to 1800|year=1995|place=New York|publisher=[[Infobase Publishing|Facts on File]]|page=[https://archive.org/details/isbn_9780816025282/page/161 161]|isbn=978-0816025282|url=https://archive.org/details/isbn_9780816025282/page/161}}</ref> 1784 жылғы ақпанда [[Род-Айленд Бас ассамблеясы]] құлдарды біртіндеп азат ету туралы заң қабылдады. Соның нәтижесінде 1790 жылғы АҚШ халық санағы бойынша Род-Айлендтегі қара нәсілді халықтың 78%-ы еркін адамдар болды. 1842 жылға қарай Род-Айлендте құлдық толықтай жойылды.<ref>{{cite web|title=Slavery in Rhode Island|website=Slavery in the North|url=http://slavenorth.com/rhodeisland.htm|access-date=May 24, 2020}}</ref><ref>{{cite web|title=Slavery in the North|website=Slavery in the North|url=http://slavenorth.com/index.html|access-date=May 24, 2020}}</ref><ref>{{cite report|last1=Gibson|first1=Campbell|last2=Jung|first2=Kay|title=HISTORICAL CENSUS STATISTICS ON POPULATION TOTALS BY RACE, 1790 TO 1990, AND BY HISPANIC ORIGIN, 1970 TO 1990, FOR THE UNITED STATES, REGIONS, DIVISIONS, AND STATES|page=72|publisher=[[United States Census Bureau]]|url=http://mapmaker.rutgers.edu/REFERENCE/Hist_Pop_stats.pdf|access-date=May 24, 2020}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} gbugjkmvgjt0hvjjzk89z671cfv41jd 3683238 3683235 2026-10-18T15:03:14Z 1nter pares 146705 /* Демография */ 3683238 wikitext text/x-wiki {{Тарихи мемлекеттер |атауы = Род-Айленд және Провиденс плантациялары отары |өз атауы = Colony of Rhode Island and Providence Plantations |статусы = |әнұраны = |байрақ = Red ensign of Great Britain (1707–1800, square canton).svg |байрақ_сипаттамасы = |елтаңбасы = Seal of the Colony of Rhode Island and Providence Plantations.svg |елтаңба_сипаттамасы = Мөр |символ = |карта = Rhode Island 1750 to 1776.png |size = 270px |сипаттамасы = |p1 = |flag_p1 = |image_p1 = |p2 = |flag_p2 = |image_p2 = |p3 = |flag_p3 = |image_p3 = |p4 = |flag_p4 = |image_p4 = |құрылуы = [[1636 жыл|1636]] |ыдырауы = [[1776 жыл|1776]] |s1 = |flag_s1 = |image_s1 = |s2 = |flag_s2 = |image_s2 = |s3 = |flag_s3 = |image_s3 = |s4 = |flag_s4 = |image_s4 = |ұраны = |астана = [[Провиденс (Род-Айленд)|Провиденс]], [[Ньюпорт (Род-Айленд)|Ньюпорт]] |қалалары = |тілі = ағылшын, [[наррагансет тілі|наррагансет]], [[массачусет тілі|массачусет]] |валютасы = [[Род-Айленд фунты]] |қосымша_параметр = Дәуір |параметр_мазмұны = [[Американы британдық отарлау]]<br>[[Жаңа Англияға пуритандардың қоныс аударуы (1620–1640)|Жаңа Англияға пуритандардың қоныс аударуы]] |аумағы = 4000 км² |халқы = |басқару_формасы = [[Өзін-өзі басқаратын отар]] (1636–1651; 1653–1776)<br>[[Меншіктік отар]] (1651–1653) |династиясы = |басқарушылар_титулы = Губернатор |басқарушы1 = [[Роджер Уильямс]] |басқарушы_жылы1 = 1636–1644 |басқарушылар_титулы2 = |басқарушы2 = [[Род-Айлендтің отарлық губернаторларының тізімі|тізім]] |басқарушы_жылы2 = 1644–1775 |басқарушылар_титулы3 = |басқарушы3 = [[Николас Кук]] |басқарушы_жылы3 = 1775–1776 |басқарушылар_титулы4 = |басқарушы4 = |басқарушы_жылы4 = |басқарушылар_титулы5 = |басқарушы5 = |басқарушы_жылы5 = |басқарушылар_титулы6 = |басқарушы6 = |басқарушы_жылы6 = |діні = |қосымша_параметр1 = Заң шығарушы орган |параметр_мазмұны1 = [[Род-Айленд Бас ассамблеясы|Бас ассамблея]]<br>'''Жоғарғы палата:''' Көмекшілер кеңесі (''де-факто'')<br>'''Төменгі палата:''' Депутаттар палатасы (''де-факто'') |Кезең1 = Негізі қаланды |Уақыт1 = |Жыл1 = [[1637 жыл|1637]] |Кезең2 = Қоныстануға патент берілді |Уақыт2 = |Жыл2 = 1643–1644 |Кезең3 = Коддингтон комиссиясы |Уақыт3 = |Жыл3 = 1651–1653 |Кезең4 = [[1663 жылғы корольдік хартия|Корольдік хартия]] |Уақыт4 = |Жыл4 = [[1663 жыл|1663]] |Кезең5 = [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамына кірді |Уақыт5 = |Жыл5 = 1686–1689 |Кезең6 = Корольдік хартия қайта күшіне енді |Уақыт6 = |Жыл6 = [[1688 жыл|1688]] |Кезең7 = |Уақыт7 = |Жыл7 = |Кезең8 = |Уақыт8 = |Жыл8 = |Кезең9 = |Уақыт9 = |Жыл9 = |Кезең10 = |Уақыт10 = |Жыл10 = |Кезең11 = |Уақыт11 = |Жыл11 = |қосымша_параметр2 = Екінші байрағы |параметр_мазмұны2 = [[Сурет:Ensign of New England (union flag).svg|100px]] |дейін = Алдыңғысы |д1 = Narragansett people{{!}}Наррагансет |д2 = Wampanoag People{{!}}Вампаноаг |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |кейін = Кейінгісі |к1 = Род-Айленд |к2 = Жаңа Англия доминионы |к3 = |к4 = |к5 = |к6 = |к7 = |ескерту = Қазіргі аумағы: [[Род-Айленд]] }} '''Род-Айленд және Провиденс плантациялары отары''' — Солтүстік Американың шығыс жағалауында орналасқан [[Англия Патшалығы|ағылшын]] отары. Оның негізін 1636 жылы [[Массачусетс-Бэй отары]]нан қуылған пуритан дін қызметкері [[Роджер Уильямс]] бұрын [[наррагансетттер]] тайпасына тиесілі болған жерде қалады. Ол негізін қалаған қонысын бастапқыда Провиденс плантациялары деп атады. Көп ұзамай [[Наррагансетт шығанағы]]ның жағалауында құрылған тағы үш қоныс осы отарға қосылды. Отар [[Ағылшын диссентерлері|діни диссентерлердің]] панасына айналып, діни сенім бостандығы мен өзін-өзі басқару қағидаттарын ұстануымен танылды. Наррагансетт шығанағындағы төрт қоныс [[Род-Айлендтің корольдік жарғысы#Алғышарттары|1643–1644 жылдардағы патент]] бойынша [[Англия парламенті]] берген жарғы негізінде ресми конфедерация құрды.<ref>Arnold, p. 285</ref> Кейін отар [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] корольден оның басқару жүйесін белгілеп, діни сенім бостандығына кепілдік берген, мазмұны анағұрлым кең [[Род-Айлендтің корольдік жарғысы|1663 жылғы корольдік жарғыны]] алды. Род-Айленд 1776 жылға дейін өзін-өзі басқаратын отар болып қала берді. Сол жылы Америка революциясы кезінде ол [[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбританиядан]] тәуелсіздігін жариялап, [[Род-Айленд|Род-Айленд және Провиденс плантациялары штатына]] айналды.<ref>{{Cite web |last=Thorpe |first=Francis Newton |date=1998-12-18 |title=Charter of Rhode Island and Providence Plantations - July 15, 1663 |url=https://avalon.law.yale.edu/17th_century/ri04.asp |access-date=2024-11-29 |website=avalon.law.yale.edu}}</ref> == Алғашқы қоныстар == [[Сурет:Providence,_Rhode_Island,_Original_Deed.jpg|left|thumb|[[Каноникус]] көсем қол қойған, Провиденске жер беру туралы 1636 жылғы бастапқы құжат]] Бұл аумақты алғашында [[наррагансетттер]] мекендеген. [[Наррагансетт (Род-Айленд)|Наррагансетт]] қаласының атауы осы халықтың атынан шыққан. Еуропалықтардың қоныстануы шамамен 1622 жылы Соуамста, қазіргі [[Уоррен (Род-Айленд)|Уоррен]] қаласының орнында сауда бекетінің құрылуымен басталды. Еуропалықтардың алғашқы төрт қонысы Провиденс, Портсмут, Ньюпорт және Уорик болды. === Роджер Уильямс - Провиденс === {{anchor|Providence Plantations}} [[Роджер Уильямс]] — [[пуритан]] теологы және тілтанушы. [[Шіркеу мен мемлекеттің бөлінуі]] қағидатын берік ұстанған Уильямс [[Пуритандықтың анықтамалары#Сепаратистік топтар|сепаратистік бағыттағы пуритан]] болды. Ол Англия шіркеуін түзетуге келмейтін дәрежеде азғындаған деп санады. Осы көзқарасы үшін [[Массачусетс-Бэй отары]]ның сепаратизмді қолдамайтын басшылары оны діни қудалауға ұшыратып, отардан қуып жіберді. Уильямс [[Ағылшындардың теңіздің арғы жағындағы иеліктері#Америка|Америкадағы ағылшын иеліктерінің]] шегіндегі жақын маңдағы [[Наррагансетт шығанағы]]ның жағалауына қоныс аударып, 1636 жылы Провиденс плантациялары қонысының негізін қалады. Ол наррагансетттерден пана тауып, жер алу үшін [[Каноникус]] пен [[Миантономо]] сахемдерімен келіссөз жүргізді және жердің орнына тауар беруге келісті. Уильямс Құдайдың жол көрсеткеніне деген ризашылығын білдіру үшін қонысты Провиденс плантациялары деп атады.<ref name=":0">Franklin, Wayne (2012). ''The Norton Anthology of American Literature''. New York: W. W. Norton & Company. p. 179. {{ISBN|978-0-393-93476-2}}.</ref> Өз ұстанымдарына сәйкес, Уильямс пен оның серіктері «азаматтық істерде» көпшіліктің шешіміне бағынуды, ал рухани мәселелерде ар-ождан бостандығын қамтамасыз ететін теңдік қағидатына негізделген конституция қабылдауға келісті. Ол Наррагансетт шығанағындағы үш аралды христиандық ізгі қасиеттердің құрметіне [[Пейшенс аралы|Пейшенс (Төзім)]], [[Пруденс аралы|Пруденс (Парасат)]] және [[Хоуп аралы (Род-Айленд)|Хоуп (Үміт)]] деп атады.<ref>{{cite web | url=http://lighthouse.cc/prudence/history.html | title=Prudence Island Light | work=History | publisher=lighthouse.cc | access-date=November 7, 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170807232652/http://lighthouse.cc/prudence/history.html | archive-date=August 7, 2017 | url-status=usurped }}</ref> === Аралдағы қоныстар - Портсмут пен Ньюпорт === 1637 жылы Массачусетстен келген [[Ағылшын диссентерлері|діни диссентерлердің]] тағы бір тобы сол кезде Род-Айленд деп аталған [[Аквиднек аралы]]на қоныстанды. Олар аралдың солтүстік шетінде Покассет деп аталатын қоныстың негізін қалады. Бұл топтың құрамында [[Уильям Коддингтон]], [[Джон Кларк (1609–1676)|Джон Кларк]], [[Энн Хатчинсон|Энн]] және [[Уильям Хатчинсон (Род-Айленд судьясы)|Уильям Хатчинсон]], сондай-ақ басқа да қоныстанушылар болды. Алайда көп ұзамай бұл қоныс екі бөлек қонысқа бөлінді. [[Сэмюэл Гортон]] мен оның серіктері аралда қалып, 1638 жылы [[Портсмут (Род-Айленд)|Портсмут]] қонысының негізін қалады, ал Коддингтон мен Кларк 1639 жылы жақын маңдағы [[Ньюпорт (Род-Айленд)|Ньюпорт]] қонысын құрды. Екі қоныс та Род-Айленд аралында орналасты.<ref>{{cite book | last = Bicknell | first = Thomas Williams | author-link = Thomas W. Bicknell | year = 1920 | title = The History of the State of Rhode Island and Providence Plantations | volume = 3 | publisher = The American Historical Society | place = New York | pages = 975–976}}</ref> === Шавомет жерін сатып алу - Уорик === Құрлықтағы екінші қоныс 1642 жылы Сэмюэл Гортонның наррагансетттерден сатып алған ''Шавомет'' жерінде құрылды. Алайда ол жерге қоныстанған бойда Массачусетс-Бэй билігі бұл аумаққа иелік ету құқығын талап етіп, өз талабын жүзеге асыруға кірісті. Гортон Лондонға барып, Шетелдік плантациялар жөніндегі комиссияның басшысы [[Роберт Рич, 2-Уорик графы|Роберт Ричтен, 2-Уорик графынан]] көмек сұрады. 1648 жылы ол Ричтің Массачусетс билігіне Гортон мен оның серіктерін қудалауды тоқтатуды бұйырған хатын алып оралды. Ризашылығының белгісі ретінде Гортон Шавомет плантациясының атауын [[Уорик (Род-Айленд)|Уорик]] деп өзгертті.<ref>{{cite web| url= http://www.projo.com/news/content/PLANTATION_10-31-10_M2KEKL2_v56.1b5572a.html | title= How 'Providence Plantations' and Rhode Island were joined | date= October 31, 2010 | author=Paul Edward Parker| work=[[The Providence Journal]] | access-date=November 7, 2010}}</ref> == Коддингтонның жарғы алуға әрекеті == 1651 жылы [[Уильям Коддингтон]] Англиядан жеке жарғы алып, Коддингтон комиссиясын құрды. Бұл жарғы оған [[Коннектикут отары]] мен [[Массачусетс-Бэй отары]]мен федерация құрамындағы Род-Айленд және [[Конаникут аралы|Конаникут]] аралдарының өмір бойғы губернаторы мәртебесін берді. Наразылықтар, ашық көтеріліс және Лондондағы [[Оливер Кромвель]]ге жолданған кезекті өтініш нәтижесінде 1643 жылғы бастапқы патент қайтадан күшіне енді.<ref>{{cite web | url= https://library.providence.edu/encompass/roger-williams-and-the-founding-of-rhode-island/roger-williams-and-the-founding-of-rhode-island/| title= Roger Williams and the Founding of Rhode Island | last = Grefe | first= C. Morgan | access-date = 29 Feb 2024 | publisher= EnCompass}}</ref> == 1663 жылғы корольдік жарғы == {{Толық мақала|Род-Айлендтің корольдік жарғысы}} [[Сурет:Return of Roger Williams.jpg|thumb|left|Роджер Уильямстың корольдік жарғымен оралуы]] 1660 жылы Англияда [[Стюарттар реставрациясы|монархиялық билік қалпына келтірілгеннен]] кейін король [[II Карл (Англия королі)|II Карл]]дан [[корольдік жарғы]] алу қажет болды. Протестантизм берік орныққан Англияда II Карл католиктерге іш тартатын және отардың діни сенім бостандығын қамтамасыз ету жөніндегі уәдесін мақұлдады. Ол 1663 жылғы корольдік жарғыны беріп, төрт қонысты Род-Айленд және Провиденс плантациялары атты біртұтас ағылшын отарына біріктіру туралы өтінішті қанағаттандырды. Кейінгі жылдары отарға діни қудалауға ұшыраған көптеген топтар, әсіресе квакерлер мен еврейлер қоныстанды.<ref name=footprints>{{cite book|last=Mudge|first=Zachariah Atwell|title=Foot-Prints of Roger Williams: A Biography, with Sketches of Important Events in Early New England History, with Which He Was Connected|year=1871|publisher=Hitchocok & Waldon. Sunday-School Department|isbn=1270833367}}</ref><ref name= liberty >{{cite book|last=Straus|first=Oscar Solomon|title=Roger Williams: The Pioneer of Religious Liberty|year=1936|publisher=Ayer Co Pub|isbn=9780836955866}}</ref> Род-Айленд отары өз дәуірі үшін өте прогрессивті болды. Мұнда сиқыршылыққа қатысты сот процестерін, қарыз үшін түрмеге қамауды және өлім жазасын қолданудың көптеген жағдайларын жоятын заңдар қабылданды.<ref>[http://www.chroniclesofamerica.com/pilgrims-puritans/rhode_island_and_roger_williams.htm "Rhode Island and Roger Williams" in ''Chronicles of America'']</ref><ref>Lauber, Almon Wheeler, ''Indian Slavery in Colonial Times Within the Present Limits of the United States.'' New York: Columbia University, 1913. Chapter 5. See also the Rhode Island Historical Society [http://www.rihs.org/faq.htm FAQ] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100927182115/http://rihs.org/faq.htm |date=September 27, 2010 }}</ref> Сондай-ақ 1652 жылғы 18 мамырда отарда Америкадағы құлдыққа қарсы алғашқы заң қабылданды. Алайда Род-Айлендте құлдық кеңінен таралған күйінде қалды және бұл заңның іс жүзінде орындалғанын растайтын ешқандай дәлел жоқ.<ref>{{Cite magazine|title=America's First Anti-Slavery Statute Was Passed in 1652. Here's Why It Was Ignored|url=https://time.com/4782885/rhode-island-antislavery/|access-date=2020-12-14|magazine=Time}}</ref> == Король Филипп соғысы == Род-Айленд наррагансетт үндістерімен бейбіт қарым-қатынасын сақтап қалды, алайда Жаңа Англияның басқа отарлары мен кейбір үндіс тайпалары арасындағы қатынастар әлдеқайда шиеленісті болды. Род-Айленд басшылығының бітімгершілік әрекеттеріне қарамастан, бұл жағдай жиі қантөгіске әкеліп отырды.<ref name=footprints /><ref name= liberty /> [[Король Филипп соғысы]] (1675–1676) кезінде отаршылар мен үндістер арасындағы шайқастар Род-Айлендтің бейтараптығын үнемі бұзып отырды. Соғыстың ең ірі шайқасы 1675 жылғы 19 желтоқсанда Род-Айлендте болды. Сол күні генерал [[Джозайя Уинслоу]] басқарған Массачусетс, Коннектикут және Плимут әскери жасақтары [[Үлкен батпақ шайқасы|Үлкен батпақтағы]] наррагансетттердің бекіністі ауылына шабуыл жасап, оны қиратты.<ref>{{cite web| url= http://www.historyplace.com/specials/kingphilip.htm | archive-url= https://web.archive.org/web/20071026061648/http://www.historyplace.com/specials/kingphilip.htm | archive-date= October 26, 2007 | title= King Philip's War in New England | author=Michael Tougias| year= 1997| work=King Philip's War : The History and Legacy of America's Forgotten Conflict | publisher=historyplace.com | access-date= November 7, 2010}}</ref> Наррагансетттер де Род-Айлендтегі бірнеше қалаға, соның ішінде Провиденске шабуыл жасап, оларды өртеп жіберді. Роджер Уильямс [[Метаком]]ды (Филипп) да, [[Канончет]]ті де бала кездерінен білетін. Ол тайпаның әрекеттерінен хабардар болып, жау күштерінің қозғалысы туралы Массачусетс губернаторына дереу хаттар жіберіп отырды. Провиденс плантациялары қонысты нығайту үшін бірқатар шаралар қабылдады, ал Уильямстың өзі қорғаныс мақсатында жаңадан жасақталған жауынгерлерді жаттықтыра бастады. Соғыстың соңғы әскери әрекеттерінің бірінде Коннектикут әскерлері Филиппті Род-Айлендтегі [[Баррингтон (Род-Айленд)|Маунт-Хоупта]] өлтірді.<ref name=footprints /><ref name= liberty /> == Жаңа Англия доминионы == 1680 жылдары II Карл ағылшын отарларын басқаруды орталықтандыруға және олардың саудасын қатаңырақ бақылауға ұмтылды. 1660 жылдары қабылданған [[Навигациялық актілер]] кеңінен наразылық туғызды, өйткені саудагерлер бұл заңдардың шектеулеріне жиі тап болып, олардың талаптарына қайшы әрекет етуге мәжбүр болатын. Алайда көптеген отарлық үкіметтер, әсіресе Массачусетс билігі, бұл заңдардың орындалуын қамтамасыз етуден бас тартты. Массачусетс тіпті корольдік өкілдердің қызметіне кедергі келтіруге дейін барды.<ref>Labaree, pp. 94, 111–113</ref> II Карлдың мұрагері [[II Яков (Англия королі)|II Яков]] осы мақсаттарды жүзеге асыру үшін 1686 жылы [[Жаңа Англия доминионы]]н құрды. Доминионның уақытша президенті [[Джозеф Дадли]]дің тұсында аумақтық дауға себеп болған «Король жері» (қазіргі [[Вашингтон округі (Род-Айленд)|Вашингтон округі]]) доминион құрамына енгізілді, ал отардың қалған бөлігі губернатор [[Эдмунд Андрос]]тың басқаруымен доминион билігіне бағындырылды. Андростың билігі халық арасында, әсіресе Массачусетсте, үлкен наразылық туғызды. 1688 жылғы [[Даңқты революция]] нәтижесінде II Яков тақтан тайдырылып, Англия тағына [[III Уильям (Англия королі)|III Уильям]] мен [[II Мэри (Ұлыбритания патшайымы)|II Мария]] отырды. 1689 жылғы сәуірде Массачусетс билігі [[1689 жылғы Бостон көтерілісі|Андросты тұтқындап]], Англияға қайтару үшін астыртын әрекет ұйымдастырды. Осы оқиғадан кейін доминион ыдырап, Род-Айленд өзінің бұрынғы басқару жүйесін қалпына келтірді.<ref>Lovejoy, pp. 247, 249</ref> Экономиканың негізін бұрынғысынша балық аулау мен ауыл шаруашылығы, әсіресе сүтті мал шаруашылығы құрады. Ағаш дайындау мен кеме жасау да өнеркәсіптің маңызды салаларына айналды. 1703 жылы Род-Айлендтің Бас ассамблеясы бүкіл отар аумағында африкалықтар мен Американың байырғы тұрғындарын құлдықта ұстауды заңдастырды. Құл саудасы Провиденс пен Ньюпорттың ірі порттарға айналуына ықпал етті.<ref name="ClarkPujara">{{Cite book|last=Clark-Pujara|first=Christy|url=https://books.google.com/books?id=yK84DwAAQBAJ&q=providence+slave+population+1750&pg=PA24|title=Dark Work: The Business of Slavery in Rhode Island|date=2018|publisher=New York University Press|isbn=978-1-4798-5563-6|language=en|id={{Project MUSE|49199|type=book}}}}</ref> 1755 жылға қарай құлдықтағы адамдар отар халқының 10%-ын құрады.<ref name="ClarkPujara"/> Род-Айленд саудагерлері Африка, Америка және [[Кариб аймағы]] арасындағы құлдар мен қанттың [[үшбұрышты сауда]]сына қатысып, ром өндіруден де пайда тапты.<ref>[http://www.projo.com/extra/2006/slavery/day1/ "The Unrighteous Traffick", in ''The Providence Journal'' Sunday, March 12, 2006.] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20090912032147/http://www.projo.com/extra/2006/slavery/day1/ |date=September 12, 2009 }}</ref> == Америка революциясы кезеңі == [[Сурет:Stephen_Hopkins_(NYPL_NYPG97-F76-420410)_(cropped).jpg|thumb|left|Отардың төрт мәрте губернаторы және Браун университетінің алғашқы канцлері болған [[Стивен Хопкинс (саясаткер)|Стивен Хопкинс]] Америка революциясын қолдауда маңызды рөл атқарды.]] Род-Айленд [[Гаспи оқиғасы|''Гаспи'' оқиғасы]] кезінде Ұлыбританияға қарсы алғаш болып қару көтерген Он үш отардың біріншісі болды. Бұл оқиғада қарулы адамдар тобы британ әскери-теңіз флотының кемесіне шабуыл жасап, оны өртеп жіберді. Алдын ала жоспарланбаған бұл шабуыл 1772 жылғы маусымда, әйгілі [[Бостондағы шай ішу]] оқиғасынан бір жылдан астам уақыт бұрын болды. Отардың көрнекті қайраткерлері 1776 жылы [[Британ империясы]]нан [[Америка тәуелсіздігі|Американың тәуелсіздігін]] алуды мақсат еткен [[АҚШ тәуелсіздігі үшін соғыс|АҚШ тәуелсіздік соғысының]] басталуына қатысты. Олардың қатарында губернаторлар [[Стивен Хопкинс (саясаткер)|Стивен Хопкинс]] пен [[Сэмюэл Уорд (Род-Айленд саясаткері)|Сэмюэл Уорд]], сондай-ақ [[Джон Браун (Род-Айленд)|Джон Браун]], [[Николас Браун (Браун университеті)|Николас Браун]], [[Уильям Эллери]] және дін қызметкерлері [[Джеймс Мэннинг (дін қызметкері)|Джеймс Мэннинг]] пен [[Эзра Стайлз]] болды. Олардың әрқайсысы 1764 жылы Провиденсте діни және зияткерлік еркіндіктің ордасы ретінде [[Браун университеті]]нің негізін қалауда маңызды рөл атқарды. 1776 жылғы 4 мамырда Род-Айленд британ тәжіне адалдықтан бас тартқан он үш отардың алғашқысы болды.<ref>{{cite web | url=https://sos.ri.gov/library/history/renunciation/ | title=The May 4, 1776, Act of Renunciation | publisher=State of Rhode Island | access-date=3 May 2014}}</ref> Ал 1778 жылғы 9 ақпанда жаңадан тәуелсіздік алған штаттардың ішінде [[Конфедерация баптары]]н ратификациялаған төртінші штат атанды.<ref>{{cite book| last = Jensen| first = Merrill| title = The Articles of Confederation: An Interpretation of the Social-Constitutional History of the American Revolution, 1774–1781| year = 1959| publisher = University of Wisconsin Press| isbn = 978-0-299-00204-6| pages = xi, 184 }}</ref> Род-Айленд [[Филадельфиялық конвент|АҚШ Конституциясын]] әзірлеген 1787 жылғы конвентке бойкот жариялады<ref>{{cite web|title=Letter from Certain Citizens of Rhode Island to the Federal Convention |url=http://teachingamericanhistory.org/library/document/letter-from-certain-citizens-of-rhode-island-to-the-federal-convention/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140710145028/https://teachingamericanhistory.org/library/document/letter-from-certain-citizens-of-rhode-island-to-the-federal-convention/ |archive-date=July 10, 2014 |website=[[Teachinghistory.org|TeachingAmericanHistory]]|access-date=March 11, 2024}}{{cbignore}}</ref> және бастапқыда [[АҚШ Конституциясы|Конституцияны]] ратификациялаудан бас тартты.<ref>{{cite book |last =Flexner |first =James Thomas |title =Washington, ''The Indispensable Man'' |publisher =Signet |year =1984 |location =New York |pages =[https://archive.org/details/washingtonindisp00flex/page/208 208] |url =https://archive.org/details/washingtonindisp00flex/page/208 |isbn =0-451-12890-7 |url-access =registration }}</ref> Алайда [[АҚШ-тың 1-конгресі|Конгресс]] штаттарға ратификациялау үшін Конституцияға енгізілетін бірқатар түзетулерді жібергеннен кейін Род-Айленд өз ұстанымын өзгертті. Бұл түзетулер [[АҚШ-тың Құқықтар туралы биллі|Құқықтар туралы билльді]] қамтыды. Ол адамның белгілі бір бостандықтары мен құқықтарына кепілдік берді, сот және өзге де іс жүргізу барысында үкімет өкілеттіктеріне нақты шектеулер қойды, сондай-ақ Конституция бойынша Конгреске тікелей берілмеген барлық өкілеттіктер штаттар мен халықтың құзыретінде қалатынын айқын белгіледі. 1790 жылғы 29 мамырда Род-Айленд АҚШ-тың 13-штатына айналып, бұрынғы отарлардың ішінде Конституцияны ратификациялаған соңғы штат болды.<ref>{{cite book|last1=Vile|first1=John R.|title=The Constitutional Convention of 1787: A Comprehensive Encyclopedia of America's Founding (Volume 1: A-M)|date=2005|publisher=ABC-CLIO|isbn=1-85109-669-8|page=658|url=https://books.google.com/books?id=oyFpDS8p33sC&q=Rhode+Island|access-date=October 21, 2015}}</ref> == Шекаралары == Род-Айлендтің шекаралары отарлық кезеңнің алғашқы жылдарынан бастап Америка тәуелсіздік алғаннан кейін де бірнеше рет өзгерді. Бұл өзгерістерге Массачусетс пен Коннектикутпен арадағы аумақтық даулар да кірді. Аталған отарлар ақырында Род-Айлендтің құрамына өткен жерлерді бақылауға алу үшін бірнеше рет таласты. Род-Айлендтің алғашқы келісімдерінде Наррагансетт шығанағының шығыс жағалауындағы шекара белгіленбеген еді. Сондай-ақ олар [[наррагансетттер]]ге тиесілі болған қазіргі [[Вашингтон округі (Род-Айленд)|Вашингтон округінің]] ешбір бөлігін қамтымады. Алғашқы қоныстар [[Провиденс плантациялары|Провиденс]], Уорик, Ньюпорт және Портсмут болды. Кейін наррагансетттерден Коннектикутқа қарай батыс бағытта орналасқан жерлер мен Наррагансетт шығанағындағы шағын аралдарды сатып алу арқылы отардың аумағы кеңейтілді. Пекот соғысынан кейін, 1637 жылы Блок аралына қоныстанушылар орналаса бастады. 1664 жылы арал отардың құрамына қосылып, 1672 жылы [[Нью-Шорем (Род-Айленд)|Нью-Шорем]] қаласы ретінде ресми түрде құрылды.<ref name=Cady>Cady, pp. 1-31</ref> === Батыс шекарасы === [[Сурет:Pawcatuckrivermap.png|thumb|[[Паукатак өзені]] [[Коннектикут отары]] мен Род-Айленд арасындағы шекараны белгіледі.]] [[Коннектикут отары]]мен арадағы батыс шекара Коннектикут жарғысында «Наррагансетт өзені» деп екіұшты көрсетілген болатын. [[1664 жылғы корольдік комиссия]] бұл шекара [[Паукатак өзені]]нің сағасынан [[Ашавей өзені]]нің құяр жеріне дейін созылып, одан әрі солтүстікке қарай Массачусетс шекарасына дейін жүргізілген сызық арқылы белгіленуі тиіс деп шешті. Алайда комиссия өз есебін ешқашан ұсынбағандықтан, мәселе шешілмей қалды. 1683 жылы [[Эдвард Крэнфилд]], [[Эдвард Рэндольф (отарлық әкімші)|Эдвард Рэндольф]] және Массачусетстегі басқа да бірнеше роялист кірген екінші комиссия құрылды.<ref>''Calendar of State Papers Colonial, America and West Indies: Volume 11, 1681-1685.'' Ed. J W Fortescue (London, 1898), British History Online. Web. 9 September 2026. https://www.british-history.ac.uk/cal-state-papers/colonial/america-west-indies/vol11/pp415-423.</ref> Бұл комиссия 1683 жылы бұрынғы Наррагансетт жерлеріне қатысты ұзаққа созылған дауды шешті. Бұл аумақтарға Коннектикут пен Массачусетс те талап қойған болатын. Алайда дау 1703 жылға дейін жалғасып, сол жылы төрелік шешімнің күші расталды. Бірнеше рет жүргізілген жер өлшеу жұмыстарынан кейін 1728 жылы екі тарап та келіскен шекара сызығы анықталып, жергілікті жерде белгіленді.<ref name=Cady/> === Шығыс шекарасы === Шығыс шекара [[Массачусетс-Бэй отары]]мен арадағы аумақтық даудың нысаны болды. Бір-біріне қайшы келетін жарғылар Наррагансетт шығанағының шығыс жағалауындағы құрлықтың ішіне қарай үш мильге созылған аумақты [[Плимут отары]]на да, Род-Айлендке де берген еді. 1741 жылы бұл аумақ Род-Айлендке беріліп, Массачусетс өзінікі деп талап еткен Баррингтон, Уоррен, Бристол, Тивертон және Литл-Комптон елді мекендерінің Род-Айлендке қарасты екені белгіленді. Сондай-ақ 1741 жылғы шешім бойынша Камберлендтің басым бөлігі Массачусетстен Род-Айлендке берілді. Баррингтонның солтүстігі мен Блэкстон өзенінің шығысындағы шекаралар Америка тәуелсіздік алғаннан кейін бір ғасырға жуық уақыт өткен соң ғана түпкілікті белгіленді.<ref name=Cady/> Бұл ұзаққа созылған сот талқылауларын және АҚШ Жоғарғы сотының бірнеше шешім қабылдауын қажет етті. Соңғы шешім бойынша Тивертонның бір бөлігі Массачусетске беріліп, Фолл-Ривердің құрамына кірді, ал Сиконк аумағының үштен екісі (қазіргі Потакеттің шығыс бөлігі мен Ист-Провиденс) 1862 жылы Род-Айлендке берілді. === Солтүстік шекарасы === Род-Айлендтің Массачусетспен арадағы солтүстік шекарасы да бірнеше рет өзгерді. 1642 жылы Массачусетс бұл шекараны өлшеп, оның орнын белгіледі, алайда кейін Массачусетс, Род-Айленд және Коннектикут жүргізген жер өлшеу жұмыстары шекара сызығының тым оңтүстікке қарай белгіленгенін көрсетті.<ref name=Cady/> Соған қарамастан, 1718–1719 жылдары Род-Айленд пен Массачусетстің комиссарлары шекараны шамамен сол сызық бойымен жүргізуге келісті (1741 жылға дейін даулы болып қалған Блэкстон өзенінің шығысындағы бөлікті қоспағанда). Бұл шекара сызығы бүгінгі күнге дейін сол күйінде сақталған. == Демография == {| class="wikitable" style="float:right; clear:right; margin:0.5em 0 1em 1em; text-align:right; font-size:95%;" |- ! colspan="3" style="background:#e5e5f7; text-align:left; font-size:115%; padding:8px;" | Халық санының тарихи өзгерісі |- ! Жыл ! Халық саны ! ±% |- | 1640 || 300 || — |- | 1650 || 785 || +161,7% |- | 1660 || 1 539 || +96,1% |- | 1670 || 2 155 || +40,0% |- | 1680 || 3 017 || +40,0% |- | 1690 || 4 224 || +40,0% |- | 1700 || 5 894 || +39,5% |- | 1710 || 7 573 || +28,5% |- | 1720 || 11 680 || +54,2% |- | 1730 || 16 950 || +45,1% |- | 1740 || 25 255 || +49,0% |- | 1750 || 33 226 || +31,6% |- | 1760 || 45 471 || +36,9% |- | 1770 || 58 196 || +28,0% |- | 1774 || 59 607 || +2,4% |- | 1780 || 52 946 || −11,2% |- | colspan="3" style="text-align:left; font-size:90%;" | '''Дереккөздер:''' 1640–1760 жылдар;<ref name="Purvis 1999 pp. 128–129">{{cite book|first=Thomas L.|last=Purvis|editor-first=Richard|editor-last=Balkin|title=Colonial America to 1763|year=1999|place=New York|publisher=[[Infobase Publishing|Facts on File]]|isbn=978-0816025275|pages=[https://archive.org/details/colonialamericat00purv_0/page/128 128–129]|url=https://archive.org/details/colonialamericat00purv_0/page/128}}</ref> 1774 жыл;<ref name="Purvis 1995 p. 142">{{cite book|last1=Purvis|first1=Thomas L.|editor-last=Balkin|editor-first=Richard|title=Revolutionary America 1763 to 1800|year=1995|place=New York|publisher=[[Infobase Publishing|Facts on File]]|page=[https://archive.org/details/isbn_9780816025282/page/142 142]|isbn=978-0816025282|url=https://archive.org/details/isbn_9780816025282/page/180}}</ref> 1770–1780 жылдар.<ref name="Colonial and Pre-Federal Statistics">{{cite web|title=Colonial and Pre-Federal Statistics|publisher=[[United States Census Bureau]]|page=1168|url=https://www2.census.gov/prod2/statcomp/documents/CT1970p2-13.pdf}}</ref> |} 1640 жылдан 1774 жылға дейін Род-Айленд халқының саны 300 адамнан 59 607 адамға дейін өсті,<ref name="Purvis 1999 pp. 128–129" /><ref name="Purvis 1995 p. 142" /> алайда [[АҚШ тәуелсіздігі үшін соғыс|АҚШ тәуелсіздік соғысы]] кезінде азайып, 1780 жылы 52 946 адамды құрады.<ref name="Colonial and Pre-Federal Statistics" /> 1639 жылы [[Уильям Коддингтон]] мен тағы 13 адамнан тұратын топ [[Аквиднек аралы]]н [[наррагансетттер|наррагансетт үндістерінен]] сатып алды. [[Ньюпорт (Род-Айленд)|Ньюпорт]] қаласының халқы 1640 жылғы 96 адамнан 1760 жылы 7 500 адамға дейін өсті. Соның нәтижесінде Ньюпорт сол кезеңде Он үш отардағы халық саны бойынша бесінші ірі қалаға айналды.<ref name="Purvis 1999 p. 227">{{cite book|first=Thomas L.|last=Purvis|editor-first=Richard|editor-last=Balkin|title=Colonial America to 1763|year=1999|place=New York|publisher=[[Infobase Publishing|Facts on File]]|isbn=978-0816025275|page=[https://archive.org/details/colonialamericat00purv_0/page/227 227]|url=https://archive.org/details/colonialamericat00purv_0/page/227}}</ref><ref name="Purvis 1995 pp. 259–260">{{cite book|last1=Purvis|first1=Thomas L.|editor-last=Balkin|editor-first=Richard|title=Revolutionary America 1763 to 1800|year=1995|place=New York|publisher=[[Infobase Publishing|Facts on File]]|pages=[https://archive.org/details/isbn_9780816025282/page/259 259–260]|isbn=978-0816025282|url=https://archive.org/details/isbn_9780816025282/page/259}}</ref> 1774 жылға қарай Ньюпорт халқының саны одан әрі өсіп, 9 209 адамға жетті.<ref name="Purvis 1995 p. 142" /> Отардағы қара нәсілді халықтың саны 1650 жылғы 25 адамнан 1774 жылы 3 668 адамға дейін өсті (жалпы халықтың 3–10%-ын құрады),<ref name="Purvis 1999 pp. 128–129" /><ref name="Purvis 1995 p. 142" /> алайда бүкіл штат халқының саны сияқты, 1780 жылға қарай 2 671 адамға дейін азайды (жалпы халықтың 5%-ы).<ref name="Colonial and Pre-Federal Statistics" /> 1774 жылы отарда 1 479 наррагансетт тұрды (жалпы халықтың 3%-ы).<ref name="Purvis 1995 p. 142" /> Пуритан-баптист қоныстанушыларының [[Шіркеу мен мемлекеттің бөлінуі|шіркеу ықпалындағы зайырлы мемлекет]] туралы ұстанымына байланысты Род-Айленд ресми мемлекеттік шіркеуі болмаған жалғыз [[Жаңа Англия отарлары|Жаңа Англия отары]] болды.<ref name="Purvis 1999 pp. 179–180">{{cite book|first=Thomas L.|last=Purvis|editor-first=Richard|editor-last=Balkin|title=Colonial America to 1763|year=1999|place=New York|publisher=[[Infobase Publishing|Facts on File]]|isbn=978-0816025275|pages=[https://archive.org/details/colonialamericat00purv_0/page/179 179–180]|url=https://archive.org/details/colonialamericat00purv_0/page/179}}</ref> 1650 жылы Жаңа Англия отарларында тұрақты діни қызмет өткізілетін 109 ғибадат орны болса (оның ішінде тұрақты дін қызметкері жоқ ғибадат орындары да бар), соның төртеуі Род-Айлендте орналасқан еді.<ref name="Purvis 1999 pp. 179–180" /> Ал 1658 жылға қарай Ньюпортта шағын еврей қауымы қалыптасты.<ref name="Purvis 1999 p. 213">{{cite book|first=Thomas L.|last=Purvis|editor-first=Richard|editor-last=Balkin|title=Colonial America to 1763|year=1999|place=New York|publisher=[[Infobase Publishing|Facts on File]]|isbn=978-0816025275|pages=[https://archive.org/details/colonialamericat00purv_0/page/213 213]|url=https://archive.org/details/colonialamericat00purv_0/page/213}}</ref> [[Бірінші ұлы ояну]] (1730–1755) қозғалысынан кейін Род-Айлендтегі тұрақты ғибадат орындарының саны 1750 жылы 50-ге жетті (30 баптистік, 12 конгрегационалдық, 7 [[Англикандық|англикандық]] және бір иудейлік).<ref name="Purvis 1999 p. 181">{{cite book|first=Thomas L.|last=Purvis|editor-first=Richard|editor-last=Balkin|title=Colonial America to 1763|year=1999|place=New York|publisher=[[Infobase Publishing|Facts on File]]|isbn=978-0816025275|page=[https://archive.org/details/colonialamericat00purv_0/page/181 181]|url=https://archive.org/details/colonialamericat00purv_0/page/181}}</ref> 1776 жылға қарай отарда тұрақты ғибадат орындарының саны тағы беске артып, 55-ке жетті (26 баптистік, 11 [[Квакерлер|квакерлік]], 9 [[АҚШ-тағы конгрегационализм|конгрегационалдық]], 5 [[Епископалдық шіркеу (АҚШ)|епископалдық]], бір иудейлік, бір [[Ескі және жаңа жарықтар|«Жаңа жарық» бағытындағы конгрегационалдық]], бір [[АҚШ-тағы пресвитериандық|пресвитериандық]] және бір [[Глазиттер|сандемандық]] ғибадат орны).<ref name="Purvis 1995 p. 198">{{cite book|last1=Purvis|first1=Thomas L.|editor-last=Balkin|editor-first=Richard|title=Revolutionary America 1763 to 1800|year=1995|place=New York|publisher=[[Infobase Publishing|Facts on File]]|page=[https://archive.org/details/isbn_9780816025282/page/198 198]|isbn=978-0816025282|url=https://archive.org/details/isbn_9780816025282/page/198}}</ref> [[Пуритандардың Жаңа Англияға қоныс аударуы (1620–1640)|Пуритандардың Жаңа Англияға жаппай қоныс аударуы]] 1629 жылы [[I Карл (Англия королі)|I Карл]] [[Массачусетс-Бэй компаниясы]]на [[Массачусетс-Бэй компаниясының жарғысы|корольдік жарғы]] бергеннен кейін басталып, 1642 жылы [[Англиядағы азамат соғысы]] басталғанға дейін жалғасты. 1651 жылы соғыс аяқталғаннан кейін иммиграция қарқыны бәсеңдеді. XVII ғасырдың қалған бөлігінде және бүкіл XVIII ғасыр бойы халық санының өсуі иммиграция немесе құлдарды әкелу есебінен емес, түгелге жуық табиғи өсім есебінен жүзеге асты.<ref name="Purvis 1999 p. 133">{{cite book|first=Thomas L.|last=Purvis|editor-first=Richard|editor-last=Balkin|title=Colonial America to 1763|year=1999|place=New York|publisher=[[Infobase Publishing|Facts on File]]|isbn=978-0816025275|page=[https://archive.org/details/colonialamericat00purv_0/page/133 133]|url=https://archive.org/details/colonialamericat00purv_0/page/133}}</ref><ref name="Purvis 1995 p. 126">{{cite book|last1=Purvis|first1=Thomas L.|editor-last=Balkin|editor-first=Richard|title=Revolutionary America 1763 to 1800|year=1995|place=New York|publisher=[[Infobase Publishing|Facts on File]]|page=[https://archive.org/details/isbn_9780816025282/page/126 126]|isbn=978-0816025282|url=https://archive.org/details/isbn_9780816025282/page/126}}</ref> 1664 жылы [[Нидерланд Республикасы]] [[Амстердам форты]]нда [[Жаңа Нидерланд]]ты тапсырғаннан кейін Жаңа Англиядан [[Нью-Йорк провинциясы]] мен [[Нью-Джерси провинциясы]]на жаппай қоныс аудару басталды. XVIII ғасырда Нью-Йорк халқының саны табиғи өсімнен гөрі Жаңа Англиядан көшіп келген отбасылардың есебінен ұлғая берді.<ref name="Purvis 1999 p. 148">{{cite book|first=Thomas L.|last=Purvis|editor-first=Richard|editor-last=Balkin|title=Colonial America to 1763|year=1999|place=New York|publisher=[[Infobase Publishing|Facts on File]]|isbn=978-0816025275|page=[https://archive.org/details/colonialamericat00purv_0/page/148 148]|url=https://archive.org/details/colonialamericat00purv_0/page/148}}</ref><ref name="Purvis 1995 p. 150">{{cite book|last1=Purvis|first1=Thomas L.|editor-last=Balkin|editor-first=Richard|title=Revolutionary America 1763 to 1800|year=1995|place=New York|publisher=[[Infobase Publishing|Facts on File]]|page=[https://archive.org/details/isbn_9780816025282/page/150 150]|isbn=978-0816025282|url=https://archive.org/details/isbn_9780816025282/page/150}}</ref><ref name="Purvis 1995 p. 250">{{cite book|last1=Purvis|first1=Thomas L.|editor-last=Balkin|editor-first=Richard|title=Revolutionary America 1763 to 1800|year=1995|place=New York|publisher=[[Infobase Publishing|Facts on File]]|page=[https://archive.org/details/isbn_9780816025282/page/250 250]|isbn=978-0816025282|url=https://archive.org/details/isbn_9780816025282/page/250}}</ref> Жаңа Англияға қоныс аударған пуритандардың көпшілігі отбасыларымен бірге көшіп келді, өйткені Жаңа Англияға қоныс аударған ер пуритандардың шамамен үштен екісі үйленген адамдар болды, ал бойдақтар арасында белгілі бір мерзімге еңбек етуге міндеттелген қызметшілер кездесетін.<ref name="Purvis 1999 p. 133" /><ref name="Purvis 1999 p. 164">{{cite book|first=Thomas L.|last=Purvis|editor-first=Richard|editor-last=Balkin|title=Colonial America to 1763|year=1999|place=New York|publisher=[[Infobase Publishing|Facts on File]]|isbn=978-0816025275|page=[https://archive.org/details/colonialamericat00purv_0/page/164 164]|url=https://archive.org/details/colonialamericat00purv_0/page/164}}</ref><ref name="Purvis 1999 pp. 160–162">{{cite book|first=Thomas L.|last=Purvis|editor-first=Richard|editor-last=Balkin|title=Colonial America to 1763|year=1999|place=New York|publisher=[[Infobase Publishing|Facts on File]]|isbn=978-0816025275|pages=[https://archive.org/details/colonialamericat00purv_0/page/160 160–162]|url=https://archive.org/details/colonialamericat00purv_0/page/160}}</ref> АҚШ тәуелсіздік соғысы басталған кезде Жаңа Англия отарларындағы жұмыс күшінің небәрі 2%-ын еңбек етуге міндеттелген немесе сотталған қызметшілер, ал тағы 2%-ын қара нәсілді құлдар құрады. Сонымен қатар Жаңа Англиядағы қара нәсілді халықтың 9%-ы еркін адамдар болса, оңтүстік отарларда бұл көрсеткіш небәрі 3%-ды құрады.<ref name="Purvis 1995 p. 126" /><ref name="Purvis 1995 p. 161">{{cite book|last1=Purvis|first1=Thomas L.|editor-last=Balkin|editor-first=Richard|title=Revolutionary America 1763 to 1800|year=1995|place=New York|publisher=[[Infobase Publishing|Facts on File]]|page=[https://archive.org/details/isbn_9780816025282/page/161 161]|isbn=978-0816025282|url=https://archive.org/details/isbn_9780816025282/page/161}}</ref> 1784 жылғы ақпанда [[Род-Айленд Бас ассамблеясы]] құлдарды біртіндеп азат ету туралы заң қабылдады. Соның нәтижесінде 1790 жылғы АҚШ халық санағы бойынша Род-Айлендтегі қара нәсілді халықтың 78%-ы еркін адамдар болды. 1842 жылға қарай Род-Айлендте құлдық толықтай жойылды.<ref>{{cite web|title=Slavery in Rhode Island|website=Slavery in the North|url=http://slavenorth.com/rhodeisland.htm|access-date=May 24, 2020}}</ref><ref>{{cite web|title=Slavery in the North|website=Slavery in the North|url=http://slavenorth.com/index.html|access-date=May 24, 2020}}</ref><ref>{{cite report|last1=Gibson|first1=Campbell|last2=Jung|first2=Kay|title=HISTORICAL CENSUS STATISTICS ON POPULATION TOTALS BY RACE, 1790 TO 1990, AND BY HISPANIC ORIGIN, 1970 TO 1990, FOR THE UNITED STATES, REGIONS, DIVISIONS, AND STATES|page=72|publisher=[[United States Census Bureau]]|url=http://mapmaker.rutgers.edu/REFERENCE/Hist_Pop_stats.pdf|access-date=May 24, 2020}}</ref> == Тағы қараңыз == * [[АҚШ тәуелсіздігі үшін соғыс]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 71m35x9p358r30sd07fz1cpky88odm0 3683240 3683238 2026-10-18T15:04:52Z 1nter pares 146705 3683240 wikitext text/x-wiki {{Тарихи мемлекеттер |атауы = Род-Айленд және Провиденс плантациялары отары |өз атауы = Colony of Rhode Island and Providence Plantations |статусы = |әнұраны = |байрақ = Red ensign of Great Britain (1707–1800, square canton).svg |байрақ_сипаттамасы = |елтаңбасы = Seal of the Colony of Rhode Island and Providence Plantations.svg |елтаңба_сипаттамасы = Мөр |символ = |карта = Rhode Island 1750 to 1776.png |size = 270px |сипаттамасы = |p1 = |flag_p1 = |image_p1 = |p2 = |flag_p2 = |image_p2 = |p3 = |flag_p3 = |image_p3 = |p4 = |flag_p4 = |image_p4 = |құрылуы = [[1636 жыл|1636]] |ыдырауы = [[1776 жыл|1776]] |s1 = |flag_s1 = |image_s1 = |s2 = |flag_s2 = |image_s2 = |s3 = |flag_s3 = |image_s3 = |s4 = |flag_s4 = |image_s4 = |ұраны = |астана = [[Провиденс (Род-Айленд)|Провиденс]], [[Ньюпорт (Род-Айленд)|Ньюпорт]] |қалалары = |тілі = ағылшын, [[наррагансет тілі|наррагансет]], [[массачусет тілі|массачусет]] |валютасы = [[Род-Айленд фунты]] |қосымша_параметр = Дәуір |параметр_мазмұны = [[Американы британдық отарлау]]<br>[[Жаңа Англияға пуритандардың қоныс аударуы (1620–1640)|Жаңа Англияға пуритандардың қоныс аударуы]] |аумағы = 4000 км² |халқы = |басқару_формасы = [[Өзін-өзі басқаратын отар]] (1636–1651; 1653–1776)<br>[[Меншіктік отар]] (1651–1653) |династиясы = |басқарушылар_титулы = Губернатор |басқарушы1 = [[Роджер Уильямс]] |басқарушы_жылы1 = 1636–1644 |басқарушылар_титулы2 = |басқарушы2 = [[Род-Айлендтің отарлық губернаторларының тізімі|тізім]] |басқарушы_жылы2 = 1644–1775 |басқарушылар_титулы3 = |басқарушы3 = [[Николас Кук]] |басқарушы_жылы3 = 1775–1776 |басқарушылар_титулы4 = |басқарушы4 = |басқарушы_жылы4 = |басқарушылар_титулы5 = |басқарушы5 = |басқарушы_жылы5 = |басқарушылар_титулы6 = |басқарушы6 = |басқарушы_жылы6 = |діні = |қосымша_параметр1 = Заң шығарушы орган |параметр_мазмұны1 = [[Род-Айленд Бас ассамблеясы|Бас ассамблея]]<br>'''Жоғарғы палата:''' Көмекшілер кеңесі (''де-факто'')<br>'''Төменгі палата:''' Депутаттар палатасы (''де-факто'') |Кезең1 = Негізі қаланды |Уақыт1 = |Жыл1 = [[1637 жыл|1637]] |Кезең2 = Қоныстануға патент берілді |Уақыт2 = |Жыл2 = 1643–1644 |Кезең3 = Коддингтон комиссиясы |Уақыт3 = |Жыл3 = 1651–1653 |Кезең4 = [[1663 жылғы корольдік хартия|Корольдік хартия]] |Уақыт4 = |Жыл4 = [[1663 жыл|1663]] |Кезең5 = [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамына кірді |Уақыт5 = |Жыл5 = 1686–1689 |Кезең6 = Корольдік хартия қайта күшіне енді |Уақыт6 = |Жыл6 = [[1688 жыл|1688]] |Кезең7 = |Уақыт7 = |Жыл7 = |Кезең8 = |Уақыт8 = |Жыл8 = |Кезең9 = |Уақыт9 = |Жыл9 = |Кезең10 = |Уақыт10 = |Жыл10 = |Кезең11 = |Уақыт11 = |Жыл11 = |қосымша_параметр2 = Екінші байрағы |параметр_мазмұны2 = [[Сурет:Ensign of New England (union flag).svg|100px]] |дейін = Алдыңғысы |д1 = Narragansett people{{!}}Наррагансет |д2 = Wampanoag People{{!}}Вампаноаг |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |кейін = Кейінгісі |к1 = Род-Айленд |к2 = Жаңа Англия доминионы |к3 = |к4 = |к5 = |к6 = |к7 = |ескерту = Қазіргі аумағы: [[Род-Айленд]] }} '''Род-Айленд және Провиденс плантациялары отары''' — Солтүстік Американың шығыс жағалауында орналасқан [[Англия Патшалығы|ағылшын]] отары. Оның негізін 1636 жылы [[Массачусетс-Бэй отары]]нан қуылған пуритан дін қызметкері [[Роджер Уильямс]] бұрын [[наррагансетттер]] тайпасына тиесілі болған жерде қалады. Ол негізін қалаған қонысын бастапқыда Провиденс плантациялары деп атады. Көп ұзамай [[Наррагансетт шығанағы]]ның жағалауында құрылған тағы үш қоныс осы отарға қосылды. Отар [[Ағылшын диссентерлері|діни диссентерлердің]] панасына айналып, діни сенім бостандығы мен өзін-өзі басқару қағидаттарын ұстануымен танылды. Наррагансетт шығанағындағы төрт қоныс [[Род-Айлендтің корольдік жарғысы#Алғышарттары|1643–1644 жылдардағы патент]] бойынша [[Англия парламенті]] берген жарғы негізінде ресми конфедерация құрды.<ref>Arnold, p. 285</ref> Кейін отар [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] корольден оның басқару жүйесін белгілеп, діни сенім бостандығына кепілдік берген, мазмұны анағұрлым кең [[Род-Айлендтің корольдік жарғысы|1663 жылғы корольдік жарғыны]] алды. Род-Айленд 1776 жылға дейін өзін-өзі басқаратын отар болып қала берді. Сол жылы Америка революциясы кезінде ол [[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбританиядан]] тәуелсіздігін жариялап, [[Род-Айленд|Род-Айленд және Провиденс плантациялары штатына]] айналды.<ref>{{Cite web |last=Thorpe |first=Francis Newton |date=1998-12-18 |title=Charter of Rhode Island and Providence Plantations - July 15, 1663 |url=https://avalon.law.yale.edu/17th_century/ri04.asp |access-date=2024-11-29 |website=avalon.law.yale.edu}}</ref> == Алғашқы қоныстар == [[Сурет:Providence,_Rhode_Island,_Original_Deed.jpg|left|thumb|[[Каноникус]] көсем қол қойған, Провиденске жер беру туралы 1636 жылғы бастапқы құжат]] Бұл аумақты алғашында [[наррагансетттер]] мекендеген. [[Наррагансетт (Род-Айленд)|Наррагансетт]] қаласының атауы осы халықтың атынан шыққан. Еуропалықтардың қоныстануы шамамен 1622 жылы Соуамста, қазіргі [[Уоррен (Род-Айленд)|Уоррен]] қаласының орнында сауда бекетінің құрылуымен басталды. Еуропалықтардың алғашқы төрт қонысы Провиденс, Портсмут, Ньюпорт және Уорик болды. === Роджер Уильямс - Провиденс === {{anchor|Providence Plantations}} [[Роджер Уильямс]] — [[пуритан]] теологы және тілтанушы. [[Шіркеу мен мемлекеттің бөлінуі]] қағидатын берік ұстанған Уильямс [[Пуритандықтың анықтамалары#Сепаратистік топтар|сепаратистік бағыттағы пуритан]] болды. Ол Англия шіркеуін түзетуге келмейтін дәрежеде азғындаған деп санады. Осы көзқарасы үшін [[Массачусетс-Бэй отары]]ның сепаратизмді қолдамайтын басшылары оны діни қудалауға ұшыратып, отардан қуып жіберді. Уильямс [[Ағылшындардың теңіздің арғы жағындағы иеліктері#Америка|Америкадағы ағылшын иеліктерінің]] шегіндегі жақын маңдағы [[Наррагансетт шығанағы]]ның жағалауына қоныс аударып, 1636 жылы Провиденс плантациялары қонысының негізін қалады. Ол наррагансетттерден пана тауып, жер алу үшін [[Каноникус]] пен [[Миантономо]] сахемдерімен келіссөз жүргізді және жердің орнына тауар беруге келісті. Уильямс Құдайдың жол көрсеткеніне деген ризашылығын білдіру үшін қонысты Провиденс плантациялары деп атады.<ref name=":0">Franklin, Wayne (2012). ''The Norton Anthology of American Literature''. New York: W. W. Norton & Company. p. 179. {{ISBN|978-0-393-93476-2}}.</ref> Өз ұстанымдарына сәйкес, Уильямс пен оның серіктері «азаматтық істерде» көпшіліктің шешіміне бағынуды, ал рухани мәселелерде ар-ождан бостандығын қамтамасыз ететін теңдік қағидатына негізделген конституция қабылдауға келісті. Ол Наррагансетт шығанағындағы үш аралды христиандық ізгі қасиеттердің құрметіне [[Пейшенс аралы|Пейшенс (Төзім)]], [[Пруденс аралы|Пруденс (Парасат)]] және [[Хоуп аралы (Род-Айленд)|Хоуп (Үміт)]] деп атады.<ref>{{cite web | url=http://lighthouse.cc/prudence/history.html | title=Prudence Island Light | work=History | publisher=lighthouse.cc | access-date=November 7, 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170807232652/http://lighthouse.cc/prudence/history.html | archive-date=August 7, 2017 | url-status=usurped }}</ref> === Аралдағы қоныстар - Портсмут пен Ньюпорт === 1637 жылы Массачусетстен келген [[Ағылшын диссентерлері|діни диссентерлердің]] тағы бір тобы сол кезде Род-Айленд деп аталған [[Аквиднек аралы]]на қоныстанды. Олар аралдың солтүстік шетінде Покассет деп аталатын қоныстың негізін қалады. Бұл топтың құрамында [[Уильям Коддингтон]], [[Джон Кларк (1609–1676)|Джон Кларк]], [[Энн Хатчинсон|Энн]] және [[Уильям Хатчинсон (Род-Айленд судьясы)|Уильям Хатчинсон]], сондай-ақ басқа да қоныстанушылар болды. Алайда көп ұзамай бұл қоныс екі бөлек қонысқа бөлінді. [[Сэмюэл Гортон]] мен оның серіктері аралда қалып, 1638 жылы [[Портсмут (Род-Айленд)|Портсмут]] қонысының негізін қалады, ал Коддингтон мен Кларк 1639 жылы жақын маңдағы [[Ньюпорт (Род-Айленд)|Ньюпорт]] қонысын құрды. Екі қоныс та Род-Айленд аралында орналасты.<ref>{{cite book | last = Bicknell | first = Thomas Williams | author-link = Thomas W. Bicknell | year = 1920 | title = The History of the State of Rhode Island and Providence Plantations | volume = 3 | publisher = The American Historical Society | place = New York | pages = 975–976}}</ref> === Шавомет жерін сатып алу - Уорик === Құрлықтағы екінші қоныс 1642 жылы Сэмюэл Гортонның наррагансетттерден сатып алған ''Шавомет'' жерінде құрылды. Алайда ол жерге қоныстанған бойда Массачусетс-Бэй билігі бұл аумаққа иелік ету құқығын талап етіп, өз талабын жүзеге асыруға кірісті. Гортон Лондонға барып, Шетелдік плантациялар жөніндегі комиссияның басшысы [[Роберт Рич, 2-Уорик графы|Роберт Ричтен, 2-Уорик графынан]] көмек сұрады. 1648 жылы ол Ричтің Массачусетс билігіне Гортон мен оның серіктерін қудалауды тоқтатуды бұйырған хатын алып оралды. Ризашылығының белгісі ретінде Гортон Шавомет плантациясының атауын [[Уорик (Род-Айленд)|Уорик]] деп өзгертті.<ref>{{cite web| url= http://www.projo.com/news/content/PLANTATION_10-31-10_M2KEKL2_v56.1b5572a.html | title= How 'Providence Plantations' and Rhode Island were joined | date= October 31, 2010 | author=Paul Edward Parker| work=[[The Providence Journal]] | access-date=November 7, 2010}}</ref> == Коддингтонның жарғы алуға әрекеті == 1651 жылы [[Уильям Коддингтон]] Англиядан жеке жарғы алып, Коддингтон комиссиясын құрды. Бұл жарғы оған [[Коннектикут отары]] мен [[Массачусетс-Бэй отары]]мен федерация құрамындағы Род-Айленд және [[Конаникут аралы|Конаникут]] аралдарының өмір бойғы губернаторы мәртебесін берді. Наразылықтар, ашық көтеріліс және Лондондағы [[Оливер Кромвель]]ге жолданған кезекті өтініш нәтижесінде 1643 жылғы бастапқы патент қайтадан күшіне енді.<ref>{{cite web | url= https://library.providence.edu/encompass/roger-williams-and-the-founding-of-rhode-island/roger-williams-and-the-founding-of-rhode-island/| title= Roger Williams and the Founding of Rhode Island | last = Grefe | first= C. Morgan | access-date = 29 Feb 2024 | publisher= EnCompass}}</ref> == 1663 жылғы корольдік жарғы == {{Толық мақала|Род-Айлендтің корольдік жарғысы}} [[Сурет:Return of Roger Williams.jpg|thumb|left|Роджер Уильямстың корольдік жарғымен оралуы]] 1660 жылы Англияда [[Стюарттар реставрациясы|монархиялық билік қалпына келтірілгеннен]] кейін король [[II Карл (Англия королі)|II Карл]]дан [[корольдік жарғы]] алу қажет болды. Протестантизм берік орныққан Англияда II Карл католиктерге іш тартатын және отардың діни сенім бостандығын қамтамасыз ету жөніндегі уәдесін мақұлдады. Ол 1663 жылғы корольдік жарғыны беріп, төрт қонысты Род-Айленд және Провиденс плантациялары атты біртұтас ағылшын отарына біріктіру туралы өтінішті қанағаттандырды. Кейінгі жылдары отарға діни қудалауға ұшыраған көптеген топтар, әсіресе квакерлер мен еврейлер қоныстанды.<ref name=footprints>{{cite book|last=Mudge|first=Zachariah Atwell|title=Foot-Prints of Roger Williams: A Biography, with Sketches of Important Events in Early New England History, with Which He Was Connected|year=1871|publisher=Hitchocok & Waldon. Sunday-School Department|isbn=1270833367}}</ref><ref name= liberty >{{cite book|last=Straus|first=Oscar Solomon|title=Roger Williams: The Pioneer of Religious Liberty|year=1936|publisher=Ayer Co Pub|isbn=9780836955866}}</ref> Род-Айленд отары өз дәуірі үшін өте прогрессивті болды. Мұнда сиқыршылыққа қатысты сот процестерін, қарыз үшін түрмеге қамауды және өлім жазасын қолданудың көптеген жағдайларын жоятын заңдар қабылданды.<ref>[http://www.chroniclesofamerica.com/pilgrims-puritans/rhode_island_and_roger_williams.htm "Rhode Island and Roger Williams" in ''Chronicles of America'']</ref><ref>Lauber, Almon Wheeler, ''Indian Slavery in Colonial Times Within the Present Limits of the United States.'' New York: Columbia University, 1913. Chapter 5. See also the Rhode Island Historical Society [http://www.rihs.org/faq.htm FAQ] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100927182115/http://rihs.org/faq.htm |date=September 27, 2010 }}</ref> Сондай-ақ 1652 жылғы 18 мамырда отарда Америкадағы құлдыққа қарсы алғашқы заң қабылданды. Алайда Род-Айлендте құлдық кеңінен таралған күйінде қалды және бұл заңның іс жүзінде орындалғанын растайтын ешқандай дәлел жоқ.<ref>{{Cite magazine|title=America's First Anti-Slavery Statute Was Passed in 1652. Here's Why It Was Ignored|url=https://time.com/4782885/rhode-island-antislavery/|access-date=2020-12-14|magazine=Time}}</ref> == Король Филипп соғысы == Род-Айленд наррагансетт үндістерімен бейбіт қарым-қатынасын сақтап қалды, алайда Жаңа Англияның басқа отарлары мен кейбір үндіс тайпалары арасындағы қатынастар әлдеқайда шиеленісті болды. Род-Айленд басшылығының бітімгершілік әрекеттеріне қарамастан, бұл жағдай жиі қантөгіске әкеліп отырды.<ref name=footprints /><ref name= liberty /> [[Король Филипп соғысы]] (1675–1676) кезінде отаршылар мен үндістер арасындағы шайқастар Род-Айлендтің бейтараптығын үнемі бұзып отырды. Соғыстың ең ірі шайқасы 1675 жылғы 19 желтоқсанда Род-Айлендте болды. Сол күні генерал [[Джозайя Уинслоу]] басқарған Массачусетс, Коннектикут және Плимут әскери жасақтары [[Үлкен батпақ шайқасы|Үлкен батпақтағы]] наррагансетттердің бекіністі ауылына шабуыл жасап, оны қиратты.<ref>{{cite web| url= http://www.historyplace.com/specials/kingphilip.htm | archive-url= https://web.archive.org/web/20071026061648/http://www.historyplace.com/specials/kingphilip.htm | archive-date= October 26, 2007 | title= King Philip's War in New England | author=Michael Tougias| year= 1997| work=King Philip's War : The History and Legacy of America's Forgotten Conflict | publisher=historyplace.com | access-date= November 7, 2010}}</ref> Наррагансетттер де Род-Айлендтегі бірнеше қалаға, соның ішінде Провиденске шабуыл жасап, оларды өртеп жіберді. Роджер Уильямс [[Метаком]]ды (Филипп) да, [[Канончет]]ті де бала кездерінен білетін. Ол тайпаның әрекеттерінен хабардар болып, жау күштерінің қозғалысы туралы Массачусетс губернаторына дереу хаттар жіберіп отырды. Провиденс плантациялары қонысты нығайту үшін бірқатар шаралар қабылдады, ал Уильямстың өзі қорғаныс мақсатында жаңадан жасақталған жауынгерлерді жаттықтыра бастады. Соғыстың соңғы әскери әрекеттерінің бірінде Коннектикут әскерлері Филиппті Род-Айлендтегі [[Баррингтон (Род-Айленд)|Маунт-Хоупта]] өлтірді.<ref name=footprints /><ref name= liberty /> == Жаңа Англия доминионы == 1680 жылдары II Карл ағылшын отарларын басқаруды орталықтандыруға және олардың саудасын қатаңырақ бақылауға ұмтылды. 1660 жылдары қабылданған [[Навигациялық актілер]] кеңінен наразылық туғызды, өйткені саудагерлер бұл заңдардың шектеулеріне жиі тап болып, олардың талаптарына қайшы әрекет етуге мәжбүр болатын. Алайда көптеген отарлық үкіметтер, әсіресе Массачусетс билігі, бұл заңдардың орындалуын қамтамасыз етуден бас тартты. Массачусетс тіпті корольдік өкілдердің қызметіне кедергі келтіруге дейін барды.<ref>Labaree, pp. 94, 111–113</ref> II Карлдың мұрагері [[II Яков (Англия королі)|II Яков]] осы мақсаттарды жүзеге асыру үшін 1686 жылы [[Жаңа Англия доминионы]]н құрды. Доминионның уақытша президенті [[Джозеф Дадли]]дің тұсында аумақтық дауға себеп болған «Король жері» (қазіргі [[Вашингтон округі (Род-Айленд)|Вашингтон округі]]) доминион құрамына енгізілді, ал отардың қалған бөлігі губернатор [[Эдмунд Андрос]]тың басқаруымен доминион билігіне бағындырылды. Андростың билігі халық арасында, әсіресе Массачусетсте, үлкен наразылық туғызды. 1688 жылғы [[Даңқты революция]] нәтижесінде II Яков тақтан тайдырылып, Англия тағына [[III Уильям (Англия королі)|III Уильям]] мен [[II Мэри (Ұлыбритания патшайымы)|II Мария]] отырды. 1689 жылғы сәуірде Массачусетс билігі [[1689 жылғы Бостон көтерілісі|Андросты тұтқындап]], Англияға қайтару үшін астыртын әрекет ұйымдастырды. Осы оқиғадан кейін доминион ыдырап, Род-Айленд өзінің бұрынғы басқару жүйесін қалпына келтірді.<ref>Lovejoy, pp. 247, 249</ref> Экономиканың негізін бұрынғысынша балық аулау мен ауыл шаруашылығы, әсіресе сүтті мал шаруашылығы құрады. Ағаш дайындау мен кеме жасау да өнеркәсіптің маңызды салаларына айналды. 1703 жылы Род-Айлендтің Бас ассамблеясы бүкіл отар аумағында африкалықтар мен Американың байырғы тұрғындарын құлдықта ұстауды заңдастырды. Құл саудасы Провиденс пен Ньюпорттың ірі порттарға айналуына ықпал етті.<ref name="ClarkPujara">{{Cite book|last=Clark-Pujara|first=Christy|url=https://books.google.com/books?id=yK84DwAAQBAJ&q=providence+slave+population+1750&pg=PA24|title=Dark Work: The Business of Slavery in Rhode Island|date=2018|publisher=New York University Press|isbn=978-1-4798-5563-6|language=en|id={{Project MUSE|49199|type=book}}}}</ref> 1755 жылға қарай құлдықтағы адамдар отар халқының 10%-ын құрады.<ref name="ClarkPujara"/> Род-Айленд саудагерлері Африка, Америка және [[Кариб аймағы]] арасындағы құлдар мен қанттың [[үшбұрышты сауда]]сына қатысып, ром өндіруден де пайда тапты.<ref>[http://www.projo.com/extra/2006/slavery/day1/ "The Unrighteous Traffick", in ''The Providence Journal'' Sunday, March 12, 2006.] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20090912032147/http://www.projo.com/extra/2006/slavery/day1/ |date=September 12, 2009 }}</ref> == Америка революциясы кезеңі == [[Сурет:Stephen_Hopkins_(NYPL_NYPG97-F76-420410)_(cropped).jpg|thumb|left|Отардың төрт мәрте губернаторы және Браун университетінің алғашқы канцлері болған [[Стивен Хопкинс (саясаткер)|Стивен Хопкинс]] Америка революциясын қолдауда маңызды рөл атқарды.]] Род-Айленд [[Гаспи оқиғасы|''Гаспи'' оқиғасы]] кезінде Ұлыбританияға қарсы алғаш болып қару көтерген Он үш отардың біріншісі болды. Бұл оқиғада қарулы адамдар тобы британ әскери-теңіз флотының кемесіне шабуыл жасап, оны өртеп жіберді. Алдын ала жоспарланбаған бұл шабуыл 1772 жылғы маусымда, әйгілі [[Бостондағы шай ішу]] оқиғасынан бір жылдан астам уақыт бұрын болды. Отардың көрнекті қайраткерлері 1776 жылы [[Британ империясы]]нан [[Америка тәуелсіздігі|Американың тәуелсіздігін]] алуды мақсат еткен [[АҚШ тәуелсіздігі үшін соғыс|АҚШ тәуелсіздік соғысының]] басталуына қатысты. Олардың қатарында губернаторлар [[Стивен Хопкинс (саясаткер)|Стивен Хопкинс]] пен [[Сэмюэл Уорд (Род-Айленд саясаткері)|Сэмюэл Уорд]], сондай-ақ [[Джон Браун (Род-Айленд)|Джон Браун]], [[Николас Браун (Браун университеті)|Николас Браун]], [[Уильям Эллери]] және дін қызметкерлері [[Джеймс Мэннинг (дін қызметкері)|Джеймс Мэннинг]] пен [[Эзра Стайлз]] болды. Олардың әрқайсысы 1764 жылы Провиденсте діни және зияткерлік еркіндіктің ордасы ретінде [[Браун университеті]]нің негізін қалауда маңызды рөл атқарды. 1776 жылғы 4 мамырда Род-Айленд британ тәжіне адалдықтан бас тартқан он үш отардың алғашқысы болды.<ref>{{cite web | url=https://sos.ri.gov/library/history/renunciation/ | title=The May 4, 1776, Act of Renunciation | publisher=State of Rhode Island | access-date=3 May 2014}}</ref> Ал 1778 жылғы 9 ақпанда жаңадан тәуелсіздік алған штаттардың ішінде [[Конфедерация баптары]]н ратификациялаған төртінші штат атанды.<ref>{{cite book| last = Jensen| first = Merrill| title = The Articles of Confederation: An Interpretation of the Social-Constitutional History of the American Revolution, 1774–1781| year = 1959| publisher = University of Wisconsin Press| isbn = 978-0-299-00204-6| pages = xi, 184 }}</ref> Род-Айленд [[Филадельфиялық конвент|АҚШ Конституциясын]] әзірлеген 1787 жылғы конвентке бойкот жариялады<ref>{{cite web|title=Letter from Certain Citizens of Rhode Island to the Federal Convention |url=http://teachingamericanhistory.org/library/document/letter-from-certain-citizens-of-rhode-island-to-the-federal-convention/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140710145028/https://teachingamericanhistory.org/library/document/letter-from-certain-citizens-of-rhode-island-to-the-federal-convention/ |archive-date=July 10, 2014 |website=[[Teachinghistory.org|TeachingAmericanHistory]]|access-date=March 11, 2024}}{{cbignore}}</ref> және бастапқыда [[АҚШ Конституциясы|Конституцияны]] ратификациялаудан бас тартты.<ref>{{cite book |last =Flexner |first =James Thomas |title =Washington, ''The Indispensable Man'' |publisher =Signet |year =1984 |location =New York |pages =[https://archive.org/details/washingtonindisp00flex/page/208 208] |url =https://archive.org/details/washingtonindisp00flex/page/208 |isbn =0-451-12890-7 |url-access =registration }}</ref> Алайда [[АҚШ-тың 1-конгресі|Конгресс]] штаттарға ратификациялау үшін Конституцияға енгізілетін бірқатар түзетулерді жібергеннен кейін Род-Айленд өз ұстанымын өзгертті. Бұл түзетулер [[АҚШ-тың Құқықтар туралы биллі|Құқықтар туралы билльді]] қамтыды. Ол адамның белгілі бір бостандықтары мен құқықтарына кепілдік берді, сот және өзге де іс жүргізу барысында үкімет өкілеттіктеріне нақты шектеулер қойды, сондай-ақ Конституция бойынша Конгреске тікелей берілмеген барлық өкілеттіктер штаттар мен халықтың құзыретінде қалатынын айқын белгіледі. 1790 жылғы 29 мамырда Род-Айленд АҚШ-тың 13-штатына айналып, бұрынғы отарлардың ішінде Конституцияны ратификациялаған соңғы штат болды.<ref>{{cite book|last1=Vile|first1=John R.|title=The Constitutional Convention of 1787: A Comprehensive Encyclopedia of America's Founding (Volume 1: A-M)|date=2005|publisher=ABC-CLIO|isbn=1-85109-669-8|page=658|url=https://books.google.com/books?id=oyFpDS8p33sC&q=Rhode+Island|access-date=October 21, 2015}}</ref> == Шекаралары == Род-Айлендтің шекаралары отарлық кезеңнің алғашқы жылдарынан бастап Америка тәуелсіздік алғаннан кейін де бірнеше рет өзгерді. Бұл өзгерістерге Массачусетс пен Коннектикутпен арадағы аумақтық даулар да кірді. Аталған отарлар ақырында Род-Айлендтің құрамына өткен жерлерді бақылауға алу үшін бірнеше рет таласты. Род-Айлендтің алғашқы келісімдерінде Наррагансетт шығанағының шығыс жағалауындағы шекара белгіленбеген еді. Сондай-ақ олар [[наррагансетттер]]ге тиесілі болған қазіргі [[Вашингтон округі (Род-Айленд)|Вашингтон округінің]] ешбір бөлігін қамтымады. Алғашқы қоныстар [[Провиденс плантациялары|Провиденс]], Уорик, Ньюпорт және Портсмут болды. Кейін наррагансетттерден Коннектикутқа қарай батыс бағытта орналасқан жерлер мен Наррагансетт шығанағындағы шағын аралдарды сатып алу арқылы отардың аумағы кеңейтілді. Пекот соғысынан кейін, 1637 жылы Блок аралына қоныстанушылар орналаса бастады. 1664 жылы арал отардың құрамына қосылып, 1672 жылы [[Нью-Шорем (Род-Айленд)|Нью-Шорем]] қаласы ретінде ресми түрде құрылды.<ref name=Cady>Cady, pp. 1-31</ref> === Батыс шекарасы === [[Сурет:Pawcatuckrivermap.png|thumb|[[Паукатак өзені]] [[Коннектикут отары]] мен Род-Айленд арасындағы шекараны белгіледі.]] [[Коннектикут отары]]мен арадағы батыс шекара Коннектикут жарғысында «Наррагансетт өзені» деп екіұшты көрсетілген болатын. [[1664 жылғы корольдік комиссия]] бұл шекара [[Паукатак өзені]]нің сағасынан [[Ашавей өзені]]нің құяр жеріне дейін созылып, одан әрі солтүстікке қарай Массачусетс шекарасына дейін жүргізілген сызық арқылы белгіленуі тиіс деп шешті. Алайда комиссия өз есебін ешқашан ұсынбағандықтан, мәселе шешілмей қалды. 1683 жылы [[Эдвард Крэнфилд]], [[Эдвард Рэндольф (отарлық әкімші)|Эдвард Рэндольф]] және Массачусетстегі басқа да бірнеше роялист кірген екінші комиссия құрылды.<ref>''Calendar of State Papers Colonial, America and West Indies: Volume 11, 1681-1685.'' Ed. J W Fortescue (London, 1898), British History Online. Web. 9 September 2026. https://www.british-history.ac.uk/cal-state-papers/colonial/america-west-indies/vol11/pp415-423.</ref> Бұл комиссия 1683 жылы бұрынғы Наррагансетт жерлеріне қатысты ұзаққа созылған дауды шешті. Бұл аумақтарға Коннектикут пен Массачусетс те талап қойған болатын. Алайда дау 1703 жылға дейін жалғасып, сол жылы төрелік шешімнің күші расталды. Бірнеше рет жүргізілген жер өлшеу жұмыстарынан кейін 1728 жылы екі тарап та келіскен шекара сызығы анықталып, жергілікті жерде белгіленді.<ref name=Cady/> === Шығыс шекарасы === Шығыс шекара [[Массачусетс-Бэй отары]]мен арадағы аумақтық даудың нысаны болды. Бір-біріне қайшы келетін жарғылар Наррагансетт шығанағының шығыс жағалауындағы құрлықтың ішіне қарай үш мильге созылған аумақты [[Плимут отары]]на да, Род-Айлендке де берген еді. 1741 жылы бұл аумақ Род-Айлендке беріліп, Массачусетс өзінікі деп талап еткен Баррингтон, Уоррен, Бристол, Тивертон және Литл-Комптон елді мекендерінің Род-Айлендке қарасты екені белгіленді. Сондай-ақ 1741 жылғы шешім бойынша Камберлендтің басым бөлігі Массачусетстен Род-Айлендке берілді. Баррингтонның солтүстігі мен Блэкстон өзенінің шығысындағы шекаралар Америка тәуелсіздік алғаннан кейін бір ғасырға жуық уақыт өткен соң ғана түпкілікті белгіленді.<ref name=Cady/> Бұл ұзаққа созылған сот талқылауларын және АҚШ Жоғарғы сотының бірнеше шешім қабылдауын қажет етті. Соңғы шешім бойынша Тивертонның бір бөлігі Массачусетске беріліп, Фолл-Ривердің құрамына кірді, ал Сиконк аумағының үштен екісі (қазіргі Потакеттің шығыс бөлігі мен Ист-Провиденс) 1862 жылы Род-Айлендке берілді. === Солтүстік шекарасы === Род-Айлендтің Массачусетспен арадағы солтүстік шекарасы да бірнеше рет өзгерді. 1642 жылы Массачусетс бұл шекараны өлшеп, оның орнын белгіледі, алайда кейін Массачусетс, Род-Айленд және Коннектикут жүргізген жер өлшеу жұмыстары шекара сызығының тым оңтүстікке қарай белгіленгенін көрсетті.<ref name=Cady/> Соған қарамастан, 1718–1719 жылдары Род-Айленд пен Массачусетстің комиссарлары шекараны шамамен сол сызық бойымен жүргізуге келісті (1741 жылға дейін даулы болып қалған Блэкстон өзенінің шығысындағы бөлікті қоспағанда). Бұл шекара сызығы бүгінгі күнге дейін сол күйінде сақталған. == Демография == {| class="wikitable" style="float:right; clear:right; margin:0.5em 0 1em 1em; text-align:right; font-size:95%;" |- ! colspan="3" style="background:#e5e5f7; text-align:left; font-size:115%; padding:8px;" | Халық санының тарихи өзгерісі |- ! Жыл ! Халық саны ! ±% |- | 1640 || 300 || — |- | 1650 || 785 || +161,7% |- | 1660 || 1 539 || +96,1% |- | 1670 || 2 155 || +40,0% |- | 1680 || 3 017 || +40,0% |- | 1690 || 4 224 || +40,0% |- | 1700 || 5 894 || +39,5% |- | 1710 || 7 573 || +28,5% |- | 1720 || 11 680 || +54,2% |- | 1730 || 16 950 || +45,1% |- | 1740 || 25 255 || +49,0% |- | 1750 || 33 226 || +31,6% |- | 1760 || 45 471 || +36,9% |- | 1770 || 58 196 || +28,0% |- | 1774 || 59 607 || +2,4% |- | 1780 || 52 946 || −11,2% |- | colspan="3" style="text-align:left; font-size:90%;" | '''Дереккөздер:''' 1640–1760 жылдар;<ref name="Purvis 1999 pp. 128–129">{{cite book|first=Thomas L.|last=Purvis|editor-first=Richard|editor-last=Balkin|title=Colonial America to 1763|year=1999|place=New York|publisher=[[Infobase Publishing|Facts on File]]|isbn=978-0816025275|pages=[https://archive.org/details/colonialamericat00purv_0/page/128 128–129]|url=https://archive.org/details/colonialamericat00purv_0/page/128}}</ref> 1774 жыл;<ref name="Purvis 1995 p. 142">{{cite book|last1=Purvis|first1=Thomas L.|editor-last=Balkin|editor-first=Richard|title=Revolutionary America 1763 to 1800|year=1995|place=New York|publisher=[[Infobase Publishing|Facts on File]]|page=[https://archive.org/details/isbn_9780816025282/page/142 142]|isbn=978-0816025282|url=https://archive.org/details/isbn_9780816025282/page/180}}</ref> 1770–1780 жылдар.<ref name="Colonial and Pre-Federal Statistics">{{cite web|title=Colonial and Pre-Federal Statistics|publisher=[[United States Census Bureau]]|page=1168|url=https://www2.census.gov/prod2/statcomp/documents/CT1970p2-13.pdf}}</ref> |} 1640 жылдан 1774 жылға дейін Род-Айленд халқының саны 300 адамнан 59 607 адамға дейін өсті,<ref name="Purvis 1999 pp. 128–129" /><ref name="Purvis 1995 p. 142" /> алайда [[АҚШ тәуелсіздігі үшін соғыс|АҚШ тәуелсіздік соғысы]] кезінде азайып, 1780 жылы 52 946 адамды құрады.<ref name="Colonial and Pre-Federal Statistics" /> 1639 жылы [[Уильям Коддингтон]] мен тағы 13 адамнан тұратын топ [[Аквиднек аралы]]н [[наррагансетттер|наррагансетт үндістерінен]] сатып алды. [[Ньюпорт (Род-Айленд)|Ньюпорт]] қаласының халқы 1640 жылғы 96 адамнан 1760 жылы 7 500 адамға дейін өсті. Соның нәтижесінде Ньюпорт сол кезеңде Он үш отардағы халық саны бойынша бесінші ірі қалаға айналды.<ref name="Purvis 1999 p. 227">{{cite book|first=Thomas L.|last=Purvis|editor-first=Richard|editor-last=Balkin|title=Colonial America to 1763|year=1999|place=New York|publisher=[[Infobase Publishing|Facts on File]]|isbn=978-0816025275|page=[https://archive.org/details/colonialamericat00purv_0/page/227 227]|url=https://archive.org/details/colonialamericat00purv_0/page/227}}</ref><ref name="Purvis 1995 pp. 259–260">{{cite book|last1=Purvis|first1=Thomas L.|editor-last=Balkin|editor-first=Richard|title=Revolutionary America 1763 to 1800|year=1995|place=New York|publisher=[[Infobase Publishing|Facts on File]]|pages=[https://archive.org/details/isbn_9780816025282/page/259 259–260]|isbn=978-0816025282|url=https://archive.org/details/isbn_9780816025282/page/259}}</ref> 1774 жылға қарай Ньюпорт халқының саны одан әрі өсіп, 9 209 адамға жетті.<ref name="Purvis 1995 p. 142" /> Отардағы қара нәсілді халықтың саны 1650 жылғы 25 адамнан 1774 жылы 3 668 адамға дейін өсті (жалпы халықтың 3–10%-ын құрады),<ref name="Purvis 1999 pp. 128–129" /><ref name="Purvis 1995 p. 142" /> алайда бүкіл штат халқының саны сияқты, 1780 жылға қарай 2 671 адамға дейін азайды (жалпы халықтың 5%-ы).<ref name="Colonial and Pre-Federal Statistics" /> 1774 жылы отарда 1 479 наррагансетт тұрды (жалпы халықтың 3%-ы).<ref name="Purvis 1995 p. 142" /> Пуритан-баптист қоныстанушыларының [[Шіркеу мен мемлекеттің бөлінуі|шіркеу ықпалындағы зайырлы мемлекет]] туралы ұстанымына байланысты Род-Айленд ресми мемлекеттік шіркеуі болмаған жалғыз [[Жаңа Англия отарлары|Жаңа Англия отары]] болды.<ref name="Purvis 1999 pp. 179–180">{{cite book|first=Thomas L.|last=Purvis|editor-first=Richard|editor-last=Balkin|title=Colonial America to 1763|year=1999|place=New York|publisher=[[Infobase Publishing|Facts on File]]|isbn=978-0816025275|pages=[https://archive.org/details/colonialamericat00purv_0/page/179 179–180]|url=https://archive.org/details/colonialamericat00purv_0/page/179}}</ref> 1650 жылы Жаңа Англия отарларында тұрақты діни қызмет өткізілетін 109 ғибадат орны болса (оның ішінде тұрақты дін қызметкері жоқ ғибадат орындары да бар), соның төртеуі Род-Айлендте орналасқан еді.<ref name="Purvis 1999 pp. 179–180" /> Ал 1658 жылға қарай Ньюпортта шағын еврей қауымы қалыптасты.<ref name="Purvis 1999 p. 213">{{cite book|first=Thomas L.|last=Purvis|editor-first=Richard|editor-last=Balkin|title=Colonial America to 1763|year=1999|place=New York|publisher=[[Infobase Publishing|Facts on File]]|isbn=978-0816025275|pages=[https://archive.org/details/colonialamericat00purv_0/page/213 213]|url=https://archive.org/details/colonialamericat00purv_0/page/213}}</ref> [[Бірінші ұлы ояну]] (1730–1755) қозғалысынан кейін Род-Айлендтегі тұрақты ғибадат орындарының саны 1750 жылы 50-ге жетті (30 баптистік, 12 конгрегационалдық, 7 [[Англикандық|англикандық]] және бір иудейлік).<ref name="Purvis 1999 p. 181">{{cite book|first=Thomas L.|last=Purvis|editor-first=Richard|editor-last=Balkin|title=Colonial America to 1763|year=1999|place=New York|publisher=[[Infobase Publishing|Facts on File]]|isbn=978-0816025275|page=[https://archive.org/details/colonialamericat00purv_0/page/181 181]|url=https://archive.org/details/colonialamericat00purv_0/page/181}}</ref> 1776 жылға қарай отарда тұрақты ғибадат орындарының саны тағы беске артып, 55-ке жетті (26 баптистік, 11 [[Квакерлер|квакерлік]], 9 [[АҚШ-тағы конгрегационализм|конгрегационалдық]], 5 [[Епископалдық шіркеу (АҚШ)|епископалдық]], бір иудейлік, бір [[Ескі және жаңа жарықтар|«Жаңа жарық» бағытындағы конгрегационалдық]], бір [[АҚШ-тағы пресвитериандық|пресвитериандық]] және бір [[Глазиттер|сандемандық]] ғибадат орны).<ref name="Purvis 1995 p. 198">{{cite book|last1=Purvis|first1=Thomas L.|editor-last=Balkin|editor-first=Richard|title=Revolutionary America 1763 to 1800|year=1995|place=New York|publisher=[[Infobase Publishing|Facts on File]]|page=[https://archive.org/details/isbn_9780816025282/page/198 198]|isbn=978-0816025282|url=https://archive.org/details/isbn_9780816025282/page/198}}</ref> [[Пуритандардың Жаңа Англияға қоныс аударуы (1620–1640)|Пуритандардың Жаңа Англияға жаппай қоныс аударуы]] 1629 жылы [[I Карл (Англия королі)|I Карл]] [[Массачусетс-Бэй компаниясы]]на [[Массачусетс-Бэй компаниясының жарғысы|корольдік жарғы]] бергеннен кейін басталып, 1642 жылы [[Англиядағы азамат соғысы]] басталғанға дейін жалғасты. 1651 жылы соғыс аяқталғаннан кейін иммиграция қарқыны бәсеңдеді. XVII ғасырдың қалған бөлігінде және бүкіл XVIII ғасыр бойы халық санының өсуі иммиграция немесе құлдарды әкелу есебінен емес, түгелге жуық табиғи өсім есебінен жүзеге асты.<ref name="Purvis 1999 p. 133">{{cite book|first=Thomas L.|last=Purvis|editor-first=Richard|editor-last=Balkin|title=Colonial America to 1763|year=1999|place=New York|publisher=[[Infobase Publishing|Facts on File]]|isbn=978-0816025275|page=[https://archive.org/details/colonialamericat00purv_0/page/133 133]|url=https://archive.org/details/colonialamericat00purv_0/page/133}}</ref><ref name="Purvis 1995 p. 126">{{cite book|last1=Purvis|first1=Thomas L.|editor-last=Balkin|editor-first=Richard|title=Revolutionary America 1763 to 1800|year=1995|place=New York|publisher=[[Infobase Publishing|Facts on File]]|page=[https://archive.org/details/isbn_9780816025282/page/126 126]|isbn=978-0816025282|url=https://archive.org/details/isbn_9780816025282/page/126}}</ref> 1664 жылы [[Нидерланд Республикасы]] [[Амстердам форты]]нда [[Жаңа Нидерланд]]ты тапсырғаннан кейін Жаңа Англиядан [[Нью-Йорк провинциясы]] мен [[Нью-Джерси провинциясы]]на жаппай қоныс аудару басталды. XVIII ғасырда Нью-Йорк халқының саны табиғи өсімнен гөрі Жаңа Англиядан көшіп келген отбасылардың есебінен ұлғая берді.<ref name="Purvis 1999 p. 148">{{cite book|first=Thomas L.|last=Purvis|editor-first=Richard|editor-last=Balkin|title=Colonial America to 1763|year=1999|place=New York|publisher=[[Infobase Publishing|Facts on File]]|isbn=978-0816025275|page=[https://archive.org/details/colonialamericat00purv_0/page/148 148]|url=https://archive.org/details/colonialamericat00purv_0/page/148}}</ref><ref name="Purvis 1995 p. 150">{{cite book|last1=Purvis|first1=Thomas L.|editor-last=Balkin|editor-first=Richard|title=Revolutionary America 1763 to 1800|year=1995|place=New York|publisher=[[Infobase Publishing|Facts on File]]|page=[https://archive.org/details/isbn_9780816025282/page/150 150]|isbn=978-0816025282|url=https://archive.org/details/isbn_9780816025282/page/150}}</ref><ref name="Purvis 1995 p. 250">{{cite book|last1=Purvis|first1=Thomas L.|editor-last=Balkin|editor-first=Richard|title=Revolutionary America 1763 to 1800|year=1995|place=New York|publisher=[[Infobase Publishing|Facts on File]]|page=[https://archive.org/details/isbn_9780816025282/page/250 250]|isbn=978-0816025282|url=https://archive.org/details/isbn_9780816025282/page/250}}</ref> Жаңа Англияға қоныс аударған пуритандардың көпшілігі отбасыларымен бірге көшіп келді, өйткені Жаңа Англияға қоныс аударған ер пуритандардың шамамен үштен екісі үйленген адамдар болды, ал бойдақтар арасында белгілі бір мерзімге еңбек етуге міндеттелген қызметшілер кездесетін.<ref name="Purvis 1999 p. 133" /><ref name="Purvis 1999 p. 164">{{cite book|first=Thomas L.|last=Purvis|editor-first=Richard|editor-last=Balkin|title=Colonial America to 1763|year=1999|place=New York|publisher=[[Infobase Publishing|Facts on File]]|isbn=978-0816025275|page=[https://archive.org/details/colonialamericat00purv_0/page/164 164]|url=https://archive.org/details/colonialamericat00purv_0/page/164}}</ref><ref name="Purvis 1999 pp. 160–162">{{cite book|first=Thomas L.|last=Purvis|editor-first=Richard|editor-last=Balkin|title=Colonial America to 1763|year=1999|place=New York|publisher=[[Infobase Publishing|Facts on File]]|isbn=978-0816025275|pages=[https://archive.org/details/colonialamericat00purv_0/page/160 160–162]|url=https://archive.org/details/colonialamericat00purv_0/page/160}}</ref> АҚШ тәуелсіздік соғысы басталған кезде Жаңа Англия отарларындағы жұмыс күшінің небәрі 2%-ын еңбек етуге міндеттелген немесе сотталған қызметшілер, ал тағы 2%-ын қара нәсілді құлдар құрады. Сонымен қатар Жаңа Англиядағы қара нәсілді халықтың 9%-ы еркін адамдар болса, оңтүстік отарларда бұл көрсеткіш небәрі 3%-ды құрады.<ref name="Purvis 1995 p. 126" /><ref name="Purvis 1995 p. 161">{{cite book|last1=Purvis|first1=Thomas L.|editor-last=Balkin|editor-first=Richard|title=Revolutionary America 1763 to 1800|year=1995|place=New York|publisher=[[Infobase Publishing|Facts on File]]|page=[https://archive.org/details/isbn_9780816025282/page/161 161]|isbn=978-0816025282|url=https://archive.org/details/isbn_9780816025282/page/161}}</ref> 1784 жылғы ақпанда [[Род-Айленд Бас ассамблеясы]] құлдарды біртіндеп азат ету туралы заң қабылдады. Соның нәтижесінде 1790 жылғы АҚШ халық санағы бойынша Род-Айлендтегі қара нәсілді халықтың 78%-ы еркін адамдар болды. 1842 жылға қарай Род-Айлендте құлдық толықтай жойылды.<ref>{{cite web|title=Slavery in Rhode Island|website=Slavery in the North|url=http://slavenorth.com/rhodeisland.htm|access-date=May 24, 2020}}</ref><ref>{{cite web|title=Slavery in the North|website=Slavery in the North|url=http://slavenorth.com/index.html|access-date=May 24, 2020}}</ref><ref>{{cite report|last1=Gibson|first1=Campbell|last2=Jung|first2=Kay|title=HISTORICAL CENSUS STATISTICS ON POPULATION TOTALS BY RACE, 1790 TO 1990, AND BY HISPANIC ORIGIN, 1970 TO 1990, FOR THE UNITED STATES, REGIONS, DIVISIONS, AND STATES|page=72|publisher=[[United States Census Bureau]]|url=http://mapmaker.rutgers.edu/REFERENCE/Hist_Pop_stats.pdf|access-date=May 24, 2020}}</ref> == Тағы қараңыз == * [[АҚШ тәуелсіздігі үшін соғыс]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Род-Айлендте 1636 жылы құрылғандар]] [[Санат:Он үш отарда 1776 жылы таратылғандар]] [[Санат:Солтүстік Америкадағы отарлық қоныстар]] [[Санат:Америкадағы бұрынғы британ отарлары мен протектораттары]] [[Санат:Бұрынғы ағылшын отарлары]] [[Санат:1636 жылы құрылған мемлекеттер мен аумақтар]] [[Санат:1776 жылы таратылған мемлекеттер мен аумақтар]] 805os3ihc2fjvvfzoxdhrh7z8xnqvap 3683262 3683240 2026-10-18T16:24:30Z Marksscheider 183882 /* Дереккөздер */ 3683262 wikitext text/x-wiki {{Тарихи мемлекеттер |атауы = Род-Айленд және Провиденс плантациялары отары |өз атауы = Colony of Rhode Island and Providence Plantations |статусы = |әнұраны = |байрақ = Red ensign of Great Britain (1707–1800, square canton).svg |байрақ_сипаттамасы = |елтаңбасы = Seal of the Colony of Rhode Island and Providence Plantations.svg |елтаңба_сипаттамасы = Мөр |символ = |карта = Rhode Island 1750 to 1776.png |size = 270px |сипаттамасы = |p1 = |flag_p1 = |image_p1 = |p2 = |flag_p2 = |image_p2 = |p3 = |flag_p3 = |image_p3 = |p4 = |flag_p4 = |image_p4 = |құрылуы = [[1636 жыл|1636]] |ыдырауы = [[1776 жыл|1776]] |s1 = |flag_s1 = |image_s1 = |s2 = |flag_s2 = |image_s2 = |s3 = |flag_s3 = |image_s3 = |s4 = |flag_s4 = |image_s4 = |ұраны = |астана = [[Провиденс (Род-Айленд)|Провиденс]], [[Ньюпорт (Род-Айленд)|Ньюпорт]] |қалалары = |тілі = ағылшын, [[наррагансет тілі|наррагансет]], [[массачусет тілі|массачусет]] |валютасы = [[Род-Айленд фунты]] |қосымша_параметр = Дәуір |параметр_мазмұны = [[Американы британдық отарлау]]<br>[[Жаңа Англияға пуритандардың қоныс аударуы (1620–1640)|Жаңа Англияға пуритандардың қоныс аударуы]] |аумағы = 4000 км² |халқы = |басқару_формасы = [[Өзін-өзі басқаратын отар]] (1636–1651; 1653–1776)<br>[[Меншіктік отар]] (1651–1653) |династиясы = |басқарушылар_титулы = Губернатор |басқарушы1 = [[Роджер Уильямс]] |басқарушы_жылы1 = 1636–1644 |басқарушылар_титулы2 = |басқарушы2 = [[Род-Айлендтің отарлық губернаторларының тізімі|тізім]] |басқарушы_жылы2 = 1644–1775 |басқарушылар_титулы3 = |басқарушы3 = [[Николас Кук]] |басқарушы_жылы3 = 1775–1776 |басқарушылар_титулы4 = |басқарушы4 = |басқарушы_жылы4 = |басқарушылар_титулы5 = |басқарушы5 = |басқарушы_жылы5 = |басқарушылар_титулы6 = |басқарушы6 = |басқарушы_жылы6 = |діні = |қосымша_параметр1 = Заң шығарушы орган |параметр_мазмұны1 = [[Род-Айленд Бас ассамблеясы|Бас ассамблея]]<br>'''Жоғарғы палата:''' Көмекшілер кеңесі (''де-факто'')<br>'''Төменгі палата:''' Депутаттар палатасы (''де-факто'') |Кезең1 = Негізі қаланды |Уақыт1 = |Жыл1 = [[1637 жыл|1637]] |Кезең2 = Қоныстануға патент берілді |Уақыт2 = |Жыл2 = 1643–1644 |Кезең3 = Коддингтон комиссиясы |Уақыт3 = |Жыл3 = 1651–1653 |Кезең4 = [[1663 жылғы корольдік хартия|Корольдік хартия]] |Уақыт4 = |Жыл4 = [[1663 жыл|1663]] |Кезең5 = [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамына кірді |Уақыт5 = |Жыл5 = 1686–1689 |Кезең6 = Корольдік хартия қайта күшіне енді |Уақыт6 = |Жыл6 = [[1688 жыл|1688]] |Кезең7 = |Уақыт7 = |Жыл7 = |Кезең8 = |Уақыт8 = |Жыл8 = |Кезең9 = |Уақыт9 = |Жыл9 = |Кезең10 = |Уақыт10 = |Жыл10 = |Кезең11 = |Уақыт11 = |Жыл11 = |қосымша_параметр2 = Екінші байрағы |параметр_мазмұны2 = [[Сурет:Ensign of New England (union flag).svg|100px]] |дейін = Алдыңғысы |д1 = Narragansett people{{!}}Наррагансет |д2 = Wampanoag People{{!}}Вампаноаг |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |кейін = Кейінгісі |к1 = Род-Айленд |к2 = Жаңа Англия доминионы |к3 = |к4 = |к5 = |к6 = |к7 = |ескерту = Қазіргі аумағы: [[Род-Айленд]] }} '''Род-Айленд және Провиденс плантациялары отары''' — Солтүстік Американың шығыс жағалауында орналасқан [[Англия Патшалығы|ағылшын]] отары. Оның негізін 1636 жылы [[Массачусетс-Бэй отары]]нан қуылған пуритан дін қызметкері [[Роджер Уильямс]] бұрын [[наррагансетттер]] тайпасына тиесілі болған жерде қалады. Ол негізін қалаған қонысын бастапқыда Провиденс плантациялары деп атады. Көп ұзамай [[Наррагансетт шығанағы]]ның жағалауында құрылған тағы үш қоныс осы отарға қосылды. Отар [[Ағылшын диссентерлері|діни диссентерлердің]] панасына айналып, діни сенім бостандығы мен өзін-өзі басқару қағидаттарын ұстануымен танылды. Наррагансетт шығанағындағы төрт қоныс [[Род-Айлендтің корольдік жарғысы#Алғышарттары|1643–1644 жылдардағы патент]] бойынша [[Англия парламенті]] берген жарғы негізінде ресми конфедерация құрды.<ref>Arnold, p. 285</ref> Кейін отар [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] корольден оның басқару жүйесін белгілеп, діни сенім бостандығына кепілдік берген, мазмұны анағұрлым кең [[Род-Айлендтің корольдік жарғысы|1663 жылғы корольдік жарғыны]] алды. Род-Айленд 1776 жылға дейін өзін-өзі басқаратын отар болып қала берді. Сол жылы Америка революциясы кезінде ол [[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбританиядан]] тәуелсіздігін жариялап, [[Род-Айленд|Род-Айленд және Провиденс плантациялары штатына]] айналды.<ref>{{Cite web |last=Thorpe |first=Francis Newton |date=1998-12-18 |title=Charter of Rhode Island and Providence Plantations - July 15, 1663 |url=https://avalon.law.yale.edu/17th_century/ri04.asp |access-date=2024-11-29 |website=avalon.law.yale.edu}}</ref> == Алғашқы қоныстар == [[Сурет:Providence,_Rhode_Island,_Original_Deed.jpg|left|thumb|[[Каноникус]] көсем қол қойған, Провиденске жер беру туралы 1636 жылғы бастапқы құжат]] Бұл аумақты алғашында [[наррагансетттер]] мекендеген. [[Наррагансетт (Род-Айленд)|Наррагансетт]] қаласының атауы осы халықтың атынан шыққан. Еуропалықтардың қоныстануы шамамен 1622 жылы Соуамста, қазіргі [[Уоррен (Род-Айленд)|Уоррен]] қаласының орнында сауда бекетінің құрылуымен басталды. Еуропалықтардың алғашқы төрт қонысы Провиденс, Портсмут, Ньюпорт және Уорик болды. === Роджер Уильямс - Провиденс === {{anchor|Providence Plantations}} [[Роджер Уильямс]] — [[пуритан]] теологы және тілтанушы. [[Шіркеу мен мемлекеттің бөлінуі]] қағидатын берік ұстанған Уильямс [[Пуритандықтың анықтамалары#Сепаратистік топтар|сепаратистік бағыттағы пуритан]] болды. Ол Англия шіркеуін түзетуге келмейтін дәрежеде азғындаған деп санады. Осы көзқарасы үшін [[Массачусетс-Бэй отары]]ның сепаратизмді қолдамайтын басшылары оны діни қудалауға ұшыратып, отардан қуып жіберді. Уильямс [[Ағылшындардың теңіздің арғы жағындағы иеліктері#Америка|Америкадағы ағылшын иеліктерінің]] шегіндегі жақын маңдағы [[Наррагансетт шығанағы]]ның жағалауына қоныс аударып, 1636 жылы Провиденс плантациялары қонысының негізін қалады. Ол наррагансетттерден пана тауып, жер алу үшін [[Каноникус]] пен [[Миантономо]] сахемдерімен келіссөз жүргізді және жердің орнына тауар беруге келісті. Уильямс Құдайдың жол көрсеткеніне деген ризашылығын білдіру үшін қонысты Провиденс плантациялары деп атады.<ref name=":0">Franklin, Wayne (2012). ''The Norton Anthology of American Literature''. New York: W. W. Norton & Company. p. 179. {{ISBN|978-0-393-93476-2}}.</ref> Өз ұстанымдарына сәйкес, Уильямс пен оның серіктері «азаматтық істерде» көпшіліктің шешіміне бағынуды, ал рухани мәселелерде ар-ождан бостандығын қамтамасыз ететін теңдік қағидатына негізделген конституция қабылдауға келісті. Ол Наррагансетт шығанағындағы үш аралды христиандық ізгі қасиеттердің құрметіне [[Пейшенс аралы|Пейшенс (Төзім)]], [[Пруденс аралы|Пруденс (Парасат)]] және [[Хоуп аралы (Род-Айленд)|Хоуп (Үміт)]] деп атады.<ref>{{cite web | url=http://lighthouse.cc/prudence/history.html | title=Prudence Island Light | work=History | publisher=lighthouse.cc | access-date=November 7, 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170807232652/http://lighthouse.cc/prudence/history.html | archive-date=August 7, 2017 | url-status=usurped }}</ref> === Аралдағы қоныстар - Портсмут пен Ньюпорт === 1637 жылы Массачусетстен келген [[Ағылшын диссентерлері|діни диссентерлердің]] тағы бір тобы сол кезде Род-Айленд деп аталған [[Аквиднек аралы]]на қоныстанды. Олар аралдың солтүстік шетінде Покассет деп аталатын қоныстың негізін қалады. Бұл топтың құрамында [[Уильям Коддингтон]], [[Джон Кларк (1609–1676)|Джон Кларк]], [[Энн Хатчинсон|Энн]] және [[Уильям Хатчинсон (Род-Айленд судьясы)|Уильям Хатчинсон]], сондай-ақ басқа да қоныстанушылар болды. Алайда көп ұзамай бұл қоныс екі бөлек қонысқа бөлінді. [[Сэмюэл Гортон]] мен оның серіктері аралда қалып, 1638 жылы [[Портсмут (Род-Айленд)|Портсмут]] қонысының негізін қалады, ал Коддингтон мен Кларк 1639 жылы жақын маңдағы [[Ньюпорт (Род-Айленд)|Ньюпорт]] қонысын құрды. Екі қоныс та Род-Айленд аралында орналасты.<ref>{{cite book | last = Bicknell | first = Thomas Williams | author-link = Thomas W. Bicknell | year = 1920 | title = The History of the State of Rhode Island and Providence Plantations | volume = 3 | publisher = The American Historical Society | place = New York | pages = 975–976}}</ref> === Шавомет жерін сатып алу - Уорик === Құрлықтағы екінші қоныс 1642 жылы Сэмюэл Гортонның наррагансетттерден сатып алған ''Шавомет'' жерінде құрылды. Алайда ол жерге қоныстанған бойда Массачусетс-Бэй билігі бұл аумаққа иелік ету құқығын талап етіп, өз талабын жүзеге асыруға кірісті. Гортон Лондонға барып, Шетелдік плантациялар жөніндегі комиссияның басшысы [[Роберт Рич, 2-Уорик графы|Роберт Ричтен, 2-Уорик графынан]] көмек сұрады. 1648 жылы ол Ричтің Массачусетс билігіне Гортон мен оның серіктерін қудалауды тоқтатуды бұйырған хатын алып оралды. Ризашылығының белгісі ретінде Гортон Шавомет плантациясының атауын [[Уорик (Род-Айленд)|Уорик]] деп өзгертті.<ref>{{cite web| url= http://www.projo.com/news/content/PLANTATION_10-31-10_M2KEKL2_v56.1b5572a.html | title= How 'Providence Plantations' and Rhode Island were joined | date= October 31, 2010 | author=Paul Edward Parker| work=[[The Providence Journal]] | access-date=November 7, 2010}}</ref> == Коддингтонның жарғы алуға әрекеті == 1651 жылы [[Уильям Коддингтон]] Англиядан жеке жарғы алып, Коддингтон комиссиясын құрды. Бұл жарғы оған [[Коннектикут отары]] мен [[Массачусетс-Бэй отары]]мен федерация құрамындағы Род-Айленд және [[Конаникут аралы|Конаникут]] аралдарының өмір бойғы губернаторы мәртебесін берді. Наразылықтар, ашық көтеріліс және Лондондағы [[Оливер Кромвель]]ге жолданған кезекті өтініш нәтижесінде 1643 жылғы бастапқы патент қайтадан күшіне енді.<ref>{{cite web | url= https://library.providence.edu/encompass/roger-williams-and-the-founding-of-rhode-island/roger-williams-and-the-founding-of-rhode-island/| title= Roger Williams and the Founding of Rhode Island | last = Grefe | first= C. Morgan | access-date = 29 Feb 2024 | publisher= EnCompass}}</ref> == 1663 жылғы корольдік жарғы == {{Толық мақала|Род-Айлендтің корольдік жарғысы}} [[Сурет:Return of Roger Williams.jpg|thumb|left|Роджер Уильямстың корольдік жарғымен оралуы]] 1660 жылы Англияда [[Стюарттар реставрациясы|монархиялық билік қалпына келтірілгеннен]] кейін король [[II Карл (Англия королі)|II Карл]]дан [[корольдік жарғы]] алу қажет болды. Протестантизм берік орныққан Англияда II Карл католиктерге іш тартатын және отардың діни сенім бостандығын қамтамасыз ету жөніндегі уәдесін мақұлдады. Ол 1663 жылғы корольдік жарғыны беріп, төрт қонысты Род-Айленд және Провиденс плантациялары атты біртұтас ағылшын отарына біріктіру туралы өтінішті қанағаттандырды. Кейінгі жылдары отарға діни қудалауға ұшыраған көптеген топтар, әсіресе квакерлер мен еврейлер қоныстанды.<ref name=footprints>{{cite book|last=Mudge|first=Zachariah Atwell|title=Foot-Prints of Roger Williams: A Biography, with Sketches of Important Events in Early New England History, with Which He Was Connected|year=1871|publisher=Hitchocok & Waldon. Sunday-School Department|isbn=1270833367}}</ref><ref name= liberty >{{cite book|last=Straus|first=Oscar Solomon|title=Roger Williams: The Pioneer of Religious Liberty|year=1936|publisher=Ayer Co Pub|isbn=9780836955866}}</ref> Род-Айленд отары өз дәуірі үшін өте прогрессивті болды. Мұнда сиқыршылыққа қатысты сот процестерін, қарыз үшін түрмеге қамауды және өлім жазасын қолданудың көптеген жағдайларын жоятын заңдар қабылданды.<ref>[http://www.chroniclesofamerica.com/pilgrims-puritans/rhode_island_and_roger_williams.htm "Rhode Island and Roger Williams" in ''Chronicles of America'']</ref><ref>Lauber, Almon Wheeler, ''Indian Slavery in Colonial Times Within the Present Limits of the United States.'' New York: Columbia University, 1913. Chapter 5. See also the Rhode Island Historical Society [http://www.rihs.org/faq.htm FAQ] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100927182115/http://rihs.org/faq.htm |date=September 27, 2010 }}</ref> Сондай-ақ 1652 жылғы 18 мамырда отарда Америкадағы құлдыққа қарсы алғашқы заң қабылданды. Алайда Род-Айлендте құлдық кеңінен таралған күйінде қалды және бұл заңның іс жүзінде орындалғанын растайтын ешқандай дәлел жоқ.<ref>{{Cite magazine|title=America's First Anti-Slavery Statute Was Passed in 1652. Here's Why It Was Ignored|url=https://time.com/4782885/rhode-island-antislavery/|access-date=2020-12-14|magazine=Time}}</ref> == Король Филипп соғысы == Род-Айленд наррагансетт үндістерімен бейбіт қарым-қатынасын сақтап қалды, алайда Жаңа Англияның басқа отарлары мен кейбір үндіс тайпалары арасындағы қатынастар әлдеқайда шиеленісті болды. Род-Айленд басшылығының бітімгершілік әрекеттеріне қарамастан, бұл жағдай жиі қантөгіске әкеліп отырды.<ref name=footprints /><ref name= liberty /> [[Король Филипп соғысы]] (1675–1676) кезінде отаршылар мен үндістер арасындағы шайқастар Род-Айлендтің бейтараптығын үнемі бұзып отырды. Соғыстың ең ірі шайқасы 1675 жылғы 19 желтоқсанда Род-Айлендте болды. Сол күні генерал [[Джозайя Уинслоу]] басқарған Массачусетс, Коннектикут және Плимут әскери жасақтары [[Үлкен батпақ шайқасы|Үлкен батпақтағы]] наррагансетттердің бекіністі ауылына шабуыл жасап, оны қиратты.<ref>{{cite web| url= http://www.historyplace.com/specials/kingphilip.htm | archive-url= https://web.archive.org/web/20071026061648/http://www.historyplace.com/specials/kingphilip.htm | archive-date= October 26, 2007 | title= King Philip's War in New England | author=Michael Tougias| year= 1997| work=King Philip's War : The History and Legacy of America's Forgotten Conflict | publisher=historyplace.com | access-date= November 7, 2010}}</ref> Наррагансетттер де Род-Айлендтегі бірнеше қалаға, соның ішінде Провиденске шабуыл жасап, оларды өртеп жіберді. Роджер Уильямс [[Метаком]]ды (Филипп) да, [[Канончет]]ті де бала кездерінен білетін. Ол тайпаның әрекеттерінен хабардар болып, жау күштерінің қозғалысы туралы Массачусетс губернаторына дереу хаттар жіберіп отырды. Провиденс плантациялары қонысты нығайту үшін бірқатар шаралар қабылдады, ал Уильямстың өзі қорғаныс мақсатында жаңадан жасақталған жауынгерлерді жаттықтыра бастады. Соғыстың соңғы әскери әрекеттерінің бірінде Коннектикут әскерлері Филиппті Род-Айлендтегі [[Баррингтон (Род-Айленд)|Маунт-Хоупта]] өлтірді.<ref name=footprints /><ref name= liberty /> == Жаңа Англия доминионы == 1680 жылдары II Карл ағылшын отарларын басқаруды орталықтандыруға және олардың саудасын қатаңырақ бақылауға ұмтылды. 1660 жылдары қабылданған [[Навигациялық актілер]] кеңінен наразылық туғызды, өйткені саудагерлер бұл заңдардың шектеулеріне жиі тап болып, олардың талаптарына қайшы әрекет етуге мәжбүр болатын. Алайда көптеген отарлық үкіметтер, әсіресе Массачусетс билігі, бұл заңдардың орындалуын қамтамасыз етуден бас тартты. Массачусетс тіпті корольдік өкілдердің қызметіне кедергі келтіруге дейін барды.<ref>Labaree, pp. 94, 111–113</ref> II Карлдың мұрагері [[II Яков (Англия королі)|II Яков]] осы мақсаттарды жүзеге асыру үшін 1686 жылы [[Жаңа Англия доминионы]]н құрды. Доминионның уақытша президенті [[Джозеф Дадли]]дің тұсында аумақтық дауға себеп болған «Король жері» (қазіргі [[Вашингтон округі (Род-Айленд)|Вашингтон округі]]) доминион құрамына енгізілді, ал отардың қалған бөлігі губернатор [[Эдмунд Андрос]]тың басқаруымен доминион билігіне бағындырылды. Андростың билігі халық арасында, әсіресе Массачусетсте, үлкен наразылық туғызды. 1688 жылғы [[Даңқты революция]] нәтижесінде II Яков тақтан тайдырылып, Англия тағына [[III Уильям (Англия королі)|III Уильям]] мен [[II Мэри (Ұлыбритания патшайымы)|II Мария]] отырды. 1689 жылғы сәуірде Массачусетс билігі [[1689 жылғы Бостон көтерілісі|Андросты тұтқындап]], Англияға қайтару үшін астыртын әрекет ұйымдастырды. Осы оқиғадан кейін доминион ыдырап, Род-Айленд өзінің бұрынғы басқару жүйесін қалпына келтірді.<ref>Lovejoy, pp. 247, 249</ref> Экономиканың негізін бұрынғысынша балық аулау мен ауыл шаруашылығы, әсіресе сүтті мал шаруашылығы құрады. Ағаш дайындау мен кеме жасау да өнеркәсіптің маңызды салаларына айналды. 1703 жылы Род-Айлендтің Бас ассамблеясы бүкіл отар аумағында африкалықтар мен Американың байырғы тұрғындарын құлдықта ұстауды заңдастырды. Құл саудасы Провиденс пен Ньюпорттың ірі порттарға айналуына ықпал етті.<ref name="ClarkPujara">{{Cite book|last=Clark-Pujara|first=Christy|url=https://books.google.com/books?id=yK84DwAAQBAJ&q=providence+slave+population+1750&pg=PA24|title=Dark Work: The Business of Slavery in Rhode Island|date=2018|publisher=New York University Press|isbn=978-1-4798-5563-6|language=en|id={{Project MUSE|49199|type=book}}}}</ref> 1755 жылға қарай құлдықтағы адамдар отар халқының 10%-ын құрады.<ref name="ClarkPujara"/> Род-Айленд саудагерлері Африка, Америка және [[Кариб аймағы]] арасындағы құлдар мен қанттың [[үшбұрышты сауда]]сына қатысып, ром өндіруден де пайда тапты.<ref>[http://www.projo.com/extra/2006/slavery/day1/ "The Unrighteous Traffick", in ''The Providence Journal'' Sunday, March 12, 2006.] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20090912032147/http://www.projo.com/extra/2006/slavery/day1/ |date=September 12, 2009 }}</ref> == Америка революциясы кезеңі == [[Сурет:Stephen_Hopkins_(NYPL_NYPG97-F76-420410)_(cropped).jpg|thumb|left|Отардың төрт мәрте губернаторы және Браун университетінің алғашқы канцлері болған [[Стивен Хопкинс (саясаткер)|Стивен Хопкинс]] Америка революциясын қолдауда маңызды рөл атқарды.]] Род-Айленд [[Гаспи оқиғасы|''Гаспи'' оқиғасы]] кезінде Ұлыбританияға қарсы алғаш болып қару көтерген Он үш отардың біріншісі болды. Бұл оқиғада қарулы адамдар тобы британ әскери-теңіз флотының кемесіне шабуыл жасап, оны өртеп жіберді. Алдын ала жоспарланбаған бұл шабуыл 1772 жылғы маусымда, әйгілі [[Бостондағы шай ішу]] оқиғасынан бір жылдан астам уақыт бұрын болды. Отардың көрнекті қайраткерлері 1776 жылы [[Британ империясы]]нан [[Америка тәуелсіздігі|Американың тәуелсіздігін]] алуды мақсат еткен [[АҚШ тәуелсіздігі үшін соғыс|АҚШ тәуелсіздік соғысының]] басталуына қатысты. Олардың қатарында губернаторлар [[Стивен Хопкинс (саясаткер)|Стивен Хопкинс]] пен [[Сэмюэл Уорд (Род-Айленд саясаткері)|Сэмюэл Уорд]], сондай-ақ [[Джон Браун (Род-Айленд)|Джон Браун]], [[Николас Браун (Браун университеті)|Николас Браун]], [[Уильям Эллери]] және дін қызметкерлері [[Джеймс Мэннинг (дін қызметкері)|Джеймс Мэннинг]] пен [[Эзра Стайлз]] болды. Олардың әрқайсысы 1764 жылы Провиденсте діни және зияткерлік еркіндіктің ордасы ретінде [[Браун университеті]]нің негізін қалауда маңызды рөл атқарды. 1776 жылғы 4 мамырда Род-Айленд британ тәжіне адалдықтан бас тартқан он үш отардың алғашқысы болды.<ref>{{cite web | url=https://sos.ri.gov/library/history/renunciation/ | title=The May 4, 1776, Act of Renunciation | publisher=State of Rhode Island | access-date=3 May 2014}}</ref> Ал 1778 жылғы 9 ақпанда жаңадан тәуелсіздік алған штаттардың ішінде [[Конфедерация баптары]]н ратификациялаған төртінші штат атанды.<ref>{{cite book| last = Jensen| first = Merrill| title = The Articles of Confederation: An Interpretation of the Social-Constitutional History of the American Revolution, 1774–1781| year = 1959| publisher = University of Wisconsin Press| isbn = 978-0-299-00204-6| pages = xi, 184 }}</ref> Род-Айленд [[Филадельфиялық конвент|АҚШ Конституциясын]] әзірлеген 1787 жылғы конвентке бойкот жариялады<ref>{{cite web|title=Letter from Certain Citizens of Rhode Island to the Federal Convention |url=http://teachingamericanhistory.org/library/document/letter-from-certain-citizens-of-rhode-island-to-the-federal-convention/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140710145028/https://teachingamericanhistory.org/library/document/letter-from-certain-citizens-of-rhode-island-to-the-federal-convention/ |archive-date=July 10, 2014 |website=[[Teachinghistory.org|TeachingAmericanHistory]]|access-date=March 11, 2024}}{{cbignore}}</ref> және бастапқыда [[АҚШ Конституциясы|Конституцияны]] ратификациялаудан бас тартты.<ref>{{cite book |last =Flexner |first =James Thomas |title =Washington, ''The Indispensable Man'' |publisher =Signet |year =1984 |location =New York |pages =[https://archive.org/details/washingtonindisp00flex/page/208 208] |url =https://archive.org/details/washingtonindisp00flex/page/208 |isbn =0-451-12890-7 |url-access =registration }}</ref> Алайда [[АҚШ-тың 1-конгресі|Конгресс]] штаттарға ратификациялау үшін Конституцияға енгізілетін бірқатар түзетулерді жібергеннен кейін Род-Айленд өз ұстанымын өзгертті. Бұл түзетулер [[АҚШ-тың Құқықтар туралы биллі|Құқықтар туралы билльді]] қамтыды. Ол адамның белгілі бір бостандықтары мен құқықтарына кепілдік берді, сот және өзге де іс жүргізу барысында үкімет өкілеттіктеріне нақты шектеулер қойды, сондай-ақ Конституция бойынша Конгреске тікелей берілмеген барлық өкілеттіктер штаттар мен халықтың құзыретінде қалатынын айқын белгіледі. 1790 жылғы 29 мамырда Род-Айленд АҚШ-тың 13-штатына айналып, бұрынғы отарлардың ішінде Конституцияны ратификациялаған соңғы штат болды.<ref>{{cite book|last1=Vile|first1=John R.|title=The Constitutional Convention of 1787: A Comprehensive Encyclopedia of America's Founding (Volume 1: A-M)|date=2005|publisher=ABC-CLIO|isbn=1-85109-669-8|page=658|url=https://books.google.com/books?id=oyFpDS8p33sC&q=Rhode+Island|access-date=October 21, 2015}}</ref> == Шекаралары == Род-Айлендтің шекаралары отарлық кезеңнің алғашқы жылдарынан бастап Америка тәуелсіздік алғаннан кейін де бірнеше рет өзгерді. Бұл өзгерістерге Массачусетс пен Коннектикутпен арадағы аумақтық даулар да кірді. Аталған отарлар ақырында Род-Айлендтің құрамына өткен жерлерді бақылауға алу үшін бірнеше рет таласты. Род-Айлендтің алғашқы келісімдерінде Наррагансетт шығанағының шығыс жағалауындағы шекара белгіленбеген еді. Сондай-ақ олар [[наррагансетттер]]ге тиесілі болған қазіргі [[Вашингтон округі (Род-Айленд)|Вашингтон округінің]] ешбір бөлігін қамтымады. Алғашқы қоныстар [[Провиденс плантациялары|Провиденс]], Уорик, Ньюпорт және Портсмут болды. Кейін наррагансетттерден Коннектикутқа қарай батыс бағытта орналасқан жерлер мен Наррагансетт шығанағындағы шағын аралдарды сатып алу арқылы отардың аумағы кеңейтілді. Пекот соғысынан кейін, 1637 жылы Блок аралына қоныстанушылар орналаса бастады. 1664 жылы арал отардың құрамына қосылып, 1672 жылы [[Нью-Шорем (Род-Айленд)|Нью-Шорем]] қаласы ретінде ресми түрде құрылды.<ref name=Cady>Cady, pp. 1-31</ref> === Батыс шекарасы === [[Сурет:Pawcatuckrivermap.png|thumb|[[Паукатак өзені]] [[Коннектикут отары]] мен Род-Айленд арасындағы шекараны белгіледі.]] [[Коннектикут отары]]мен арадағы батыс шекара Коннектикут жарғысында «Наррагансетт өзені» деп екіұшты көрсетілген болатын. [[1664 жылғы корольдік комиссия]] бұл шекара [[Паукатак өзені]]нің сағасынан [[Ашавей өзені]]нің құяр жеріне дейін созылып, одан әрі солтүстікке қарай Массачусетс шекарасына дейін жүргізілген сызық арқылы белгіленуі тиіс деп шешті. Алайда комиссия өз есебін ешқашан ұсынбағандықтан, мәселе шешілмей қалды. 1683 жылы [[Эдвард Крэнфилд]], [[Эдвард Рэндольф (отарлық әкімші)|Эдвард Рэндольф]] және Массачусетстегі басқа да бірнеше роялист кірген екінші комиссия құрылды.<ref>''Calendar of State Papers Colonial, America and West Indies: Volume 11, 1681-1685.'' Ed. J W Fortescue (London, 1898), British History Online. Web. 9 September 2026. https://www.british-history.ac.uk/cal-state-papers/colonial/america-west-indies/vol11/pp415-423.</ref> Бұл комиссия 1683 жылы бұрынғы Наррагансетт жерлеріне қатысты ұзаққа созылған дауды шешті. Бұл аумақтарға Коннектикут пен Массачусетс те талап қойған болатын. Алайда дау 1703 жылға дейін жалғасып, сол жылы төрелік шешімнің күші расталды. Бірнеше рет жүргізілген жер өлшеу жұмыстарынан кейін 1728 жылы екі тарап та келіскен шекара сызығы анықталып, жергілікті жерде белгіленді.<ref name=Cady/> === Шығыс шекарасы === Шығыс шекара [[Массачусетс-Бэй отары]]мен арадағы аумақтық даудың нысаны болды. Бір-біріне қайшы келетін жарғылар Наррагансетт шығанағының шығыс жағалауындағы құрлықтың ішіне қарай үш мильге созылған аумақты [[Плимут отары]]на да, Род-Айлендке де берген еді. 1741 жылы бұл аумақ Род-Айлендке беріліп, Массачусетс өзінікі деп талап еткен Баррингтон, Уоррен, Бристол, Тивертон және Литл-Комптон елді мекендерінің Род-Айлендке қарасты екені белгіленді. Сондай-ақ 1741 жылғы шешім бойынша Камберлендтің басым бөлігі Массачусетстен Род-Айлендке берілді. Баррингтонның солтүстігі мен Блэкстон өзенінің шығысындағы шекаралар Америка тәуелсіздік алғаннан кейін бір ғасырға жуық уақыт өткен соң ғана түпкілікті белгіленді.<ref name=Cady/> Бұл ұзаққа созылған сот талқылауларын және АҚШ Жоғарғы сотының бірнеше шешім қабылдауын қажет етті. Соңғы шешім бойынша Тивертонның бір бөлігі Массачусетске беріліп, Фолл-Ривердің құрамына кірді, ал Сиконк аумағының үштен екісі (қазіргі Потакеттің шығыс бөлігі мен Ист-Провиденс) 1862 жылы Род-Айлендке берілді. === Солтүстік шекарасы === Род-Айлендтің Массачусетспен арадағы солтүстік шекарасы да бірнеше рет өзгерді. 1642 жылы Массачусетс бұл шекараны өлшеп, оның орнын белгіледі, алайда кейін Массачусетс, Род-Айленд және Коннектикут жүргізген жер өлшеу жұмыстары шекара сызығының тым оңтүстікке қарай белгіленгенін көрсетті.<ref name=Cady/> Соған қарамастан, 1718–1719 жылдары Род-Айленд пен Массачусетстің комиссарлары шекараны шамамен сол сызық бойымен жүргізуге келісті (1741 жылға дейін даулы болып қалған Блэкстон өзенінің шығысындағы бөлікті қоспағанда). Бұл шекара сызығы бүгінгі күнге дейін сол күйінде сақталған. == Демография == {| class="wikitable" style="float:right; clear:right; margin:0.5em 0 1em 1em; text-align:right; font-size:95%;" |- ! colspan="3" style="background:#e5e5f7; text-align:left; font-size:115%; padding:8px;" | Халық санының тарихи өзгерісі |- ! Жыл ! Халық саны ! ±% |- | 1640 || 300 || — |- | 1650 || 785 || +161,7% |- | 1660 || 1 539 || +96,1% |- | 1670 || 2 155 || +40,0% |- | 1680 || 3 017 || +40,0% |- | 1690 || 4 224 || +40,0% |- | 1700 || 5 894 || +39,5% |- | 1710 || 7 573 || +28,5% |- | 1720 || 11 680 || +54,2% |- | 1730 || 16 950 || +45,1% |- | 1740 || 25 255 || +49,0% |- | 1750 || 33 226 || +31,6% |- | 1760 || 45 471 || +36,9% |- | 1770 || 58 196 || +28,0% |- | 1774 || 59 607 || +2,4% |- | 1780 || 52 946 || −11,2% |- | colspan="3" style="text-align:left; font-size:90%;" | '''Дереккөздер:''' 1640–1760 жылдар;<ref name="Purvis 1999 pp. 128–129">{{cite book|first=Thomas L.|last=Purvis|editor-first=Richard|editor-last=Balkin|title=Colonial America to 1763|year=1999|place=New York|publisher=[[Infobase Publishing|Facts on File]]|isbn=978-0816025275|pages=[https://archive.org/details/colonialamericat00purv_0/page/128 128–129]|url=https://archive.org/details/colonialamericat00purv_0/page/128}}</ref> 1774 жыл;<ref name="Purvis 1995 p. 142">{{cite book|last1=Purvis|first1=Thomas L.|editor-last=Balkin|editor-first=Richard|title=Revolutionary America 1763 to 1800|year=1995|place=New York|publisher=[[Infobase Publishing|Facts on File]]|page=[https://archive.org/details/isbn_9780816025282/page/142 142]|isbn=978-0816025282|url=https://archive.org/details/isbn_9780816025282/page/180}}</ref> 1770–1780 жылдар.<ref name="Colonial and Pre-Federal Statistics">{{cite web|title=Colonial and Pre-Federal Statistics|publisher=[[United States Census Bureau]]|page=1168|url=https://www2.census.gov/prod2/statcomp/documents/CT1970p2-13.pdf}}</ref> |} 1640 жылдан 1774 жылға дейін Род-Айленд халқының саны 300 адамнан 59 607 адамға дейін өсті,<ref name="Purvis 1999 pp. 128–129" /><ref name="Purvis 1995 p. 142" /> алайда [[АҚШ тәуелсіздігі үшін соғыс|АҚШ тәуелсіздік соғысы]] кезінде азайып, 1780 жылы 52 946 адамды құрады.<ref name="Colonial and Pre-Federal Statistics" /> 1639 жылы [[Уильям Коддингтон]] мен тағы 13 адамнан тұратын топ [[Аквиднек аралы]]н [[наррагансетттер|наррагансетт үндістерінен]] сатып алды. [[Ньюпорт (Род-Айленд)|Ньюпорт]] қаласының халқы 1640 жылғы 96 адамнан 1760 жылы 7 500 адамға дейін өсті. Соның нәтижесінде Ньюпорт сол кезеңде Он үш отардағы халық саны бойынша бесінші ірі қалаға айналды.<ref name="Purvis 1999 p. 227">{{cite book|first=Thomas L.|last=Purvis|editor-first=Richard|editor-last=Balkin|title=Colonial America to 1763|year=1999|place=New York|publisher=[[Infobase Publishing|Facts on File]]|isbn=978-0816025275|page=[https://archive.org/details/colonialamericat00purv_0/page/227 227]|url=https://archive.org/details/colonialamericat00purv_0/page/227}}</ref><ref name="Purvis 1995 pp. 259–260">{{cite book|last1=Purvis|first1=Thomas L.|editor-last=Balkin|editor-first=Richard|title=Revolutionary America 1763 to 1800|year=1995|place=New York|publisher=[[Infobase Publishing|Facts on File]]|pages=[https://archive.org/details/isbn_9780816025282/page/259 259–260]|isbn=978-0816025282|url=https://archive.org/details/isbn_9780816025282/page/259}}</ref> 1774 жылға қарай Ньюпорт халқының саны одан әрі өсіп, 9 209 адамға жетті.<ref name="Purvis 1995 p. 142" /> Отардағы қара нәсілді халықтың саны 1650 жылғы 25 адамнан 1774 жылы 3 668 адамға дейін өсті (жалпы халықтың 3–10%-ын құрады),<ref name="Purvis 1999 pp. 128–129" /><ref name="Purvis 1995 p. 142" /> алайда бүкіл штат халқының саны сияқты, 1780 жылға қарай 2 671 адамға дейін азайды (жалпы халықтың 5%-ы).<ref name="Colonial and Pre-Federal Statistics" /> 1774 жылы отарда 1 479 наррагансетт тұрды (жалпы халықтың 3%-ы).<ref name="Purvis 1995 p. 142" /> Пуритан-баптист қоныстанушыларының [[Шіркеу мен мемлекеттің бөлінуі|шіркеу ықпалындағы зайырлы мемлекет]] туралы ұстанымына байланысты Род-Айленд ресми мемлекеттік шіркеуі болмаған жалғыз [[Жаңа Англия отарлары|Жаңа Англия отары]] болды.<ref name="Purvis 1999 pp. 179–180">{{cite book|first=Thomas L.|last=Purvis|editor-first=Richard|editor-last=Balkin|title=Colonial America to 1763|year=1999|place=New York|publisher=[[Infobase Publishing|Facts on File]]|isbn=978-0816025275|pages=[https://archive.org/details/colonialamericat00purv_0/page/179 179–180]|url=https://archive.org/details/colonialamericat00purv_0/page/179}}</ref> 1650 жылы Жаңа Англия отарларында тұрақты діни қызмет өткізілетін 109 ғибадат орны болса (оның ішінде тұрақты дін қызметкері жоқ ғибадат орындары да бар), соның төртеуі Род-Айлендте орналасқан еді.<ref name="Purvis 1999 pp. 179–180" /> Ал 1658 жылға қарай Ньюпортта шағын еврей қауымы қалыптасты.<ref name="Purvis 1999 p. 213">{{cite book|first=Thomas L.|last=Purvis|editor-first=Richard|editor-last=Balkin|title=Colonial America to 1763|year=1999|place=New York|publisher=[[Infobase Publishing|Facts on File]]|isbn=978-0816025275|pages=[https://archive.org/details/colonialamericat00purv_0/page/213 213]|url=https://archive.org/details/colonialamericat00purv_0/page/213}}</ref> [[Бірінші ұлы ояну]] (1730–1755) қозғалысынан кейін Род-Айлендтегі тұрақты ғибадат орындарының саны 1750 жылы 50-ге жетті (30 баптистік, 12 конгрегационалдық, 7 [[Англикандық|англикандық]] және бір иудейлік).<ref name="Purvis 1999 p. 181">{{cite book|first=Thomas L.|last=Purvis|editor-first=Richard|editor-last=Balkin|title=Colonial America to 1763|year=1999|place=New York|publisher=[[Infobase Publishing|Facts on File]]|isbn=978-0816025275|page=[https://archive.org/details/colonialamericat00purv_0/page/181 181]|url=https://archive.org/details/colonialamericat00purv_0/page/181}}</ref> 1776 жылға қарай отарда тұрақты ғибадат орындарының саны тағы беске артып, 55-ке жетті (26 баптистік, 11 [[Квакерлер|квакерлік]], 9 [[АҚШ-тағы конгрегационализм|конгрегационалдық]], 5 [[Епископалдық шіркеу (АҚШ)|епископалдық]], бір иудейлік, бір [[Ескі және жаңа жарықтар|«Жаңа жарық» бағытындағы конгрегационалдық]], бір [[АҚШ-тағы пресвитериандық|пресвитериандық]] және бір [[Глазиттер|сандемандық]] ғибадат орны).<ref name="Purvis 1995 p. 198">{{cite book|last1=Purvis|first1=Thomas L.|editor-last=Balkin|editor-first=Richard|title=Revolutionary America 1763 to 1800|year=1995|place=New York|publisher=[[Infobase Publishing|Facts on File]]|page=[https://archive.org/details/isbn_9780816025282/page/198 198]|isbn=978-0816025282|url=https://archive.org/details/isbn_9780816025282/page/198}}</ref> [[Пуритандардың Жаңа Англияға қоныс аударуы (1620–1640)|Пуритандардың Жаңа Англияға жаппай қоныс аударуы]] 1629 жылы [[I Карл (Англия королі)|I Карл]] [[Массачусетс-Бэй компаниясы]]на [[Массачусетс-Бэй компаниясының жарғысы|корольдік жарғы]] бергеннен кейін басталып, 1642 жылы [[Англиядағы азамат соғысы]] басталғанға дейін жалғасты. 1651 жылы соғыс аяқталғаннан кейін иммиграция қарқыны бәсеңдеді. XVII ғасырдың қалған бөлігінде және бүкіл XVIII ғасыр бойы халық санының өсуі иммиграция немесе құлдарды әкелу есебінен емес, түгелге жуық табиғи өсім есебінен жүзеге асты.<ref name="Purvis 1999 p. 133">{{cite book|first=Thomas L.|last=Purvis|editor-first=Richard|editor-last=Balkin|title=Colonial America to 1763|year=1999|place=New York|publisher=[[Infobase Publishing|Facts on File]]|isbn=978-0816025275|page=[https://archive.org/details/colonialamericat00purv_0/page/133 133]|url=https://archive.org/details/colonialamericat00purv_0/page/133}}</ref><ref name="Purvis 1995 p. 126">{{cite book|last1=Purvis|first1=Thomas L.|editor-last=Balkin|editor-first=Richard|title=Revolutionary America 1763 to 1800|year=1995|place=New York|publisher=[[Infobase Publishing|Facts on File]]|page=[https://archive.org/details/isbn_9780816025282/page/126 126]|isbn=978-0816025282|url=https://archive.org/details/isbn_9780816025282/page/126}}</ref> 1664 жылы [[Нидерланд Республикасы]] [[Амстердам форты]]нда [[Жаңа Нидерланд]]ты тапсырғаннан кейін Жаңа Англиядан [[Нью-Йорк провинциясы]] мен [[Нью-Джерси провинциясы]]на жаппай қоныс аудару басталды. XVIII ғасырда Нью-Йорк халқының саны табиғи өсімнен гөрі Жаңа Англиядан көшіп келген отбасылардың есебінен ұлғая берді.<ref name="Purvis 1999 p. 148">{{cite book|first=Thomas L.|last=Purvis|editor-first=Richard|editor-last=Balkin|title=Colonial America to 1763|year=1999|place=New York|publisher=[[Infobase Publishing|Facts on File]]|isbn=978-0816025275|page=[https://archive.org/details/colonialamericat00purv_0/page/148 148]|url=https://archive.org/details/colonialamericat00purv_0/page/148}}</ref><ref name="Purvis 1995 p. 150">{{cite book|last1=Purvis|first1=Thomas L.|editor-last=Balkin|editor-first=Richard|title=Revolutionary America 1763 to 1800|year=1995|place=New York|publisher=[[Infobase Publishing|Facts on File]]|page=[https://archive.org/details/isbn_9780816025282/page/150 150]|isbn=978-0816025282|url=https://archive.org/details/isbn_9780816025282/page/150}}</ref><ref name="Purvis 1995 p. 250">{{cite book|last1=Purvis|first1=Thomas L.|editor-last=Balkin|editor-first=Richard|title=Revolutionary America 1763 to 1800|year=1995|place=New York|publisher=[[Infobase Publishing|Facts on File]]|page=[https://archive.org/details/isbn_9780816025282/page/250 250]|isbn=978-0816025282|url=https://archive.org/details/isbn_9780816025282/page/250}}</ref> Жаңа Англияға қоныс аударған пуритандардың көпшілігі отбасыларымен бірге көшіп келді, өйткені Жаңа Англияға қоныс аударған ер пуритандардың шамамен үштен екісі үйленген адамдар болды, ал бойдақтар арасында белгілі бір мерзімге еңбек етуге міндеттелген қызметшілер кездесетін.<ref name="Purvis 1999 p. 133" /><ref name="Purvis 1999 p. 164">{{cite book|first=Thomas L.|last=Purvis|editor-first=Richard|editor-last=Balkin|title=Colonial America to 1763|year=1999|place=New York|publisher=[[Infobase Publishing|Facts on File]]|isbn=978-0816025275|page=[https://archive.org/details/colonialamericat00purv_0/page/164 164]|url=https://archive.org/details/colonialamericat00purv_0/page/164}}</ref><ref name="Purvis 1999 pp. 160–162">{{cite book|first=Thomas L.|last=Purvis|editor-first=Richard|editor-last=Balkin|title=Colonial America to 1763|year=1999|place=New York|publisher=[[Infobase Publishing|Facts on File]]|isbn=978-0816025275|pages=[https://archive.org/details/colonialamericat00purv_0/page/160 160–162]|url=https://archive.org/details/colonialamericat00purv_0/page/160}}</ref> АҚШ тәуелсіздік соғысы басталған кезде Жаңа Англия отарларындағы жұмыс күшінің небәрі 2%-ын еңбек етуге міндеттелген немесе сотталған қызметшілер, ал тағы 2%-ын қара нәсілді құлдар құрады. Сонымен қатар Жаңа Англиядағы қара нәсілді халықтың 9%-ы еркін адамдар болса, оңтүстік отарларда бұл көрсеткіш небәрі 3%-ды құрады.<ref name="Purvis 1995 p. 126" /><ref name="Purvis 1995 p. 161">{{cite book|last1=Purvis|first1=Thomas L.|editor-last=Balkin|editor-first=Richard|title=Revolutionary America 1763 to 1800|year=1995|place=New York|publisher=[[Infobase Publishing|Facts on File]]|page=[https://archive.org/details/isbn_9780816025282/page/161 161]|isbn=978-0816025282|url=https://archive.org/details/isbn_9780816025282/page/161}}</ref> 1784 жылғы ақпанда [[Род-Айленд Бас ассамблеясы]] құлдарды біртіндеп азат ету туралы заң қабылдады. Соның нәтижесінде 1790 жылғы АҚШ халық санағы бойынша Род-Айлендтегі қара нәсілді халықтың 78%-ы еркін адамдар болды. 1842 жылға қарай Род-Айлендте құлдық толықтай жойылды.<ref>{{cite web|title=Slavery in Rhode Island|website=Slavery in the North|url=http://slavenorth.com/rhodeisland.htm|access-date=May 24, 2020}}</ref><ref>{{cite web|title=Slavery in the North|website=Slavery in the North|url=http://slavenorth.com/index.html|access-date=May 24, 2020}}</ref><ref>{{cite report|last1=Gibson|first1=Campbell|last2=Jung|first2=Kay|title=HISTORICAL CENSUS STATISTICS ON POPULATION TOTALS BY RACE, 1790 TO 1990, AND BY HISPANIC ORIGIN, 1970 TO 1990, FOR THE UNITED STATES, REGIONS, DIVISIONS, AND STATES|page=72|publisher=[[United States Census Bureau]]|url=http://mapmaker.rutgers.edu/REFERENCE/Hist_Pop_stats.pdf|access-date=May 24, 2020}}</ref> == Тағы қараңыз == * [[АҚШ тәуелсіздігі үшін соғыс]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{13 отар}} [[Санат:Род-Айлендте 1636 жылы құрылғандар]] [[Санат:Он үш отарда 1776 жылы таратылғандар]] [[Санат:Солтүстік Америкадағы отарлық қоныстар]] [[Санат:Америкадағы бұрынғы британ отарлары мен протектораттары]] [[Санат:Бұрынғы ағылшын отарлары]] [[Санат:1636 жылы құрылған мемлекеттер мен аумақтар]] [[Санат:1776 жылы таратылған мемлекеттер мен аумақтар]] euycusjtrkuzmkzzp90y3g9cvkdq18y 14 788743 3683202 2026-10-18T14:10:31Z Nurken 111493 Жаңа бетте: {{Main|Саха Республикасы басшысы}} [[Санат:Саха Республикасы саясаты]] [[Санат:Ресей Федерациясы республикалары басшылары|Саха]] 3683202 wikitext text/x-wiki {{Main|Саха Республикасы басшысы}} [[Санат:Саха Республикасы саясаты]] [[Санат:Ресей Федерациясы республикалары басшылары|Саха]] blwgskixmvzl0aif6acsgsf5igi3jtr 3683203 3683202 2026-10-18T14:10:57Z Nurken 111493 3683203 wikitext text/x-wiki {{Басты мақала|Саха Республикасы басшысы}} [[Санат:Саха Республикасы саясаткерлері]] [[Санат:Ресей Федерациясы республикалары басшылары|Саха]] jnqxdmz23sjf74v37ygpc9vbwk3vrm5 3 788744 3683210 2026-10-18T14:24:19Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3683210 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=ArkonArkon}} -- [[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылауы]]) 19:24, 2026 ж. қазанның 18 (+05) l635nuxisrnqiyq1jd9yytzar06e87k 14 788745 3683244 2026-10-18T15:11:18Z Nurken 111493 Жаңа бетте: [[Санат:Ресей Федерациясы субъектілері бойынша саясаткерлер|Саха]] [[Санат:Саха Республикасы тұлғалары|Саясаткер]] [[Санат:Саха Республикасы саясаты]] 3683244 wikitext text/x-wiki [[Санат:Ресей Федерациясы субъектілері бойынша саясаткерлер|Саха]] [[Санат:Саха Республикасы тұлғалары|Саясаткер]] [[Санат:Саха Республикасы саясаты]] czvb4jcolneira7m12moasmxtw32hz4 14 788746 3683246 2026-10-18T15:13:14Z Nurken 111493 Nurken [[Санат:Саха тұлғалары]] бетін [[Санат:Саха Республикасы тұлғалары]] бетіне жылжытты 3683246 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[:Санат:Саха Республикасы тұлғалары]] tbnqtoz1kclpogt5020el09hmeqznqr 14 788747 3683252 2026-10-18T15:16:55Z Nurken 111493 Жаңа бетте: [[Санат:Саха Республикасы]] [[Санат:Ресей Федерациясы субъектілері бойынша саясат|Саха]] 3683252 wikitext text/x-wiki [[Санат:Саха Республикасы]] [[Санат:Ресей Федерациясы субъектілері бойынша саясат|Саха]] ajvvazkqpbrnr9deb4fnh3irtjkrlxp 3 788748 3683260 2026-10-18T15:37:02Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3683260 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Абилханов Ж}} -- <font color="#009900">[[Қатысушы:Мұхамеджан Амангелді|<span style="font-family:Georgia;"><i>Мұхамеджан А.А.</i></span>]]</font> [[Қатысушы талқылауы:Мұхамеджан Амангелді|<span style="font-size:90%"><font color="#0000FF">(талқылауы)</font></span>]] 20:37, 2026 ж. қазанның 18 (+05) gpnqofrnsf07x37yzilq4kk7e0u7v61 0 788749 3683264 2026-10-18T16:26:14Z Marksscheider 183882 «[[Арена-рок]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]] 3683264 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Арена-рок]] ixf98jdqrwhkynks4d674eaznb48mx9 0 788750 3683266 2026-10-18T16:28:33Z Marksscheider 183882 «[[Эксперименттік рок]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]] 3683266 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Эксперименттік рок]] 8env9g5ygh16tybnlsh12uzbsahcg92 0 788751 3683269 2026-10-18T16:29:36Z Marksscheider 183882 «[[Эксперименттік рок]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]] 3683269 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Эксперименттік рок]] 8env9g5ygh16tybnlsh12uzbsahcg92 2 788752 3683276 2026-10-18T16:45:22Z Абилханов Ж 187228 Жаңа бетте: {{Тұлға |есімі = Шаршаған Жұмағұлова |түпнұсқа есімі = |суреті = |ені = |сипаттамасы = |туған күні = 13.07.1941 |туған жері = [[Тұщықұдық (Маңғыстау облысы)|Тұщықұдық]], [[Маңғыстау ауданы]], [[Гурьев облысы]], [[Қазақ КСР]] |қайтыс болған күні=... 3683276 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |есімі = Шаршаған Жұмағұлова |түпнұсқа есімі = |суреті = |ені = |сипаттамасы = |туған күні = 13.07.1941 |туған жері = [[Тұщықұдық (Маңғыстау облысы)|Тұщықұдық]], [[Маңғыстау ауданы]], [[Гурьев облысы]], [[Қазақ КСР]] |қайтыс болған күні= |қайтыс болған жері= |азаматтығы = {{KKR}} — {{KAZ}} |мамандығы = Акушер-гинеколог |қызметі = Селолық кеңес төрайымы, медицина ардагері |марапаттары = {{Орден Құрмет Белгісі}} {{«Еңбек ардагері» медалі (КСРО)}} {{Медаль Қазақстан Тәуелсіздігіне 30 жыл}} }} '''Шаршаған Жұмағұлова''' (13 шілде 1941 жылы туған, Маңғыстау ауданы, Тұщықұдық ауылы) — қазақстандық медицина ардагері, акушер-гинеколог, қоғам қайраткері. Маңғыстау өңірінде ана мен бала денсаулығын сақтау саласына және жергілікті басқару ісіне елеулі үлес қосқан тұлға. «Құрмет Белгісі» орденінің иегері, Бейнеу ауданының Құрметті азаматы. == Өмірбаяны == Шаршаған Жұмағұлова 1941 жылы 13 шілдеде Гурьев (қазіргі Маңғыстау) облысы, Маңғыстау ауданы, Тұщықұдық ауылында дүниеге келген. 1949–1959 жылдары Тұщықұдық орта мектебінде білім алған. 1959 жылы Гурьев медициналық училищесіне оқуға түсіп, оны 1962 жылы «акушерка» мамандығы бойынша бітіріп шығады. == Еңбек жолы мен қоғамдық қызметі == * 1962–1964 жылдары Шайыр селосының перзентханасында акушер болып алғашқы еңбек жолын бастайды. * 1964 жылы отбасын құруына байланысты Тұщықұдық ауылына ауысады. * 1965 жылы комсомолдық жолдамамен Сам жеріндегі перзентханаға жіберіледі. * 1974 жылдан бастап Ақжігіт ауылында жаңадан совхоз құрылуына байланысты, сонда жаңадан ашылған 30 орындық перзентханаға акушерка болып ауысып, ұзақ жылдар бойы ана мен бала денсаулығын қорғау жолында қажырлы еңбек етеді. * 1982 жылдың қараша айынан бастап Ақжігіт селолық кеңесінің атқару комитетінің төрайымы (әкімі) болып тағайындалады. Оның селоны басқарудағы ұйымдастырушылық тәжірибесі облыс көлемінде жоғары бағаланып, өзге аймақтарға үлгі ретінде таратылған. * 1991 жылы мамыр айында әкімшілік қызметтен зейнеткерлікке шыққаннан кейін де еңбектен қол үзбей, 2005 жылға дейін Ақжігіт ауылдық ауруханасында акушерлік қызметін жалғастырған. === Депутаттық қызметі === Шаршаған Жұмағұлова жергілікті өзін-өзі басқару және қоғамдық жұмыстарға белсене араласып, бірнеше рет халық депутаты болып сайланған: * 1963 жылы Маңғыстау селолық ауданындағы Шайыр ауылдық еңбекшілер депутаттары Советінің депутаты; * Бейнеу ауданы Ақжігіт селолық халық депутаттары Советінің бірнеше шақырылымдағы (соның ішінде 1989–1994 жылдардағы) депутаты болды. == Марапаттары мен атақтары == Қазақстанның медицинасы мен мемлекеттік қызметіне қосқан ерен еңбегі үшін бірнеше жоғары марапаттарға ие болған: * [[«Құрмет Белгісі» ордені]] (КСРО Жоғарғы Кеңесі Президиумының 1976 жылғы 11 наурыздағы Жарлығымен, Орден №1181544); * КСРО Денсаулық сақтау министрі, академик Төрегелді Шармановтың ресми Алғыс хаты; * [[«Еңбек ардагері» медалі]] (1985); * [[«Қазақстан Тәуелсіздігіне 30 жыл» мерекелік медалі]] (ҚР Президентінің 2021 жылғы 2 желтоқсандағы Жарлығымен, Куәлік № 07858); * «Бейнеу ауданының Құрметті азаматы» атағы (Бейнеу аудандық мәслихатының 2019 жылғы 12 желтоқсандағы № 43/342 шешімі); * «Бейнеу ауданына 45 жыл» мерекелік төсбелгісі (2018); * «Қазақстанның Алтын Кітабы» төсбелгісі (Куәлік № 1170); * «Коммунистік еңбектің екпіндісі» белгісі (1981). == Әдебиеттер мен дереккөздер == * ''«Маңғыстау энциклопедиясы»'' / Бас ред. Б.Ғ. Аяған. — Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2008. — 300-301 беттер. — ISBN 9965-893-13-6. * ''«Маңғыстау облысы ауылшаруашылығы: Энциклопедия»''. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2015. — 331-бет. — ISBN 978-601-291-288-3. * ''«Бейнеу ауданының энциклопедиясы»''. — Алматы: «Үш қиян» баспасы, 2023. — 230-бет. — ISBN 978-601-7288-19-8. * ''«Қазақстан әйелдері»'' республикалық журналы. — №8, Тамыз 2008 ж. — «Қазақ әйелдерінің энциклопедиясы» айдары, 6-бет. — ISSN 0234-3599. * КСРО Жоғарғы Кеңесі Президиумының Ордендік кітапшасы (И № 456218), 16 наурыз 1976 ж. 7tsohls59ungy53x03i64ximx2u132l 0 788753 3683282 2026-10-18T16:57:57Z Marksscheider 183882 Жаңа бетте: {{Музыкалық жанр | Атауы = Инди-рок | Суреті = Arctic Monkeys @INmusic.jpg | Бағыт = [[Рок-музыка|Рок]], [[Инди музыка]] | Бастаулары = [[Гараж рок]] • [[Панк-рок]] • [[Нью-вейв]] • [[Хардкор-панк]] • [[Постпанк]] • [[Бит-музыка|Бит]] • [[Альтернативті рок]] | Пайда болуы = 1980 жж. б... 3683282 wikitext text/x-wiki {{Музыкалық жанр | Атауы = Инди-рок | Суреті = Arctic Monkeys @INmusic.jpg | Бағыт = [[Рок-музыка|Рок]], [[Инди музыка]] | Бастаулары = [[Гараж рок]] • [[Панк-рок]] • [[Нью-вейв]] • [[Хардкор-панк]] • [[Постпанк]] • [[Бит-музыка|Бит]] • [[Альтернативті рок]] | Пайда болуы = 1980 жж. басы, [[Ұлыбритания]], [[АҚШ]], [[Канада]] | Өркендеуі = 2000 жылдар, [[Солтүстік Америка]], [[Жапония]], [[Ұлыбритания]] | Ұқсас жанрлар = [[Альтернативті би музыкасы]] • [[Гранж]] • [[Джэнгл-поп]] • [[Дрим-поп]] • [[Колледж-рок]] • [[Мэдчестер]] • [[Нойз-рок]] • [[Нойз-поп]] | Туыстас жанрлар = | Туынды жанрлар = [[Инди-поп]] • [[Данидин-саунд]] • [[Инди-фолк]] • [[Инди-электроника]] • [[Чиллвейв]] • [[Мат-рок]] • [[Хипстер-хоп]] • [[Чеймбер-поп]] • [[Шугейз]] | Тағы_қараңыз = }} '''Инди-рок''' ({{lang-en|indie rock}}, {{lang-en|independent}} — тәуелсіз) — 1980 жылдардың басы мен ортасында [[Ұлыбритания]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] және [[Жаңа Зеландия]]да дүниеге келген [[рок-музыка]]ның субжанры. Бұл термин бастапқыда [[инди-лейбл]]дер арқылы жарық көрген рок-музыканы сипаттау үшін қолданылғанымен, 1990 жылдары мұндай топтардың шығарған музыкалық стилінің жалпы атауына айналды. Инди-рок музыкасының дыбысын сипаттау үшін Ұлыбританияның [[Buzzcocks]], [[Desperate Bicycles]] және [[Television Personalities]]<ref>{{Cite web |last=Cober-Lake |first=Justin |date=2025-01-17 |title=Television Personalities: Tune in, Turn on, Drop Out – Radio Sessions 1980-1993 |url=https://spectrumculture.com/2025/01/16/television-personalities-tune-in-turn-on-drop-out-radio-sessions-1980-1993-review/ |access-date=2025-07-18 |website=Spectrum Culture}}</ref><ref>{{Cite web |last=Felsenthal |first=Daniel |title=Television Personalities: …And Don't the Kids Just Love It |url=https://pitchfork.com/reviews/albums/television-personalities-and-dont-the-kids-just-love-it/ |access-date=2025-07-18 |website=Pitchfork}}</ref> сияқты Ұлыбританияның DIY музыкасынан, Жаңа Зеландияның [[The Chills]], [[Tall Dwarfs]]<ref>{{Cite web |last=Pearis |first=Bill |date=2022-06-08 |title=Tall Dwarfs announce 'Unravelled: 1981–2002' box set; full discography streaming for first time |url=https://www.brooklynvegan.com/tall-dwarfs-announce-unravelled-1981-2002-box-set-full-discography-streaming-for-first-time/ |access-date=2023-11-22 |website=BrooklynVegan}}</ref>, [[The Clean]]<ref>{{Cite web |title=The Clean {{!}} NZ Music Hall of Fame |url=https://www.musichall.co.nz/portfolio/the-clean/ |access-date=2023-11-19}}</ref> және [[The Verlaines]] сияқты [[Данидин-саунд|данидин-саундынан]], сондай-ақ Аустралияның [[The Go-Betweens]]<ref>{{Cite news |last=Scott |first=Hayley |date=2016-06-08 |title=The Go-Betweens – 10 of the best |url=https://www.theguardian.com/music/musicblog/2016/jun/08/the-go-betweens-10-of-the-best |access-date=2025-06-26 |work=The Guardian |issn=0261-3077}}</ref> тобынан және [[The Smiths]] пен [[R.E.M.]] сияқты [[джэнгл-поп]] топтарын жиі қоятын 1980 жылдардың басындағы [[колледж-рок]] радиостанцияларынан бастау алады. Бұл жанр 1980 жылдардың ортасында Ұлыбританиядағы [[NME]] журналының ''[[C86]]'' кассетасының және АҚШ-тағы [[Sonic Youth]], [[Dinosaur Jr.]] мен [[Unrest]] топтарының андерграундтағы жетістіктерінің арқасында түпкілікті қалыптасты. 1990 жылдары Sonic Youth, [[Pixies]] және [[Radiohead]] сияқты инди-рок топтары [[мэйджор-лейбл]]дерде альбомдарын шығарып, [[слоукор]], [[мидвест-эмо]], [[слакер-рок]] және [[спейс-рок]] сияқты субжанрлар пайда бола бастады. Осы уақытқа қарай «инди» термині дыбыс жазу лейблдерінің өзінен бөлек, музыкасы тәуелсіз лейблдерде шығарылатын топтарды да білдіретін болды. Онжылдық жылжыған сайын көптеген жергілікті орталар жанрдың өздеріне тән ерекше бағыттарын дамытты: Манчестерде — [[бэгги]], Стаурбридж пен Лестерде — [[гребо]], ал Лондон мен Темза алқабында — [[шугейз]] пайда болды. 1990 жылдары [[гранж]] пен [[бритпоп]]тың (инди-рок әсер еткен екі бағыт) коммерциялық табысқа жетуі жанрға деген назарды күшейтіп, лейблдердің өздерінің тәуелсіз мәртебесін маркетинг тәсілі ретінде қолдануына әкелді. Бұл инди-рок ішінде жікке бөлінуді тудырды: бір тарапы коммерциялық радиоформатқа бағытталса, екіншісі барынша эксперименттік бола түсті. Осы кезден бастап «инди-рок» термині тәуелсіз музыкалық ортамен байланысынан гөрі нақты музыкалық стильді білдіре бастады. 2000 жылдары [[The Strokes]], [[The White Stripes]] және [[The Libertines]] топтарының ықпалымен, сондай-ақ [[гараж-рок]] пен [[постпанк-ривайвл]] арқылы инди-рок қайтадан негізгі ағымға оралды. Бұл табысты орталық жылдарда [[Bloc Party]], [[Arctic Monkeys]] және [[The Killers]] топтары одан әрі күшейе түсті, ал инди-рок 2000 жылдардағы [[блог-рок]] дәуіріне, британдық [[лендфилл-инди]] қозғалысына, сондай-ақ [[инди-слиз]] эстетикасына ұласып, кеңінен тарады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Инди-рок]] [[Санат:Рок-музыка жанрлары]] [[Санат:Инди музыка]] nsqi3jtgcwafwvlqlyvnj5t6u3f2cwd 0 788754 3683283 2026-10-18T16:59:19Z Marksscheider 183882 «[[Инди-рок]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]] 3683283 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Инди-рок]] ey5shf5hk0xj2s173gxlcza85j9lc00 0 788755 3683284 2026-10-18T17:04:47Z Marksscheider 183882 «[[Эксперименттік рок]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]] 3683284 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Эксперименттік рок]] 8env9g5ygh16tybnlsh12uzbsahcg92 0 788756 3683287 2026-10-18T17:24:05Z Marksscheider 183882 Жаңа бетте: {{Музыкалық жанр | Атауы = Индастриал-метал | Суреті = Rammstein at Wacken Open Air 2013 02.jpg | Бағыт = [[Альтернативті метал]] | Бастаулары = [[Хэви-метал]] <br> [[Трэш-метал]] <br>[[Электроник-рок]]<br> [[Нойз-рок]]<br> [[Хардкор-панк]] | Пайда болуы = 1980 жж. соңы, [[АҚШ]] және Батыс Еу... 3683287 wikitext text/x-wiki {{Музыкалық жанр | Атауы = Индастриал-метал | Суреті = Rammstein at Wacken Open Air 2013 02.jpg | Бағыт = [[Альтернативті метал]] | Бастаулары = [[Хэви-метал]] <br> [[Трэш-метал]] <br>[[Электроник-рок]]<br> [[Нойз-рок]]<br> [[Хардкор-панк]] | Пайда болуы = 1980 жж. соңы, [[АҚШ]] және [[Батыс Еуропа]] | Өркендеуі = 1990 жж. басы мен ортасы | Ұқсас жанрлар = [[Ню-метал]] • [[Электроникор]] | Туыстас жанрлар = | Туынды жанрлар = [[Neue Deutsche Härte]] • Кибер-метал | Тағы_қараңыз = [[Индастриал-рок]] }} '''Индастриал-метал''' — [[хэви-метал]] мен [[индастриал]]дың тоғысуынан пайда болған жанр. Ол әдетте қайталанатын хэви-метал гитарасы [[Рифф (музыка)|рифф]]терін, сэмплингті, [[синтезатор]] немесе [[секвенсор]] жолдарын және [[Дисторшн|бұрмаланған]] вокалды қолданады.<ref name="allmusic1">{{cite web|url= {{AllMusic|class=style|id=industrial-metal-ma0000012276|pure_url=yes}}|title= Industrial Metal|work=[[Allmusic]]|publisher=[[All Media Network]]|access-date=9 September 2017}}</ref> Бұл жанрдың көрнекті өкілдеріне [[Ministry]], [[Nine Inch Nails]], [[Fear Factory]], [[Rammstein]], [[KMFDM]] және [[Godflesh]] топтары жатады.<ref>{{sfn|Di Perna A|1995|p=69}}</ref><ref>{{Cite book|title=The Rough Guide to Heavy Metal|url=https://archive.org/details/roughguidetoheav0000bere_t6b9|url-access=registration|last=Berelian|first=Essi|publisher=Rough Guides|year=2005|isbn=1-84353-415-0|location=London|pages=[https://archive.org/details/roughguidetoheav0000bere_t6b9/page/131/mode/1up 131], [https://archive.org/details/roughguidetoheav0000bere_t6b9/page/225/mode/1up 225]–[https://archive.org/details/roughguidetoheav0000bere_t6b9/page/226/mode/2up 227], [https://archive.org/details/roughguidetoheav0000bere_t6b9/page/252/mode/2up 252]–[https://archive.org/details/roughguidetoheav0000bere_t6b9/page/254/mode/1up 254]|via=the Internet Archive}}</ref> Индастриал-метал 1980 жылдардың соңында индастриал мен металл ортақ жанрға біріге бастаған кезде дамыды.<ref>{{sfn|Di Perna A|1995|p=69}}</ref> Бұл бағыт 1990 жылдары [[Nine Inch Nails]], [[Ministry]], [[Marilyn Manson]], [[Rammstein]] және [[Rob Zombie]] сияқты әртістердің табысының арқасында үлкен жетістікке жетті.<ref>{{sfn|Wiederhorn|1994|p=64}}</ref> == Louder Sound тұжырымы бойынша үздік альбомдар == 2016 жылы Louder Sound сайты индастриал-металдың ең үздік 10 альбомының тізімін жариялады<ref>{{Cite web|url=https://www.loudersound.com/features/ten-best-industrial-metal-nin-ministry-rammstein|title=The 10 Best Industrial Metal Albums|lang=en|first=Alec|last=Chillingworth|website=Louder|date=2016-07-18|access-date=2026-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20260413163912/https://www.loudersound.com/features/ten-best-industrial-metal-nin-ministry-rammstein|archive-date=2026-04-13}}</ref>: # [[Strapping Young Lad]] – [[City (Strapping Young Lad альбомы)|''City'']] (1997) # [[Skinny Puppy]] – ''[[Too Dark Park]]'' (1990) # [[Ministry]] – [[The Mind Is a Terrible Thing to Taste|''The Mind Is A Terrible Thing To Taste'']] (1989) # [[Rammstein]] – [[Mutter (альбомы)|''Mutter'']] (2001) # [[KMFDM]] – [[Nihil (KMFDM альбомы)|''Nihil'']] (1995) # [[Mysticum]] – ''[[In The Streams Of Inferno]]'' (1996) # [[Front Line Assembly]] – ''[[Hard Wired]]'' (1995) # [[Godflesh]] – ''[[Streetcleaner]]'' (1989) # [[Nine Inch Nails]] – ''[[The Fragile]]'' (1999) # [[Pitchshifter]] – ''[[www.pitchshifter.com]]'' (1998) == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Индастриал-метал]] [[Санат:Рок-музыка жанрлары]] [[Санат:Индастриал]] ptfsnf135gb25xlv0ig53lx2jwd9vrz 0 788757 3683288 2026-10-18T17:25:09Z Marksscheider 183882 «[[Индастриал-метал]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]] 3683288 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Индастриал-метал]] 0q44csozrvx4vmxyk59gdg6d1b9gvkl 10 788758 3683303 2026-10-18T18:01:05Z ArystanbekBot 33174 [[commons:Template:Potd/2026-10-19|POTD 2026-10-19]]: filename only 3683303 wikitext text/x-wiki Bengal tiger in Sanjay Dubri Tiger Reserve December 2024 by Tisha Mukherjee 11.jpg<noinclude>[[Санат:Үлгілер:Тәулік суреті]]</noinclude> gscddtogq7x4vrnt298bzyhvvns8ft5 0 788759 3683305 2026-10-18T18:24:46Z Ерден Карсыбеков 3744 Жаңа бетте: {{Сингл |Атауы = Young & Dumb |Тыс = |Орындаушы = [[Аврил Лавин]] |Альбом = |Шығарылған = 9 мамыр 2025 |Формат = сандық тарату |Жазылған = |Жанры = [[поп-панк]] |Б жағы = |Композиторы = |Өлең авторы = Аврил Лавин, Джон Фелдман, Чак Комо, Пьер Бувье |Ұзақтығы = 2:... 3683305 wikitext text/x-wiki {{Сингл |Атауы = Young & Dumb |Тыс = |Орындаушы = [[Аврил Лавин]] |Альбом = |Шығарылған = 9 мамыр 2025 |Формат = сандық тарату |Жазылған = |Жанры = [[поп-панк]] |Б жағы = |Композиторы = |Өлең авторы = Аврил Лавин, Джон Фелдман, Чак Комо, Пьер Бувье |Ұзақтығы = 2:45 |Лейблі = Big Noise |Продюсері = Джон Фелдман |Чарттар = |Шолулар = |Алдыңғы = [[77 (Билли Айдол әні)|77]] |Алд_жыл = 2025 |Жыл = 2025 |Келесі = |Кел_жыл = |Басқа = }} '''«Young & Dumb»''' — канадалық әншілер [[Аврил Лавин]] мен [[Simple Plan]] тобының бірлесіп шығарған әні. Бұлардың шығармашылық достастығы 2003 жылдан бері, Лавиннің [[Let Go (Аврил Лавин альбомы)|алғашқы альбомын]] жарнамалайтын туры кезінен басталды.<ref>{{cite web |last=Ramos |first=Kayla |title=Avril Lavigne and Simple Plan are teaming up for a new song |url=https://www.wheninmanila.com/avril-lavigne-simple-plan-collab-song/ |website=When In Manila |date=2025-05-6 |access-date=}}</ref> 2024 жылы Лавин ''Greatest Hits Tour'' атты концерттік турын сәтті өткізіп, оны тағы бір жылға созуды жөн көреді. Осы турды қолдауға бағытталған [[сингл]] ретінде 2025 жылы әншілер «Young & Dumb» әнін шығарады.<ref>{{cite web |last=Hatfield |first=Amanda |title=Avril Lavigne extends Greatest Hits tour with Simple Plan and more |url=https://www.altpress.com/avril-lavigne-greatest-hits-2025-tour-dates/ |website=Alternative Press |date=2024-12-2 |access-date=}}</ref> == Чарттар == {|class="wikitable sortable plainrowheaders" |- !scope="col" style="text-align:center"|Чарт аты және елі !scope="col" style="text-align:center"|Пик |- |АҚШ (Billboard Alternative Digital Song Sales) |3 |- |АҚШ (Billboard Rock Digital Song Sales) |4 |- |Аустралия ([[ARIA Digital Track Chart]]) |18 |- |Жаңа Зеландия ([[Recorded Music NZ|RMNZ]]) |33 |- |Жапония ([[Billboard Japan Hot Overseas]]) |8 |- |Италия (Rock Airplay EarOne) |16 |- |Канада (Hot AC) |27 |- |Орталық Америка ([[Monitor Latino]]) |10 |- |Ұлыбритания ([[Official Charts]]) |32 |- |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * {{YouTube|gRX3Gm-YPRY|Young & Dumb (Official Video)}} {{Аврил Лавин}} [[Санат:Аврил Лавин әндері]] [[Санат:Simple Plan әндері]] 5q4mhhqgeokyc36ymtaxfc6bt2o5ei4 0 788760 3683308 2026-10-18T18:51:56Z Nurken 111493 Nurken [[Ұлыбритания және Ирландия біріккен патшалығы]] бетін [[Ұлыбритания және Ирландия біріккен корольдігі]] бетіне жылжытты 3683308 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Ұлыбритания және Ирландия біріккен корольдігі]] d0yxr16ij95kgtmzk4fbno1wdnh23sx 0 788761 3683312 2026-10-18T18:56:19Z Nurken 111493 Nurken [[II Джордж (Ұлыбритания патшасы)]] бетін [[II Джордж]] бетіне жылжытты 3683312 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[II Джордж]] l307k9jid8shocpm69tttffoh70zrli 0 788763 3683321 2026-10-18T18:58:55Z Nurken 111493 Nurken [[IV Уильям (Ұлыбритания патшасы)]] бетін [[IV Уильям]] бетіне жылжытты 3683321 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[IV Уильям]] b60aqg9xqohrubd0s9vgxpjhv1yl2x6 0 788764 3683349 2026-10-19T01:32:22Z ShadZ01 56180 Жаңа бетте: {{Журнал |атауы = Rock Hard |шынайы атауы = {{lang-en|Rock Hard}}<br/>{{lang-de|Rock hard}} |логотипі = Rockhard-logo.png |сурет = |өлшемі = |сурет атауы = |бұрынғы атауы = |қысқарту = |мамандануы = музыкалық журнал |мерзімділік = ай сайынғы |тілі = Неміс тілі|не... 3683349 wikitext text/x-wiki {{Журнал |атауы = Rock Hard |шынайы атауы = {{lang-en|Rock Hard}}<br/>{{lang-de|Rock hard}} |логотипі = Rockhard-logo.png |сурет = |өлшемі = |сурет атауы = |бұрынғы атауы = |қысқарту = |мамандануы = музыкалық журнал |мерзімділік = ай сайынғы |тілі = [[Неміс тілі|неміс]] |редакция meкен-жайы = [[Дортмунд]] |бас редактор = Борис Кайзер (2016 жылдан бастап) |құрылтайшылары = Хольгер Стратман |ел = {{Байрақ|Германия}} |орны = |баспашы = Rock Hard Verlags und Handels GmbH |тарихы = |құрылғаны = 1983 жыл |соңғы шығарылымы = |көлемі = |жиынтықтылауы = |таралым = 80 000<ref name="rh_international">{{cite web|url=http://www.rockhard.de/topmenu/rock-hard-international.html|title=History of ''Rock Hard''|publisher=''Rock Hard''|access-date=2016-09-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20161116033745/http://www.rockhard.de/topmenu/rock-hard-international.html|archive-date=2016-11-16|url-status=dead|lang=en}}</ref> |ISSN = 1437-8140 |eISSN = |марапаттары = |сайты = http://www.rockhard.de |ортаққор = }} '''''Rock Hard''''' (немесе '''''RockHard''''') — [[Германия]]ның [[Дортмунд]] қаласында шығарылатын [[Рок-музыка|рок-]] пен [[метал]] музыкасы туралы ай сайынғы музыкалық журнал. 1983 жылы негізі қаланған. Аттас журналдар бүкіл әлем бойынша, соның ішінде [[Франция]], [[Испания]], [[Бразилия]], [[Португалия]], [[Италия]] және [[Грекия]]дағы еншілес кәсіпорындармен басып шығарылады. ''[[Metal Hammer]]'' журналының неміс басылымынан кейінгі Германиядағы ең танымал метал музыкасы туралы журнал болып табылады. Немістің ''[[Der Spiegel]]'' жаңалықтар журналы Rock Hard-ты Германиядағы хэви-метал жанкүйерлерінің {{iw|Zentralorgan|орталық органы}} деп атады;<ref>[http://www.spiegel.de/spiegel/spiegelspecial/d-52691478.html GITARREN zu Pflugscharen — Der Spiegel, February 1, 1994] {{Wayback|url=http://www.spiegel.de/spiegel/spiegelspecial/d-52691478.html|date=20160820212642}}{{ref|de}}</ref> басқалары журналды «культтік» деп атады.<ref name="fp">[http://www.freiepresse.de/NACHRICHTEN/KULTUR/Als-wuerde-der-Papst-aus-der-Kirche-austreten-artikel8666756.php «Als würde der Papst aus der Kirche austreten» — Freiepresse.de] {{Wayback|url=http://www.freiepresse.de/NACHRICHTEN/KULTUR/Als-wuerde-der-Papst-aus-der-Kirche-austreten-artikel8666756.php|date=20181001182221}}{{ref|de}}</ref> == Тарихы == Журналдың негізін 1983 жылы Хольгер Стратман ({{lang-de|Holger Stratmann}}) қалаған, 1989 жылдан бастап ай сайын шығарылады. 1990 жылдан 2014 жылға дейін бас редактор Гётц Кюнемунд ({{lang-de|Götz Kühnemund}}) болды. 2014 жылы ол басқа да бірнеше редакторлармен бірге қаржылық себептерге байланысты және журналдың негізін қалаушымен пікір қайшылығына орай журналдан кетуге мәжбүр болды. Кюнемунд, тіпті немістің хэви-метал сахнасынан тыс жерлерде де кеңінен танымал, журналды металдың әртүрлі субжанрларына ашып, коммерциялық тұрғыдан тиімдірек жолмен жүрудің орнына, өзі «нағыз хэви-метал» деп атаған нәрсені сақтап қалуға тырысты. Кюнемундтың кетуі «поптың шіркеуден кетуімен» салыстырылды.<ref name="fp" /> Кейінірек Кюнемунд {{iw|Deaf Forever|''Deaf Forever''|de}} деп аталатын өз журналының негізін қалады. Жаңа бас редакторлар Борис Кайзер ({{lang-de|Boris Kaiser}}) мен Михаэль Ренсен ({{lang-de|Michael Rensen}}) болды. 2016 жылдың ақпан айынан бастап Борис жеке дара бас редактор болды, ал Михаэль қайтадан қарапайым редактор болды.<ref>Rock Hard, February 2016, Impressum, p. 130{{ref|de}}</ref> == Еншілес жобалары == 1990 жылдан бастап журнал редакторлары сонымен қатар [[Rock Hard Festival]] фестивалін ұйымдастырады, алдымен тұрақсыз негізде, ал 2003 жылдан бастап — жыл сайын [[Гельзенкирхен]]де. Фестивальді ''Spiegel online'' жаңалықтар басылымы (''Der Spiegel'' интернет-нұсқасы) және ''[[Rockpalast]]'' бағдарламасындағы [[Westdeutscher Rundfunk|WDR]] телеарнасы таратады.<ref>[http://www.spiegel.de/kultur/musik/rock-hard-gelsenkirchen-heavy-metal-festival-im-livestream-a-1034909.html Und Schluss! Das Rock Hard Festival live — Spiegel online] {{Wayback|url=http://www.spiegel.de/kultur/musik/rock-hard-gelsenkirchen-heavy-metal-festival-im-livestream-a-1034909.html|date=20160820220238}}{{ref|de}}</ref> Журналдың ''Putpat.tv'' бейнепорталында өзінің музыкалық арнасы бар.<ref>[http://www.sueddeutsche.de/news/wirtschaft/internet-weiterrocken-im-netz-was-ausmusikvideos-geworden-ist-dpa.urn-newsml-dpa-com-20090101-140911-99-03579 Weiterrocken im Netz: Was aus Musikvideos geworden ist — Süddeutsche Zeitung — sueddeutsche.de] {{Wayback|url=http://www.sueddeutsche.de/news/wirtschaft/internet-weiterrocken-im-netz-was-ausmusikvideos-geworden-ist-dpa.urn-newsml-dpa-com-20090101-140911-99-03579|date=20161220123801}}{{ref|de}}</ref> Сондай-ақ журнал, [[iTunes]] пен [[Google Play]] арқылы қолжетімді журналға қосымша ретінде, өзінің мобильді қосымшасын шығарды.<ref>[https://itunes.apple.com/de/app/rock-hard/id616636030?mt=8 iTunes — Rock Hard app] {{Wayback|url=https://itunes.apple.com/de/app/rock-hard/id616636030?mt=8|date=20161002062726}}{{ref|de}}</ref><ref>[https://play.google.com/store/apps/details?id=de.rockhard.app&hl=de Google Play — Rock Hard app] {{Wayback|url=https://play.google.com/store/apps/details?id=de.rockhard.app&hl=de|date=20161221031638}}{{ref|de}}</ref> Соңғы жылдары Германияның барлық музыкалық журналдары негізгі бизнесті баспа басылымына шоғырландыра отырып және онлайн-секторды қосымша сервистер көмегімен журналды ілгерілету үшін пайдалана отырып, осындай тактиканы ұстанады[5]. == Әдебиет == * {{кітап|авторы=Holger Schmenk, Christian Krumm|тақырыбы=Kumpels in Kutten. Heavy Metal im Ruhrgebiet|lang=de|басылым=1-басылым|орны=Bottrop|баспасы=Henselowsky + Boschmann|жылы=2010|isbn=3-942094-02-9}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://www.rockhard.de/ Журналдың ресми сайты]{{ref|de}} * [http://www.rockhard.de/festival.html Rock Hard Festival фестивалінің ресми сайты]{{ref|de}} [[Санат:Германияның музыкалық журналдары]] [[Санат:Ай сайынғы журналдар]] [[Санат:Метал-басылымдар]] 8g12k8yoybye4hahyfmnb1soa3vj4f0 3 788765 3683384 2026-10-19T03:36:26Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3683384 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Erkezhanym}} -- [[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]] ([[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|талқылауы]]) 08:36, 2026 ж. қазанның 19 (+05) gq8o8040vmkcoac2q7w2l0cad2ewls7 102 788766 3683385 2026-10-19T03:40:30Z Абилханов Ж 187228 Жаңа бетте: {{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Infobox Person |есімі = Шаршаған Жұмағұлова |туған күні = 13.7.1941 |туған жері = [[Тұщықұдық (Маңғыстау облысы)|Тұщықұдық ауылы]], [[Маңғыстау ауданы]], Гурьев облыс... 3683385 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Infobox Person |есімі = Шаршаған Жұмағұлова |туған күні = 13.7.1941 |туған жері = [[Тұщықұдық (Маңғыстау облысы)|Тұщықұдық ауылы]], [[Маңғыстау ауданы]], [[Гурьев облысы]], [[Қазақ КСР]], [[КСРО]] |азаматтығы = {{КСРО}} → {{KAZ}} |мамандығы = Акушер-гинеколог |марапаттары = {{Орден Құрмет Белгісі}} }} '''Шаршаған Жұмағұлова''' (13 шілде 1941 жылы туған, Маңғыстау ауданы, Тұщықұдық ауылы) — қазақстандық медицина ардагері, акушер-гинеколог, қоғам қайраткері. Маңғыстау өңірінде ана мен бала денсаулығын сақтау саласына және жергілікті басқару ісіне елеулі үлес қосқан тұлға. «Құрмет Белгісі» орденінің иегері, Бейнеу ауданының Құрметті азаматы. == Өмірбаяны == Шаршаған Жұмағұлова 1941 жылы 13 шілдеде Гурьев (қазіргі Маңғыстау) облысы, Маңғыстау ауданы, Тұщықұдық ауылында дүниеге келген. 1949–1959 жылдары Тұщықұдық орта мектебінде білім алған. 1959 жылы Гурьев медициналық училищесіне оқуға түсіп, оны 1962 жылы «акушерка» мамандығы бойынша бітіріп шығады. == Еңбек жолы мен қоғамдық қызметі == 1962–1964 жылдары Шайыр селосының перзентханасында акушер болып алғашқы еңбек жолын бастайды. 1964 жылы отбасын құруына байланысты Тұщықұдық ауылына ауысады. 1965 жылы комсомолдық жолдамамен Сам жеріндегі перзентханаға жіберіледі. 1974 жылдан бастап Ақжігіт ауылында жаңадан совхоз құрылуына байланысты, сонда жаңадан ашылған 30 орындық перзентханаға акушерка болып ауысып, ұзақ жылдар бойы ана мен бала денсаулығын қорғау жолында қажырлы еңбек етеді. 1982 жылдың қараша айынан бастап Ақжігіт селолық кеңесінің атқару комитетінің төрайымы (әкімі) болып тағайындалады. Оның селоны басқарудағы ұйымдастырушылық тәжірибесі облыс көлемінде жоғары бағаланып, өзге аймақтарға үлгі ретінде таратылған. 1991 жылы мамыр айында әкімшілік қызметтен зейнеткерлікке шыққаннан кейін де еңбектен қол үзбей, 2005 жылға дейін Ақжігіт ауылдық ауруханасында акушерлік қызметін жалғастырған. == Депутаттық қызметі == Шаршаған Жұмағұлова жергілікті өзін-өзі басқару және қоғамдық жұмыстарға белсене араласып, бірнеше рет халық депутаты болып сайланған: * 1963 жылы Маңғыстау селолық ауданындағы Шайыр ауылдық еңбекшілер депутаттары Советінің депутаты; * Бейнеу ауданы Ақжігіт селолық халық депутаттары Советінің бірнеше шақырылымдағы (соның ішінде 1989–1994 жылдардағы) депутаты болды. == Марапаттары мен атақтары == Қазақстанның медицинасы мен мемлекеттік қызметіне қосқан ерен еңбегі үшін бірнеше жоғары марапаттарға ие болған: * '''«Құрмет Белгісі» ордені''' (КСРО Жоғарғы Кеңесі Президиумының 1976 жылғы 11 наурыздағы Жарлығымен, Орден №1181544); * КСРО Денсаулық сақтау министрі, академик Төрегелді Шармановтың ресми Алғыс хаты; * '''«Еңбек ардагері» медалі''' (1985); * '''«Қазақстан Тәуелсіздігіне 30 жыл» мерекелік медалі''' (ҚР Президенті点の 2021 жылғы 2 желтоқсандағы Жарлығымен, Куәлік № 07858); * '''«Бейнеу ауданының Құрметті азаматы»''' атағы (Бейнеу аудандық мәслихатының 2019 жылғы 12 желтоқсандағы № 43/342 шешімі); * «Бейнеу ауданына 45 жыл» мерекелік төсбелгісі (2018); * «Қазақстанның Алтын Кітабы» төсбелгісі (Куәлік № 1170); * «Коммунистік еңбектің екпіндісі» белгісі (1981). == Әдебиеттер мен дереккөздер == * «Маңғыстау энциклопедиясы» / Бас ред. Б.Ғ. Аяған. — Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2008. — 300-301 беттер. — ISBN 9965-893-13-6. * «Маңғыстау облысы ауылшаруашылығы: Энциклопедия». — Алматы: «Арыс» баспасы, 2015. — 331-бет. — ISBN 978-601-291-288-3. * «Бейнеу ауданының энциклопедиясы». — Алматы: «Үш қиян» баспасы, 2023. — 230-бет. — ISBN 978-601-7288-19-8. * «Қазақстан әйелдері» республикалық журналы. — №8, Тамыз 2008 ж. — «Қазақ әйелдерінің энциклопедиясы» айдары, 6-бет. — ISSN 0234-3599. * КСРО Жоғарғы Кеңесі Президиумының Ордендік кітапшасы (И № 456218), 16 наурыз 1976 ж. 9e31n2asifbc0rl4krrh95esqfelfcz 3 788767 3683386 2026-10-19T04:06:35Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3683386 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Гүлдана Алмуханқызы}} -- <font color="#009900">[[Қатысушы:Мұхамеджан Амангелді|<span style="font-family:Georgia;"><i>Мұхамеджан А.А.</i></span>]]</font> [[Қатысушы талқылауы:Мұхамеджан Амангелді|<span style="font-size:90%"><font color="#0000FF">(талқылауы)</font></span>]] 09:06, 2026 ж. қазанның 19 (+05) b0fgrk9mos3n4roe1lda1pnhdka6jrn 3 788768 3683409 2026-10-19T05:31:04Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3683409 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Nurhan sharapatov}} -- [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 10:31, 2026 ж. қазанның 19 (+05) gaie4dbicpzekxwl3fo20uqumga8ydc 3 788769 3683410 2026-10-19T05:36:41Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3683410 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Гульмира Жумабаевна}} -- [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылауы]]) 10:36, 2026 ж. қазанның 19 (+05) pzqp8g8xkdg5m0caa8iffbnjhctpmc7 0 788770 3683418 2026-10-19T06:18:25Z Мағыпар 100137 Жаңа бетте: '''Каспий бойындағы алғашқы балық аулау колхоздары''' — Кеңес билігінің орнауымен елдің түкпір-түкпірінде, республикалар мен өлкелерде, облыстар мен округтерде колхоз-совхоздар саны үздіксіз өсе бастады. Гурьев облысында да бірнеше колхоз-совхоздар іргетас... 3683418 wikitext text/x-wiki '''Каспий бойындағы алғашқы балық аулау колхоздары''' — Кеңес билігінің орнауымен елдің түкпір-түкпірінде, республикалар мен өлкелерде, облыстар мен округтерде колхоз-совхоздар саны үздіксіз өсе бастады. Гурьев облысында да бірнеше колхоз-совхоздар іргетасын қалап, артельдер құрылды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Атырау облысы тарихы]] ejgjarofk7sjrln3apjq1yga4ksqqaj 3683419 3683418 2026-10-19T06:20:22Z Мағыпар 100137 толықтыру 3683419 wikitext text/x-wiki '''Каспий бойындағы алғашқы балық аулау колхоздары''' — Кеңес билігінің орнауымен елдің түкпір-түкпірінде, республикалар мен өлкелерде, облыстар мен округтерде колхоз-совхоздар саны үздіксіз өсе бастады. Гурьев облысында да бірнеше колхоз-совхоздар іргетасын қалап, артельдер құрылды. Солардың бірі — Балықшы ауданына қарасты Жаңа талап колхозы. Колхоз Забурын құмды жерінде 1931 жылдың көктемінде құрылды. Орталығы Жанбай ауылы болды, 1917 жылы Қазан төңкерісінен кейін бұндағы батағалар орыс байларынан тартып алынып, мемлекеттік кәсіпорындарға айналдырылып, серіктестіктер, кооперативтер ұйымдастырылды, ең соңында, 1930 жылы колхоз ұйымдастырылды, оған сол жердегі барлык қазақ балықшылары енді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Атырау облысы тарихы]] mtapac2ucuja81reqng8nt3inhdvwts 3683426 3683419 2026-10-19T06:22:06Z Мағыпар 100137 толықтыру 3683426 wikitext text/x-wiki '''Каспий бойындағы алғашқы балық аулау колхоздары''' — Кеңес билігінің орнауымен елдің түкпір-түкпірінде, республикалар мен өлкелерде, облыстар мен округтерде колхоз-совхоздар саны үздіксіз өсе бастады. Гурьев облысында да бірнеше колхоз-совхоздар іргетасын қалап, артельдер құрылды. Солардың бірі — Балықшы ауданына қарасты Жаңа талап колхозы. Колхоз Забурын құмды жерінде 1931 жылдың көктемінде құрылды. Орталығы Жанбай ауылы болды, 1917 жылы Қазан төңкерісінен кейін бұндағы батағалар орыс байларынан тартып алынып, мемлекеттік кәсіпорындарға айналдырылып, серіктестіктер, кооперативтер ұйымдастырылды, ең соңында, 1930 жылы колхоз ұйымдастырылды, оған сол жердегі барлык қазақ балықшылары енді. «Жаңа талап" колхозының алғашқы төрағасы болып Бөтешке ұлы Салық сайланды. Сол жердегі батағаларда балық аулау кәсібімен айналысқан қазақтар барлығы сонда жиналып, үй салып, қазақ ауылы болған соң, ауылға аталарының аты Жанбайды берген. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Атырау облысы тарихы]] a4bratstnme9gur3ub27e0jy62tijyq 3683429 3683426 2026-10-19T06:24:12Z Мағыпар 100137 толықтыру 3683429 wikitext text/x-wiki '''Каспий бойындағы алғашқы балық аулау колхоздары''' — Кеңес билігінің орнауымен елдің түкпір-түкпірінде, республикалар мен өлкелерде, облыстар мен округтерде колхоз-совхоздар саны үздіксіз өсе бастады. Гурьев облысында да бірнеше колхоз-совхоздар іргетасын қалап, артельдер құрылды. Солардың бірі — Балықшы ауданына қарасты Жаңа талап колхозы. Колхоз Забурын құмды жерінде 1931 жылдың көктемінде құрылды. Орталығы Жанбай ауылы болды, 1917 жылы Қазан төңкерісінен кейін бұндағы батағалар орыс байларынан тартып алынып, мемлекеттік кәсіпорындарға айналдырылып, серіктестіктер, кооперативтер ұйымдастырылды, ең соңында, 1930 жылы колхоз ұйымдастырылды, оған сол жердегі барлык қазақ балықшылары енді. «Жаңа талап" колхозының алғашқы төрағасы болып Бөтешке ұлы Салық сайланды. Сол жердегі батағаларда балық аулау кәсібімен айналысқан қазақтар барлығы сонда жиналып, үй салып, қазақ ауылы болған соң, ауылға аталарының аты Жанбайды берген. «Жаңа талап» колхоз болып құрылғаннан кейін көп қиыншылықты бастан өткерді. Ел ішінде құрал- жабдықтың болмауы колхозға мүше болған шаруаларды әуелгіде толқуға түсірді. Колхоз алғаш құрылған жылы 40 мүшесі ғана болды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Атырау облысы тарихы]] peldtwcyo493tvm6br7okptyciv8rsb 3683431 3683429 2026-10-19T06:26:29Z Мағыпар 100137 толықтыру 3683431 wikitext text/x-wiki '''Каспий бойындағы алғашқы балық аулау колхоздары''' — Кеңес билігінің орнауымен елдің түкпір-түкпірінде, республикалар мен өлкелерде, облыстар мен округтерде колхоз-совхоздар саны үздіксіз өсе бастады. Гурьев облысында да бірнеше колхоз-совхоздар іргетасын қалап, артельдер құрылды. Солардың бірі — Балықшы ауданына қарасты Жаңа талап колхозы. Колхоз Забурын құмды жерінде 1931 жылдың көктемінде құрылды. Орталығы Жанбай ауылы болды, 1917 жылы Қазан төңкерісінен кейін бұндағы батағалар орыс байларынан тартып алынып, мемлекеттік кәсіпорындарға айналдырылып, серіктестіктер, кооперативтер ұйымдастырылды, ең соңында, 1930 жылы колхоз ұйымдастырылды, оған сол жердегі барлык қазақ балықшылары енді. «Жаңа талап" колхозының алғашқы төрағасы болып Бөтешке ұлы Салық сайланды. Сол жердегі батағаларда балық аулау кәсібімен айналысқан қазақтар барлығы сонда жиналып, үй салып, қазақ ауылы болған соң, ауылға аталарының аты Жанбайды берген. «Жаңа талап» колхоз болып құрылғаннан кейін көп қиыншылықты бастан өткерді. Ел ішінде құрал- жабдықтың болмауы колхозға мүше болған шаруаларды әуелгіде толқуға түсірді. Колхоз алғаш құрылған жылы 40 мүшесі ғана болды. 1929 жылы мемлекет тарапынан несие беріліп «Қызыл Орал» атты балық аулау шаруашылығы құрылды. Филиппов Петр Федорович осы шаруашылықтың дамуына ат салысты. П.Ф.Филиппов 15 жасынан теңізге шығып, балық шаруашылығының қыр-сырын терең ұғынып, еңбегінің арқасында 1934 жылы колхоз төрағасы болып сайланды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Атырау облысы тарихы]] 91r8ax10usmh4m22s9ej3dj400auuze 3683432 3683431 2026-10-19T06:27:30Z Мағыпар 100137 толықтыру 3683432 wikitext text/x-wiki '''Каспий бойындағы алғашқы балық аулау колхоздары''' — Кеңес билігінің орнауымен елдің түкпір-түкпірінде, республикалар мен өлкелерде, облыстар мен округтерде колхоз-совхоздар саны үздіксіз өсе бастады. Гурьев облысында да бірнеше колхоз-совхоздар іргетасын қалап, артельдер құрылды. Солардың бірі — Балықшы ауданына қарасты Жаңа талап колхозы. Колхоз Забурын құмды жерінде 1931 жылдың көктемінде құрылды. Орталығы Жанбай ауылы болды, 1917 жылы Қазан төңкерісінен кейін бұндағы батағалар орыс байларынан тартып алынып, мемлекеттік кәсіпорындарға айналдырылып, серіктестіктер, кооперативтер ұйымдастырылды, ең соңында, 1930 жылы колхоз ұйымдастырылды, оған сол жердегі барлык қазақ балықшылары енді. «Жаңа талап" колхозының алғашқы төрағасы болып Бөтешке ұлы Салық сайланды. Сол жердегі батағаларда балық аулау кәсібімен айналысқан қазақтар барлығы сонда жиналып, үй салып, қазақ ауылы болған соң, ауылға аталарының аты Жанбайды берген. «Жаңа талап» колхоз болып құрылғаннан кейін көп қиыншылықты бастан өткерді. Ел ішінде құрал- жабдықтың болмауы колхозға мүше болған шаруаларды әуелгіде толқуға түсірді. Колхоз алғаш құрылған жылы 40 мүшесі ғана болды. 1929 жылы мемлекет тарапынан несие беріліп «Қызыл Орал» атты балық аулау шаруашылығы құрылды. Филиппов Петр Федорович осы шаруашылықтың дамуына ат салысты. П.Ф.Филиппов 15 жасынан теңізге шығып, балық шаруашылығының қыр-сырын терең ұғынып, еңбегінің арқасында 1934 жылы колхоз төрағасы болып сайланды. Кейін «Қызыл Орал» колхозы «Микоян» деп аталды. Оның басшылығымен колхоз алдыңғы қатарға шығып, миллионер колхоз атанды. Микоян атындағы колхоздың малшы, егінші қазақтары да болды, Бұл колхоздың негізін орыстар құрады, олардың барлығы қалада тұрып, балық аулады. Ал, қазақтардың көпшілігі мал мен егінмен айналысты. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Атырау облысы тарихы]] cpfm71ioxm2ps1t23l20aha9o0ophzy 3683433 3683432 2026-10-19T06:29:02Z Мағыпар 100137 толықтыру 3683433 wikitext text/x-wiki '''Каспий бойындағы алғашқы балық аулау колхоздары''' — Кеңес билігінің орнауымен елдің түкпір-түкпірінде, республикалар мен өлкелерде, облыстар мен округтерде колхоз-совхоздар саны үздіксіз өсе бастады. Гурьев облысында да бірнеше колхоз-совхоздар іргетасын қалап, артельдер құрылды. Солардың бірі — Балықшы ауданына қарасты Жаңа талап колхозы. Колхоз Забурын құмды жерінде 1931 жылдың көктемінде құрылды. Орталығы Жанбай ауылы болды, 1917 жылы Қазан төңкерісінен кейін бұндағы батағалар орыс байларынан тартып алынып, мемлекеттік кәсіпорындарға айналдырылып, серіктестіктер, кооперативтер ұйымдастырылды, ең соңында, 1930 жылы колхоз ұйымдастырылды, оған сол жердегі барлык қазақ балықшылары енді. «Жаңа талап" колхозының алғашқы төрағасы болып Бөтешке ұлы Салық сайланды. Сол жердегі батағаларда балық аулау кәсібімен айналысқан қазақтар барлығы сонда жиналып, үй салып, қазақ ауылы болған соң, ауылға аталарының аты Жанбайды берген. «Жаңа талап» колхоз болып құрылғаннан кейін көп қиыншылықты бастан өткерді. Ел ішінде құрал- жабдықтың болмауы колхозға мүше болған шаруаларды әуелгіде толқуға түсірді. Колхоз алғаш құрылған жылы 40 мүшесі ғана болды. 1929 жылы мемлекет тарапынан несие беріліп «Қызыл Орал» атты балық аулау шаруашылығы құрылды. Филиппов Петр Федорович осы шаруашылықтың дамуына ат салысты. П.Ф.Филиппов 15 жасынан теңізге шығып, балық шаруашылығының қыр-сырын терең ұғынып, еңбегінің арқасында 1934 жылы колхоз төрағасы болып сайланды. Кейін «Қызыл Орал» колхозы «Микоян» деп аталды. Оның басшылығымен колхоз алдыңғы қатарға шығып, миллионер колхоз атанды. Микоян атындағы колхоздың малшы, егінші қазақтары да болды, Бұл колхоздың негізін орыстар құрады, олардың барлығы қалада тұрып, балық аулады. Ал, қазақтардың көпшілігі мал мен егінмен айналысты. 1932 жылдың 2-жартысында балықшылардың саны 164 адам болып, олардың 96-сы әйелдер болды. Колхоз басшыларының (колхоз төрағасы С.Бөтешкин, ауылдық кеңес төрағасы Т.Елжанов болды) дұрыс басшылық жасауы арқасында 1938 жылы колхоз меншігінде 40 шана, 80 жылқы, 10 желкенді кеме болды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Атырау облысы тарихы]] mh4wb1oh61x12s8a2i0l0mi501xcfav 3683442 3683433 2026-10-19T06:42:17Z Мағыпар 100137 толықтыру 3683442 wikitext text/x-wiki '''Каспий бойындағы алғашқы балық аулау колхоздары''' — Кеңес билігінің орнауымен елдің түкпір-түкпірінде, республикалар мен өлкелерде, облыстар мен округтерде колхоз-совхоздар саны үздіксіз өсе бастады. Гурьев облысында да бірнеше колхоз-совхоздар іргетасын қалап, артельдер құрылды. Солардың бірі — Балықшы ауданына қарасты Жаңа талап колхозы. Колхоз Забурын құмды жерінде 1931 жылдың көктемінде құрылды. Орталығы Жанбай ауылы болды, 1917 жылы Қазан төңкерісінен кейін бұндағы батағалар орыс байларынан тартып алынып, мемлекеттік кәсіпорындарға айналдырылып, серіктестіктер, кооперативтер ұйымдастырылды, ең соңында, 1930 жылы колхоз ұйымдастырылды, оған сол жердегі барлык қазақ балықшылары енді. «Жаңа талап" колхозының алғашқы төрағасы болып Бөтешке ұлы Салық сайланды. Сол жердегі батағаларда балық аулау кәсібімен айналысқан қазақтар барлығы сонда жиналып, үй салып, қазақ ауылы болған соң, ауылға аталарының аты Жанбайды берген. «Жаңа талап» колхоз болып құрылғаннан кейін көп қиыншылықты бастан өткерді. Ел ішінде құрал- жабдықтың болмауы колхозға мүше болған шаруаларды әуелгіде толқуға түсірді. Колхоз алғаш құрылған жылы 40 мүшесі ғана болды. 1929 жылы мемлекет тарапынан несие беріліп «Қызыл Орал» атты балық аулау шаруашылығы құрылды. Филиппов Петр Федорович осы шаруашылықтың дамуына ат салысты. П.Ф.Филиппов 15 жасынан теңізге шығып, балық шаруашылығының қыр-сырын терең ұғынып, еңбегінің арқасында 1934 жылы колхоз төрағасы болып сайланды. Кейін «Қызыл Орал» колхозы «Микоян» деп аталды. Оның басшылығымен колхоз алдыңғы қатарға шығып, миллионер колхоз атанды. Микоян атындағы колхоздың малшы, егінші қазақтары да болды, Бұл колхоздың негізін орыстар құрады, олардың барлығы қалада тұрып, балық аулады. Ал, қазақтардың көпшілігі мал мен егінмен айналысты. 1932 жылдың 2-жартысында балықшылардың саны 164 адам болып, олардың 96-сы әйелдер болды. Колхоз басшыларының (колхоз төрағасы С.Бөтешкин, ауылдық кеңес төрағасы Т.Елжанов болды) дұрыс басшылық жасауы арқасында 1938 жылы колхоз меншігінде 40 шана, 80 жылқы, 10 желкенді кеме болды. Осы кезеңдерден бастап Амангелдіде де колхоздастыру жұмыстары да қызу қолға алына бастады. Ұйым болып еңбекке ұйымдастыру саясаты басталған кезде Ақай деген жерде алғашқы артельге сол жердегі ең кедей балықшылардан қырық адам қайық, құралдарын біріктіріп «Артель» құрды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Атырау облысы тарихы]] insvgjwob6jpeek6p4kl9jbre2ift36 3683443 3683442 2026-10-19T06:43:53Z Мағыпар 100137 толықтыру 3683443 wikitext text/x-wiki '''Каспий бойындағы алғашқы балық аулау колхоздары''' — Кеңес билігінің орнауымен елдің түкпір-түкпірінде, республикалар мен өлкелерде, облыстар мен округтерде колхоз-совхоздар саны үздіксіз өсе бастады. Гурьев облысында да бірнеше колхоз-совхоздар іргетасын қалап, артельдер құрылды. Солардың бірі — Балықшы ауданына қарасты Жаңа талап колхозы. Колхоз Забурын құмды жерінде 1931 жылдың көктемінде құрылды. Орталығы Жанбай ауылы болды, 1917 жылы Қазан төңкерісінен кейін бұндағы батағалар орыс байларынан тартып алынып, мемлекеттік кәсіпорындарға айналдырылып, серіктестіктер, кооперативтер ұйымдастырылды, ең соңында, 1930 жылы колхоз ұйымдастырылды, оған сол жердегі барлык қазақ балықшылары енді. «Жаңа талап" колхозының алғашқы төрағасы болып Бөтешке ұлы Салық сайланды. Сол жердегі батағаларда балық аулау кәсібімен айналысқан қазақтар барлығы сонда жиналып, үй салып, қазақ ауылы болған соң, ауылға аталарының аты Жанбайды берген. «Жаңа талап» колхоз болып құрылғаннан кейін көп қиыншылықты бастан өткерді. Ел ішінде құрал- жабдықтың болмауы колхозға мүше болған шаруаларды әуелгіде толқуға түсірді. Колхоз алғаш құрылған жылы 40 мүшесі ғана болды. 1929 жылы мемлекет тарапынан несие беріліп «Қызыл Орал» атты балық аулау шаруашылығы құрылды. Филиппов Петр Федорович осы шаруашылықтың дамуына ат салысты. П.Ф.Филиппов 15 жасынан теңізге шығып, балық шаруашылығының қыр-сырын терең ұғынып, еңбегінің арқасында 1934 жылы колхоз төрағасы болып сайланды. Кейін «Қызыл Орал» колхозы «Микоян» деп аталды. Оның басшылығымен колхоз алдыңғы қатарға шығып, миллионер колхоз атанды. Микоян атындағы колхоздың малшы, егінші қазақтары да болды, Бұл колхоздың негізін орыстар құрады, олардың барлығы қалада тұрып, балық аулады. Ал, қазақтардың көпшілігі мал мен егінмен айналысты. 1932 жылдың 2-жартысында балықшылардың саны 164 адам болып, олардың 96-сы әйелдер болды. Колхоз басшыларының (колхоз төрағасы С.Бөтешкин, ауылдық кеңес төрағасы Т.Елжанов болды) дұрыс басшылық жасауы арқасында 1938 жылы колхоз меншігінде 40 шана, 80 жылқы, 10 желкенді кеме болды. Осы кезеңдерден бастап Амангелдіде де колхоздастыру жұмыстары да қызу қолға алына бастады. Ұйым болып еңбекке ұйымдастыру саясаты басталған кезде Ақай деген жерде алғашқы артельге сол жердегі ең кедей балықшылардан қырық адам қайық, құралдарын біріктіріп «Артель» құрды. Кейін оларды «Ақайдың 40 батрағы» деп атап жүрді. 1930 жылы алғашқы Забурын ауыл кеңесінде ұйымдасқан «Социалистік жол» колхозынан «Ораз» колхозы бөлініп, ол 1937 жылдан Аманкелді атын алды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Атырау облысы тарихы]] 0ltiq0vwrthk9tr2fvg80tne53xgnaa 3683448 3683443 2026-10-19T06:46:41Z Мағыпар 100137 толықтыру 3683448 wikitext text/x-wiki '''Каспий бойындағы алғашқы балық аулау колхоздары''' — Кеңес билігінің орнауымен елдің түкпір-түкпірінде, республикалар мен өлкелерде, облыстар мен округтерде колхоз-совхоздар саны үздіксіз өсе бастады. Гурьев облысында да бірнеше колхоз-совхоздар іргетасын қалап, артельдер құрылды. Солардың бірі — Балықшы ауданына қарасты Жаңа талап колхозы. Колхоз Забурын құмды жерінде 1931 жылдың көктемінде құрылды. Орталығы Жанбай ауылы болды, 1917 жылы Қазан төңкерісінен кейін бұндағы батағалар орыс байларынан тартып алынып, мемлекеттік кәсіпорындарға айналдырылып, серіктестіктер, кооперативтер ұйымдастырылды, ең соңында, 1930 жылы колхоз ұйымдастырылды, оған сол жердегі барлык қазақ балықшылары енді. «Жаңа талап" колхозының алғашқы төрағасы болып Бөтешке ұлы Салық сайланды. Сол жердегі батағаларда балық аулау кәсібімен айналысқан қазақтар барлығы сонда жиналып, үй салып, қазақ ауылы болған соң, ауылға аталарының аты Жанбайды берген. «Жаңа талап» колхоз болып құрылғаннан кейін көп қиыншылықты бастан өткерді. Ел ішінде құрал- жабдықтың болмауы колхозға мүше болған шаруаларды әуелгіде толқуға түсірді. Колхоз алғаш құрылған жылы 40 мүшесі ғана болды. 1929 жылы мемлекет тарапынан несие беріліп «Қызыл Орал» атты балық аулау шаруашылығы құрылды. Филиппов Петр Федорович осы шаруашылықтың дамуына ат салысты. П.Ф.Филиппов 15 жасынан теңізге шығып, балық шаруашылығының қыр-сырын терең ұғынып, еңбегінің арқасында 1934 жылы колхоз төрағасы болып сайланды. Кейін «Қызыл Орал» колхозы «Микоян» деп аталды. Оның басшылығымен колхоз алдыңғы қатарға шығып, миллионер колхоз атанды. Микоян атындағы колхоздың малшы, егінші қазақтары да болды, Бұл колхоздың негізін орыстар құрады, олардың барлығы қалада тұрып, балық аулады. Ал, қазақтардың көпшілігі мал мен егінмен айналысты. 1932 жылдың 2-жартысында балықшылардың саны 164 адам болып, олардың 96-сы әйелдер болды. Колхоз басшыларының (колхоз төрағасы С.Бөтешкин, ауылдық кеңес төрағасы Т.Елжанов болды) дұрыс басшылық жасауы арқасында 1938 жылы колхоз меншігінде 40 шана, 80 жылқы, 10 желкенді кеме болды. Осы кезеңдерден бастап Амангелдіде де колхоздастыру жұмыстары да қызу қолға алына бастады. Ұйым болып еңбекке ұйымдастыру саясаты басталған кезде Ақай деген жерде алғашқы артельге сол жердегі ең кедей балықшылардан қырық адам қайық, құралдарын біріктіріп «Артель» құрды. Кейін оларды «Ақайдың 40 батрағы» деп атап жүрді. 1930 жылы алғашқы Забурын ауыл кеңесінде ұйымдасқан «Социалистік жол» колхозынан «Ораз» колхозы бөлініп, ол 1937 жылдан Аманкелді атын алды. Колхозға мүше болған балықшылар колхоз меншігіне 40-50 ірілі-уақты қайықтарын берді. Ат-шана, уақ құрал-саймандар жеке балықшыларда сақталды. Қоғамдық малды ұйымдастыру 1938-1939 жылдары іске асырылды. Негізгі кәсіп — балық тек теңізден ауланды. Жазда реюшка, жаға қайығы, ал қыста мұз үстінен ақанмен ақ балық бекіре аулау, итбалық соғумен айналысты. Ақан торын балықшылар өздері тоқыды. Бекіре мен итбалық аулау үшін балықшылар ат-шараларымен 8-10 адамнан топтасып, мүз үстінде ай бойы шана толғанша жұмыс істеген. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Атырау облысы тарихы]] b4w6jk6agixfqhj3t3s1sv96grrd0ct 3683453 3683448 2026-10-19T06:48:31Z Мағыпар 100137 толықтыру 3683453 wikitext text/x-wiki '''Каспий бойындағы алғашқы балық аулау колхоздары''' — Кеңес билігінің орнауымен елдің түкпір-түкпірінде, республикалар мен өлкелерде, облыстар мен округтерде колхоз-совхоздар саны үздіксіз өсе бастады. Гурьев облысында да бірнеше колхоз-совхоздар іргетасын қалап, артельдер құрылды. Солардың бірі — Балықшы ауданына қарасты Жаңа талап колхозы. Колхоз Забурын құмды жерінде 1931 жылдың көктемінде құрылды. Орталығы Жанбай ауылы болды, 1917 жылы Қазан төңкерісінен кейін бұндағы батағалар орыс байларынан тартып алынып, мемлекеттік кәсіпорындарға айналдырылып, серіктестіктер, кооперативтер ұйымдастырылды, ең соңында, 1930 жылы колхоз ұйымдастырылды, оған сол жердегі барлык қазақ балықшылары енді. «Жаңа талап" колхозының алғашқы төрағасы болып Бөтешке ұлы Салық сайланды. Сол жердегі батағаларда балық аулау кәсібімен айналысқан қазақтар барлығы сонда жиналып, үй салып, қазақ ауылы болған соң, ауылға аталарының аты Жанбайды берген. «Жаңа талап» колхоз болып құрылғаннан кейін көп қиыншылықты бастан өткерді. Ел ішінде құрал- жабдықтың болмауы колхозға мүше болған шаруаларды әуелгіде толқуға түсірді. Колхоз алғаш құрылған жылы 40 мүшесі ғана болды. 1929 жылы мемлекет тарапынан несие беріліп «Қызыл Орал» атты балық аулау шаруашылығы құрылды. Филиппов Петр Федорович осы шаруашылықтың дамуына ат салысты. П.Ф.Филиппов 15 жасынан теңізге шығып, балық шаруашылығының қыр-сырын терең ұғынып, еңбегінің арқасында 1934 жылы колхоз төрағасы болып сайланды. Кейін «Қызыл Орал» колхозы «Микоян» деп аталды. Оның басшылығымен колхоз алдыңғы қатарға шығып, миллионер колхоз атанды. Микоян атындағы колхоздың малшы, егінші қазақтары да болды, Бұл колхоздың негізін орыстар құрады, олардың барлығы қалада тұрып, балық аулады. Ал, қазақтардың көпшілігі мал мен егінмен айналысты. 1932 жылдың 2-жартысында балықшылардың саны 164 адам болып, олардың 96-сы әйелдер болды. Колхоз басшыларының (колхоз төрағасы С.Бөтешкин, ауылдық кеңес төрағасы Т.Елжанов болды) дұрыс басшылық жасауы арқасында 1938 жылы колхоз меншігінде 40 шана, 80 жылқы, 10 желкенді кеме болды. Осы кезеңдерден бастап Амангелдіде де колхоздастыру жұмыстары да қызу қолға алына бастады. Ұйым болып еңбекке ұйымдастыру саясаты басталған кезде Ақай деген жерде алғашқы артельге сол жердегі ең кедей балықшылардан қырық адам қайық, құралдарын біріктіріп «Артель» құрды. Кейін оларды «Ақайдың 40 батрағы» деп атап жүрді. 1930 жылы алғашқы Забурын ауыл кеңесінде ұйымдасқан «Социалистік жол» колхозынан «Ораз» колхозы бөлініп, ол 1937 жылдан Аманкелді атын алды. Колхозға мүше болған балықшылар колхоз меншігіне 40-50 ірілі-уақты қайықтарын берді. Ат-шана, уақ құрал-саймандар жеке балықшыларда сақталды. Қоғамдық малды ұйымдастыру 1938-1939 жылдары іске асырылды. Негізгі кәсіп — балық тек теңізден ауланды. Жазда реюшка, жаға қайығы, ал қыста мұз үстінен ақанмен ақ балық бекіре аулау, итбалық соғумен айналысты. Ақан торын балықшылар өздері тоқыды. Бекіре мен итбалық аулау үшін балықшылар ат-шараларымен 8-10 адамнан топтасып, мүз үстінде ай бойы шана толғанша жұмыс істеген. Колхоздың алғашқы ұйымдасуы мен өркендеуі Теңіз ауданы аумағында болды. Бұл өмірдегі негізгі шаруашылық балық аулау болғандықтан, алғашқы кездерде «Рыболовецкое кредитное товарищество» деген серіктік құрылып, оған ауылдағы қолы бос адамдар біріктірілді. Көп кешікпей серіктік мүшелерінің саны 1480 адамға жетті. 1929 жылдың өзінде қолдағы бар құрал-жабдықтармен Каспий теңізінен балық аулана басталды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Атырау облысы тарихы]] c5jpeir9zkmkwhltei57wm2xtecs5w6 3683455 3683453 2026-10-19T06:50:17Z Мағыпар 100137 толықтыру 3683455 wikitext text/x-wiki '''Каспий бойындағы алғашқы балық аулау колхоздары''' — Кеңес билігінің орнауымен елдің түкпір-түкпірінде, республикалар мен өлкелерде, облыстар мен округтерде колхоз-совхоздар саны үздіксіз өсе бастады. Гурьев облысында да бірнеше колхоз-совхоздар іргетасын қалап, артельдер құрылды. Солардың бірі — Балықшы ауданына қарасты Жаңа талап колхозы. Колхоз Забурын құмды жерінде 1931 жылдың көктемінде құрылды. Орталығы Жанбай ауылы болды, 1917 жылы Қазан төңкерісінен кейін бұндағы батағалар орыс байларынан тартып алынып, мемлекеттік кәсіпорындарға айналдырылып, серіктестіктер, кооперативтер ұйымдастырылды, ең соңында, 1930 жылы колхоз ұйымдастырылды, оған сол жердегі барлык қазақ балықшылары енді. «Жаңа талап" колхозының алғашқы төрағасы болып Бөтешке ұлы Салық сайланды. Сол жердегі батағаларда балық аулау кәсібімен айналысқан қазақтар барлығы сонда жиналып, үй салып, қазақ ауылы болған соң, ауылға аталарының аты Жанбайды берген. «Жаңа талап» колхоз болып құрылғаннан кейін көп қиыншылықты бастан өткерді. Ел ішінде құрал- жабдықтың болмауы колхозға мүше болған шаруаларды әуелгіде толқуға түсірді. Колхоз алғаш құрылған жылы 40 мүшесі ғана болды. 1929 жылы мемлекет тарапынан несие беріліп «Қызыл Орал» атты балық аулау шаруашылығы құрылды. Филиппов Петр Федорович осы шаруашылықтың дамуына ат салысты. П.Ф.Филиппов 15 жасынан теңізге шығып, балық шаруашылығының қыр-сырын терең ұғынып, еңбегінің арқасында 1934 жылы колхоз төрағасы болып сайланды. Кейін «Қызыл Орал» колхозы «Микоян» деп аталды. Оның басшылығымен колхоз алдыңғы қатарға шығып, миллионер колхоз атанды. Микоян атындағы колхоздың малшы, егінші қазақтары да болды, Бұл колхоздың негізін орыстар құрады, олардың барлығы қалада тұрып, балық аулады. Ал, қазақтардың көпшілігі мал мен егінмен айналысты. 1932 жылдың 2-жартысында балықшылардың саны 164 адам болып, олардың 96-сы әйелдер болды. Колхоз басшыларының (колхоз төрағасы С.Бөтешкин, ауылдық кеңес төрағасы Т.Елжанов болды) дұрыс басшылық жасауы арқасында 1938 жылы колхоз меншігінде 40 шана, 80 жылқы, 10 желкенді кеме болды. Осы кезеңдерден бастап Амангелдіде де колхоздастыру жұмыстары да қызу қолға алына бастады. Ұйым болып еңбекке ұйымдастыру саясаты басталған кезде Ақай деген жерде алғашқы артельге сол жердегі ең кедей балықшылардан қырық адам қайық, құралдарын біріктіріп «Артель» құрды. Кейін оларды «Ақайдың 40 батрағы» деп атап жүрді. 1930 жылы алғашқы Забурын ауыл кеңесінде ұйымдасқан «Социалистік жол» колхозынан «Ораз» колхозы бөлініп, ол 1937 жылдан Аманкелді атын алды. Колхозға мүше болған балықшылар колхоз меншігіне 40-50 ірілі-уақты қайықтарын берді. Ат-шана, уақ құрал-саймандар жеке балықшыларда сақталды. Қоғамдық малды ұйымдастыру 1938-1939 жылдары іске асырылды. Негізгі кәсіп — балық тек теңізден ауланды. Жазда реюшка, жаға қайығы, ал қыста мұз үстінен ақанмен ақ балық бекіре аулау, итбалық соғумен айналысты. Ақан торын балықшылар өздері тоқыды. Бекіре мен итбалық аулау үшін балықшылар ат-шараларымен 8-10 адамнан топтасып, мүз үстінде ай бойы шана толғанша жұмыс істеген. Колхоздың алғашқы ұйымдасуы мен өркендеуі Теңіз ауданы аумағында болды. Бұл өмірдегі негізгі шаруашылық балық аулау болғандықтан, алғашқы кездерде «Рыболовецкое кредитное товарищество» деген серіктік құрылып, оған ауылдағы қолы бос адамдар біріктірілді. Көп кешікпей серіктік мүшелерінің саны 1480 адамға жетті. 1929 жылдың өзінде қолдағы бар құрал-жабдықтармен Каспий теңізінен балық аулана басталды. 1930 жылдың 5 шілдесінде «Соцалистік жол" колхозы құрылып, оның тұңғыш төрағасы болып Ерен Таспанов сайланды. Жыл өткен сайын колхозға келушілер қатары көбейіп, шаруашылық кеңейтілді. 1934 жылдың қаңтар айында Забурын ауыл кеңесіне қарасты Екінші шаруашылық Ораз Исаев атындағы колхоз болды. Бұл бүгінгі Амангелді атындағы (кооператив) колхоздың негізі еді. Колхоз төрағалығына Доспай Төкенов сайланды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Атырау облысы тарихы]] 16i9p04sjgmnx3xczjptygevhxkk67k 3683456 3683455 2026-10-19T06:51:38Z Мағыпар 100137 толықтыру 3683456 wikitext text/x-wiki '''Каспий бойындағы алғашқы балық аулау колхоздары''' — Кеңес билігінің орнауымен елдің түкпір-түкпірінде, республикалар мен өлкелерде, облыстар мен округтерде колхоз-совхоздар саны үздіксіз өсе бастады. Гурьев облысында да бірнеше колхоз-совхоздар іргетасын қалап, артельдер құрылды. Солардың бірі — Балықшы ауданына қарасты Жаңа талап колхозы. Колхоз Забурын құмды жерінде 1931 жылдың көктемінде құрылды. Орталығы Жанбай ауылы болды, 1917 жылы Қазан төңкерісінен кейін бұндағы батағалар орыс байларынан тартып алынып, мемлекеттік кәсіпорындарға айналдырылып, серіктестіктер, кооперативтер ұйымдастырылды, ең соңында, 1930 жылы колхоз ұйымдастырылды, оған сол жердегі барлык қазақ балықшылары енді. «Жаңа талап" колхозының алғашқы төрағасы болып Бөтешке ұлы Салық сайланды. Сол жердегі батағаларда балық аулау кәсібімен айналысқан қазақтар барлығы сонда жиналып, үй салып, қазақ ауылы болған соң, ауылға аталарының аты Жанбайды берген. «Жаңа талап» колхоз болып құрылғаннан кейін көп қиыншылықты бастан өткерді. Ел ішінде құрал- жабдықтың болмауы колхозға мүше болған шаруаларды әуелгіде толқуға түсірді. Колхоз алғаш құрылған жылы 40 мүшесі ғана болды. 1929 жылы мемлекет тарапынан несие беріліп «Қызыл Орал» атты балық аулау шаруашылығы құрылды. Филиппов Петр Федорович осы шаруашылықтың дамуына ат салысты. П.Ф.Филиппов 15 жасынан теңізге шығып, балық шаруашылығының қыр-сырын терең ұғынып, еңбегінің арқасында 1934 жылы колхоз төрағасы болып сайланды. Кейін «Қызыл Орал» колхозы «Микоян» деп аталды. Оның басшылығымен колхоз алдыңғы қатарға шығып, миллионер колхоз атанды. Микоян атындағы колхоздың малшы, егінші қазақтары да болды, Бұл колхоздың негізін орыстар құрады, олардың барлығы қалада тұрып, балық аулады. Ал, қазақтардың көпшілігі мал мен егінмен айналысты. 1932 жылдың 2-жартысында балықшылардың саны 164 адам болып, олардың 96-сы әйелдер болды. Колхоз басшыларының (колхоз төрағасы С.Бөтешкин, ауылдық кеңес төрағасы Т.Елжанов болды) дұрыс басшылық жасауы арқасында 1938 жылы колхоз меншігінде 40 шана, 80 жылқы, 10 желкенді кеме болды. Осы кезеңдерден бастап Амангелдіде де колхоздастыру жұмыстары да қызу қолға алына бастады. Ұйым болып еңбекке ұйымдастыру саясаты басталған кезде Ақай деген жерде алғашқы артельге сол жердегі ең кедей балықшылардан қырық адам қайық, құралдарын біріктіріп «Артель» құрды. Кейін оларды «Ақайдың 40 батрағы» деп атап жүрді. 1930 жылы алғашқы Забурын ауыл кеңесінде ұйымдасқан «Социалистік жол» колхозынан «Ораз» колхозы бөлініп, ол 1937 жылдан Аманкелді атын алды. Колхозға мүше болған балықшылар колхоз меншігіне 40-50 ірілі-уақты қайықтарын берді. Ат-шана, уақ құрал-саймандар жеке балықшыларда сақталды. Қоғамдық малды ұйымдастыру 1938-1939 жылдары іске асырылды. Негізгі кәсіп — балық тек теңізден ауланды. Жазда реюшка, жаға қайығы, ал қыста мұз үстінен ақанмен ақ балық бекіре аулау, итбалық соғумен айналысты. Ақан торын балықшылар өздері тоқыды. Бекіре мен итбалық аулау үшін балықшылар ат-шараларымен 8-10 адамнан топтасып, мүз үстінде ай бойы шана толғанша жұмыс істеген. Колхоздың алғашқы ұйымдасуы мен өркендеуі Теңіз ауданы аумағында болды. Бұл өмірдегі негізгі шаруашылық балық аулау болғандықтан, алғашқы кездерде «Рыболовецкое кредитное товарищество» деген серіктік құрылып, оған ауылдағы қолы бос адамдар біріктірілді. Көп кешікпей серіктік мүшелерінің саны 1480 адамға жетті. 1929 жылдың өзінде қолдағы бар құрал-жабдықтармен Каспий теңізінен балық аулана басталды. 1930 жылдың 5 шілдесінде «Соцалистік жол" колхозы құрылып, оның тұңғыш төрағасы болып Ерен Таспанов сайланды. Жыл өткен сайын колхозға келушілер қатары көбейіп, шаруашылық кеңейтілді. 1934 жылдың қаңтар айында Забурын ауыл кеңесіне қарасты Екінші шаруашылық Ораз Исаев атындағы колхоз болды. Бұл бүгінгі Амангелді атындағы (кооператив) колхоздың негізі еді. Колхоз төрағалығына Доспай Төкенов сайланды. Балық аулау және оны тапсыру түгел қол күшімен атқарылды. Сол кездегі ауланған балық жаз айларында №30 Забурын балық қабылдау зауытына, ал қыста Каспий саласындағы Кузнецов батағасына тапсырылып отырды. Колхоз балық аулаумен қатар мал шаруашылығымен де айналысты. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Атырау облысы тарихы]] ky1fats0yrs6pw6ayujqapcnpe426g5 3683458 3683456 2026-10-19T06:53:02Z Мағыпар 100137 толықтыру 3683458 wikitext text/x-wiki '''Каспий бойындағы алғашқы балық аулау колхоздары''' — Кеңес билігінің орнауымен елдің түкпір-түкпірінде, республикалар мен өлкелерде, облыстар мен округтерде колхоз-совхоздар саны үздіксіз өсе бастады. Гурьев облысында да бірнеше колхоз-совхоздар іргетасын қалап, артельдер құрылды. Солардың бірі — Балықшы ауданына қарасты Жаңа талап колхозы. Колхоз Забурын құмды жерінде 1931 жылдың көктемінде құрылды. Орталығы Жанбай ауылы болды, 1917 жылы Қазан төңкерісінен кейін бұндағы батағалар орыс байларынан тартып алынып, мемлекеттік кәсіпорындарға айналдырылып, серіктестіктер, кооперативтер ұйымдастырылды, ең соңында, 1930 жылы колхоз ұйымдастырылды, оған сол жердегі барлык қазақ балықшылары енді. «Жаңа талап" колхозының алғашқы төрағасы болып Бөтешке ұлы Салық сайланды. Сол жердегі батағаларда балық аулау кәсібімен айналысқан қазақтар барлығы сонда жиналып, үй салып, қазақ ауылы болған соң, ауылға аталарының аты Жанбайды берген. «Жаңа талап» колхоз болып құрылғаннан кейін көп қиыншылықты бастан өткерді. Ел ішінде құрал- жабдықтың болмауы колхозға мүше болған шаруаларды әуелгіде толқуға түсірді. Колхоз алғаш құрылған жылы 40 мүшесі ғана болды. 1929 жылы мемлекет тарапынан несие беріліп «Қызыл Орал» атты балық аулау шаруашылығы құрылды. Филиппов Петр Федорович осы шаруашылықтың дамуына ат салысты. П.Ф.Филиппов 15 жасынан теңізге шығып, балық шаруашылығының қыр-сырын терең ұғынып, еңбегінің арқасында 1934 жылы колхоз төрағасы болып сайланды. Кейін «Қызыл Орал» колхозы «Микоян» деп аталды. Оның басшылығымен колхоз алдыңғы қатарға шығып, миллионер колхоз атанды. Микоян атындағы колхоздың малшы, егінші қазақтары да болды, Бұл колхоздың негізін орыстар құрады, олардың барлығы қалада тұрып, балық аулады. Ал, қазақтардың көпшілігі мал мен егінмен айналысты. 1932 жылдың 2-жартысында балықшылардың саны 164 адам болып, олардың 96-сы әйелдер болды. Колхоз басшыларының (колхоз төрағасы С.Бөтешкин, ауылдық кеңес төрағасы Т.Елжанов болды) дұрыс басшылық жасауы арқасында 1938 жылы колхоз меншігінде 40 шана, 80 жылқы, 10 желкенді кеме болды. Осы кезеңдерден бастап Амангелдіде де колхоздастыру жұмыстары да қызу қолға алына бастады. Ұйым болып еңбекке ұйымдастыру саясаты басталған кезде Ақай деген жерде алғашқы артельге сол жердегі ең кедей балықшылардан қырық адам қайық, құралдарын біріктіріп «Артель» құрды. Кейін оларды «Ақайдың 40 батрағы» деп атап жүрді. 1930 жылы алғашқы Забурын ауыл кеңесінде ұйымдасқан «Социалистік жол» колхозынан «Ораз» колхозы бөлініп, ол 1937 жылдан Аманкелді атын алды. Колхозға мүше болған балықшылар колхоз меншігіне 40-50 ірілі-уақты қайықтарын берді. Ат-шана, уақ құрал-саймандар жеке балықшыларда сақталды. Қоғамдық малды ұйымдастыру 1938-1939 жылдары іске асырылды. Негізгі кәсіп — балық тек теңізден ауланды. Жазда реюшка, жаға қайығы, ал қыста мұз үстінен ақанмен ақ балық бекіре аулау, итбалық соғумен айналысты. Ақан торын балықшылар өздері тоқыды. Бекіре мен итбалық аулау үшін балықшылар ат-шараларымен 8-10 адамнан топтасып, мүз үстінде ай бойы шана толғанша жұмыс істеген. Колхоздың алғашқы ұйымдасуы мен өркендеуі Теңіз ауданы аумағында болды. Бұл өмірдегі негізгі шаруашылық балық аулау болғандықтан, алғашқы кездерде «Рыболовецкое кредитное товарищество» деген серіктік құрылып, оған ауылдағы қолы бос адамдар біріктірілді. Көп кешікпей серіктік мүшелерінің саны 1480 адамға жетті. 1929 жылдың өзінде қолдағы бар құрал-жабдықтармен Каспий теңізінен балық аулана басталды. 1930 жылдың 5 шілдесінде «Соцалистік жол" колхозы құрылып, оның тұңғыш төрағасы болып Ерен Таспанов сайланды. Жыл өткен сайын колхозға келушілер қатары көбейіп, шаруашылық кеңейтілді. 1934 жылдың қаңтар айында Забурын ауыл кеңесіне қарасты Екінші шаруашылық Ораз Исаев атындағы колхоз болды. Бұл бүгінгі Амангелді атындағы (кооператив) колхоздың негізі еді. Колхоз төрағалығына Доспай Төкенов сайланды. Балық аулау және оны тапсыру түгел қол күшімен атқарылды. Сол кездегі ауланған балық жаз айларында №30 Забурын балық қабылдау зауытына, ал қыста Каспий саласындағы Кузнецов батағасына тапсырылып отырды. Колхоз балық аулаумен қатар мал шаруашылығымен де айналысты. 1938 жылы Ораз Исаев атындағы колхозға ұлт-азаттық көтерілістің басшысы батыр Амангелді Имановтың аты беріліп, ал колхоз басқарма төрағалығына Қожабек Дәулетияров сайланды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Атырау облысы тарихы]] 8hclk5xz2mvyzhnp5dqausi6baysgp8 3683460 3683458 2026-10-19T06:55:40Z Мағыпар 100137 толықтыру 3683460 wikitext text/x-wiki '''Каспий бойындағы алғашқы балық аулау колхоздары''' — Кеңес билігінің орнауымен елдің түкпір-түкпірінде, республикалар мен өлкелерде, облыстар мен округтерде колхоз-совхоздар саны үздіксіз өсе бастады. Гурьев облысында да бірнеше колхоз-совхоздар іргетасын қалап, артельдер құрылды. Солардың бірі — Балықшы ауданына қарасты Жаңа талап колхозы. Колхоз Забурын құмды жерінде 1931 жылдың көктемінде құрылды. Орталығы Жанбай ауылы болды, 1917 жылы Қазан төңкерісінен кейін бұндағы батағалар орыс байларынан тартып алынып, мемлекеттік кәсіпорындарға айналдырылып, серіктестіктер, кооперативтер ұйымдастырылды, ең соңында, 1930 жылы колхоз ұйымдастырылды, оған сол жердегі барлык қазақ балықшылары енді. «Жаңа талап" колхозының алғашқы төрағасы болып Бөтешке ұлы Салық сайланды. Сол жердегі батағаларда балық аулау кәсібімен айналысқан қазақтар барлығы сонда жиналып, үй салып, қазақ ауылы болған соң, ауылға аталарының аты Жанбайды берген. «Жаңа талап» колхоз болып құрылғаннан кейін көп қиыншылықты бастан өткерді. Ел ішінде құрал- жабдықтың болмауы колхозға мүше болған шаруаларды әуелгіде толқуға түсірді. Колхоз алғаш құрылған жылы 40 мүшесі ғана болды. 1929 жылы мемлекет тарапынан несие беріліп «Қызыл Орал» атты балық аулау шаруашылығы құрылды. Филиппов Петр Федорович осы шаруашылықтың дамуына ат салысты. П.Ф.Филиппов 15 жасынан теңізге шығып, балық шаруашылығының қыр-сырын терең ұғынып, еңбегінің арқасында 1934 жылы колхоз төрағасы болып сайланды. Кейін «Қызыл Орал» колхозы «Микоян» деп аталды. Оның басшылығымен колхоз алдыңғы қатарға шығып, миллионер колхоз атанды. Микоян атындағы колхоздың малшы, егінші қазақтары да болды, Бұл колхоздың негізін орыстар құрады, олардың барлығы қалада тұрып, балық аулады. Ал, қазақтардың көпшілігі мал мен егінмен айналысты. 1932 жылдың 2-жартысында балықшылардың саны 164 адам болып, олардың 96-сы әйелдер болды. Колхоз басшыларының (колхоз төрағасы С.Бөтешкин, ауылдық кеңес төрағасы Т.Елжанов болды) дұрыс басшылық жасауы арқасында 1938 жылы колхоз меншігінде 40 шана, 80 жылқы, 10 желкенді кеме болды. Осы кезеңдерден бастап Амангелдіде де колхоздастыру жұмыстары да қызу қолға алына бастады. Ұйым болып еңбекке ұйымдастыру саясаты басталған кезде Ақай деген жерде алғашқы артельге сол жердегі ең кедей балықшылардан қырық адам қайық, құралдарын біріктіріп «Артель» құрды. Кейін оларды «Ақайдың 40 батрағы» деп атап жүрді. 1930 жылы алғашқы Забурын ауыл кеңесінде ұйымдасқан «Социалистік жол» колхозынан «Ораз» колхозы бөлініп, ол 1937 жылдан Аманкелді атын алды. Колхозға мүше болған балықшылар колхоз меншігіне 40-50 ірілі-уақты қайықтарын берді. Ат-шана, уақ құрал-саймандар жеке балықшыларда сақталды. Қоғамдық малды ұйымдастыру 1938-1939 жылдары іске асырылды. Негізгі кәсіп — балық тек теңізден ауланды. Жазда реюшка, жаға қайығы, ал қыста мұз үстінен ақанмен ақ балық бекіре аулау, итбалық соғумен айналысты. Ақан торын балықшылар өздері тоқыды. Бекіре мен итбалық аулау үшін балықшылар ат-шараларымен 8-10 адамнан топтасып, мүз үстінде ай бойы шана толғанша жұмыс істеген. Колхоздың алғашқы ұйымдасуы мен өркендеуі Теңіз ауданы аумағында болды. Бұл өмірдегі негізгі шаруашылық балық аулау болғандықтан, алғашқы кездерде «Рыболовецкое кредитное товарищество» деген серіктік құрылып, оған ауылдағы қолы бос адамдар біріктірілді. Көп кешікпей серіктік мүшелерінің саны 1480 адамға жетті. 1929 жылдың өзінде қолдағы бар құрал-жабдықтармен Каспий теңізінен балық аулана басталды. 1930 жылдың 5 шілдесінде «Соцалистік жол" колхозы құрылып, оның тұңғыш төрағасы болып Ерен Таспанов сайланды. Жыл өткен сайын колхозға келушілер қатары көбейіп, шаруашылық кеңейтілді. 1934 жылдың қаңтар айында Забурын ауыл кеңесіне қарасты Екінші шаруашылық Ораз Исаев атындағы колхоз болды. Бұл бүгінгі Амангелді атындағы (кооператив) колхоздың негізі еді. Колхоз төрағалығына Доспай Төкенов сайланды. Балық аулау және оны тапсыру түгел қол күшімен атқарылды. Сол кездегі ауланған балық жаз айларында №30 Забурын балық қабылдау зауытына, ал қыста Каспий саласындағы Кузнецов батағасына тапсырылып отырды. Колхоз балық аулаумен қатар мал шаруашылығымен де айналысты. 1938 жылы Ораз Исаев атындағы колхозға ұлт-азаттық көтерілістің басшысы батыр Амангелді Имановтың аты беріліп, ал колхоз басқарма төрағалығына Қожабек Дәулетияров сайланды. Балықшылар теңізден балық аулауға батаға лайналасындағы ұсақ өзендер мен өзекшелерден теңізге тікелей шыққан, яғни онда су толық болып, теңіз деңгейі де жоғары болған. ХХ ғасырдың басынан Каспий теңізінің деңгейі төмендей бастаған. Осыған байланысты бұрынғы кішігірім өзендер мен өзекшелер құрғап, кеуіп, теңізден үзіліп қалып, онда су қалмаған, қайықтар мен кемелер тіке теңізге шыға алмаған. Сөйтіп, теңізден балық аулаудың бір ғана жолы немесе Жайық өзені арқылы шығу қалды. Ол үшін колхоз балықшылары қайық, басқа да ыдыстарды, ауларды, құрал-жабдықтарды Атырау қаласындағы моторлы балық аулау станциясынан алып, болған соң оларды қайта тапсырып отырған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Атырау облысы тарихы]] fo408gz8fh3yjabtjbgqvc6l48zwk89 3683461 3683460 2026-10-19T06:59:13Z Мағыпар 100137 толықтыру 3683461 wikitext text/x-wiki '''Каспий бойындағы алғашқы балық аулау колхоздары''' — Кеңес билігінің орнауымен елдің түкпір-түкпірінде, республикалар мен өлкелерде, облыстар мен округтерде колхоз-совхоздар саны үздіксіз өсе бастады. Гурьев облысында да бірнеше колхоз-совхоздар іргетасын қалап, артельдер құрылды. Солардың бірі — Балықшы ауданына қарасты Жаңа талап колхозы. Колхоз Забурын құмды жерінде 1931 жылдың көктемінде құрылды. Орталығы Жанбай ауылы болды, 1917 жылы Қазан төңкерісінен кейін бұндағы батағалар орыс байларынан тартып алынып, мемлекеттік кәсіпорындарға айналдырылып, серіктестіктер, кооперативтер ұйымдастырылды, ең соңында, 1930 жылы колхоз ұйымдастырылды, оған сол жердегі барлык қазақ балықшылары енді. «Жаңа талап" колхозының алғашқы төрағасы болып Бөтешке ұлы Салық сайланды. Сол жердегі батағаларда балық аулау кәсібімен айналысқан қазақтар барлығы сонда жиналып, үй салып, қазақ ауылы болған соң, ауылға аталарының аты Жанбайды берген. «Жаңа талап» колхоз болып құрылғаннан кейін көп қиыншылықты бастан өткерді. Ел ішінде құрал- жабдықтың болмауы колхозға мүше болған шаруаларды әуелгіде толқуға түсірді. Колхоз алғаш құрылған жылы 40 мүшесі ғана болды. 1929 жылы мемлекет тарапынан несие беріліп «Қызыл Орал» атты балық аулау шаруашылығы құрылды. Филиппов Петр Федорович осы шаруашылықтың дамуына ат салысты. П.Ф.Филиппов 15 жасынан теңізге шығып, балық шаруашылығының қыр-сырын терең ұғынып, еңбегінің арқасында 1934 жылы колхоз төрағасы болып сайланды. Кейін «Қызыл Орал» колхозы «Микоян» деп аталды. Оның басшылығымен колхоз алдыңғы қатарға шығып, миллионер колхоз атанды. Микоян атындағы колхоздың малшы, егінші қазақтары да болды, Бұл колхоздың негізін орыстар құрады, олардың барлығы қалада тұрып, балық аулады. Ал, қазақтардың көпшілігі мал мен егінмен айналысты. 1932 жылдың 2-жартысында балықшылардың саны 164 адам болып, олардың 96-сы әйелдер болды. Колхоз басшыларының (колхоз төрағасы С.Бөтешкин, ауылдық кеңес төрағасы Т.Елжанов болды) дұрыс басшылық жасауы арқасында 1938 жылы колхоз меншігінде 40 шана, 80 жылқы, 10 желкенді кеме болды. Осы кезеңдерден бастап Амангелдіде де колхоздастыру жұмыстары да қызу қолға алына бастады. Ұйым болып еңбекке ұйымдастыру саясаты басталған кезде Ақай деген жерде алғашқы артельге сол жердегі ең кедей балықшылардан қырық адам қайық, құралдарын біріктіріп «Артель» құрды. Кейін оларды «Ақайдың 40 батрағы» деп атап жүрді. 1930 жылы алғашқы Забурын ауыл кеңесінде ұйымдасқан «Социалистік жол» колхозынан «Ораз» колхозы бөлініп, ол 1937 жылдан Аманкелді атын алды. Колхозға мүше болған балықшылар колхоз меншігіне 40-50 ірілі-уақты қайықтарын берді. Ат-шана, уақ құрал-саймандар жеке балықшыларда сақталды. Қоғамдық малды ұйымдастыру 1938-1939 жылдары іске асырылды. Негізгі кәсіп — балық тек теңізден ауланды. Жазда реюшка, жаға қайығы, ал қыста мұз үстінен ақанмен ақ балық бекіре аулау, итбалық соғумен айналысты. Ақан торын балықшылар өздері тоқыды. Бекіре мен итбалық аулау үшін балықшылар ат-шараларымен 8-10 адамнан топтасып, мүз үстінде ай бойы шана толғанша жұмыс істеген. Колхоздың алғашқы ұйымдасуы мен өркендеуі Теңіз ауданы аумағында болды. Бұл өмірдегі негізгі шаруашылық балық аулау болғандықтан, алғашқы кездерде «Рыболовецкое кредитное товарищество» деген серіктік құрылып, оған ауылдағы қолы бос адамдар біріктірілді. Көп кешікпей серіктік мүшелерінің саны 1480 адамға жетті. 1929 жылдың өзінде қолдағы бар құрал-жабдықтармен Каспий теңізінен балық аулана басталды. 1930 жылдың 5 шілдесінде «Соцалистік жол" колхозы құрылып, оның тұңғыш төрағасы болып Ерен Таспанов сайланды. Жыл өткен сайын колхозға келушілер қатары көбейіп, шаруашылық кеңейтілді. 1934 жылдың қаңтар айында Забурын ауыл кеңесіне қарасты Екінші шаруашылық Ораз Исаев атындағы колхоз болды. Бұл бүгінгі Амангелді атындағы (кооператив) колхоздың негізі еді. Колхоз төрағалығына Доспай Төкенов сайланды. Балық аулау және оны тапсыру түгел қол күшімен атқарылды. Сол кездегі ауланған балық жаз айларында №30 Забурын балық қабылдау зауытына, ал қыста Каспий саласындағы Кузнецов батағасына тапсырылып отырды. Колхоз балық аулаумен қатар мал шаруашылығымен де айналысты. 1938 жылы Ораз Исаев атындағы колхозға ұлт-азаттық көтерілістің басшысы батыр Амангелді Имановтың аты беріліп, ал колхоз басқарма төрағалығына Қожабек Дәулетияров сайланды. Балықшылар теңізден балық аулауға батаға лайналасындағы ұсақ өзендер мен өзекшелерден теңізге тікелей шыққан, яғни онда су толық болып, теңіз деңгейі де жоғары болған. ХХ ғасырдың басынан Каспий теңізінің деңгейі төмендей бастаған. Осыған байланысты бұрынғы кішігірім өзендер мен өзекшелер құрғап, кеуіп, теңізден үзіліп қалып, онда су қалмаған, қайықтар мен кемелер тіке теңізге шыға алмаған. Сөйтіп, теңізден балық аулаудың бір ғана жолы немесе Жайық өзені арқылы шығу қалды. Ол үшін колхоз балықшылары қайық, басқа да ыдыстарды, ауларды, құрал-жабдықтарды Атырау қаласындағы моторлы балық аулау станциясынан алып, болған соң оларды қайта тапсырып отырған. Сондай-ақ балықшылар теңізге Жайық арқылы шығу үшін арғы жағы Забурын, бергі жағы Жанбайдан 150-160 шақырым көлікпен немесе жаяу қатынаған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Атырау облысы тарихы]] 1loz5cie3s136irf2cy0i9yxybscrhy 3683463 3683461 2026-10-19T07:00:19Z Мағыпар 100137 дереккөз 3683463 wikitext text/x-wiki '''Каспий бойындағы алғашқы балық аулау колхоздары''' — Кеңес билігінің орнауымен елдің түкпір-түкпірінде, республикалар мен өлкелерде, облыстар мен округтерде колхоз-совхоздар саны үздіксіз өсе бастады. Гурьев облысында да бірнеше колхоз-совхоздар іргетасын қалап, артельдер құрылды. Солардың бірі — Балықшы ауданына қарасты Жаңа талап колхозы. Колхоз Забурын құмды жерінде 1931 жылдың көктемінде құрылды. Орталығы Жанбай ауылы болды, 1917 жылы Қазан төңкерісінен кейін бұндағы батағалар орыс байларынан тартып алынып, мемлекеттік кәсіпорындарға айналдырылып, серіктестіктер, кооперативтер ұйымдастырылды, ең соңында, 1930 жылы колхоз ұйымдастырылды, оған сол жердегі барлык қазақ балықшылары енді. «Жаңа талап" колхозының алғашқы төрағасы болып Бөтешке ұлы Салық сайланды. Сол жердегі батағаларда балық аулау кәсібімен айналысқан қазақтар барлығы сонда жиналып, үй салып, қазақ ауылы болған соң, ауылға аталарының аты Жанбайды берген. «Жаңа талап» колхоз болып құрылғаннан кейін көп қиыншылықты бастан өткерді. Ел ішінде құрал- жабдықтың болмауы колхозға мүше болған шаруаларды әуелгіде толқуға түсірді. Колхоз алғаш құрылған жылы 40 мүшесі ғана болды. 1929 жылы мемлекет тарапынан несие беріліп «Қызыл Орал» атты балық аулау шаруашылығы құрылды. Филиппов Петр Федорович осы шаруашылықтың дамуына ат салысты. П.Ф.Филиппов 15 жасынан теңізге шығып, балық шаруашылығының қыр-сырын терең ұғынып, еңбегінің арқасында 1934 жылы колхоз төрағасы болып сайланды. Кейін «Қызыл Орал» колхозы «Микоян» деп аталды. Оның басшылығымен колхоз алдыңғы қатарға шығып, миллионер колхоз атанды. Микоян атындағы колхоздың малшы, егінші қазақтары да болды, Бұл колхоздың негізін орыстар құрады, олардың барлығы қалада тұрып, балық аулады. Ал, қазақтардың көпшілігі мал мен егінмен айналысты. 1932 жылдың 2-жартысында балықшылардың саны 164 адам болып, олардың 96-сы әйелдер болды. Колхоз басшыларының (колхоз төрағасы С.Бөтешкин, ауылдық кеңес төрағасы Т.Елжанов болды) дұрыс басшылық жасауы арқасында 1938 жылы колхоз меншігінде 40 шана, 80 жылқы, 10 желкенді кеме болды. Осы кезеңдерден бастап Амангелдіде де колхоздастыру жұмыстары да қызу қолға алына бастады. Ұйым болып еңбекке ұйымдастыру саясаты басталған кезде Ақай деген жерде алғашқы артельге сол жердегі ең кедей балықшылардан қырық адам қайық, құралдарын біріктіріп «Артель» құрды. Кейін оларды «Ақайдың 40 батрағы» деп атап жүрді. 1930 жылы алғашқы Забурын ауыл кеңесінде ұйымдасқан «Социалистік жол» колхозынан «Ораз» колхозы бөлініп, ол 1937 жылдан Аманкелді атын алды. Колхозға мүше болған балықшылар колхоз меншігіне 40-50 ірілі-уақты қайықтарын берді. Ат-шана, уақ құрал-саймандар жеке балықшыларда сақталды. Қоғамдық малды ұйымдастыру 1938-1939 жылдары іске асырылды. Негізгі кәсіп — балық тек теңізден ауланды. Жазда реюшка, жаға қайығы, ал қыста мұз үстінен ақанмен ақ балық бекіре аулау, итбалық соғумен айналысты. Ақан торын балықшылар өздері тоқыды. Бекіре мен итбалық аулау үшін балықшылар ат-шараларымен 8-10 адамнан топтасып, мүз үстінде ай бойы шана толғанша жұмыс істеген. Колхоздың алғашқы ұйымдасуы мен өркендеуі Теңіз ауданы аумағында болды. Бұл өмірдегі негізгі шаруашылық балық аулау болғандықтан, алғашқы кездерде «Рыболовецкое кредитное товарищество» деген серіктік құрылып, оған ауылдағы қолы бос адамдар біріктірілді. Көп кешікпей серіктік мүшелерінің саны 1480 адамға жетті. 1929 жылдың өзінде қолдағы бар құрал-жабдықтармен Каспий теңізінен балық аулана басталды. 1930 жылдың 5 шілдесінде «Соцалистік жол" колхозы құрылып, оның тұңғыш төрағасы болып Ерен Таспанов сайланды. Жыл өткен сайын колхозға келушілер қатары көбейіп, шаруашылық кеңейтілді. 1934 жылдың қаңтар айында Забурын ауыл кеңесіне қарасты Екінші шаруашылық Ораз Исаев атындағы колхоз болды. Бұл бүгінгі Амангелді атындағы (кооператив) колхоздың негізі еді. Колхоз төрағалығына Доспай Төкенов сайланды. Балық аулау және оны тапсыру түгел қол күшімен атқарылды. Сол кездегі ауланған балық жаз айларында №30 Забурын балық қабылдау зауытына, ал қыста Каспий саласындағы Кузнецов батағасына тапсырылып отырды. Колхоз балық аулаумен қатар мал шаруашылығымен де айналысты. 1938 жылы Ораз Исаев атындағы колхозға ұлт-азаттық көтерілістің басшысы батыр Амангелді Имановтың аты беріліп, ал колхоз басқарма төрағалығына Қожабек Дәулетияров сайланды. Балықшылар теңізден балық аулауға батаға лайналасындағы ұсақ өзендер мен өзекшелерден теңізге тікелей шыққан, яғни онда су толық болып, теңіз деңгейі де жоғары болған. ХХ ғасырдың басынан Каспий теңізінің деңгейі төмендей бастаған. Осыған байланысты бұрынғы кішігірім өзендер мен өзекшелер құрғап, кеуіп, теңізден үзіліп қалып, онда су қалмаған, қайықтар мен кемелер тіке теңізге шыға алмаған. Сөйтіп, теңізден балық аулаудың бір ғана жолы немесе Жайық өзені арқылы шығу қалды. Ол үшін колхоз балықшылары қайық, басқа да ыдыстарды, ауларды, құрал-жабдықтарды Атырау қаласындағы моторлы балық аулау станциясынан алып, болған соң оларды қайта тапсырып отырған. Сондай-ақ балықшылар теңізге Жайық арқылы шығу үшін арғы жағы Забурын, бергі жағы Жанбайдан 150-160 шақырым көлікпен немесе жаяу қатынаған.<ref>{{кітап|авторы= |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Атырау облысының тарихы көне заманнан бүгінге дейін|шынайы атауы =|сілтеме=|уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=Литера М |жыл= 2023|томы=1 |беттері=168-170|барлық беті=368 |сериясы= |isbn=978-601-80874-9-3|тиражы= }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Атырау облысы тарихы]] bb260crcvtlluque3dnn94jgsoa1wb3 0 788771 3683421 2026-10-19T06:20:32Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: {{Тарихи мемлекеттер |атауы = Коннектикут отары |өз атауы = Connecticut Colony |статусы = Англия отары (1636–1707)<br>Ұлыбритания отары (1707–1776) |әнұраны = |байрақ = |байрақ_сипаттамасы = |елтаңбасы = |елтаңба_сипатт... 3683421 wikitext text/x-wiki {{Тарихи мемлекеттер |атауы = Коннектикут отары |өз атауы = Connecticut Colony |статусы = Англия отары (1636–1707)<br>Ұлыбритания отары (1707–1776) |әнұраны = |байрақ = |байрақ_сипаттамасы = |елтаңбасы = |елтаңба_сипаттамасы = |символ = |карта = Ctcolony.png |size = |сипаттамасы = Коннектикут, [[Нью-Хейвен отары|Нью-Хейвен]] және [[Сейбрук отары|Сейбрук]] отарларының картасы |p1 = |flag_p1 = |image_p1 = |p2 = |flag_p2 = |image_p2 = |p3 = |flag_p3 = |image_p3 = |p4 = |flag_p4 = |image_p4 = |құрылуы = [[3 наурыз]] [[1636 жыл|1636]] |ыдырауы = [[4 шілде]] [[1776 жыл|1776]] |s1 = |flag_s1 = |image_s1 = |s2 = |flag_s2 = |image_s2 = |s3 = |flag_s3 = |image_s3 = |s4 = |flag_s4 = |image_s4 = |ұраны = |астана = [[Хартфорд (Коннектикут)|Хартфорд]] <small>(1636–1776)</small><br>[[Нью-Хейвен (Коннектикут)|Нью-Хейвен]] <small>(Хартфордпен бірге ортақ астана, 1701–1776)</small> |қалалары = |тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]], [[Мохеган-пекот тілі|мохеган-пекот]] және [[Квирипи тілі|квирипи]] |валютасы = [[Коннектикут фунты]] |қосымша_параметр = Империя |параметр_мазмұны = Британ отары |аумағы = |халқы = |басқару_формасы = [[Өзін-өзі басқаратын отар]] |династиясы = |басқарушылар_титулы = [[Коннектикуттың отарлық губернаторларының тізімі#Коннектикут отары, 1639–1776|Губернатор]] |басқарушы1 = [[Джон Хейнс (губернатор)|Джон Хейнс]] (алғашқы) |басқарушы_жылы1 = 1639–1640 |басқарушылар_титулы2 = |басқарушы2 = [[Джонатан Трамбулл]] (соңғы) |басқарушы_жылы2 = 1769–1776 |басқарушылар_титулы3 = |басқарушы3 = |басқарушы_жылы3 = |басқарушылар_титулы4 = |басқарушы4 = |басқарушы_жылы4 = |басқарушылар_титулы5 = |басқарушы5 = |басқарушы_жылы5 = |басқарушылар_титулы6 = |басқарушы6 = |басқарушы_жылы6 = |діні = [[АҚШ-тағы конгрегационализм|Конгрегационализм]] <small>([[Мемлекеттік дін|ресми]])</small>{{sfn|Barck|Lefler|1958|p=398}} |қосымша_параметр1 = Заң шығарушы орган |параметр_мазмұны1 = [[Коннектикут Бас ассамблеясы#Тарихы|Бас сот]] |Кезең1 = [[Коннектикуттың негізгі ережелері]] қабылданды |Уақыт1 = [[14 қаңтар]] |Жыл1 = [[1639 жыл|1639]] |Кезең2 = Корольдік хартия берілді |Уақыт2 = [[9 қазан]] |Жыл2 = [[1662 жыл|1662]] |Кезең3 = [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамына кірді |Уақыт3 = |Жыл3 = 1686–1689 |Кезең4 = Тәуелсіздік |Уақыт4 = [[4 шілде]] |Жыл4 = [[1776 жыл|1776]] |Кезең5 = |Уақыт5 = |Жыл5 = |Кезең6 = |Уақыт6 = |Жыл6 = |Кезең7 = |Уақыт7 = |Жыл7 = |Кезең8 = |Уақыт8 = |Жыл8 = |Кезең9 = |Уақыт9 = |Жыл9 = |Кезең10 = |Уақыт10 = |Жыл10 = |Кезең11 = |Уақыт11 = |Жыл11 = |қосымша_параметр2 = |параметр_мазмұны2 = |дейін = Алдыңғысы |д1 = Сейбрук отары |д2 = Нью-Хейвен отары |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |кейін = Кейінгісі |к1 = Коннектикут |к2 = |к3 = |к4 = |к5 = |к6 = |к7 = |ескерту = Қазіргі аумағы: [[АҚШ]]<br>'''∟''' [[Коннектикут]] }} '''Коннектикут отары''' — бастапқыда '''Коннектикут өзені отары''' деп аталған, [[Жаңа Англия]]да орналасқан ағылшын отары. Кейін ол [[Коннектикут]] штатына айналды. Отар 1636 жылғы 3 наурызда [[Томас Хукер]] бастаған [[Массачусетс-Бэй отары]]нан келген [[Пуритандар|пуритан]] қоныстанушылар қауымының мекені ретінде құрылды. [[Пекот соғысы]] кезінде ағылшындар аймаққа бақылау орнатты. Кейін отар көршілес [[Нью-Хейвен отары|Нью-Хейвен]] және [[Сейбрук отары|Сейбрук]] отарларын өз құрамына қосып алды. Сондай-ақ ол қысқа уақыт өмір сүрген [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамында болды. Отардың негізін қалаушы құжаты [[Коннектикуттың негізгі заңдары]] болды. Бұл құжат демократиялық басқару жүйесінің алғашқы жазбаша конституциясы деп аталып, Коннектикуттың «Конституция штаты» деген лақап атқа ие болуына себеп болды.<ref name=ctgov>{{cite web |url=https://portal.ct.gov/about/early-history |website=CT.gov |title=Early History |access-date=September 26, 2024 |archive-date=September 22, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240922170214/https://portal.ct.gov/about/early-history |url-status=live }}</ref> i7k2e0fuzuxm4vy3f8uy8uo9uddypuv 3683422 3683421 2026-10-19T06:20:51Z 1nter pares 146705 3683422 wikitext text/x-wiki {{Тарихи мемлекеттер |атауы = Коннектикут отары |өз атауы = Connecticut Colony |статусы = Англия отары (1636–1707)<br>Ұлыбритания отары (1707–1776) |әнұраны = |байрақ = |байрақ_сипаттамасы = |елтаңбасы = |елтаңба_сипаттамасы = |символ = |карта = Ctcolony.png |size = |сипаттамасы = Коннектикут, [[Нью-Хейвен отары|Нью-Хейвен]] және [[Сейбрук отары|Сейбрук]] отарларының картасы |p1 = |flag_p1 = |image_p1 = |p2 = |flag_p2 = |image_p2 = |p3 = |flag_p3 = |image_p3 = |p4 = |flag_p4 = |image_p4 = |құрылуы = [[3 наурыз]] [[1636 жыл|1636]] |ыдырауы = [[4 шілде]] [[1776 жыл|1776]] |s1 = |flag_s1 = |image_s1 = |s2 = |flag_s2 = |image_s2 = |s3 = |flag_s3 = |image_s3 = |s4 = |flag_s4 = |image_s4 = |ұраны = |астана = [[Хартфорд (Коннектикут)|Хартфорд]] <small>(1636–1776)</small><br>[[Нью-Хейвен (Коннектикут)|Нью-Хейвен]] <small>(Хартфордпен бірге ортақ астана, 1701–1776)</small> |қалалары = |тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]], [[Мохеган-пекот тілі|мохеган-пекот]] және [[Квирипи тілі|квирипи]] |валютасы = [[Коннектикут фунты]] |қосымша_параметр = Империя |параметр_мазмұны = Британ отары |аумағы = |халқы = |басқару_формасы = [[Өзін-өзі басқаратын отар]] |династиясы = |басқарушылар_титулы = [[Коннектикуттың отарлық губернаторларының тізімі#Коннектикут отары, 1639–1776|Губернатор]] |басқарушы1 = [[Джон Хейнс (губернатор)|Джон Хейнс]] (алғашқы) |басқарушы_жылы1 = 1639–1640 |басқарушылар_титулы2 = |басқарушы2 = [[Джонатан Трамбулл]] (соңғы) |басқарушы_жылы2 = 1769–1776 |басқарушылар_титулы3 = |басқарушы3 = |басқарушы_жылы3 = |басқарушылар_титулы4 = |басқарушы4 = |басқарушы_жылы4 = |басқарушылар_титулы5 = |басқарушы5 = |басқарушы_жылы5 = |басқарушылар_титулы6 = |басқарушы6 = |басқарушы_жылы6 = |діні = [[АҚШ-тағы конгрегационализм|Конгрегационализм]] <small>([[Мемлекеттік дін|ресми]])</small>{{sfn|Barck|Lefler|1958|p=398}} |қосымша_параметр1 = Заң шығарушы орган |параметр_мазмұны1 = [[Коннектикут Бас ассамблеясы#Тарихы|Бас сот]] |Кезең1 = [[Коннектикуттың негізгі ережелері]] қабылданды |Уақыт1 = [[14 қаңтар]] |Жыл1 = [[1639 жыл|1639]] |Кезең2 = Корольдік хартия берілді |Уақыт2 = [[9 қазан]] |Жыл2 = [[1662 жыл|1662]] |Кезең3 = [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамына кірді |Уақыт3 = |Жыл3 = 1686–1689 |Кезең4 = Тәуелсіздік |Уақыт4 = [[4 шілде]] |Жыл4 = [[1776 жыл|1776]] |Кезең5 = |Уақыт5 = |Жыл5 = |Кезең6 = |Уақыт6 = |Жыл6 = |Кезең7 = |Уақыт7 = |Жыл7 = |Кезең8 = |Уақыт8 = |Жыл8 = |Кезең9 = |Уақыт9 = |Жыл9 = |Кезең10 = |Уақыт10 = |Жыл10 = |Кезең11 = |Уақыт11 = |Жыл11 = |қосымша_параметр2 = |параметр_мазмұны2 = |дейін = Алдыңғысы |д1 = Сейбрук отары |д2 = Нью-Хейвен отары |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |кейін = Кейінгісі |к1 = Коннектикут |к2 = |к3 = |к4 = |к5 = |к6 = |к7 = |ескерту = Қазіргі аумағы: [[АҚШ]]<br>'''∟''' [[Коннектикут]] }} '''Коннектикут отары''' — бастапқыда '''Коннектикут өзені отары''' деп аталған, [[Жаңа Англия]]да орналасқан ағылшын отары. Кейін ол [[Коннектикут]] штатына айналды. Отар 1636 жылғы 3 наурызда [[Томас Хукер]] бастаған [[Массачусетс-Бэй отары]]нан келген [[Пуритандар|пуритан]] қоныстанушылар қауымының мекені ретінде құрылды. [[Пекот соғысы]] кезінде ағылшындар аймаққа бақылау орнатты. Кейін отар көршілес [[Нью-Хейвен отары|Нью-Хейвен]] және [[Сейбрук отары|Сейбрук]] отарларын өз құрамына қосып алды. Сондай-ақ ол қысқа уақыт өмір сүрген [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамында болды. Отардың негізін қалаушы құжаты [[Коннектикуттың негізгі заңдары]] болды. Бұл құжат демократиялық басқару жүйесінің алғашқы жазбаша конституциясы деп аталып, Коннектикуттың «Конституция штаты» деген лақап атқа ие болуына себеп болды.<ref name=ctgov>{{cite web |url=https://portal.ct.gov/about/early-history |website=CT.gov |title=Early History |access-date=September 26, 2024 |archive-date=September 22, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240922170214/https://portal.ct.gov/about/early-history |url-status=live }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} ao1yf8k056zf6kkdwsa9qe7hw2va589 3683423 3683422 2026-10-19T06:21:01Z 1nter pares 146705 /* */ 3683423 wikitext text/x-wiki {{Тарихи мемлекеттер |атауы = Коннектикут отары |өз атауы = Connecticut Colony |статусы = Англия отары (1636–1707)<br>Ұлыбритания отары (1707–1776) |әнұраны = |байрақ = |байрақ_сипаттамасы = |елтаңбасы = |елтаңба_сипаттамасы = |символ = |карта = Ctcolony.png |size = 270px |сипаттамасы = Коннектикут, [[Нью-Хейвен отары|Нью-Хейвен]] және [[Сейбрук отары|Сейбрук]] отарларының картасы |p1 = |flag_p1 = |image_p1 = |p2 = |flag_p2 = |image_p2 = |p3 = |flag_p3 = |image_p3 = |p4 = |flag_p4 = |image_p4 = |құрылуы = [[3 наурыз]] [[1636 жыл|1636]] |ыдырауы = [[4 шілде]] [[1776 жыл|1776]] |s1 = |flag_s1 = |image_s1 = |s2 = |flag_s2 = |image_s2 = |s3 = |flag_s3 = |image_s3 = |s4 = |flag_s4 = |image_s4 = |ұраны = |астана = [[Хартфорд (Коннектикут)|Хартфорд]] <small>(1636–1776)</small><br>[[Нью-Хейвен (Коннектикут)|Нью-Хейвен]] <small>(Хартфордпен бірге ортақ астана, 1701–1776)</small> |қалалары = |тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]], [[Мохеган-пекот тілі|мохеган-пекот]] және [[Квирипи тілі|квирипи]] |валютасы = [[Коннектикут фунты]] |қосымша_параметр = Империя |параметр_мазмұны = Британ отары |аумағы = |халқы = |басқару_формасы = [[Өзін-өзі басқаратын отар]] |династиясы = |басқарушылар_титулы = [[Коннектикуттың отарлық губернаторларының тізімі#Коннектикут отары, 1639–1776|Губернатор]] |басқарушы1 = [[Джон Хейнс (губернатор)|Джон Хейнс]] (алғашқы) |басқарушы_жылы1 = 1639–1640 |басқарушылар_титулы2 = |басқарушы2 = [[Джонатан Трамбулл]] (соңғы) |басқарушы_жылы2 = 1769–1776 |басқарушылар_титулы3 = |басқарушы3 = |басқарушы_жылы3 = |басқарушылар_титулы4 = |басқарушы4 = |басқарушы_жылы4 = |басқарушылар_титулы5 = |басқарушы5 = |басқарушы_жылы5 = |басқарушылар_титулы6 = |басқарушы6 = |басқарушы_жылы6 = |діні = [[АҚШ-тағы конгрегационализм|Конгрегационализм]] <small>([[Мемлекеттік дін|ресми]])</small>{{sfn|Barck|Lefler|1958|p=398}} |қосымша_параметр1 = Заң шығарушы орган |параметр_мазмұны1 = [[Коннектикут Бас ассамблеясы#Тарихы|Бас сот]] |Кезең1 = [[Коннектикуттың негізгі ережелері]] қабылданды |Уақыт1 = [[14 қаңтар]] |Жыл1 = [[1639 жыл|1639]] |Кезең2 = Корольдік хартия берілді |Уақыт2 = [[9 қазан]] |Жыл2 = [[1662 жыл|1662]] |Кезең3 = [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамына кірді |Уақыт3 = |Жыл3 = 1686–1689 |Кезең4 = Тәуелсіздік |Уақыт4 = [[4 шілде]] |Жыл4 = [[1776 жыл|1776]] |Кезең5 = |Уақыт5 = |Жыл5 = |Кезең6 = |Уақыт6 = |Жыл6 = |Кезең7 = |Уақыт7 = |Жыл7 = |Кезең8 = |Уақыт8 = |Жыл8 = |Кезең9 = |Уақыт9 = |Жыл9 = |Кезең10 = |Уақыт10 = |Жыл10 = |Кезең11 = |Уақыт11 = |Жыл11 = |қосымша_параметр2 = |параметр_мазмұны2 = |дейін = Алдыңғысы |д1 = Сейбрук отары |д2 = Нью-Хейвен отары |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |кейін = Кейінгісі |к1 = Коннектикут |к2 = |к3 = |к4 = |к5 = |к6 = |к7 = |ескерту = Қазіргі аумағы: [[АҚШ]]<br>'''∟''' [[Коннектикут]] }} '''Коннектикут отары''' — бастапқыда '''Коннектикут өзені отары''' деп аталған, [[Жаңа Англия]]да орналасқан ағылшын отары. Кейін ол [[Коннектикут]] штатына айналды. Отар 1636 жылғы 3 наурызда [[Томас Хукер]] бастаған [[Массачусетс-Бэй отары]]нан келген [[Пуритандар|пуритан]] қоныстанушылар қауымының мекені ретінде құрылды. [[Пекот соғысы]] кезінде ағылшындар аймаққа бақылау орнатты. Кейін отар көршілес [[Нью-Хейвен отары|Нью-Хейвен]] және [[Сейбрук отары|Сейбрук]] отарларын өз құрамына қосып алды. Сондай-ақ ол қысқа уақыт өмір сүрген [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамында болды. Отардың негізін қалаушы құжаты [[Коннектикуттың негізгі заңдары]] болды. Бұл құжат демократиялық басқару жүйесінің алғашқы жазбаша конституциясы деп аталып, Коннектикуттың «Конституция штаты» деген лақап атқа ие болуына себеп болды.<ref name=ctgov>{{cite web |url=https://portal.ct.gov/about/early-history |website=CT.gov |title=Early History |access-date=September 26, 2024 |archive-date=September 22, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240922170214/https://portal.ct.gov/about/early-history |url-status=live }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} s69e6t2r0uccja9sutj87mehilkw2lg 3683424 3683423 2026-10-19T06:21:19Z 1nter pares 146705 /* */ 3683424 wikitext text/x-wiki {{Тарихи мемлекеттер |атауы = Коннектикут отары |өз атауы = Connecticut Colony |статусы = Англия отары (1636–1707)<br>Ұлыбритания отары (1707–1776) |әнұраны = |байрақ = |байрақ_сипаттамасы = |елтаңбасы = |елтаңба_сипаттамасы = |символ = |карта = Ctcolony.png |size = 270px |сипаттамасы = Коннектикут, [[Нью-Хейвен отары|Нью-Хейвен]] және [[Сейбрук отары|Сейбрук]] отарларының картасы |p1 = |flag_p1 = |image_p1 = |p2 = |flag_p2 = |image_p2 = |p3 = |flag_p3 = |image_p3 = |p4 = |flag_p4 = |image_p4 = |құрылуы = [[3 наурыз]] [[1636 жыл|1636]] |ыдырауы = [[4 шілде]] [[1776 жыл|1776]] |s1 = |flag_s1 = |image_s1 = |s2 = |flag_s2 = |image_s2 = |s3 = |flag_s3 = |image_s3 = |s4 = |flag_s4 = |image_s4 = |ұраны = |астана = [[Хартфорд (Коннектикут)|Хартфорд]] <small>(1636–1776)</small><br>[[Нью-Хейвен (Коннектикут)|Нью-Хейвен]] <small>(Хартфордпен бірге ортақ астана, 1701–1776)</small> |қалалары = |тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]], [[Мохеган-пекот тілі|мохеган-пекот]] және [[Квирипи тілі|квирипи]] |валютасы = [[Коннектикут фунты]] |қосымша_параметр = Империя |параметр_мазмұны = Британ отары |аумағы = |халқы = |басқару_формасы = [[Өзін-өзі басқаратын отар]] |династиясы = |басқарушылар_титулы = [[Коннектикуттың отарлық губернаторларының тізімі#Коннектикут отары, 1639–1776|Губернатор]] |басқарушы1 = [[Джон Хейнс (губернатор)|Джон Хейнс]] (алғашқы) |басқарушы_жылы1 = 1639–1640 |басқарушылар_титулы2 = |басқарушы2 = [[Джонатан Трамбулл]] (соңғы) |басқарушы_жылы2 = 1769–1776 |басқарушылар_титулы3 = |басқарушы3 = |басқарушы_жылы3 = |басқарушылар_титулы4 = |басқарушы4 = |басқарушы_жылы4 = |басқарушылар_титулы5 = |басқарушы5 = |басқарушы_жылы5 = |басқарушылар_титулы6 = |басқарушы6 = |басқарушы_жылы6 = |діні = [[АҚШ-тағы конгрегационализм|Конгрегационализм]] <small>([[Мемлекеттік дін|ресми]])</small>{{sfn|Barck|Lefler|1958|p=398}} |қосымша_параметр1 = Заң шығарушы орган |параметр_мазмұны1 = [[Коннектикут Бас ассамблеясы#Тарихы|Бас сот]] |Кезең1 = [[Коннектикуттың негізгі ережелері]] қабылданды |Уақыт1 = [[14 қаңтар]] |Жыл1 = [[1639 жыл|1639]] |Кезең2 = Корольдік хартия берілді |Уақыт2 = [[9 қазан]] |Жыл2 = [[1662 жыл|1662]] |Кезең3 = [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамына кірді |Уақыт3 = |Жыл3 = 1686–1689 |Кезең4 = Тәуелсіздік |Уақыт4 = [[4 шілде]] |Жыл4 = [[1776 жыл|1776]] |Кезең5 = |Уақыт5 = |Жыл5 = |Кезең6 = |Уақыт6 = |Жыл6 = |Кезең7 = |Уақыт7 = |Жыл7 = |Кезең8 = |Уақыт8 = |Жыл8 = |Кезең9 = |Уақыт9 = |Жыл9 = |Кезең10 = |Уақыт10 = |Жыл10 = |Кезең11 = |Уақыт11 = |Жыл11 = |қосымша_параметр2 = |параметр_мазмұны2 = |дейін = Алдыңғысы |д1 = Сейбрук отары |д2 = Нью-Хейвен отары |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |кейін = Кейінгісі |к1 = Коннектикут |к2 = |к3 = |к4 = |к5 = |к6 = |к7 = |ескерту = Қазіргі аумағы: [[АҚШ]], [[Коннектикут]] }} '''Коннектикут отары''' — бастапқыда '''Коннектикут өзені отары''' деп аталған, [[Жаңа Англия]]да орналасқан ағылшын отары. Кейін ол [[Коннектикут]] штатына айналды. Отар 1636 жылғы 3 наурызда [[Томас Хукер]] бастаған [[Массачусетс-Бэй отары]]нан келген [[Пуритандар|пуритан]] қоныстанушылар қауымының мекені ретінде құрылды. [[Пекот соғысы]] кезінде ағылшындар аймаққа бақылау орнатты. Кейін отар көршілес [[Нью-Хейвен отары|Нью-Хейвен]] және [[Сейбрук отары|Сейбрук]] отарларын өз құрамына қосып алды. Сондай-ақ ол қысқа уақыт өмір сүрген [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамында болды. Отардың негізін қалаушы құжаты [[Коннектикуттың негізгі заңдары]] болды. Бұл құжат демократиялық басқару жүйесінің алғашқы жазбаша конституциясы деп аталып, Коннектикуттың «Конституция штаты» деген лақап атқа ие болуына себеп болды.<ref name=ctgov>{{cite web |url=https://portal.ct.gov/about/early-history |website=CT.gov |title=Early History |access-date=September 26, 2024 |archive-date=September 22, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240922170214/https://portal.ct.gov/about/early-history |url-status=live }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 1dk75592t776p7v0xjel5tgl0c7isxh 3683425 3683424 2026-10-19T06:22:04Z 1nter pares 146705 3683425 wikitext text/x-wiki {{Тарихи мемлекеттер |атауы = Коннектикут отары |өз атауы = Connecticut Colony |статусы = Англия отары (1636–1707)<br>Ұлыбритания отары (1707–1776) |әнұраны = |байрақ = |байрақ_сипаттамасы = |елтаңбасы = |елтаңба_сипаттамасы = |символ = |карта = Ctcolony.png |size = 270px |сипаттамасы = Коннектикут, [[Нью-Хейвен отары|Нью-Хейвен]] және [[Сейбрук отары|Сейбрук]] отарларының картасы |p1 = |flag_p1 = |image_p1 = |p2 = |flag_p2 = |image_p2 = |p3 = |flag_p3 = |image_p3 = |p4 = |flag_p4 = |image_p4 = |құрылуы = [[3 наурыз]] [[1636 жыл|1636]] |ыдырауы = [[4 шілде]] [[1776 жыл|1776]] |s1 = |flag_s1 = |image_s1 = |s2 = |flag_s2 = |image_s2 = |s3 = |flag_s3 = |image_s3 = |s4 = |flag_s4 = |image_s4 = |ұраны = |астана = [[Хартфорд (Коннектикут)|Хартфорд]] <small>(1636–1776)</small><br>[[Нью-Хейвен (Коннектикут)|Нью-Хейвен]] <small>(Хартфордпен бірге ортақ астана, 1701–1776)</small> |қалалары = |тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]], [[Мохеган-пекот тілі|мохеган-пекот]] және [[Квирипи тілі|квирипи]] |валютасы = [[Коннектикут фунты]] |қосымша_параметр = Империя |параметр_мазмұны = Британ отары |аумағы = |халқы = |басқару_формасы = [[Өзін-өзі басқаратын отар]] |династиясы = |басқарушылар_титулы = [[Коннектикуттың отарлық губернаторларының тізімі#Коннектикут отары, 1639–1776|Губернатор]] |басқарушы1 = [[Джон Хейнс (губернатор)|Джон Хейнс]] (алғашқы) |басқарушы_жылы1 = 1639–1640 |басқарушылар_титулы2 = |басқарушы2 = [[Джонатан Трамбулл]] (соңғы) |басқарушы_жылы2 = 1769–1776 |басқарушылар_титулы3 = |басқарушы3 = |басқарушы_жылы3 = |басқарушылар_титулы4 = |басқарушы4 = |басқарушы_жылы4 = |басқарушылар_титулы5 = |басқарушы5 = |басқарушы_жылы5 = |басқарушылар_титулы6 = |басқарушы6 = |басқарушы_жылы6 = |діні = [[АҚШ-тағы конгрегационализм|Конгрегационализм]] <small>([[Мемлекеттік дін|ресми]])</small>{{sfn|Barck|Lefler|1958|p=398}} |қосымша_параметр1 = Заң шығарушы орган |параметр_мазмұны1 = [[Коннектикут Бас ассамблеясы#Тарихы|Бас сот]] |Кезең1 = [[Коннектикуттың негізгі ережелері]] қабылданды |Уақыт1 = [[14 қаңтар]] |Жыл1 = [[1639 жыл|1639]] |Кезең2 = Корольдік хартия берілді |Уақыт2 = [[9 қазан]] |Жыл2 = [[1662 жыл|1662]] |Кезең3 = [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамына кірді |Уақыт3 = |Жыл3 = 1686–1689 |Кезең4 = Тәуелсіздік |Уақыт4 = [[4 шілде]] |Жыл4 = [[1776 жыл|1776]] |Кезең5 = |Уақыт5 = |Жыл5 = |Кезең6 = |Уақыт6 = |Жыл6 = |Кезең7 = |Уақыт7 = |Жыл7 = |Кезең8 = |Уақыт8 = |Жыл8 = |Кезең9 = |Уақыт9 = |Жыл9 = |Кезең10 = |Уақыт10 = |Жыл10 = |Кезең11 = |Уақыт11 = |Жыл11 = |қосымша_параметр2 = |параметр_мазмұны2 = |дейін = Алдыңғысы |д1 = Сейбрук отары |д2 = Нью-Хейвен отары |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |кейін = Кейінгісі |к1 = Коннектикут |к2 = |к3 = |к4 = |к5 = |к6 = |к7 = |ескерту = Қазіргі аумағы: [[АҚШ]], [[Коннектикут]] }} '''Коннектикут отары''' — бастапқыда '''Коннектикут өзені отары''' деп аталған, [[Жаңа Англия]]да орналасқан ағылшын отары. Кейін ол [[Коннектикут]] штатына айналды. Отар 1636 жылғы 3 наурызда [[Томас Хукер]] бастаған [[Массачусетс-Бэй отары]]нан келген [[Пуритандар|пуритан]] қоныстанушылар қауымының мекені ретінде құрылды. [[Пекот соғысы]] кезінде ағылшындар аймаққа бақылау орнатты. Кейін отар көршілес [[Нью-Хейвен отары|Нью-Хейвен]] және [[Сейбрук отары|Сейбрук]] отарларын өз құрамына қосып алды. Сондай-ақ ол қысқа уақыт өмір сүрген [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамында болды. Отардың негізін қалаушы құжаты [[Коннектикуттың негізгі заңдары]] болды. Бұл құжат демократиялық басқару жүйесінің алғашқы жазбаша конституциясы деп аталып, Коннектикуттың «Конституция штаты» деген лақап атқа ие болуына себеп болды.<ref name=ctgov>{{cite web |url=https://portal.ct.gov/about/early-history |website=CT.gov |title=Early History |access-date=September 26, 2024 |archive-date=September 22, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240922170214/https://portal.ct.gov/about/early-history |url-status=live }}</ref> == Тарихы == == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} lrbcaso5pbdefc39uauivxn947dtydo 3683430 3683425 2026-10-19T06:26:24Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3683430 wikitext text/x-wiki {{Тарихи мемлекеттер |атауы = Коннектикут отары |өз атауы = Connecticut Colony |статусы = Англия отары (1636–1707)<br>Ұлыбритания отары (1707–1776) |әнұраны = |байрақ = |байрақ_сипаттамасы = |елтаңбасы = |елтаңба_сипаттамасы = |символ = |карта = Ctcolony.png |size = 270px |сипаттамасы = Коннектикут, [[Нью-Хейвен отары|Нью-Хейвен]] және [[Сейбрук отары|Сейбрук]] отарларының картасы |p1 = |flag_p1 = |image_p1 = |p2 = |flag_p2 = |image_p2 = |p3 = |flag_p3 = |image_p3 = |p4 = |flag_p4 = |image_p4 = |құрылуы = [[3 наурыз]] [[1636 жыл|1636]] |ыдырауы = [[4 шілде]] [[1776 жыл|1776]] |s1 = |flag_s1 = |image_s1 = |s2 = |flag_s2 = |image_s2 = |s3 = |flag_s3 = |image_s3 = |s4 = |flag_s4 = |image_s4 = |ұраны = |астана = [[Хартфорд (Коннектикут)|Хартфорд]] <small>(1636–1776)</small><br>[[Нью-Хейвен (Коннектикут)|Нью-Хейвен]] <small>(Хартфордпен бірге ортақ астана, 1701–1776)</small> |қалалары = |тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]], [[Мохеган-пекот тілі|мохеган-пекот]] және [[Квирипи тілі|квирипи]] |валютасы = [[Коннектикут фунты]] |қосымша_параметр = Империя |параметр_мазмұны = Британ отары |аумағы = |халқы = |басқару_формасы = [[Өзін-өзі басқаратын отар]] |династиясы = |басқарушылар_титулы = [[Коннектикуттың отарлық губернаторларының тізімі#Коннектикут отары, 1639–1776|Губернатор]] |басқарушы1 = [[Джон Хейнс (губернатор)|Джон Хейнс]] (алғашқы) |басқарушы_жылы1 = 1639–1640 |басқарушылар_титулы2 = |басқарушы2 = [[Джонатан Трамбулл]] (соңғы) |басқарушы_жылы2 = 1769–1776 |басқарушылар_титулы3 = |басқарушы3 = |басқарушы_жылы3 = |басқарушылар_титулы4 = |басқарушы4 = |басқарушы_жылы4 = |басқарушылар_титулы5 = |басқарушы5 = |басқарушы_жылы5 = |басқарушылар_титулы6 = |басқарушы6 = |басқарушы_жылы6 = |діні = [[АҚШ-тағы конгрегационализм|Конгрегационализм]] <small>([[Мемлекеттік дін|ресми]])</small>{{sfn|Barck|Lefler|1958|p=398}} |қосымша_параметр1 = Заң шығарушы орган |параметр_мазмұны1 = [[Коннектикут Бас ассамблеясы#Тарихы|Бас сот]] |Кезең1 = [[Коннектикуттың негізгі ережелері]] қабылданды |Уақыт1 = [[14 қаңтар]] |Жыл1 = [[1639 жыл|1639]] |Кезең2 = Корольдік хартия берілді |Уақыт2 = [[9 қазан]] |Жыл2 = [[1662 жыл|1662]] |Кезең3 = [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамына кірді |Уақыт3 = |Жыл3 = 1686–1689 |Кезең4 = Тәуелсіздік |Уақыт4 = [[4 шілде]] |Жыл4 = [[1776 жыл|1776]] |Кезең5 = |Уақыт5 = |Жыл5 = |Кезең6 = |Уақыт6 = |Жыл6 = |Кезең7 = |Уақыт7 = |Жыл7 = |Кезең8 = |Уақыт8 = |Жыл8 = |Кезең9 = |Уақыт9 = |Жыл9 = |Кезең10 = |Уақыт10 = |Жыл10 = |Кезең11 = |Уақыт11 = |Жыл11 = |қосымша_параметр2 = |параметр_мазмұны2 = |дейін = Алдыңғысы |д1 = Сейбрук отары |д2 = Нью-Хейвен отары |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |кейін = Кейінгісі |к1 = Коннектикут |к2 = |к3 = |к4 = |к5 = |к6 = |к7 = |ескерту = Қазіргі аумағы: [[АҚШ]], [[Коннектикут]] }} '''Коннектикут отары''' — бастапқыда '''Коннектикут өзені отары''' деп аталған, [[Жаңа Англия]]да орналасқан ағылшын отары. Кейін ол [[Коннектикут]] штатына айналды. Отар 1636 жылғы 3 наурызда [[Томас Хукер]] бастаған [[Массачусетс-Бэй отары]]нан келген [[Пуритандар|пуритан]] қоныстанушылар қауымының мекені ретінде құрылды. [[Пекот соғысы]] кезінде ағылшындар аймаққа бақылау орнатты. Кейін отар көршілес [[Нью-Хейвен отары|Нью-Хейвен]] және [[Сейбрук отары|Сейбрук]] отарларын өз құрамына қосып алды. Сондай-ақ ол қысқа уақыт өмір сүрген [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамында болды. Отардың негізін қалаушы құжаты [[Коннектикуттың негізгі заңдары]] болды. Бұл құжат демократиялық басқару жүйесінің алғашқы жазбаша конституциясы деп аталып, Коннектикуттың «Конституция штаты» деген лақап атқа ие болуына себеп болды.<ref name=ctgov>{{cite web |url=https://portal.ct.gov/about/early-history |website=CT.gov |title=Early History |access-date=September 26, 2024 |archive-date=September 22, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240922170214/https://portal.ct.gov/about/early-history |url-status=live }}</ref> == Тарихы == Еуропалықтар қоныстанғанға дейін кейін Коннектикутқа айналған аумақтың батыс жағалауын [[ваппингерлер|Ваппингер конфедерациясы]], ал шығыс жағалауын [[ниантиктер]] мекендеді. Құрлықтың ішкі бөліктерінде ниантиктерді жағалауға қарай ығыстырған [[пекоттар]] өмір сүрді. Кейін олар отаршылармен қарым-қатынаста ең маңызды рөл атқарған тайпаға айналды. Бұл аумақта [[нипмуктар]] мен [[могикандар]] да мекендеді, алайда бұл екі тайпаның негізгі қоныстары тиісінше көршілес [[Массачусетс]] пен [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]] аумақтарында орналасты.{{sfn|Bingham|1962|pp=6–7}} Коннектикутқа алғаш келген еуропалық — ''[[Онруст]]'' яхтасымен Коннектикут өзенін бойлай жоғары жүзген нидерланд зерттеушісі [[Адриан Блок]] болды.{{sfn|Bingham|1962|pp=2–5}}<ref name=scw>{{cite web |url=https://www.colonialwarsct.org/1614.htm |website=The Society of Colonial Wars in the State of Connecticut |publisher=[[General Society of Colonial Wars]] |title=Adriaen Block |access-date=September 27, 2024 |archive-date=September 14, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240914215912/https://colonialwarsct.org/1614.htm |url-status=live }}</ref> Осылайша, Коннектикутты алғаш зерттеген еуропалықтар ретінде нидерландтар бұл аумақты [[Жаңа Нидерланд]]тың бір бөлігі деп жариялады. 1633 жылы олар пекоттардың ұлы сахемі Уопигвуитпен келіссөз жүргізіп, өзен бойындағы 20 акр жерді сатып алды. Нидерландтар Киветтс-Пойнт деп аталатын сауда бекеті мен [[Ізгі үміт форты|Форт-Гуд-Хоуп]] деп аталатын шағын қорғаныс бекінісін салды. Кейін бұл жерлерде тиісінше [[Сейбрук отары|Сейбрук]] пен Хартфорд пайда болды.{{sfn|Bingham|1962|pp=10–11}}<ref>{{cite web |url=https://saybrookhistory.org/history-of-old-saybrook/ |title=History of Old Saybrook |author=<!--Not stated--> |date= |website=Saybrook History |publisher=Old Saybrook Historical Society |access-date= |quote= |archive-date=September 13, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240913233359/https://saybrookhistory.org/history-of-old-saybrook/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.newnetherlandinstitute.org/history-and-heritage/digital-exhibitions/a-tour-of-new-netherland/connecticut/house-of-hope/|title=House of Hope &#124; A Tour of New Netherland|access-date=September 27, 2024|archive-date=April 10, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150410075959/http://www.newnetherlandinstitute.org/history-and-heritage/digital-exhibitions/a-tour-of-new-netherland/connecticut/house-of-hope|url-status=live}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 9bdunof9q7dxedzpizh0bvmydgzzol9 3683434 3683430 2026-10-19T06:32:54Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3683434 wikitext text/x-wiki {{Тарихи мемлекеттер |атауы = Коннектикут отары |өз атауы = Connecticut Colony |статусы = Англия отары (1636–1707)<br>Ұлыбритания отары (1707–1776) |әнұраны = |байрақ = |байрақ_сипаттамасы = |елтаңбасы = |елтаңба_сипаттамасы = |символ = |карта = Ctcolony.png |size = 270px |сипаттамасы = Коннектикут, [[Нью-Хейвен отары|Нью-Хейвен]] және [[Сейбрук отары|Сейбрук]] отарларының картасы |p1 = |flag_p1 = |image_p1 = |p2 = |flag_p2 = |image_p2 = |p3 = |flag_p3 = |image_p3 = |p4 = |flag_p4 = |image_p4 = |құрылуы = [[3 наурыз]] [[1636 жыл|1636]] |ыдырауы = [[4 шілде]] [[1776 жыл|1776]] |s1 = |flag_s1 = |image_s1 = |s2 = |flag_s2 = |image_s2 = |s3 = |flag_s3 = |image_s3 = |s4 = |flag_s4 = |image_s4 = |ұраны = |астана = [[Хартфорд (Коннектикут)|Хартфорд]] <small>(1636–1776)</small><br>[[Нью-Хейвен (Коннектикут)|Нью-Хейвен]] <small>(Хартфордпен бірге ортақ астана, 1701–1776)</small> |қалалары = |тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]], [[Мохеган-пекот тілі|мохеган-пекот]] және [[Квирипи тілі|квирипи]] |валютасы = [[Коннектикут фунты]] |қосымша_параметр = Империя |параметр_мазмұны = Британ отары |аумағы = |халқы = |басқару_формасы = [[Өзін-өзі басқаратын отар]] |династиясы = |басқарушылар_титулы = [[Коннектикуттың отарлық губернаторларының тізімі#Коннектикут отары, 1639–1776|Губернатор]] |басқарушы1 = [[Джон Хейнс (губернатор)|Джон Хейнс]] (алғашқы) |басқарушы_жылы1 = 1639–1640 |басқарушылар_титулы2 = |басқарушы2 = [[Джонатан Трамбулл]] (соңғы) |басқарушы_жылы2 = 1769–1776 |басқарушылар_титулы3 = |басқарушы3 = |басқарушы_жылы3 = |басқарушылар_титулы4 = |басқарушы4 = |басқарушы_жылы4 = |басқарушылар_титулы5 = |басқарушы5 = |басқарушы_жылы5 = |басқарушылар_титулы6 = |басқарушы6 = |басқарушы_жылы6 = |діні = [[АҚШ-тағы конгрегационализм|Конгрегационализм]] <small>([[Мемлекеттік дін|ресми]])</small>{{sfn|Barck|Lefler|1958|p=398}} |қосымша_параметр1 = Заң шығарушы орган |параметр_мазмұны1 = [[Коннектикут Бас ассамблеясы#Тарихы|Бас сот]] |Кезең1 = [[Коннектикуттың негізгі ережелері]] қабылданды |Уақыт1 = [[14 қаңтар]] |Жыл1 = [[1639 жыл|1639]] |Кезең2 = Корольдік хартия берілді |Уақыт2 = [[9 қазан]] |Жыл2 = [[1662 жыл|1662]] |Кезең3 = [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамына кірді |Уақыт3 = |Жыл3 = 1686–1689 |Кезең4 = Тәуелсіздік |Уақыт4 = [[4 шілде]] |Жыл4 = [[1776 жыл|1776]] |Кезең5 = |Уақыт5 = |Жыл5 = |Кезең6 = |Уақыт6 = |Жыл6 = |Кезең7 = |Уақыт7 = |Жыл7 = |Кезең8 = |Уақыт8 = |Жыл8 = |Кезең9 = |Уақыт9 = |Жыл9 = |Кезең10 = |Уақыт10 = |Жыл10 = |Кезең11 = |Уақыт11 = |Жыл11 = |қосымша_параметр2 = |параметр_мазмұны2 = |дейін = Алдыңғысы |д1 = Сейбрук отары |д2 = Нью-Хейвен отары |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |кейін = Кейінгісі |к1 = Коннектикут |к2 = |к3 = |к4 = |к5 = |к6 = |к7 = |ескерту = Қазіргі аумағы: [[АҚШ]], [[Коннектикут]] }} '''Коннектикут отары''' — бастапқыда '''Коннектикут өзені отары''' деп аталған, [[Жаңа Англия]]да орналасқан ағылшын отары. Кейін ол [[Коннектикут]] штатына айналды. Отар 1636 жылғы 3 наурызда [[Томас Хукер]] бастаған [[Массачусетс-Бэй отары]]нан келген [[Пуритандар|пуритан]] қоныстанушылар қауымының мекені ретінде құрылды. [[Пекот соғысы]] кезінде ағылшындар аймаққа бақылау орнатты. Кейін отар көршілес [[Нью-Хейвен отары|Нью-Хейвен]] және [[Сейбрук отары|Сейбрук]] отарларын өз құрамына қосып алды. Сондай-ақ ол қысқа уақыт өмір сүрген [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамында болды. Отардың негізін қалаушы құжаты [[Коннектикуттың негізгі заңдары]] болды. Бұл құжат демократиялық басқару жүйесінің алғашқы жазбаша конституциясы деп аталып, Коннектикуттың «Конституция штаты» деген лақап атқа ие болуына себеп болды.<ref name=ctgov>{{cite web |url=https://portal.ct.gov/about/early-history |website=CT.gov |title=Early History |access-date=September 26, 2024 |archive-date=September 22, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240922170214/https://portal.ct.gov/about/early-history |url-status=live }}</ref> == Тарихы == Еуропалықтар қоныстанғанға дейін кейін Коннектикутқа айналған аумақтың батыс жағалауын [[ваппингерлер|Ваппингер конфедерациясы]], ал шығыс жағалауын [[ниантиктер]] мекендеді. Құрлықтың ішкі бөліктерінде ниантиктерді жағалауға қарай ығыстырған [[пекоттар]] өмір сүрді. Кейін олар отаршылармен қарым-қатынаста ең маңызды рөл атқарған тайпаға айналды. Бұл аумақта [[нипмуктар]] мен [[могикандар]] да мекендеді, алайда бұл екі тайпаның негізгі қоныстары тиісінше көршілес [[Массачусетс]] пен [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]] аумақтарында орналасты.{{sfn|Bingham|1962|pp=6–7}} Коннектикутқа алғаш келген еуропалық — ''[[Онруст]]'' яхтасымен Коннектикут өзенін бойлай жоғары жүзген нидерланд зерттеушісі [[Адриан Блок]] болды.{{sfn|Bingham|1962|pp=2–5}}<ref name=scw>{{cite web |url=https://www.colonialwarsct.org/1614.htm |website=The Society of Colonial Wars in the State of Connecticut |publisher=[[General Society of Colonial Wars]] |title=Adriaen Block |access-date=September 27, 2024 |archive-date=September 14, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240914215912/https://colonialwarsct.org/1614.htm |url-status=live }}</ref> Осылайша, Коннектикутты алғаш зерттеген еуропалықтар ретінде нидерландтар бұл аумақты [[Жаңа Нидерланд]]тың бір бөлігі деп жариялады. 1633 жылы олар пекоттардың ұлы сахемі Уопигвуитпен келіссөз жүргізіп, өзен бойындағы 20 акр жерді сатып алды. Нидерландтар Киветтс-Пойнт деп аталатын сауда бекеті мен [[Ізгі үміт форты|Форт-Гуд-Хоуп]] деп аталатын шағын қорғаныс бекінісін салды. Кейін бұл жерлерде тиісінше [[Сейбрук отары|Сейбрук]] пен Хартфорд пайда болды.{{sfn|Bingham|1962|pp=10–11}}<ref>{{cite web |url=https://saybrookhistory.org/history-of-old-saybrook/ |title=History of Old Saybrook |author=<!--Not stated--> |date= |website=Saybrook History |publisher=Old Saybrook Historical Society |access-date= |quote= |archive-date=September 13, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240913233359/https://saybrookhistory.org/history-of-old-saybrook/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.newnetherlandinstitute.org/history-and-heritage/digital-exhibitions/a-tour-of-new-netherland/connecticut/house-of-hope/|title=House of Hope &#124; A Tour of New Netherland|access-date=September 27, 2024|archive-date=April 10, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150410075959/http://www.newnetherlandinstitute.org/history-and-heritage/digital-exhibitions/a-tour-of-new-netherland/connecticut/house-of-hope|url-status=live}}</ref> === Ағылшындардың қоныстануы === 1631 жылы Уаквимакут бастаған Коннектикут аңғарындағы [[сахем]]дер тобы [[Плимут отары]] мен Бостонға барып, екі отардан да пекоттарға қарсы соғысу үшін Коннектикутқа қоныстанушылар жіберуді сұрады. Массачусетс губернаторы [[Джон Уинтроп]] бұл ұсынысты қабылдамады, алайда Плимут губернаторы [[Эдвард Уинслоу]] оған оң көзқарас танытып, 1632 жылы Коннектикутқа өзі барды.{{sfn|Stiles|1859|p=9}} Кейін Уинслоу [[Уильям Брэдфорд (губернатор)|Уильям Брэдфорд]]пен бірге Бостонға барып, Массачусетс-Бэй басшыларын нидерландтардан бұрын Коннектикут өзенінің бойында сауда бекетін салу үшін Плимутпен күш біріктіруге көндіруге тырысты. Алайда Уинтроп бұл ұсынысты қабылдамай, Коннектикутты «араласуға тұрмайтын жер» деп атады. Ол бұған үндістердің дұшпандық көзқарасын және ірі кемелердің Коннектикут өзеніне кіруінің қиындығын себеп ретінде келтірді.{{sfn|Bingham|1962|pp=12–13}}{{sfn|Winthrop|1908|p=103}}{{sfn|Bradford|2008|pp=370–372}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} n5fqieckkt74977ndybsyjv1rjazw8z 3683435 3683434 2026-10-19T06:35:40Z 1nter pares 146705 /* Ағылшындардың қоныстануы */ 3683435 wikitext text/x-wiki {{Тарихи мемлекеттер |атауы = Коннектикут отары |өз атауы = Connecticut Colony |статусы = Англия отары (1636–1707)<br>Ұлыбритания отары (1707–1776) |әнұраны = |байрақ = |байрақ_сипаттамасы = |елтаңбасы = |елтаңба_сипаттамасы = |символ = |карта = Ctcolony.png |size = 270px |сипаттамасы = Коннектикут, [[Нью-Хейвен отары|Нью-Хейвен]] және [[Сейбрук отары|Сейбрук]] отарларының картасы |p1 = |flag_p1 = |image_p1 = |p2 = |flag_p2 = |image_p2 = |p3 = |flag_p3 = |image_p3 = |p4 = |flag_p4 = |image_p4 = |құрылуы = [[3 наурыз]] [[1636 жыл|1636]] |ыдырауы = [[4 шілде]] [[1776 жыл|1776]] |s1 = |flag_s1 = |image_s1 = |s2 = |flag_s2 = |image_s2 = |s3 = |flag_s3 = |image_s3 = |s4 = |flag_s4 = |image_s4 = |ұраны = |астана = [[Хартфорд (Коннектикут)|Хартфорд]] <small>(1636–1776)</small><br>[[Нью-Хейвен (Коннектикут)|Нью-Хейвен]] <small>(Хартфордпен бірге ортақ астана, 1701–1776)</small> |қалалары = |тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]], [[Мохеган-пекот тілі|мохеган-пекот]] және [[Квирипи тілі|квирипи]] |валютасы = [[Коннектикут фунты]] |қосымша_параметр = Империя |параметр_мазмұны = Британ отары |аумағы = |халқы = |басқару_формасы = [[Өзін-өзі басқаратын отар]] |династиясы = |басқарушылар_титулы = [[Коннектикуттың отарлық губернаторларының тізімі#Коннектикут отары, 1639–1776|Губернатор]] |басқарушы1 = [[Джон Хейнс (губернатор)|Джон Хейнс]] (алғашқы) |басқарушы_жылы1 = 1639–1640 |басқарушылар_титулы2 = |басқарушы2 = [[Джонатан Трамбулл]] (соңғы) |басқарушы_жылы2 = 1769–1776 |басқарушылар_титулы3 = |басқарушы3 = |басқарушы_жылы3 = |басқарушылар_титулы4 = |басқарушы4 = |басқарушы_жылы4 = |басқарушылар_титулы5 = |басқарушы5 = |басқарушы_жылы5 = |басқарушылар_титулы6 = |басқарушы6 = |басқарушы_жылы6 = |діні = [[АҚШ-тағы конгрегационализм|Конгрегационализм]] <small>([[Мемлекеттік дін|ресми]])</small>{{sfn|Barck|Lefler|1958|p=398}} |қосымша_параметр1 = Заң шығарушы орган |параметр_мазмұны1 = [[Коннектикут Бас ассамблеясы#Тарихы|Бас сот]] |Кезең1 = [[Коннектикуттың негізгі ережелері]] қабылданды |Уақыт1 = [[14 қаңтар]] |Жыл1 = [[1639 жыл|1639]] |Кезең2 = Корольдік хартия берілді |Уақыт2 = [[9 қазан]] |Жыл2 = [[1662 жыл|1662]] |Кезең3 = [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамына кірді |Уақыт3 = |Жыл3 = 1686–1689 |Кезең4 = Тәуелсіздік |Уақыт4 = [[4 шілде]] |Жыл4 = [[1776 жыл|1776]] |Кезең5 = |Уақыт5 = |Жыл5 = |Кезең6 = |Уақыт6 = |Жыл6 = |Кезең7 = |Уақыт7 = |Жыл7 = |Кезең8 = |Уақыт8 = |Жыл8 = |Кезең9 = |Уақыт9 = |Жыл9 = |Кезең10 = |Уақыт10 = |Жыл10 = |Кезең11 = |Уақыт11 = |Жыл11 = |қосымша_параметр2 = |параметр_мазмұны2 = |дейін = Алдыңғысы |д1 = Сейбрук отары |д2 = Нью-Хейвен отары |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |кейін = Кейінгісі |к1 = Коннектикут |к2 = |к3 = |к4 = |к5 = |к6 = |к7 = |ескерту = Қазіргі аумағы: [[АҚШ]], [[Коннектикут]] }} '''Коннектикут отары''' — бастапқыда '''Коннектикут өзені отары''' деп аталған, [[Жаңа Англия]]да орналасқан ағылшын отары. Кейін ол [[Коннектикут]] штатына айналды. Отар 1636 жылғы 3 наурызда [[Томас Хукер]] бастаған [[Массачусетс-Бэй отары]]нан келген [[Пуритандар|пуритан]] қоныстанушылар қауымының мекені ретінде құрылды. [[Пекот соғысы]] кезінде ағылшындар аймаққа бақылау орнатты. Кейін отар көршілес [[Нью-Хейвен отары|Нью-Хейвен]] және [[Сейбрук отары|Сейбрук]] отарларын өз құрамына қосып алды. Сондай-ақ ол қысқа уақыт өмір сүрген [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамында болды. Отардың негізін қалаушы құжаты [[Коннектикуттың негізгі заңдары]] болды. Бұл құжат демократиялық басқару жүйесінің алғашқы жазбаша конституциясы деп аталып, Коннектикуттың «Конституция штаты» деген лақап атқа ие болуына себеп болды.<ref name=ctgov>{{cite web |url=https://portal.ct.gov/about/early-history |website=CT.gov |title=Early History |access-date=September 26, 2024 |archive-date=September 22, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240922170214/https://portal.ct.gov/about/early-history |url-status=live }}</ref> == Тарихы == Еуропалықтар қоныстанғанға дейін кейін Коннектикутқа айналған аумақтың батыс жағалауын [[ваппингерлер|Ваппингер конфедерациясы]], ал шығыс жағалауын [[ниантиктер]] мекендеді. Құрлықтың ішкі бөліктерінде ниантиктерді жағалауға қарай ығыстырған [[пекоттар]] өмір сүрді. Кейін олар отаршылармен қарым-қатынаста ең маңызды рөл атқарған тайпаға айналды. Бұл аумақта [[нипмуктар]] мен [[могикандар]] да мекендеді, алайда бұл екі тайпаның негізгі қоныстары тиісінше көршілес [[Массачусетс]] пен [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]] аумақтарында орналасты.{{sfn|Bingham|1962|pp=6–7}} Коннектикутқа алғаш келген еуропалық — ''[[Онруст]]'' яхтасымен Коннектикут өзенін бойлай жоғары жүзген нидерланд зерттеушісі [[Адриан Блок]] болды.{{sfn|Bingham|1962|pp=2–5}}<ref name=scw>{{cite web |url=https://www.colonialwarsct.org/1614.htm |website=The Society of Colonial Wars in the State of Connecticut |publisher=[[General Society of Colonial Wars]] |title=Adriaen Block |access-date=September 27, 2024 |archive-date=September 14, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240914215912/https://colonialwarsct.org/1614.htm |url-status=live }}</ref> Осылайша, Коннектикутты алғаш зерттеген еуропалықтар ретінде нидерландтар бұл аумақты [[Жаңа Нидерланд]]тың бір бөлігі деп жариялады. 1633 жылы олар пекоттардың ұлы сахемі Уопигвуитпен келіссөз жүргізіп, өзен бойындағы 20 акр жерді сатып алды. Нидерландтар Киветтс-Пойнт деп аталатын сауда бекеті мен [[Ізгі үміт форты|Форт-Гуд-Хоуп]] деп аталатын шағын қорғаныс бекінісін салды. Кейін бұл жерлерде тиісінше [[Сейбрук отары|Сейбрук]] пен Хартфорд пайда болды.{{sfn|Bingham|1962|pp=10–11}}<ref>{{cite web |url=https://saybrookhistory.org/history-of-old-saybrook/ |title=History of Old Saybrook |author=<!--Not stated--> |date= |website=Saybrook History |publisher=Old Saybrook Historical Society |access-date= |quote= |archive-date=September 13, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240913233359/https://saybrookhistory.org/history-of-old-saybrook/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.newnetherlandinstitute.org/history-and-heritage/digital-exhibitions/a-tour-of-new-netherland/connecticut/house-of-hope/|title=House of Hope &#124; A Tour of New Netherland|access-date=September 27, 2024|archive-date=April 10, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150410075959/http://www.newnetherlandinstitute.org/history-and-heritage/digital-exhibitions/a-tour-of-new-netherland/connecticut/house-of-hope|url-status=live}}</ref> === Ағылшындардың қоныстануы === 1631 жылы Уаквимакут бастаған Коннектикут аңғарындағы [[сахем]]дер тобы [[Плимут отары]] мен Бостонға барып, екі отардан да пекоттарға қарсы соғысу үшін Коннектикутқа қоныстанушылар жіберуді сұрады. Массачусетс губернаторы [[Джон Уинтроп]] бұл ұсынысты қабылдамады, алайда Плимут губернаторы [[Эдвард Уинслоу]] оған оң көзқарас танытып, 1632 жылы Коннектикутқа өзі барды.{{sfn|Stiles|1859|p=9}} Кейін Уинслоу [[Уильям Брэдфорд (губернатор)|Уильям Брэдфорд]]пен бірге Бостонға барып, Массачусетс-Бэй басшыларын нидерландтардан бұрын Коннектикут өзенінің бойында сауда бекетін салу үшін Плимутпен күш біріктіруге көндіруге тырысты. Алайда Уинтроп бұл ұсынысты қабылдамай, Коннектикутты «араласуға тұрмайтын жер» деп атады. Ол бұған үндістердің дұшпандық көзқарасын және ірі кемелердің Коннектикут өзеніне кіруінің қиындығын себеп ретінде келтірді.{{sfn|Bingham|1962|pp=12–13}}{{sfn|Winthrop|1908|p=103}}{{sfn|Bradford|2008|pp=370–372}} Массачусетс-Бэй отары бұл бастамаға қатысудан бас тартқанына қарамастан, Плимут отары Коннектикут өзенінің бойында сауда бекетін құру үшін Уильям Холмс басқарған [[Барк (кеме)|барк]] кемесін жіберді. Ағылшын қоныстанушыларымен бірге олар осы жерге деген құқықтарының заңдылығын дәлелдеу үшін аймақтың байырғы сахемдерінің бірнешеуін де ала барды. Ізгі үміт фортының жанынан өтіп бара жатқанда нидерландтар оларға қоқан-лоқы көрсетті, бірақ Холмс бұл ескертуге мән бермеді. Ол өзен бойымен тағы бірнеше миль жоғары жүзіп, қазіргі [[Уинсор (Коннектикут)|Уинсор]] қаласы орналасқан жерде сауда бекетін салды.<ref name=b14 />{{sfn|Stiles|1859|pp=11–12}} Ағылшындардың әрекеттері туралы естіген Жаңа Нидерланд губернаторы [[Воутер ван Твиллер]] оларды қуып шығу үшін 70 адамнан тұратын жасақ жіберді. Алайда нидерландтар ағылшындардың қорғануға жақсы дайындалғанын көріп, қантөгіске жол бермеу үшін кері қайтты.{{sfn|Carpenter|Arthur|1854|p=32}} Осы уақытта [[Джон Олдем (отаршы)|Джон Олдем]] Коннектикутты өз көздерімен көру үшін Массачусетс-Бэй отарынан келген бір топ адамды бастап өзенге қарай аттанды. Олар қайтып оралған соң аймақта құндыздардың, қарасора мен графиттің мол екенін хабарлады. Бір жылдан кейін Олдем қоныстанушылар тобын бастап барып, [[Уэтерсфилд (Коннектикут)|Уэтерсфилд]] қаласының негізін қалады.<ref name=b14>{{harvnb|Bingham|1962|p=14}}</ref>{{sfn|Taylor|1979|pp=3–4}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 22a8v4umuifoz7k97aqejpn97l6xyij 3683436 3683435 2026-10-19T06:35:53Z 1nter pares 146705 3683436 wikitext text/x-wiki {{Тарихи мемлекеттер |атауы = Коннектикут отары |өз атауы = Connecticut Colony |статусы = Англия отары (1636–1707)<br>Ұлыбритания отары (1707–1776) |әнұраны = |байрақ = |байрақ_сипаттамасы = |елтаңбасы = |елтаңба_сипаттамасы = |символ = |карта = Ctcolony.png |size = 270px |сипаттамасы = Коннектикут, [[Нью-Хейвен отары|Нью-Хейвен]] және [[Сейбрук отары|Сейбрук]] отарларының картасы |p1 = |flag_p1 = |image_p1 = |p2 = |flag_p2 = |image_p2 = |p3 = |flag_p3 = |image_p3 = |p4 = |flag_p4 = |image_p4 = |құрылуы = [[3 наурыз]] [[1636 жыл|1636]] |ыдырауы = [[4 шілде]] [[1776 жыл|1776]] |s1 = |flag_s1 = |image_s1 = |s2 = |flag_s2 = |image_s2 = |s3 = |flag_s3 = |image_s3 = |s4 = |flag_s4 = |image_s4 = |ұраны = |астана = [[Хартфорд (Коннектикут)|Хартфорд]] <small>(1636–1776)</small><br>[[Нью-Хейвен (Коннектикут)|Нью-Хейвен]] <small>(Хартфордпен бірге ортақ астана, 1701–1776)</small> |қалалары = |тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]], [[Мохеган-пекот тілі|мохеган-пекот]] және [[Квирипи тілі|квирипи]] |валютасы = [[Коннектикут фунты]] |қосымша_параметр = Империя |параметр_мазмұны = Британ отары |аумағы = |халқы = |басқару_формасы = [[Өзін-өзі басқаратын отар]] |династиясы = |басқарушылар_титулы = [[Коннектикуттың отарлық губернаторларының тізімі#Коннектикут отары, 1639–1776|Губернатор]] |басқарушы1 = [[Джон Хейнс (губернатор)|Джон Хейнс]] (алғашқы) |басқарушы_жылы1 = 1639–1640 |басқарушылар_титулы2 = |басқарушы2 = [[Джонатан Трамбулл]] (соңғы) |басқарушы_жылы2 = 1769–1776 |басқарушылар_титулы3 = |басқарушы3 = |басқарушы_жылы3 = |басқарушылар_титулы4 = |басқарушы4 = |басқарушы_жылы4 = |басқарушылар_титулы5 = |басқарушы5 = |басқарушы_жылы5 = |басқарушылар_титулы6 = |басқарушы6 = |басқарушы_жылы6 = |діні = [[АҚШ-тағы конгрегационализм|Конгрегационализм]] <small>([[Мемлекеттік дін|ресми]])</small>{{sfn|Barck|Lefler|1958|p=398}} |қосымша_параметр1 = Заң шығарушы орган |параметр_мазмұны1 = [[Коннектикут Бас ассамблеясы#Тарихы|Бас сот]] |Кезең1 = [[Коннектикуттың негізгі ережелері]] қабылданды |Уақыт1 = [[14 қаңтар]] |Жыл1 = [[1639 жыл|1639]] |Кезең2 = Корольдік хартия берілді |Уақыт2 = [[9 қазан]] |Жыл2 = [[1662 жыл|1662]] |Кезең3 = [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамына кірді |Уақыт3 = |Жыл3 = 1686–1689 |Кезең4 = Тәуелсіздік |Уақыт4 = [[4 шілде]] |Жыл4 = [[1776 жыл|1776]] |Кезең5 = |Уақыт5 = |Жыл5 = |Кезең6 = |Уақыт6 = |Жыл6 = |Кезең7 = |Уақыт7 = |Жыл7 = |Кезең8 = |Уақыт8 = |Жыл8 = |Кезең9 = |Уақыт9 = |Жыл9 = |Кезең10 = |Уақыт10 = |Жыл10 = |Кезең11 = |Уақыт11 = |Жыл11 = |қосымша_параметр2 = |параметр_мазмұны2 = |дейін = Алдыңғысы |д1 = Сейбрук отары |д2 = Нью-Хейвен отары |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |кейін = Кейінгісі |к1 = Коннектикут |к2 = |к3 = |к4 = |к5 = |к6 = |к7 = |ескерту = Қазіргі аумағы: [[АҚШ]], [[Коннектикут]] }} '''Коннектикут отары''' — бастапқыда '''Коннектикут өзені отары''' деп аталған, [[Жаңа Англия]]да орналасқан ағылшын отары. Кейін ол [[Коннектикут]] штатына айналды. Отар 1636 жылғы 3 наурызда [[Томас Хукер]] бастаған [[Массачусетс-Бэй отары]]нан келген [[Пуритандар|пуритан]] қоныстанушылар қауымының мекені ретінде құрылды. [[Пекот соғысы]] кезінде ағылшындар аймаққа бақылау орнатты. Кейін отар көршілес [[Нью-Хейвен отары|Нью-Хейвен]] және [[Сейбрук отары|Сейбрук]] отарларын өз құрамына қосып алды. Сондай-ақ ол қысқа уақыт өмір сүрген [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамында болды. Отардың негізін қалаушы құжаты [[Коннектикуттың негізгі заңдары]] болды. Бұл құжат демократиялық басқару жүйесінің алғашқы жазбаша конституциясы деп аталып, Коннектикуттың «Конституция штаты» деген лақап атқа ие болуына себеп болды.<ref name=ctgov>{{cite web |url=https://portal.ct.gov/about/early-history |website=CT.gov |title=Early History |access-date=September 26, 2024 |archive-date=September 22, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240922170214/https://portal.ct.gov/about/early-history |url-status=live }}</ref> == Тарихы == Еуропалықтар қоныстанғанға дейін кейін Коннектикутқа айналған аумақтың батыс жағалауын [[ваппингерлер|Ваппингер конфедерациясы]], ал шығыс жағалауын [[ниантиктер]] мекендеді. Құрлықтың ішкі бөліктерінде ниантиктерді жағалауға қарай ығыстырған [[пекоттар]] өмір сүрді. Кейін олар отаршылармен қарым-қатынаста ең маңызды рөл атқарған тайпаға айналды. Бұл аумақта [[нипмуктар]] мен [[могикандар]] да мекендеді, алайда бұл екі тайпаның негізгі қоныстары тиісінше көршілес [[Массачусетс]] пен [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]] аумақтарында орналасты.{{sfn|Bingham|1962|pp=6–7}} Коннектикутқа алғаш келген еуропалық — ''[[Онруст]]'' яхтасымен Коннектикут өзенін бойлай жоғары жүзген нидерланд зерттеушісі [[Адриан Блок]] болды.{{sfn|Bingham|1962|pp=2–5}}<ref name=scw>{{cite web |url=https://www.colonialwarsct.org/1614.htm |website=The Society of Colonial Wars in the State of Connecticut |publisher=[[General Society of Colonial Wars]] |title=Adriaen Block |access-date=September 27, 2024 |archive-date=September 14, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240914215912/https://colonialwarsct.org/1614.htm |url-status=live }}</ref> Осылайша, Коннектикутты алғаш зерттеген еуропалықтар ретінде нидерландтар бұл аумақты [[Жаңа Нидерланд]]тың бір бөлігі деп жариялады. 1633 жылы олар пекоттардың ұлы сахемі Уопигвуитпен келіссөз жүргізіп, өзен бойындағы 20 акр жерді сатып алды. Нидерландтар Киветтс-Пойнт деп аталатын сауда бекеті мен [[Ізгі үміт форты|Форт-Гуд-Хоуп]] деп аталатын шағын қорғаныс бекінісін салды. Кейін бұл жерлерде тиісінше [[Сейбрук отары|Сейбрук]] пен Хартфорд пайда болды.{{sfn|Bingham|1962|pp=10–11}}<ref>{{cite web |url=https://saybrookhistory.org/history-of-old-saybrook/ |title=History of Old Saybrook |author=<!--Not stated--> |date= |website=Saybrook History |publisher=Old Saybrook Historical Society |access-date= |quote= |archive-date=September 13, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240913233359/https://saybrookhistory.org/history-of-old-saybrook/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.newnetherlandinstitute.org/history-and-heritage/digital-exhibitions/a-tour-of-new-netherland/connecticut/house-of-hope/|title=House of Hope &#124; A Tour of New Netherland|access-date=September 27, 2024|archive-date=April 10, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150410075959/http://www.newnetherlandinstitute.org/history-and-heritage/digital-exhibitions/a-tour-of-new-netherland/connecticut/house-of-hope|url-status=live}}</ref> === Ағылшындардың қоныстануы === 1631 жылы Уаквимакут бастаған Коннектикут аңғарындағы [[сахем]]дер тобы [[Плимут отары]] мен Бостонға барып, екі отардан да пекоттарға қарсы соғысу үшін Коннектикутқа қоныстанушылар жіберуді сұрады. Массачусетс губернаторы [[Джон Уинтроп]] бұл ұсынысты қабылдамады, алайда Плимут губернаторы [[Эдвард Уинслоу]] оған оң көзқарас танытып, 1632 жылы Коннектикутқа өзі барды.{{sfn|Stiles|1859|p=9}} Кейін Уинслоу [[Уильям Брэдфорд (губернатор)|Уильям Брэдфорд]]пен бірге Бостонға барып, Массачусетс-Бэй басшыларын нидерландтардан бұрын Коннектикут өзенінің бойында сауда бекетін салу үшін Плимутпен күш біріктіруге көндіруге тырысты. Алайда Уинтроп бұл ұсынысты қабылдамай, Коннектикутты «араласуға тұрмайтын жер» деп атады. Ол бұған үндістердің дұшпандық көзқарасын және ірі кемелердің Коннектикут өзеніне кіруінің қиындығын себеп ретінде келтірді.{{sfn|Bingham|1962|pp=12–13}}{{sfn|Winthrop|1908|p=103}}{{sfn|Bradford|2008|pp=370–372}} Массачусетс-Бэй отары бұл бастамаға қатысудан бас тартқанына қарамастан, Плимут отары Коннектикут өзенінің бойында сауда бекетін құру үшін Уильям Холмс басқарған [[Барк (кеме)|барк]] кемесін жіберді. Ағылшын қоныстанушыларымен бірге олар осы жерге деген құқықтарының заңдылығын дәлелдеу үшін аймақтың байырғы сахемдерінің бірнешеуін де ала барды. Ізгі үміт фортының жанынан өтіп бара жатқанда нидерландтар оларға қоқан-лоқы көрсетті, бірақ Холмс бұл ескертуге мән бермеді. Ол өзен бойымен тағы бірнеше миль жоғары жүзіп, қазіргі [[Уинсор (Коннектикут)|Уинсор]] қаласы орналасқан жерде сауда бекетін салды.<ref name=b14 />{{sfn|Stiles|1859|pp=11–12}} Ағылшындардың әрекеттері туралы естіген Жаңа Нидерланд губернаторы [[Воутер ван Твиллер]] оларды қуып шығу үшін 70 адамнан тұратын жасақ жіберді. Алайда нидерландтар ағылшындардың қорғануға жақсы дайындалғанын көріп, қантөгіске жол бермеу үшін кері қайтты.{{sfn|Carpenter|Arthur|1854|p=32}} Осы уақытта [[Джон Олдем (отаршы)|Джон Олдем]] Коннектикутты өз көздерімен көру үшін Массачусетс-Бэй отарынан келген бір топ адамды бастап өзенге қарай аттанды. Олар қайтып оралған соң аймақта құндыздардың, қарасора мен графиттің мол екенін хабарлады. Бір жылдан кейін Олдем қоныстанушылар тобын бастап барып, [[Везерсфилд (Коннектикут)|Уэтерсфилд]] қаласының негізін қалады.<ref name=b14>{{harvnb|Bingham|1962|p=14}}</ref>{{sfn|Taylor|1979|pp=3–4}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 8mr7m3k6cdbintmef4e3noka5i2z4we 3683438 3683436 2026-10-19T06:39:49Z 1nter pares 146705 /* Ағылшындардың қоныстануы */ 3683438 wikitext text/x-wiki {{Тарихи мемлекеттер |атауы = Коннектикут отары |өз атауы = Connecticut Colony |статусы = Англия отары (1636–1707)<br>Ұлыбритания отары (1707–1776) |әнұраны = |байрақ = |байрақ_сипаттамасы = |елтаңбасы = |елтаңба_сипаттамасы = |символ = |карта = Ctcolony.png |size = 270px |сипаттамасы = Коннектикут, [[Нью-Хейвен отары|Нью-Хейвен]] және [[Сейбрук отары|Сейбрук]] отарларының картасы |p1 = |flag_p1 = |image_p1 = |p2 = |flag_p2 = |image_p2 = |p3 = |flag_p3 = |image_p3 = |p4 = |flag_p4 = |image_p4 = |құрылуы = [[3 наурыз]] [[1636 жыл|1636]] |ыдырауы = [[4 шілде]] [[1776 жыл|1776]] |s1 = |flag_s1 = |image_s1 = |s2 = |flag_s2 = |image_s2 = |s3 = |flag_s3 = |image_s3 = |s4 = |flag_s4 = |image_s4 = |ұраны = |астана = [[Хартфорд (Коннектикут)|Хартфорд]] <small>(1636–1776)</small><br>[[Нью-Хейвен (Коннектикут)|Нью-Хейвен]] <small>(Хартфордпен бірге ортақ астана, 1701–1776)</small> |қалалары = |тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]], [[Мохеган-пекот тілі|мохеган-пекот]] және [[Квирипи тілі|квирипи]] |валютасы = [[Коннектикут фунты]] |қосымша_параметр = Империя |параметр_мазмұны = Британ отары |аумағы = |халқы = |басқару_формасы = [[Өзін-өзі басқаратын отар]] |династиясы = |басқарушылар_титулы = [[Коннектикуттың отарлық губернаторларының тізімі#Коннектикут отары, 1639–1776|Губернатор]] |басқарушы1 = [[Джон Хейнс (губернатор)|Джон Хейнс]] (алғашқы) |басқарушы_жылы1 = 1639–1640 |басқарушылар_титулы2 = |басқарушы2 = [[Джонатан Трамбулл]] (соңғы) |басқарушы_жылы2 = 1769–1776 |басқарушылар_титулы3 = |басқарушы3 = |басқарушы_жылы3 = |басқарушылар_титулы4 = |басқарушы4 = |басқарушы_жылы4 = |басқарушылар_титулы5 = |басқарушы5 = |басқарушы_жылы5 = |басқарушылар_титулы6 = |басқарушы6 = |басқарушы_жылы6 = |діні = [[АҚШ-тағы конгрегационализм|Конгрегационализм]] <small>([[Мемлекеттік дін|ресми]])</small>{{sfn|Barck|Lefler|1958|p=398}} |қосымша_параметр1 = Заң шығарушы орган |параметр_мазмұны1 = [[Коннектикут Бас ассамблеясы#Тарихы|Бас сот]] |Кезең1 = [[Коннектикуттың негізгі ережелері]] қабылданды |Уақыт1 = [[14 қаңтар]] |Жыл1 = [[1639 жыл|1639]] |Кезең2 = Корольдік хартия берілді |Уақыт2 = [[9 қазан]] |Жыл2 = [[1662 жыл|1662]] |Кезең3 = [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамына кірді |Уақыт3 = |Жыл3 = 1686–1689 |Кезең4 = Тәуелсіздік |Уақыт4 = [[4 шілде]] |Жыл4 = [[1776 жыл|1776]] |Кезең5 = |Уақыт5 = |Жыл5 = |Кезең6 = |Уақыт6 = |Жыл6 = |Кезең7 = |Уақыт7 = |Жыл7 = |Кезең8 = |Уақыт8 = |Жыл8 = |Кезең9 = |Уақыт9 = |Жыл9 = |Кезең10 = |Уақыт10 = |Жыл10 = |Кезең11 = |Уақыт11 = |Жыл11 = |қосымша_параметр2 = |параметр_мазмұны2 = |дейін = Алдыңғысы |д1 = Сейбрук отары |д2 = Нью-Хейвен отары |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |кейін = Кейінгісі |к1 = Коннектикут |к2 = |к3 = |к4 = |к5 = |к6 = |к7 = |ескерту = Қазіргі аумағы: [[АҚШ]], [[Коннектикут]] }} '''Коннектикут отары''' — бастапқыда '''Коннектикут өзені отары''' деп аталған, [[Жаңа Англия]]да орналасқан ағылшын отары. Кейін ол [[Коннектикут]] штатына айналды. Отар 1636 жылғы 3 наурызда [[Томас Хукер]] бастаған [[Массачусетс-Бэй отары]]нан келген [[Пуритандар|пуритан]] қоныстанушылар қауымының мекені ретінде құрылды. [[Пекот соғысы]] кезінде ағылшындар аймаққа бақылау орнатты. Кейін отар көршілес [[Нью-Хейвен отары|Нью-Хейвен]] және [[Сейбрук отары|Сейбрук]] отарларын өз құрамына қосып алды. Сондай-ақ ол қысқа уақыт өмір сүрген [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамында болды. Отардың негізін қалаушы құжаты [[Коннектикуттың негізгі заңдары]] болды. Бұл құжат демократиялық басқару жүйесінің алғашқы жазбаша конституциясы деп аталып, Коннектикуттың «Конституция штаты» деген лақап атқа ие болуына себеп болды.<ref name=ctgov>{{cite web |url=https://portal.ct.gov/about/early-history |website=CT.gov |title=Early History |access-date=September 26, 2024 |archive-date=September 22, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240922170214/https://portal.ct.gov/about/early-history |url-status=live }}</ref> == Тарихы == Еуропалықтар қоныстанғанға дейін кейін Коннектикутқа айналған аумақтың батыс жағалауын [[ваппингерлер|Ваппингер конфедерациясы]], ал шығыс жағалауын [[ниантиктер]] мекендеді. Құрлықтың ішкі бөліктерінде ниантиктерді жағалауға қарай ығыстырған [[пекоттар]] өмір сүрді. Кейін олар отаршылармен қарым-қатынаста ең маңызды рөл атқарған тайпаға айналды. Бұл аумақта [[нипмуктар]] мен [[могикандар]] да мекендеді, алайда бұл екі тайпаның негізгі қоныстары тиісінше көршілес [[Массачусетс]] пен [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]] аумақтарында орналасты.{{sfn|Bingham|1962|pp=6–7}} Коннектикутқа алғаш келген еуропалық — ''[[Онруст]]'' яхтасымен Коннектикут өзенін бойлай жоғары жүзген нидерланд зерттеушісі [[Адриан Блок]] болды.{{sfn|Bingham|1962|pp=2–5}}<ref name=scw>{{cite web |url=https://www.colonialwarsct.org/1614.htm |website=The Society of Colonial Wars in the State of Connecticut |publisher=[[General Society of Colonial Wars]] |title=Adriaen Block |access-date=September 27, 2024 |archive-date=September 14, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240914215912/https://colonialwarsct.org/1614.htm |url-status=live }}</ref> Осылайша, Коннектикутты алғаш зерттеген еуропалықтар ретінде нидерландтар бұл аумақты [[Жаңа Нидерланд]]тың бір бөлігі деп жариялады. 1633 жылы олар пекоттардың ұлы сахемі Уопигвуитпен келіссөз жүргізіп, өзен бойындағы 20 акр жерді сатып алды. Нидерландтар Киветтс-Пойнт деп аталатын сауда бекеті мен [[Ізгі үміт форты|Форт-Гуд-Хоуп]] деп аталатын шағын қорғаныс бекінісін салды. Кейін бұл жерлерде тиісінше [[Сейбрук отары|Сейбрук]] пен Хартфорд пайда болды.{{sfn|Bingham|1962|pp=10–11}}<ref>{{cite web |url=https://saybrookhistory.org/history-of-old-saybrook/ |title=History of Old Saybrook |author=<!--Not stated--> |date= |website=Saybrook History |publisher=Old Saybrook Historical Society |access-date= |quote= |archive-date=September 13, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240913233359/https://saybrookhistory.org/history-of-old-saybrook/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.newnetherlandinstitute.org/history-and-heritage/digital-exhibitions/a-tour-of-new-netherland/connecticut/house-of-hope/|title=House of Hope &#124; A Tour of New Netherland|access-date=September 27, 2024|archive-date=April 10, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150410075959/http://www.newnetherlandinstitute.org/history-and-heritage/digital-exhibitions/a-tour-of-new-netherland/connecticut/house-of-hope|url-status=live}}</ref> === Ағылшындардың қоныстануы === 1631 жылы Уаквимакут бастаған Коннектикут аңғарындағы [[сахем]]дер тобы [[Плимут отары]] мен Бостонға барып, екі отардан да пекоттарға қарсы соғысу үшін Коннектикутқа қоныстанушылар жіберуді сұрады. Массачусетс губернаторы [[Джон Уинтроп]] бұл ұсынысты қабылдамады, алайда Плимут губернаторы [[Эдвард Уинслоу]] оған оң көзқарас танытып, 1632 жылы Коннектикутқа өзі барды.{{sfn|Stiles|1859|p=9}} Кейін Уинслоу [[Уильям Брэдфорд (губернатор)|Уильям Брэдфорд]]пен бірге Бостонға барып, Массачусетс-Бэй басшыларын нидерландтардан бұрын Коннектикут өзенінің бойында сауда бекетін салу үшін Плимутпен күш біріктіруге көндіруге тырысты. Алайда Уинтроп бұл ұсынысты қабылдамай, Коннектикутты «араласуға тұрмайтын жер» деп атады. Ол бұған үндістердің дұшпандық көзқарасын және ірі кемелердің Коннектикут өзеніне кіруінің қиындығын себеп ретінде келтірді.{{sfn|Bingham|1962|pp=12–13}}{{sfn|Winthrop|1908|p=103}}{{sfn|Bradford|2008|pp=370–372}} Массачусетс-Бэй отары бұл бастамаға қатысудан бас тартқанына қарамастан, Плимут отары Коннектикут өзенінің бойында сауда бекетін құру үшін Уильям Холмс басқарған [[Барк (кеме)|барк]] кемесін жіберді. Ағылшын қоныстанушыларымен бірге олар осы жерге деген құқықтарының заңдылығын дәлелдеу үшін аймақтың байырғы сахемдерінің бірнешеуін де ала барды. Ізгі үміт фортының жанынан өтіп бара жатқанда нидерландтар оларға қоқан-лоқы көрсетті, бірақ Холмс бұл ескертуге мән бермеді. Ол өзен бойымен тағы бірнеше миль жоғары жүзіп, қазіргі [[Уинсор (Коннектикут)|Уинсор]] қаласы орналасқан жерде сауда бекетін салды.<ref name=b14 />{{sfn|Stiles|1859|pp=11–12}} Ағылшындардың әрекеттері туралы естіген Жаңа Нидерланд губернаторы [[Воутер ван Твиллер]] оларды қуып шығу үшін 70 адамнан тұратын жасақ жіберді. Алайда нидерландтар ағылшындардың қорғануға жақсы дайындалғанын көріп, қантөгіске жол бермеу үшін кері қайтты.{{sfn|Carpenter|Arthur|1854|p=32}} Осы уақытта [[Джон Олдем (отаршы)|Джон Олдем]] Коннектикутты өз көздерімен көру үшін Массачусетс-Бэй отарынан келген бір топ адамды бастап өзенге қарай аттанды. Олар қайтып оралған соң аймақта құндыздардың, қарасора мен графиттің мол екенін хабарлады. Бір жылдан кейін Олдем қоныстанушылар тобын бастап барып, [[Везерсфилд (Коннектикут)|Уэтерсфилд]] қаласының негізін қалады.<ref name=b14>{{harvnb|Bingham|1962|p=14}}</ref>{{sfn|Taylor|1979|pp=3–4}} 1635 жылға қарай Массачусетстегі ағылшын тұрғындарының саны едәуір өсіп, қоныстанушыларға жер жетіспейтіні айқын болды. Әсіресе халқы тығыз орналасқан Массачусетс-Бэй отарынан кетуге [[Кембридж (Массачусетс)|Ньютаун]] тұрғындары құлшыныс танытты. Ньютаунның негізін қалаушы [[Томас Дадли]] [[Джон Уинтроп|Уинтроппен]] жиі келіспеушілікке түсетін. Атап айтқанда, ол Бостонның отар астанасы болып таңдалуына наразылық білдіріп, қалада қамал салуды қолдаудан бас тартқан еді.{{sfn|Bingham|1962|p=17}} Дадли соңғы дауды шешу үшін Ньютаун пасторы Томас Хукерді Бостонға жіберді, алайда Уинтропқа деген наразылығы басылмады.<ref>{{cite book |title=Records of the Church of Christ at Cambridge in New England, 1632-1830 |url=https://archive.org/details/recordsofchurcho00firs/ |date=1906 |page=iii |chapter=Preface|publisher=Boston, E. Putnam}}</ref>{{sfn|Bingham|1962|pp=19–20}} 1634 жылғы мамырда Дадли Уинтроптың орнына губернатор болғаннан кейін Хукердің діни қауымының Коннектикутқа қоныс аудару ниеті [[Массачусетс Бас соты|Бас сотта]] қаралды. Қоныс аударуға қарсы болғандар Массачусетс халқының көптеп көшіп кетуінің салдарынан және аумақтық бөлінудің алауыздықты күшейтуінен қауіптенді. Сонымен қатар Хукер сияқты ықпалды уағызшы болашақта Массачусетстен басқа қоныстанушыларды да өзіне тартуы мүмкін еді.<ref name=breach>{{cite journal |title= Repairing the Breach: Puritan Expansion, Commonwealth Formation, and the Origins of the United Colonies of New England, 1630–1643 |last= Durge |first = Neal T. |date=September 2018 |journal= [[The New England Quarterly]] |volume=91 |issue=3 |pages =382–417 |jstor=26497581}}</ref> Ақырында Бас сот Ньютаун тұрғындарына Массачусетс аумағынан жер бөліп беріп, оларды райынан қайтарды.<ref name=breach /> Алайда бұл шешім олардың көңілінен шықпады, соған қарамастан қоныс аудару екі жылға кейінге қалдырылды.{{sfn|Walker|1891|p=83}}{{sfn|Bingham|1962|p=20}} [[Сурет:Mr Thomas Hooker & His People travelling 1636.jpeg|thumb|Томас Хукер мен оның серіктерінің сапары|left]] Хукердің қоныс аудару туралы өтініші қабылданбағанына қарамастан, қоныстанушылар Коннектикут аңғарына ағылуын жалғастырды. 1635 жылғы мамырда Коннектикут өзенінің сағасында Сейбрук отары құрылды.<ref>{{cite journal |title=Sir Arthur Hesilrige and the Saybrook Colony |first=Hugh R. Jr. |last=Engstrom |journal=Albion: A Quarterly Journal Concerned with British Studies |date=1973|volume=5 |issue=3 |pages=157–168 |doi=10.2307/4048260 |jstor=4048260 }}</ref> Массачусетстен келген көптеген қоныс аударушылар жаңадан құрылған Уэтерсфилд қаласына да қоныстанды.<ref>{{cite book |url=https://archive.org/details/historyofancient11adam/ |title=The history of ancient Wethersfield, Connecticut|last=Adams |first=Sherman W. |date=1904 |publisher=Grafton Press |page=21}}</ref> Плимут отарының Уинсордағы қонысына да [[Дорчестер (Массачусетс)|Дорчестерден]] көптеген қоныстанушылар келіп, елді мекенді өз бақылауына алды. Дорчестерден келгендер иеленген жерлері үшін Плимут қоныстанушыларына ақы төлеуге келіскеннен кейін бұл мәселе шешілді.{{sfn|Bingham|1962|pp=24–25}} Ақырында, 1636 жылы қоныстанушылардың жаңа тобының келуі Хукердің діни қауымына өз үйлерін сатып, 31 мамырда Коннектикутқа қарай сапарға шығуға мүмкіндік берді.{{sfn|Walker|1891|pp=91–92}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 9ujzbclw5c4l5jcthscuy1bq5l4oo96 3683439 3683438 2026-10-19T06:40:11Z 1nter pares 146705 3683439 wikitext text/x-wiki {{Тарихи мемлекеттер |атауы = Коннектикут отары |өз атауы = Connecticut Colony |статусы = Англия отары (1636–1707)<br>Ұлыбритания отары (1707–1776) |әнұраны = |байрақ = |байрақ_сипаттамасы = |елтаңбасы = |елтаңба_сипаттамасы = |символ = |карта = Ctcolony.png |size = 270px |сипаттамасы = Коннектикут, [[Нью-Хейвен отары|Нью-Хейвен]] және [[Сейбрук отары|Сейбрук]] отарларының картасы |p1 = |flag_p1 = |image_p1 = |p2 = |flag_p2 = |image_p2 = |p3 = |flag_p3 = |image_p3 = |p4 = |flag_p4 = |image_p4 = |құрылуы = [[3 наурыз]] [[1636 жыл|1636]] |ыдырауы = [[4 шілде]] [[1776 жыл|1776]] |s1 = |flag_s1 = |image_s1 = |s2 = |flag_s2 = |image_s2 = |s3 = |flag_s3 = |image_s3 = |s4 = |flag_s4 = |image_s4 = |ұраны = |астана = [[Хартфорд (Коннектикут)|Хартфорд]] <small>(1636–1776)</small><br>[[Нью-Хейвен (Коннектикут)|Нью-Хейвен]] <small>(Хартфордпен бірге ортақ астана, 1701–1776)</small> |қалалары = |тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]], [[Мохеган-пекот тілі|мохеган-пекот]] және [[Квирипи тілі|квирипи]] |валютасы = [[Коннектикут фунты]] |қосымша_параметр = Империя |параметр_мазмұны = Британ отары |аумағы = |халқы = |басқару_формасы = [[Өзін-өзі басқаратын отар]] |династиясы = |басқарушылар_титулы = [[Коннектикуттың отарлық губернаторларының тізімі#Коннектикут отары, 1639–1776|Губернатор]] |басқарушы1 = [[Джон Хейнс (губернатор)|Джон Хейнс]] (алғашқы) |басқарушы_жылы1 = 1639–1640 |басқарушылар_титулы2 = |басқарушы2 = [[Джонатан Трамбулл]] (соңғы) |басқарушы_жылы2 = 1769–1776 |басқарушылар_титулы3 = |басқарушы3 = |басқарушы_жылы3 = |басқарушылар_титулы4 = |басқарушы4 = |басқарушы_жылы4 = |басқарушылар_титулы5 = |басқарушы5 = |басқарушы_жылы5 = |басқарушылар_титулы6 = |басқарушы6 = |басқарушы_жылы6 = |діні = [[АҚШ-тағы конгрегационализм|Конгрегационализм]] <small>([[Мемлекеттік дін|ресми]])</small>{{sfn|Barck|Lefler|1958|p=398}} |қосымша_параметр1 = Заң шығарушы орган |параметр_мазмұны1 = [[Коннектикут Бас ассамблеясы#Тарихы|Бас сот]] |Кезең1 = [[Коннектикуттың негізгі ережелері]] қабылданды |Уақыт1 = [[14 қаңтар]] |Жыл1 = [[1639 жыл|1639]] |Кезең2 = Корольдік хартия берілді |Уақыт2 = [[9 қазан]] |Жыл2 = [[1662 жыл|1662]] |Кезең3 = [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамына кірді |Уақыт3 = |Жыл3 = 1686–1689 |Кезең4 = Тәуелсіздік |Уақыт4 = [[4 шілде]] |Жыл4 = [[1776 жыл|1776]] |Кезең5 = |Уақыт5 = |Жыл5 = |Кезең6 = |Уақыт6 = |Жыл6 = |Кезең7 = |Уақыт7 = |Жыл7 = |Кезең8 = |Уақыт8 = |Жыл8 = |Кезең9 = |Уақыт9 = |Жыл9 = |Кезең10 = |Уақыт10 = |Жыл10 = |Кезең11 = |Уақыт11 = |Жыл11 = |қосымша_параметр2 = |параметр_мазмұны2 = |дейін = Алдыңғысы |д1 = Сейбрук отары |д2 = Нью-Хейвен отары |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |кейін = Кейінгісі |к1 = Коннектикут |к2 = |к3 = |к4 = |к5 = |к6 = |к7 = |ескерту = Қазіргі аумағы: [[АҚШ]], [[Коннектикут]] }} '''Коннектикут отары''' — бастапқыда '''Коннектикут өзені отары''' деп аталған, [[Жаңа Англия]]да орналасқан ағылшын отары. Кейін ол [[Коннектикут]] штатына айналды. Отар 1636 жылғы 3 наурызда [[Томас Хукер]] бастаған [[Массачусетс-Бэй отары]]нан келген [[Пуритандар|пуритан]] қоныстанушылар қауымының мекені ретінде құрылды. [[Пекот соғысы]] кезінде ағылшындар аймаққа бақылау орнатты. Кейін отар көршілес [[Нью-Хейвен отары|Нью-Хейвен]] және [[Сейбрук отары|Сейбрук]] отарларын өз құрамына қосып алды. Сондай-ақ ол қысқа уақыт өмір сүрген [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамында болды. Отардың негізін қалаушы құжаты [[Коннектикуттың негізгі заңдары]] болды. Бұл құжат демократиялық басқару жүйесінің алғашқы жазбаша конституциясы деп аталып, Коннектикуттың «Конституция штаты» деген лақап атқа ие болуына себеп болды.<ref name=ctgov>{{cite web |url=https://portal.ct.gov/about/early-history |website=CT.gov |title=Early History |access-date=September 26, 2024 |archive-date=September 22, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240922170214/https://portal.ct.gov/about/early-history |url-status=live }}</ref> == Тарихы == Еуропалықтар қоныстанғанға дейін кейін Коннектикутқа айналған аумақтың батыс жағалауын [[ваппингерлер|Ваппингер конфедерациясы]], ал шығыс жағалауын [[ниантиктер]] мекендеді. Құрлықтың ішкі бөліктерінде ниантиктерді жағалауға қарай ығыстырған [[пекоттар]] өмір сүрді. Кейін олар отаршылармен қарым-қатынаста ең маңызды рөл атқарған тайпаға айналды. Бұл аумақта [[нипмуктар]] мен [[могикандар]] да мекендеді, алайда бұл екі тайпаның негізгі қоныстары тиісінше көршілес [[Массачусетс]] пен [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]] аумақтарында орналасты.{{sfn|Bingham|1962|pp=6–7}} Коннектикутқа алғаш келген еуропалық — ''[[Онруст]]'' яхтасымен Коннектикут өзенін бойлай жоғары жүзген нидерланд зерттеушісі [[Адриан Блок]] болды.{{sfn|Bingham|1962|pp=2–5}}<ref name=scw>{{cite web |url=https://www.colonialwarsct.org/1614.htm |website=The Society of Colonial Wars in the State of Connecticut |publisher=[[General Society of Colonial Wars]] |title=Adriaen Block |access-date=September 27, 2024 |archive-date=September 14, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240914215912/https://colonialwarsct.org/1614.htm |url-status=live }}</ref> Осылайша, Коннектикутты алғаш зерттеген еуропалықтар ретінде нидерландтар бұл аумақты [[Жаңа Нидерланд]]тың бір бөлігі деп жариялады. 1633 жылы олар пекоттардың ұлы сахемі Уопигвуитпен келіссөз жүргізіп, өзен бойындағы 20 акр жерді сатып алды. Нидерландтар Киветтс-Пойнт деп аталатын сауда бекеті мен [[Ізгі үміт форты|Форт-Гуд-Хоуп]] деп аталатын шағын қорғаныс бекінісін салды. Кейін бұл жерлерде тиісінше [[Сейбрук отары|Сейбрук]] пен Хартфорд пайда болды.{{sfn|Bingham|1962|pp=10–11}}<ref>{{cite web |url=https://saybrookhistory.org/history-of-old-saybrook/ |title=History of Old Saybrook |author=<!--Not stated--> |date= |website=Saybrook History |publisher=Old Saybrook Historical Society |access-date= |quote= |archive-date=September 13, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240913233359/https://saybrookhistory.org/history-of-old-saybrook/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.newnetherlandinstitute.org/history-and-heritage/digital-exhibitions/a-tour-of-new-netherland/connecticut/house-of-hope/|title=House of Hope &#124; A Tour of New Netherland|access-date=September 27, 2024|archive-date=April 10, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150410075959/http://www.newnetherlandinstitute.org/history-and-heritage/digital-exhibitions/a-tour-of-new-netherland/connecticut/house-of-hope|url-status=live}}</ref> === Ағылшындардың қоныстануы === 1631 жылы Уаквимакут бастаған Коннектикут аңғарындағы [[сахем]]дер тобы [[Плимут отары]] мен Бостонға барып, екі отардан да пекоттарға қарсы соғысу үшін Коннектикутқа қоныстанушылар жіберуді сұрады. Массачусетс губернаторы [[Джон Уинтроп]] бұл ұсынысты қабылдамады, алайда Плимут губернаторы [[Эдвард Уинслоу]] оған оң көзқарас танытып, 1632 жылы Коннектикутқа өзі барды.{{sfn|Stiles|1859|p=9}} Кейін Уинслоу [[Уильям Брэдфорд (губернатор)|Уильям Брэдфорд]]пен бірге Бостонға барып, Массачусетс-Бэй басшыларын нидерландтардан бұрын Коннектикут өзенінің бойында сауда бекетін салу үшін Плимутпен күш біріктіруге көндіруге тырысты. Алайда Уинтроп бұл ұсынысты қабылдамай, Коннектикутты «араласуға тұрмайтын жер» деп атады. Ол бұған үндістердің дұшпандық көзқарасын және ірі кемелердің Коннектикут өзеніне кіруінің қиындығын себеп ретінде келтірді.{{sfn|Bingham|1962|pp=12–13}}{{sfn|Winthrop|1908|p=103}}{{sfn|Bradford|2008|pp=370–372}} Массачусетс-Бэй отары бұл бастамаға қатысудан бас тартқанына қарамастан, Плимут отары Коннектикут өзенінің бойында сауда бекетін құру үшін Уильям Холмс басқарған [[Барк (кеме)|барк]] кемесін жіберді. Ағылшын қоныстанушыларымен бірге олар осы жерге деген құқықтарының заңдылығын дәлелдеу үшін аймақтың байырғы сахемдерінің бірнешеуін де ала барды. Ізгі үміт фортының жанынан өтіп бара жатқанда нидерландтар оларға қоқан-лоқы көрсетті, бірақ Холмс бұл ескертуге мән бермеді. Ол өзен бойымен тағы бірнеше миль жоғары жүзіп, қазіргі [[Уинсор (Коннектикут)|Уинсор]] қаласы орналасқан жерде сауда бекетін салды.<ref name=b14 />{{sfn|Stiles|1859|pp=11–12}} Ағылшындардың әрекеттері туралы естіген Жаңа Нидерланд губернаторы [[Воутер ван Твиллер]] оларды қуып шығу үшін 70 адамнан тұратын жасақ жіберді. Алайда нидерландтар ағылшындардың қорғануға жақсы дайындалғанын көріп, қантөгіске жол бермеу үшін кері қайтты.{{sfn|Carpenter|Arthur|1854|p=32}} Осы уақытта [[Джон Олдем (отаршы)|Джон Олдем]] Коннектикутты өз көздерімен көру үшін Массачусетс-Бэй отарынан келген бір топ адамды бастап өзенге қарай аттанды. Олар қайтып оралған соң аймақта құндыздардың, қарасора мен графиттің мол екенін хабарлады. Бір жылдан кейін Олдем қоныстанушылар тобын бастап барып, [[Везерсфилд (Коннектикут)|Уэтерсфилд]] қаласының негізін қалады.<ref name=b14>{{harvnb|Bingham|1962|p=14}}</ref>{{sfn|Taylor|1979|pp=3–4}} 1635 жылға қарай Массачусетстегі ағылшын тұрғындарының саны едәуір өсіп, қоныстанушыларға жер жетіспейтіні айқын болды. Әсіресе халқы тығыз орналасқан Массачусетс-Бэй отарынан кетуге [[Кэмбридж (Массачусетс)|Ньютаун]] тұрғындары құлшыныс танытты. Ньютаунның негізін қалаушы [[Томас Дадли]] [[Джон Уинтроп|Уинтроппен]] жиі келіспеушілікке түсетін. Атап айтқанда, ол Бостонның отар астанасы болып таңдалуына наразылық білдіріп, қалада қамал салуды қолдаудан бас тартқан еді.{{sfn|Bingham|1962|p=17}} Дадли соңғы дауды шешу үшін Ньютаун пасторы Томас Хукерді Бостонға жіберді, алайда Уинтропқа деген наразылығы басылмады.<ref>{{cite book |title=Records of the Church of Christ at Cambridge in New England, 1632-1830 |url=https://archive.org/details/recordsofchurcho00firs/ |date=1906 |page=iii |chapter=Preface|publisher=Boston, E. Putnam}}</ref>{{sfn|Bingham|1962|pp=19–20}} 1634 жылғы мамырда Дадли Уинтроптың орнына губернатор болғаннан кейін Хукердің діни қауымының Коннектикутқа қоныс аудару ниеті [[Массачусетс Бас соты|Бас сотта]] қаралды. Қоныс аударуға қарсы болғандар Массачусетс халқының көптеп көшіп кетуінің салдарынан және аумақтық бөлінудің алауыздықты күшейтуінен қауіптенді. Сонымен қатар Хукер сияқты ықпалды уағызшы болашақта Массачусетстен басқа қоныстанушыларды да өзіне тартуы мүмкін еді.<ref name=breach>{{cite journal |title= Repairing the Breach: Puritan Expansion, Commonwealth Formation, and the Origins of the United Colonies of New England, 1630–1643 |last= Durge |first = Neal T. |date=September 2018 |journal= [[The New England Quarterly]] |volume=91 |issue=3 |pages =382–417 |jstor=26497581}}</ref> Ақырында Бас сот Ньютаун тұрғындарына Массачусетс аумағынан жер бөліп беріп, оларды райынан қайтарды.<ref name=breach /> Алайда бұл шешім олардың көңілінен шықпады, соған қарамастан қоныс аудару екі жылға кейінге қалдырылды.{{sfn|Walker|1891|p=83}}{{sfn|Bingham|1962|p=20}} [[Сурет:Mr Thomas Hooker & His People travelling 1636.jpeg|thumb|Томас Хукер мен оның серіктерінің сапары|left]] Хукердің қоныс аудару туралы өтініші қабылданбағанына қарамастан, қоныстанушылар Коннектикут аңғарына ағылуын жалғастырды. 1635 жылғы мамырда Коннектикут өзенінің сағасында Сейбрук отары құрылды.<ref>{{cite journal |title=Sir Arthur Hesilrige and the Saybrook Colony |first=Hugh R. Jr. |last=Engstrom |journal=Albion: A Quarterly Journal Concerned with British Studies |date=1973|volume=5 |issue=3 |pages=157–168 |doi=10.2307/4048260 |jstor=4048260 }}</ref> Массачусетстен келген көптеген қоныс аударушылар жаңадан құрылған Уэтерсфилд қаласына да қоныстанды.<ref>{{cite book |url=https://archive.org/details/historyofancient11adam/ |title=The history of ancient Wethersfield, Connecticut|last=Adams |first=Sherman W. |date=1904 |publisher=Grafton Press |page=21}}</ref> Плимут отарының Уинсордағы қонысына да [[Дорчестер (Массачусетс)|Дорчестерден]] көптеген қоныстанушылар келіп, елді мекенді өз бақылауына алды. Дорчестерден келгендер иеленген жерлері үшін Плимут қоныстанушыларына ақы төлеуге келіскеннен кейін бұл мәселе шешілді.{{sfn|Bingham|1962|pp=24–25}} Ақырында, 1636 жылы қоныстанушылардың жаңа тобының келуі Хукердің діни қауымына өз үйлерін сатып, 31 мамырда Коннектикутқа қарай сапарға шығуға мүмкіндік берді.{{sfn|Walker|1891|pp=91–92}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} gkb8t5pz45fumdzzkzplhgyhi2ukqzh 3683445 3683439 2026-10-19T06:44:07Z 1nter pares 146705 /* Ағылшындардың қоныстануы */ 3683445 wikitext text/x-wiki {{Тарихи мемлекеттер |атауы = Коннектикут отары |өз атауы = Connecticut Colony |статусы = Англия отары (1636–1707)<br>Ұлыбритания отары (1707–1776) |әнұраны = |байрақ = |байрақ_сипаттамасы = |елтаңбасы = |елтаңба_сипаттамасы = |символ = |карта = Ctcolony.png |size = 270px |сипаттамасы = Коннектикут, [[Нью-Хейвен отары|Нью-Хейвен]] және [[Сейбрук отары|Сейбрук]] отарларының картасы |p1 = |flag_p1 = |image_p1 = |p2 = |flag_p2 = |image_p2 = |p3 = |flag_p3 = |image_p3 = |p4 = |flag_p4 = |image_p4 = |құрылуы = [[3 наурыз]] [[1636 жыл|1636]] |ыдырауы = [[4 шілде]] [[1776 жыл|1776]] |s1 = |flag_s1 = |image_s1 = |s2 = |flag_s2 = |image_s2 = |s3 = |flag_s3 = |image_s3 = |s4 = |flag_s4 = |image_s4 = |ұраны = |астана = [[Хартфорд (Коннектикут)|Хартфорд]] <small>(1636–1776)</small><br>[[Нью-Хейвен (Коннектикут)|Нью-Хейвен]] <small>(Хартфордпен бірге ортақ астана, 1701–1776)</small> |қалалары = |тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]], [[Мохеган-пекот тілі|мохеган-пекот]] және [[Квирипи тілі|квирипи]] |валютасы = [[Коннектикут фунты]] |қосымша_параметр = Империя |параметр_мазмұны = Британ отары |аумағы = |халқы = |басқару_формасы = [[Өзін-өзі басқаратын отар]] |династиясы = |басқарушылар_титулы = [[Коннектикуттың отарлық губернаторларының тізімі#Коннектикут отары, 1639–1776|Губернатор]] |басқарушы1 = [[Джон Хейнс (губернатор)|Джон Хейнс]] (алғашқы) |басқарушы_жылы1 = 1639–1640 |басқарушылар_титулы2 = |басқарушы2 = [[Джонатан Трамбулл]] (соңғы) |басқарушы_жылы2 = 1769–1776 |басқарушылар_титулы3 = |басқарушы3 = |басқарушы_жылы3 = |басқарушылар_титулы4 = |басқарушы4 = |басқарушы_жылы4 = |басқарушылар_титулы5 = |басқарушы5 = |басқарушы_жылы5 = |басқарушылар_титулы6 = |басқарушы6 = |басқарушы_жылы6 = |діні = [[АҚШ-тағы конгрегационализм|Конгрегационализм]] <small>([[Мемлекеттік дін|ресми]])</small>{{sfn|Barck|Lefler|1958|p=398}} |қосымша_параметр1 = Заң шығарушы орган |параметр_мазмұны1 = [[Коннектикут Бас ассамблеясы#Тарихы|Бас сот]] |Кезең1 = [[Коннектикуттың негізгі ережелері]] қабылданды |Уақыт1 = [[14 қаңтар]] |Жыл1 = [[1639 жыл|1639]] |Кезең2 = Корольдік хартия берілді |Уақыт2 = [[9 қазан]] |Жыл2 = [[1662 жыл|1662]] |Кезең3 = [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамына кірді |Уақыт3 = |Жыл3 = 1686–1689 |Кезең4 = Тәуелсіздік |Уақыт4 = [[4 шілде]] |Жыл4 = [[1776 жыл|1776]] |Кезең5 = |Уақыт5 = |Жыл5 = |Кезең6 = |Уақыт6 = |Жыл6 = |Кезең7 = |Уақыт7 = |Жыл7 = |Кезең8 = |Уақыт8 = |Жыл8 = |Кезең9 = |Уақыт9 = |Жыл9 = |Кезең10 = |Уақыт10 = |Жыл10 = |Кезең11 = |Уақыт11 = |Жыл11 = |қосымша_параметр2 = |параметр_мазмұны2 = |дейін = Алдыңғысы |д1 = Сейбрук отары |д2 = Нью-Хейвен отары |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |кейін = Кейінгісі |к1 = Коннектикут |к2 = |к3 = |к4 = |к5 = |к6 = |к7 = |ескерту = Қазіргі аумағы: [[АҚШ]], [[Коннектикут]] }} '''Коннектикут отары''' — бастапқыда '''Коннектикут өзені отары''' деп аталған, [[Жаңа Англия]]да орналасқан ағылшын отары. Кейін ол [[Коннектикут]] штатына айналды. Отар 1636 жылғы 3 наурызда [[Томас Хукер]] бастаған [[Массачусетс-Бэй отары]]нан келген [[Пуритандар|пуритан]] қоныстанушылар қауымының мекені ретінде құрылды. [[Пекот соғысы]] кезінде ағылшындар аймаққа бақылау орнатты. Кейін отар көршілес [[Нью-Хейвен отары|Нью-Хейвен]] және [[Сейбрук отары|Сейбрук]] отарларын өз құрамына қосып алды. Сондай-ақ ол қысқа уақыт өмір сүрген [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамында болды. Отардың негізін қалаушы құжаты [[Коннектикуттың негізгі заңдары]] болды. Бұл құжат демократиялық басқару жүйесінің алғашқы жазбаша конституциясы деп аталып, Коннектикуттың «Конституция штаты» деген лақап атқа ие болуына себеп болды.<ref name=ctgov>{{cite web |url=https://portal.ct.gov/about/early-history |website=CT.gov |title=Early History |access-date=September 26, 2024 |archive-date=September 22, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240922170214/https://portal.ct.gov/about/early-history |url-status=live }}</ref> == Тарихы == Еуропалықтар қоныстанғанға дейін кейін Коннектикутқа айналған аумақтың батыс жағалауын [[ваппингерлер|Ваппингер конфедерациясы]], ал шығыс жағалауын [[ниантиктер]] мекендеді. Құрлықтың ішкі бөліктерінде ниантиктерді жағалауға қарай ығыстырған [[пекоттар]] өмір сүрді. Кейін олар отаршылармен қарым-қатынаста ең маңызды рөл атқарған тайпаға айналды. Бұл аумақта [[нипмуктар]] мен [[могикандар]] да мекендеді, алайда бұл екі тайпаның негізгі қоныстары тиісінше көршілес [[Массачусетс]] пен [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]] аумақтарында орналасты.{{sfn|Bingham|1962|pp=6–7}} Коннектикутқа алғаш келген еуропалық — ''[[Онруст]]'' яхтасымен Коннектикут өзенін бойлай жоғары жүзген нидерланд зерттеушісі [[Адриан Блок]] болды.{{sfn|Bingham|1962|pp=2–5}}<ref name=scw>{{cite web |url=https://www.colonialwarsct.org/1614.htm |website=The Society of Colonial Wars in the State of Connecticut |publisher=[[General Society of Colonial Wars]] |title=Adriaen Block |access-date=September 27, 2024 |archive-date=September 14, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240914215912/https://colonialwarsct.org/1614.htm |url-status=live }}</ref> Осылайша, Коннектикутты алғаш зерттеген еуропалықтар ретінде нидерландтар бұл аумақты [[Жаңа Нидерланд]]тың бір бөлігі деп жариялады. 1633 жылы олар пекоттардың ұлы сахемі Уопигвуитпен келіссөз жүргізіп, өзен бойындағы 20 акр жерді сатып алды. Нидерландтар Киветтс-Пойнт деп аталатын сауда бекеті мен [[Ізгі үміт форты|Форт-Гуд-Хоуп]] деп аталатын шағын қорғаныс бекінісін салды. Кейін бұл жерлерде тиісінше [[Сейбрук отары|Сейбрук]] пен Хартфорд пайда болды.{{sfn|Bingham|1962|pp=10–11}}<ref>{{cite web |url=https://saybrookhistory.org/history-of-old-saybrook/ |title=History of Old Saybrook |author=<!--Not stated--> |date= |website=Saybrook History |publisher=Old Saybrook Historical Society |access-date= |quote= |archive-date=September 13, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240913233359/https://saybrookhistory.org/history-of-old-saybrook/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.newnetherlandinstitute.org/history-and-heritage/digital-exhibitions/a-tour-of-new-netherland/connecticut/house-of-hope/|title=House of Hope &#124; A Tour of New Netherland|access-date=September 27, 2024|archive-date=April 10, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150410075959/http://www.newnetherlandinstitute.org/history-and-heritage/digital-exhibitions/a-tour-of-new-netherland/connecticut/house-of-hope|url-status=live}}</ref> === Ағылшындардың қоныстануы === 1631 жылы Уаквимакут бастаған Коннектикут аңғарындағы [[сахем]]дер тобы [[Плимут отары]] мен Бостонға барып, екі отардан да пекоттарға қарсы соғысу үшін Коннектикутқа қоныстанушылар жіберуді сұрады. Массачусетс губернаторы [[Джон Уинтроп]] бұл ұсынысты қабылдамады, алайда Плимут губернаторы [[Эдвард Уинслоу]] оған оң көзқарас танытып, 1632 жылы Коннектикутқа өзі барды.{{sfn|Stiles|1859|p=9}} Кейін Уинслоу [[Уильям Брэдфорд (губернатор)|Уильям Брэдфорд]]пен бірге Бостонға барып, Массачусетс-Бэй басшыларын нидерландтардан бұрын Коннектикут өзенінің бойында сауда бекетін салу үшін Плимутпен күш біріктіруге көндіруге тырысты. Алайда Уинтроп бұл ұсынысты қабылдамай, Коннектикутты «араласуға тұрмайтын жер» деп атады. Ол бұған үндістердің дұшпандық көзқарасын және ірі кемелердің Коннектикут өзеніне кіруінің қиындығын себеп ретінде келтірді.{{sfn|Bingham|1962|pp=12–13}}{{sfn|Winthrop|1908|p=103}}{{sfn|Bradford|2008|pp=370–372}} Массачусетс-Бэй отары бұл бастамаға қатысудан бас тартқанына қарамастан, Плимут отары Коннектикут өзенінің бойында сауда бекетін құру үшін Уильям Холмс басқарған [[Барк (кеме)|барк]] кемесін жіберді. Ағылшын қоныстанушыларымен бірге олар осы жерге деген құқықтарының заңдылығын дәлелдеу үшін аймақтың байырғы сахемдерінің бірнешеуін де ала барды. Ізгі үміт фортының жанынан өтіп бара жатқанда нидерландтар оларға қоқан-лоқы көрсетті, бірақ Холмс бұл ескертуге мән бермеді. Ол өзен бойымен тағы бірнеше миль жоғары жүзіп, қазіргі [[Уинсор (Коннектикут)|Уинсор]] қаласы орналасқан жерде сауда бекетін салды.<ref name=b14 />{{sfn|Stiles|1859|pp=11–12}} Ағылшындардың әрекеттері туралы естіген Жаңа Нидерланд губернаторы [[Воутер ван Твиллер]] оларды қуып шығу үшін 70 адамнан тұратын жасақ жіберді. Алайда нидерландтар ағылшындардың қорғануға жақсы дайындалғанын көріп, қантөгіске жол бермеу үшін кері қайтты.{{sfn|Carpenter|Arthur|1854|p=32}} Осы уақытта [[Джон Олдем (отаршы)|Джон Олдем]] Коннектикутты өз көздерімен көру үшін Массачусетс-Бэй отарынан келген бір топ адамды бастап өзенге қарай аттанды. Олар қайтып оралған соң аймақта құндыздардың, қарасора мен графиттің мол екенін хабарлады. Бір жылдан кейін Олдем қоныстанушылар тобын бастап барып, [[Везерсфилд (Коннектикут)|Уэтерсфилд]] қаласының негізін қалады.<ref name=b14>{{harvnb|Bingham|1962|p=14}}</ref>{{sfn|Taylor|1979|pp=3–4}} 1635 жылға қарай Массачусетстегі ағылшын тұрғындарының саны едәуір өсіп, қоныстанушыларға жер жетіспейтіні айқын болды. Әсіресе халқы тығыз орналасқан Массачусетс-Бэй отарынан кетуге [[Кэмбридж (Массачусетс)|Ньютаун]] тұрғындары құлшыныс танытты. Ньютаунның негізін қалаушы [[Томас Дадли]] [[Джон Уинтроп|Уинтроппен]] жиі келіспеушілікке түсетін. Атап айтқанда, ол Бостонның отар астанасы болып таңдалуына наразылық білдіріп, қалада қамал салуды қолдаудан бас тартқан еді.{{sfn|Bingham|1962|p=17}} Дадли соңғы дауды шешу үшін Ньютаун пасторы Томас Хукерді Бостонға жіберді, алайда Уинтропқа деген наразылығы басылмады.<ref>{{cite book |title=Records of the Church of Christ at Cambridge in New England, 1632-1830 |url=https://archive.org/details/recordsofchurcho00firs/ |date=1906 |page=iii |chapter=Preface|publisher=Boston, E. Putnam}}</ref>{{sfn|Bingham|1962|pp=19–20}} 1634 жылғы мамырда Дадли Уинтроптың орнына губернатор болғаннан кейін Хукердің діни қауымының Коннектикутқа қоныс аудару ниеті [[Массачусетс Бас соты|Бас сотта]] қаралды. Қоныс аударуға қарсы болғандар Массачусетс халқының көптеп көшіп кетуінің салдарынан және аумақтық бөлінудің алауыздықты күшейтуінен қауіптенді. Сонымен қатар Хукер сияқты ықпалды уағызшы болашақта Массачусетстен басқа қоныстанушыларды да өзіне тартуы мүмкін еді.<ref name=breach>{{cite journal |title= Repairing the Breach: Puritan Expansion, Commonwealth Formation, and the Origins of the United Colonies of New England, 1630–1643 |last= Durge |first = Neal T. |date=September 2018 |journal= [[The New England Quarterly]] |volume=91 |issue=3 |pages =382–417 |jstor=26497581}}</ref> Ақырында Бас сот Ньютаун тұрғындарына Массачусетс аумағынан жер бөліп беріп, оларды райынан қайтарды.<ref name=breach /> Алайда бұл шешім олардың көңілінен шықпады, соған қарамастан қоныс аудару екі жылға кейінге қалдырылды.{{sfn|Walker|1891|p=83}}{{sfn|Bingham|1962|p=20}} [[Сурет:Mr Thomas Hooker & His People travelling 1636.jpeg|thumb|Томас Хукер мен оның серіктерінің сапары|left]] Хукердің қоныс аудару туралы өтініші қабылданбағанына қарамастан, қоныстанушылар Коннектикут аңғарына ағылуын жалғастырды. 1635 жылғы мамырда Коннектикут өзенінің сағасында Сейбрук отары құрылды.<ref>{{cite journal |title=Sir Arthur Hesilrige and the Saybrook Colony |first=Hugh R. Jr. |last=Engstrom |journal=Albion: A Quarterly Journal Concerned with British Studies |date=1973|volume=5 |issue=3 |pages=157–168 |doi=10.2307/4048260 |jstor=4048260 }}</ref> Массачусетстен келген көптеген қоныс аударушылар жаңадан құрылған Уэтерсфилд қаласына да қоныстанды.<ref>{{cite book |url=https://archive.org/details/historyofancient11adam/ |title=The history of ancient Wethersfield, Connecticut|last=Adams |first=Sherman W. |date=1904 |publisher=Grafton Press |page=21}}</ref> Плимут отарының Уинсордағы қонысына да [[Дорчестер (Массачусетс)|Дорчестерден]] көптеген қоныстанушылар келіп, елді мекенді өз бақылауына алды. Дорчестерден келгендер иеленген жерлері үшін Плимут қоныстанушыларына ақы төлеуге келіскеннен кейін бұл мәселе шешілді.{{sfn|Bingham|1962|pp=24–25}} Ақырында, 1636 жылы қоныстанушылардың жаңа тобының келуі Хукердің діни қауымына өз үйлерін сатып, 31 мамырда Коннектикутқа қарай сапарға шығуға мүмкіндік берді.{{sfn|Walker|1891|pp=91–92}} Хукер бастаған жүзге жуық қоныстанушы мен шамамен сонша малдан тұратын топ көп ұзамай Коннектикут өзеніне жетіп, нидерландтардың бекінісіне жақын жерде Ньютаун қаласының негізін қалады. Алайда бұл атау ұзақ сақталмады: көп ұзамай қала қоныстанушы [[Сэмюэл Стоун]]ның туған жері — [[Хертфорд]] қаласының құрметіне Хартфорд деп өзгертілді.<ref>{{cite web |url=https://www.foundersofhartford.org/historic-hartford/history-of-early-hartford/ |website=Society of the Descendants of the Founders of Hartford |title=History of Early Hartford |access-date=September 27, 2024 |archive-date=January 28, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220128074604/https://www.foundersofhartford.org/historic-hartford/history-of-early-hartford/ |url-status=live }}</ref> 1638 жылғы мамырда Томас Хукер азаматтық басқару туралы уағыз айтты. Осы уағыздан шабыт алған қоныстанушылар отардың конституциясын әзірлеуге кірісті. Соның нәтижесінде қабылданған «Коннектикуттың негізгі заңдары» құжатының басым бөлігін отарлардағы кәсіби заңгерлік білімі бар жалғыз адам [[Роджер Ладлоу]] жазған болуы мүмкін. Құжат 1639 жылғы қаңтарда қабылданып, Хартфорд, Уинсор және Уэтерсфилд қоныстарын ресми түрде біріктірді. Ол тарихтағы алғашқы жазбаша демократиялық конституция деп аталып келеді.<ref name=ctgov /><ref>{{cite journal |journal=Early American Studies |date=2012 |last=Besso |first=Michael |title=Thomas Hooker and His May 1638 Sermon|volume=10 |issue=1 |pages=194–225 |doi=10.1353/eam.2012.0002 |jstor=23546686 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://connecticuthistory.org/the-fundamental-orders-of-connecticut/ |title=The Fundamental Orders of Connecticut |date=2023 |website=Connecticut History |publisher=CTHUmanities |access-date=September 27, 2024 |archive-date=August 20, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240820202239/https://connecticuthistory.org/the-fundamental-orders-of-connecticut/ |url-status=live }}</ref> Жаңа конституцияға сәйкес [[Джон Хейнс (губернатор)|Джон Хейнс]] губернатор, ал Ладлоу оның орынбасары болып сайланды. Губернаторлардың қатарынан бірнеше жыл қызмет атқаруына тыйым салынғандықтан, Хейнс 1655 жылға дейін губернатор лауазымын жыл сайын [[Эдвард Хопкинс]]пен кезектесіп атқарды.<ref>{{cite web|url=https://museumofcthistory.org/2015/08/john-haynes/|title=John Haynes|website=Museum of Connecticut History|date=1999|access-date=September 27, 2024|archive-date=October 8, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241008015631/https://museumofcthistory.org/2015/08/john-haynes/|url-status=live}}</ref> Коннектикуттың негізгі заңдары қабылданғаннан кейін көп ұзамай көршілес Нью-Хейвен отары да өз үкіметін құрды.<ref>{{cite journal |url=https://doi.org/10.2307/359461 |journal=[[The New England Quarterly]] |title=John Cotton and the New Haven Colony |date=1930 |last=Calder |first=Isabel M.|volume=3 |issue=1 |pages=82–94 |doi=10.2307/359461 |jstor=359461 |url-access=subscription }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 2bl0r6cmr4a9dicpkqb4cfagplykdm8 3683451 3683445 2026-10-19T06:48:04Z 1nter pares 146705 /* Ағылшындардың қоныстануы */ 3683451 wikitext text/x-wiki {{Тарихи мемлекеттер |атауы = Коннектикут отары |өз атауы = Connecticut Colony |статусы = Англия отары (1636–1707)<br>Ұлыбритания отары (1707–1776) |әнұраны = |байрақ = |байрақ_сипаттамасы = |елтаңбасы = |елтаңба_сипаттамасы = |символ = |карта = Ctcolony.png |size = 270px |сипаттамасы = Коннектикут, [[Нью-Хейвен отары|Нью-Хейвен]] және [[Сейбрук отары|Сейбрук]] отарларының картасы |p1 = |flag_p1 = |image_p1 = |p2 = |flag_p2 = |image_p2 = |p3 = |flag_p3 = |image_p3 = |p4 = |flag_p4 = |image_p4 = |құрылуы = [[3 наурыз]] [[1636 жыл|1636]] |ыдырауы = [[4 шілде]] [[1776 жыл|1776]] |s1 = |flag_s1 = |image_s1 = |s2 = |flag_s2 = |image_s2 = |s3 = |flag_s3 = |image_s3 = |s4 = |flag_s4 = |image_s4 = |ұраны = |астана = [[Хартфорд (Коннектикут)|Хартфорд]] <small>(1636–1776)</small><br>[[Нью-Хейвен (Коннектикут)|Нью-Хейвен]] <small>(Хартфордпен бірге ортақ астана, 1701–1776)</small> |қалалары = |тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]], [[Мохеган-пекот тілі|мохеган-пекот]] және [[Квирипи тілі|квирипи]] |валютасы = [[Коннектикут фунты]] |қосымша_параметр = Империя |параметр_мазмұны = Британ отары |аумағы = |халқы = |басқару_формасы = [[Өзін-өзі басқаратын отар]] |династиясы = |басқарушылар_титулы = [[Коннектикуттың отарлық губернаторларының тізімі#Коннектикут отары, 1639–1776|Губернатор]] |басқарушы1 = [[Джон Хейнс (губернатор)|Джон Хейнс]] (алғашқы) |басқарушы_жылы1 = 1639–1640 |басқарушылар_титулы2 = |басқарушы2 = [[Джонатан Трамбулл]] (соңғы) |басқарушы_жылы2 = 1769–1776 |басқарушылар_титулы3 = |басқарушы3 = |басқарушы_жылы3 = |басқарушылар_титулы4 = |басқарушы4 = |басқарушы_жылы4 = |басқарушылар_титулы5 = |басқарушы5 = |басқарушы_жылы5 = |басқарушылар_титулы6 = |басқарушы6 = |басқарушы_жылы6 = |діні = [[АҚШ-тағы конгрегационализм|Конгрегационализм]] <small>([[Мемлекеттік дін|ресми]])</small>{{sfn|Barck|Lefler|1958|p=398}} |қосымша_параметр1 = Заң шығарушы орган |параметр_мазмұны1 = [[Коннектикут Бас ассамблеясы#Тарихы|Бас сот]] |Кезең1 = [[Коннектикуттың негізгі ережелері]] қабылданды |Уақыт1 = [[14 қаңтар]] |Жыл1 = [[1639 жыл|1639]] |Кезең2 = Корольдік хартия берілді |Уақыт2 = [[9 қазан]] |Жыл2 = [[1662 жыл|1662]] |Кезең3 = [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамына кірді |Уақыт3 = |Жыл3 = 1686–1689 |Кезең4 = Тәуелсіздік |Уақыт4 = [[4 шілде]] |Жыл4 = [[1776 жыл|1776]] |Кезең5 = |Уақыт5 = |Жыл5 = |Кезең6 = |Уақыт6 = |Жыл6 = |Кезең7 = |Уақыт7 = |Жыл7 = |Кезең8 = |Уақыт8 = |Жыл8 = |Кезең9 = |Уақыт9 = |Жыл9 = |Кезең10 = |Уақыт10 = |Жыл10 = |Кезең11 = |Уақыт11 = |Жыл11 = |қосымша_параметр2 = |параметр_мазмұны2 = |дейін = Алдыңғысы |д1 = Сейбрук отары |д2 = Нью-Хейвен отары |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |кейін = Кейінгісі |к1 = Коннектикут |к2 = |к3 = |к4 = |к5 = |к6 = |к7 = |ескерту = Қазіргі аумағы: [[АҚШ]], [[Коннектикут]] }} '''Коннектикут отары''' — бастапқыда '''Коннектикут өзені отары''' деп аталған, [[Жаңа Англия]]да орналасқан ағылшын отары. Кейін ол [[Коннектикут]] штатына айналды. Отар 1636 жылғы 3 наурызда [[Томас Хукер]] бастаған [[Массачусетс-Бэй отары]]нан келген [[Пуритандар|пуритан]] қоныстанушылар қауымының мекені ретінде құрылды. [[Пекот соғысы]] кезінде ағылшындар аймаққа бақылау орнатты. Кейін отар көршілес [[Нью-Хейвен отары|Нью-Хейвен]] және [[Сейбрук отары|Сейбрук]] отарларын өз құрамына қосып алды. Сондай-ақ ол қысқа уақыт өмір сүрген [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамында болды. Отардың негізін қалаушы құжаты [[Коннектикуттың негізгі заңдары]] болды. Бұл құжат демократиялық басқару жүйесінің алғашқы жазбаша конституциясы деп аталып, Коннектикуттың «Конституция штаты» деген лақап атқа ие болуына себеп болды.<ref name=ctgov>{{cite web |url=https://portal.ct.gov/about/early-history |website=CT.gov |title=Early History |access-date=September 26, 2024 |archive-date=September 22, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240922170214/https://portal.ct.gov/about/early-history |url-status=live }}</ref> == Тарихы == Еуропалықтар қоныстанғанға дейін кейін Коннектикутқа айналған аумақтың батыс жағалауын [[ваппингерлер|Ваппингер конфедерациясы]], ал шығыс жағалауын [[ниантиктер]] мекендеді. Құрлықтың ішкі бөліктерінде ниантиктерді жағалауға қарай ығыстырған [[пекоттар]] өмір сүрді. Кейін олар отаршылармен қарым-қатынаста ең маңызды рөл атқарған тайпаға айналды. Бұл аумақта [[нипмуктар]] мен [[могикандар]] да мекендеді, алайда бұл екі тайпаның негізгі қоныстары тиісінше көршілес [[Массачусетс]] пен [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]] аумақтарында орналасты.{{sfn|Bingham|1962|pp=6–7}} Коннектикутқа алғаш келген еуропалық — ''[[Онруст]]'' яхтасымен Коннектикут өзенін бойлай жоғары жүзген нидерланд зерттеушісі [[Адриан Блок]] болды.{{sfn|Bingham|1962|pp=2–5}}<ref name=scw>{{cite web |url=https://www.colonialwarsct.org/1614.htm |website=The Society of Colonial Wars in the State of Connecticut |publisher=[[General Society of Colonial Wars]] |title=Adriaen Block |access-date=September 27, 2024 |archive-date=September 14, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240914215912/https://colonialwarsct.org/1614.htm |url-status=live }}</ref> Осылайша, Коннектикутты алғаш зерттеген еуропалықтар ретінде нидерландтар бұл аумақты [[Жаңа Нидерланд]]тың бір бөлігі деп жариялады. 1633 жылы олар пекоттардың ұлы сахемі Уопигвуитпен келіссөз жүргізіп, өзен бойындағы 20 акр жерді сатып алды. Нидерландтар Киветтс-Пойнт деп аталатын сауда бекеті мен [[Ізгі үміт форты|Форт-Гуд-Хоуп]] деп аталатын шағын қорғаныс бекінісін салды. Кейін бұл жерлерде тиісінше [[Сейбрук отары|Сейбрук]] пен Хартфорд пайда болды.{{sfn|Bingham|1962|pp=10–11}}<ref>{{cite web |url=https://saybrookhistory.org/history-of-old-saybrook/ |title=History of Old Saybrook |author=<!--Not stated--> |date= |website=Saybrook History |publisher=Old Saybrook Historical Society |access-date= |quote= |archive-date=September 13, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240913233359/https://saybrookhistory.org/history-of-old-saybrook/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.newnetherlandinstitute.org/history-and-heritage/digital-exhibitions/a-tour-of-new-netherland/connecticut/house-of-hope/|title=House of Hope &#124; A Tour of New Netherland|access-date=September 27, 2024|archive-date=April 10, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150410075959/http://www.newnetherlandinstitute.org/history-and-heritage/digital-exhibitions/a-tour-of-new-netherland/connecticut/house-of-hope|url-status=live}}</ref> === Ағылшындардың қоныстануы === 1631 жылы Уаквимакут бастаған Коннектикут аңғарындағы [[сахем]]дер тобы [[Плимут отары]] мен Бостонға барып, екі отардан да пекоттарға қарсы соғысу үшін Коннектикутқа қоныстанушылар жіберуді сұрады. Массачусетс губернаторы [[Джон Уинтроп]] бұл ұсынысты қабылдамады, алайда Плимут губернаторы [[Эдвард Уинслоу]] оған оң көзқарас танытып, 1632 жылы Коннектикутқа өзі барды.{{sfn|Stiles|1859|p=9}} Кейін Уинслоу [[Уильям Брэдфорд (губернатор)|Уильям Брэдфорд]]пен бірге Бостонға барып, Массачусетс-Бэй басшыларын нидерландтардан бұрын Коннектикут өзенінің бойында сауда бекетін салу үшін Плимутпен күш біріктіруге көндіруге тырысты. Алайда Уинтроп бұл ұсынысты қабылдамай, Коннектикутты «араласуға тұрмайтын жер» деп атады. Ол бұған үндістердің дұшпандық көзқарасын және ірі кемелердің Коннектикут өзеніне кіруінің қиындығын себеп ретінде келтірді.{{sfn|Bingham|1962|pp=12–13}}{{sfn|Winthrop|1908|p=103}}{{sfn|Bradford|2008|pp=370–372}} Массачусетс-Бэй отары бұл бастамаға қатысудан бас тартқанына қарамастан, Плимут отары Коннектикут өзенінің бойында сауда бекетін құру үшін Уильям Холмс басқарған [[Барк (кеме)|барк]] кемесін жіберді. Ағылшын қоныстанушыларымен бірге олар осы жерге деген құқықтарының заңдылығын дәлелдеу үшін аймақтың байырғы сахемдерінің бірнешеуін де ала барды. Ізгі үміт фортының жанынан өтіп бара жатқанда нидерландтар оларға қоқан-лоқы көрсетті, бірақ Холмс бұл ескертуге мән бермеді. Ол өзен бойымен тағы бірнеше миль жоғары жүзіп, қазіргі [[Уинсор (Коннектикут)|Уинсор]] қаласы орналасқан жерде сауда бекетін салды.<ref name=b14 />{{sfn|Stiles|1859|pp=11–12}} Ағылшындардың әрекеттері туралы естіген Жаңа Нидерланд губернаторы [[Воутер ван Твиллер]] оларды қуып шығу үшін 70 адамнан тұратын жасақ жіберді. Алайда нидерландтар ағылшындардың қорғануға жақсы дайындалғанын көріп, қантөгіске жол бермеу үшін кері қайтты.{{sfn|Carpenter|Arthur|1854|p=32}} Осы уақытта [[Джон Олдем (отаршы)|Джон Олдем]] Коннектикутты өз көздерімен көру үшін Массачусетс-Бэй отарынан келген бір топ адамды бастап өзенге қарай аттанды. Олар қайтып оралған соң аймақта құндыздардың, қарасора мен графиттің мол екенін хабарлады. Бір жылдан кейін Олдем қоныстанушылар тобын бастап барып, [[Везерсфилд (Коннектикут)|Уэтерсфилд]] қаласының негізін қалады.<ref name=b14>{{harvnb|Bingham|1962|p=14}}</ref>{{sfn|Taylor|1979|pp=3–4}} 1635 жылға қарай Массачусетстегі ағылшын тұрғындарының саны едәуір өсіп, қоныстанушыларға жер жетіспейтіні айқын болды. Әсіресе халқы тығыз орналасқан Массачусетс-Бэй отарынан кетуге [[Кэмбридж (Массачусетс)|Ньютаун]] тұрғындары құлшыныс танытты. Ньютаунның негізін қалаушы [[Томас Дадли]] [[Джон Уинтроп|Уинтроппен]] жиі келіспеушілікке түсетін. Атап айтқанда, ол Бостонның отар астанасы болып таңдалуына наразылық білдіріп, қалада қамал салуды қолдаудан бас тартқан еді.{{sfn|Bingham|1962|p=17}} Дадли соңғы дауды шешу үшін Ньютаун пасторы Томас Хукерді Бостонға жіберді, алайда Уинтропқа деген наразылығы басылмады.<ref>{{cite book |title=Records of the Church of Christ at Cambridge in New England, 1632-1830 |url=https://archive.org/details/recordsofchurcho00firs/ |date=1906 |page=iii |chapter=Preface|publisher=Boston, E. Putnam}}</ref>{{sfn|Bingham|1962|pp=19–20}} 1634 жылғы мамырда Дадли Уинтроптың орнына губернатор болғаннан кейін Хукердің діни қауымының Коннектикутқа қоныс аудару ниеті [[Массачусетс Бас соты|Бас сотта]] қаралды. Қоныс аударуға қарсы болғандар Массачусетс халқының көптеп көшіп кетуінің салдарынан және аумақтық бөлінудің алауыздықты күшейтуінен қауіптенді. Сонымен қатар Хукер сияқты ықпалды уағызшы болашақта Массачусетстен басқа қоныстанушыларды да өзіне тартуы мүмкін еді.<ref name=breach>{{cite journal |title= Repairing the Breach: Puritan Expansion, Commonwealth Formation, and the Origins of the United Colonies of New England, 1630–1643 |last= Durge |first = Neal T. |date=September 2018 |journal= [[The New England Quarterly]] |volume=91 |issue=3 |pages =382–417 |jstor=26497581}}</ref> Ақырында Бас сот Ньютаун тұрғындарына Массачусетс аумағынан жер бөліп беріп, оларды райынан қайтарды.<ref name=breach /> Алайда бұл шешім олардың көңілінен шықпады, соған қарамастан қоныс аудару екі жылға кейінге қалдырылды.{{sfn|Walker|1891|p=83}}{{sfn|Bingham|1962|p=20}} [[Сурет:Mr Thomas Hooker & His People travelling 1636.jpeg|thumb|Томас Хукер мен оның серіктерінің сапары|left]] Хукердің қоныс аудару туралы өтініші қабылданбағанына қарамастан, қоныстанушылар Коннектикут аңғарына ағылуын жалғастырды. 1635 жылғы мамырда Коннектикут өзенінің сағасында Сейбрук отары құрылды.<ref>{{cite journal |title=Sir Arthur Hesilrige and the Saybrook Colony |first=Hugh R. Jr. |last=Engstrom |journal=Albion: A Quarterly Journal Concerned with British Studies |date=1973|volume=5 |issue=3 |pages=157–168 |doi=10.2307/4048260 |jstor=4048260 }}</ref> Массачусетстен келген көптеген қоныс аударушылар жаңадан құрылған Уэтерсфилд қаласына да қоныстанды.<ref>{{cite book |url=https://archive.org/details/historyofancient11adam/ |title=The history of ancient Wethersfield, Connecticut|last=Adams |first=Sherman W. |date=1904 |publisher=Grafton Press |page=21}}</ref> Плимут отарының Уинсордағы қонысына да [[Дорчестер (Массачусетс)|Дорчестерден]] көптеген қоныстанушылар келіп, елді мекенді өз бақылауына алды. Дорчестерден келгендер иеленген жерлері үшін Плимут қоныстанушыларына ақы төлеуге келіскеннен кейін бұл мәселе шешілді.{{sfn|Bingham|1962|pp=24–25}} Ақырында, 1636 жылы қоныстанушылардың жаңа тобының келуі Хукердің діни қауымына өз үйлерін сатып, 31 мамырда Коннектикутқа қарай сапарға шығуға мүмкіндік берді.{{sfn|Walker|1891|pp=91–92}} Хукер бастаған жүзге жуық қоныстанушы мен шамамен сонша малдан тұратын топ көп ұзамай Коннектикут өзеніне жетіп, нидерландтардың бекінісіне жақын жерде Ньютаун қаласының негізін қалады. Алайда бұл атау ұзақ сақталмады: көп ұзамай қала қоныстанушы [[Сэмюэл Стоун]]ның туған жері — [[Хертфорд]] қаласының құрметіне Хартфорд деп өзгертілді.<ref>{{cite web |url=https://www.foundersofhartford.org/historic-hartford/history-of-early-hartford/ |website=Society of the Descendants of the Founders of Hartford |title=History of Early Hartford |access-date=September 27, 2024 |archive-date=January 28, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220128074604/https://www.foundersofhartford.org/historic-hartford/history-of-early-hartford/ |url-status=live }}</ref> 1638 жылғы мамырда Томас Хукер азаматтық басқару туралы уағыз айтты. Осы уағыздан шабыт алған қоныстанушылар отардың конституциясын әзірлеуге кірісті. Соның нәтижесінде қабылданған «Коннектикуттың негізгі заңдары» құжатының басым бөлігін отарлардағы кәсіби заңгерлік білімі бар жалғыз адам [[Роджер Ладлоу]] жазған болуы мүмкін. Құжат 1639 жылғы қаңтарда қабылданып, Хартфорд, Уинсор және Уэтерсфилд қоныстарын ресми түрде біріктірді. Ол тарихтағы алғашқы жазбаша демократиялық конституция деп аталып келеді.<ref name=ctgov /><ref>{{cite journal |journal=Early American Studies |date=2012 |last=Besso |first=Michael |title=Thomas Hooker and His May 1638 Sermon|volume=10 |issue=1 |pages=194–225 |doi=10.1353/eam.2012.0002 |jstor=23546686 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://connecticuthistory.org/the-fundamental-orders-of-connecticut/ |title=The Fundamental Orders of Connecticut |date=2023 |website=Connecticut History |publisher=CTHUmanities |access-date=September 27, 2024 |archive-date=August 20, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240820202239/https://connecticuthistory.org/the-fundamental-orders-of-connecticut/ |url-status=live }}</ref> Жаңа конституцияға сәйкес [[Джон Хейнс (губернатор)|Джон Хейнс]] губернатор, ал Ладлоу оның орынбасары болып сайланды. Губернаторлардың қатарынан бірнеше жыл қызмет атқаруына тыйым салынғандықтан, Хейнс 1655 жылға дейін губернатор лауазымын жыл сайын [[Эдвард Хопкинс]]пен кезектесіп атқарды.<ref>{{cite web|url=https://museumofcthistory.org/2015/08/john-haynes/|title=John Haynes|website=Museum of Connecticut History|date=1999|access-date=September 27, 2024|archive-date=October 8, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241008015631/https://museumofcthistory.org/2015/08/john-haynes/|url-status=live}}</ref> Коннектикуттың негізгі заңдары қабылданғаннан кейін көп ұзамай көршілес Нью-Хейвен отары да өз үкіметін құрды.<ref>{{cite journal |url=https://doi.org/10.2307/359461 |journal=[[The New England Quarterly]] |title=John Cotton and the New Haven Colony |date=1930 |last=Calder |first=Isabel M.|volume=3 |issue=1 |pages=82–94 |doi=10.2307/359461 |jstor=359461 |url-access=subscription }}</ref> === Пекот соғысы === {{Толық мақала|Пекот соғысы}} Ізгі үміт форты салынған кезде нидерландтар пекоттармен жасасқан келісімінде сауда бекетінің барлық тайпаларға ашық болуға тиіс екенін белгіледі. Алайда пекоттар бұл шартты елемей, сауда жасауға келген қарсылас тайпаға шабуыл жасады. Бұған жауап ретінде нидерландтар пекоттардың сахемі Татобемді тұтқындап, оны босату үшін құн талап етті. Пекоттар құнды төлегеннен кейін нидерландтар оларға Татобемнің мәйітін қайтарды. Бұған кек қайтармақ болған пекоттар ағылшын кемесін нидерланд кемесімен шатастырып, оған шабуыл жасады. Кеме капитаны Джон Стоун мен оның экипажы пекоттардың қолынан қаза тапты.<ref>{{cite book |url=https://archive.org/details/bp_1001682 |title=History of the Indians of Connecticut : from the earliest known period to 1850 |pages=72–73 |first=John W. |last=DeForest |author-link=John William DeForest |date=1851 |publisher=W. J. Hamersley |location=Hartford, CT}}</ref> Түсініспеушілікті түсіндіру үшін Массачусетске пекоттардың елшісі жіберілді. Елші ағылшындарға кеменің қателесіп танылғанын айтты. Ағылшындар кінәлілерді беруді талап еткенде, елші олардың екеуінен басқасының бәрі жуырдағы шешек індетінен қайтыс болғанын және тірі қалған екі адамды беруге өкілеттіктері жоқ екенін мәлімдеді. Сонымен қатар пекоттар Стоунның екі пекотты тұтқындап, оларға қатыгездік көрсеткенін алға тартып, оны өлтірудің негізі болғанын айтты.<ref>{{cite journal |title=Who Killed John Stone? A Note on the Origins of the Pequot War |last=Cave |first=Alfred A. |date=1992 |journal=The William and Mary Quarterly |volume=49 |issue=3 |pages=509–521 |doi=10.2307/2947109 |jstor=2947109 }}</ref> [[Джон Галлап]] [[Лонг-Айленд]]ке жүзіп бара жатқанда [[Джон Олдем]]ге тиесілі, палубасында үндістер жүрген [[Пинас (кеме)|пинасты]] байқады. Галлап мән-жайды анықтау үшін кемеге мінуге әрекеттенгенде қақтығыс басталып, ол жеңіске жетті. Отаршылар бұл өлімге наррагансетттерді кінәлап, [[Роджер Уильямс]]қа сақ болуды ескертті. Наррагансетт көсемдері [[Каноникус]] пен [[Миантономо]] Галлап өлтірмеген кінәлілердің пекоттар арасында жасырынып жүргенін айтып, отаршылардың алаңдаушылығын сейілте алды.<ref>{{cite journal |title=Pequots and Puritans: The Causes of the War of 1637 |date=1962 |journal=The William and Mary Quarterly |last=Vaughn |first=Alden T.|volume=21 |issue=2 |pages=256–269 |doi=10.2307/1920388 |jstor=1920388 }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} j1e9lruzr8tjk5alft960dkjc7ya18a 3683457 3683451 2026-10-19T06:51:38Z 1nter pares 146705 /* Пекот соғысы */ 3683457 wikitext text/x-wiki {{Тарихи мемлекеттер |атауы = Коннектикут отары |өз атауы = Connecticut Colony |статусы = Англия отары (1636–1707)<br>Ұлыбритания отары (1707–1776) |әнұраны = |байрақ = |байрақ_сипаттамасы = |елтаңбасы = |елтаңба_сипаттамасы = |символ = |карта = Ctcolony.png |size = 270px |сипаттамасы = Коннектикут, [[Нью-Хейвен отары|Нью-Хейвен]] және [[Сейбрук отары|Сейбрук]] отарларының картасы |p1 = |flag_p1 = |image_p1 = |p2 = |flag_p2 = |image_p2 = |p3 = |flag_p3 = |image_p3 = |p4 = |flag_p4 = |image_p4 = |құрылуы = [[3 наурыз]] [[1636 жыл|1636]] |ыдырауы = [[4 шілде]] [[1776 жыл|1776]] |s1 = |flag_s1 = |image_s1 = |s2 = |flag_s2 = |image_s2 = |s3 = |flag_s3 = |image_s3 = |s4 = |flag_s4 = |image_s4 = |ұраны = |астана = [[Хартфорд (Коннектикут)|Хартфорд]] <small>(1636–1776)</small><br>[[Нью-Хейвен (Коннектикут)|Нью-Хейвен]] <small>(Хартфордпен бірге ортақ астана, 1701–1776)</small> |қалалары = |тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]], [[Мохеган-пекот тілі|мохеган-пекот]] және [[Квирипи тілі|квирипи]] |валютасы = [[Коннектикут фунты]] |қосымша_параметр = Империя |параметр_мазмұны = Британ отары |аумағы = |халқы = |басқару_формасы = [[Өзін-өзі басқаратын отар]] |династиясы = |басқарушылар_титулы = [[Коннектикуттың отарлық губернаторларының тізімі#Коннектикут отары, 1639–1776|Губернатор]] |басқарушы1 = [[Джон Хейнс (губернатор)|Джон Хейнс]] (алғашқы) |басқарушы_жылы1 = 1639–1640 |басқарушылар_титулы2 = |басқарушы2 = [[Джонатан Трамбулл]] (соңғы) |басқарушы_жылы2 = 1769–1776 |басқарушылар_титулы3 = |басқарушы3 = |басқарушы_жылы3 = |басқарушылар_титулы4 = |басқарушы4 = |басқарушы_жылы4 = |басқарушылар_титулы5 = |басқарушы5 = |басқарушы_жылы5 = |басқарушылар_титулы6 = |басқарушы6 = |басқарушы_жылы6 = |діні = [[АҚШ-тағы конгрегационализм|Конгрегационализм]] <small>([[Мемлекеттік дін|ресми]])</small>{{sfn|Barck|Lefler|1958|p=398}} |қосымша_параметр1 = Заң шығарушы орган |параметр_мазмұны1 = [[Коннектикут Бас ассамблеясы#Тарихы|Бас сот]] |Кезең1 = [[Коннектикуттың негізгі ережелері]] қабылданды |Уақыт1 = [[14 қаңтар]] |Жыл1 = [[1639 жыл|1639]] |Кезең2 = Корольдік хартия берілді |Уақыт2 = [[9 қазан]] |Жыл2 = [[1662 жыл|1662]] |Кезең3 = [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамына кірді |Уақыт3 = |Жыл3 = 1686–1689 |Кезең4 = Тәуелсіздік |Уақыт4 = [[4 шілде]] |Жыл4 = [[1776 жыл|1776]] |Кезең5 = |Уақыт5 = |Жыл5 = |Кезең6 = |Уақыт6 = |Жыл6 = |Кезең7 = |Уақыт7 = |Жыл7 = |Кезең8 = |Уақыт8 = |Жыл8 = |Кезең9 = |Уақыт9 = |Жыл9 = |Кезең10 = |Уақыт10 = |Жыл10 = |Кезең11 = |Уақыт11 = |Жыл11 = |қосымша_параметр2 = |параметр_мазмұны2 = |дейін = Алдыңғысы |д1 = Сейбрук отары |д2 = Нью-Хейвен отары |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |кейін = Кейінгісі |к1 = Коннектикут |к2 = |к3 = |к4 = |к5 = |к6 = |к7 = |ескерту = Қазіргі аумағы: [[АҚШ]], [[Коннектикут]] }} '''Коннектикут отары''' — бастапқыда '''Коннектикут өзені отары''' деп аталған, [[Жаңа Англия]]да орналасқан ағылшын отары. Кейін ол [[Коннектикут]] штатына айналды. Отар 1636 жылғы 3 наурызда [[Томас Хукер]] бастаған [[Массачусетс-Бэй отары]]нан келген [[Пуритандар|пуритан]] қоныстанушылар қауымының мекені ретінде құрылды. [[Пекот соғысы]] кезінде ағылшындар аймаққа бақылау орнатты. Кейін отар көршілес [[Нью-Хейвен отары|Нью-Хейвен]] және [[Сейбрук отары|Сейбрук]] отарларын өз құрамына қосып алды. Сондай-ақ ол қысқа уақыт өмір сүрген [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамында болды. Отардың негізін қалаушы құжаты [[Коннектикуттың негізгі заңдары]] болды. Бұл құжат демократиялық басқару жүйесінің алғашқы жазбаша конституциясы деп аталып, Коннектикуттың «Конституция штаты» деген лақап атқа ие болуына себеп болды.<ref name=ctgov>{{cite web |url=https://portal.ct.gov/about/early-history |website=CT.gov |title=Early History |access-date=September 26, 2024 |archive-date=September 22, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240922170214/https://portal.ct.gov/about/early-history |url-status=live }}</ref> == Тарихы == Еуропалықтар қоныстанғанға дейін кейін Коннектикутқа айналған аумақтың батыс жағалауын [[ваппингерлер|Ваппингер конфедерациясы]], ал шығыс жағалауын [[ниантиктер]] мекендеді. Құрлықтың ішкі бөліктерінде ниантиктерді жағалауға қарай ығыстырған [[пекоттар]] өмір сүрді. Кейін олар отаршылармен қарым-қатынаста ең маңызды рөл атқарған тайпаға айналды. Бұл аумақта [[нипмуктар]] мен [[могикандар]] да мекендеді, алайда бұл екі тайпаның негізгі қоныстары тиісінше көршілес [[Массачусетс]] пен [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]] аумақтарында орналасты.{{sfn|Bingham|1962|pp=6–7}} Коннектикутқа алғаш келген еуропалық — ''[[Онруст]]'' яхтасымен Коннектикут өзенін бойлай жоғары жүзген нидерланд зерттеушісі [[Адриан Блок]] болды.{{sfn|Bingham|1962|pp=2–5}}<ref name=scw>{{cite web |url=https://www.colonialwarsct.org/1614.htm |website=The Society of Colonial Wars in the State of Connecticut |publisher=[[General Society of Colonial Wars]] |title=Adriaen Block |access-date=September 27, 2024 |archive-date=September 14, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240914215912/https://colonialwarsct.org/1614.htm |url-status=live }}</ref> Осылайша, Коннектикутты алғаш зерттеген еуропалықтар ретінде нидерландтар бұл аумақты [[Жаңа Нидерланд]]тың бір бөлігі деп жариялады. 1633 жылы олар пекоттардың ұлы сахемі Уопигвуитпен келіссөз жүргізіп, өзен бойындағы 20 акр жерді сатып алды. Нидерландтар Киветтс-Пойнт деп аталатын сауда бекеті мен [[Ізгі үміт форты|Форт-Гуд-Хоуп]] деп аталатын шағын қорғаныс бекінісін салды. Кейін бұл жерлерде тиісінше [[Сейбрук отары|Сейбрук]] пен Хартфорд пайда болды.{{sfn|Bingham|1962|pp=10–11}}<ref>{{cite web |url=https://saybrookhistory.org/history-of-old-saybrook/ |title=History of Old Saybrook |author=<!--Not stated--> |date= |website=Saybrook History |publisher=Old Saybrook Historical Society |access-date= |quote= |archive-date=September 13, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240913233359/https://saybrookhistory.org/history-of-old-saybrook/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.newnetherlandinstitute.org/history-and-heritage/digital-exhibitions/a-tour-of-new-netherland/connecticut/house-of-hope/|title=House of Hope &#124; A Tour of New Netherland|access-date=September 27, 2024|archive-date=April 10, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150410075959/http://www.newnetherlandinstitute.org/history-and-heritage/digital-exhibitions/a-tour-of-new-netherland/connecticut/house-of-hope|url-status=live}}</ref> === Ағылшындардың қоныстануы === 1631 жылы Уаквимакут бастаған Коннектикут аңғарындағы [[сахем]]дер тобы [[Плимут отары]] мен Бостонға барып, екі отардан да пекоттарға қарсы соғысу үшін Коннектикутқа қоныстанушылар жіберуді сұрады. Массачусетс губернаторы [[Джон Уинтроп]] бұл ұсынысты қабылдамады, алайда Плимут губернаторы [[Эдвард Уинслоу]] оған оң көзқарас танытып, 1632 жылы Коннектикутқа өзі барды.{{sfn|Stiles|1859|p=9}} Кейін Уинслоу [[Уильям Брэдфорд (губернатор)|Уильям Брэдфорд]]пен бірге Бостонға барып, Массачусетс-Бэй басшыларын нидерландтардан бұрын Коннектикут өзенінің бойында сауда бекетін салу үшін Плимутпен күш біріктіруге көндіруге тырысты. Алайда Уинтроп бұл ұсынысты қабылдамай, Коннектикутты «араласуға тұрмайтын жер» деп атады. Ол бұған үндістердің дұшпандық көзқарасын және ірі кемелердің Коннектикут өзеніне кіруінің қиындығын себеп ретінде келтірді.{{sfn|Bingham|1962|pp=12–13}}{{sfn|Winthrop|1908|p=103}}{{sfn|Bradford|2008|pp=370–372}} Массачусетс-Бэй отары бұл бастамаға қатысудан бас тартқанына қарамастан, Плимут отары Коннектикут өзенінің бойында сауда бекетін құру үшін Уильям Холмс басқарған [[Барк (кеме)|барк]] кемесін жіберді. Ағылшын қоныстанушыларымен бірге олар осы жерге деген құқықтарының заңдылығын дәлелдеу үшін аймақтың байырғы сахемдерінің бірнешеуін де ала барды. Ізгі үміт фортының жанынан өтіп бара жатқанда нидерландтар оларға қоқан-лоқы көрсетті, бірақ Холмс бұл ескертуге мән бермеді. Ол өзен бойымен тағы бірнеше миль жоғары жүзіп, қазіргі [[Уинсор (Коннектикут)|Уинсор]] қаласы орналасқан жерде сауда бекетін салды.<ref name=b14 />{{sfn|Stiles|1859|pp=11–12}} Ағылшындардың әрекеттері туралы естіген Жаңа Нидерланд губернаторы [[Воутер ван Твиллер]] оларды қуып шығу үшін 70 адамнан тұратын жасақ жіберді. Алайда нидерландтар ағылшындардың қорғануға жақсы дайындалғанын көріп, қантөгіске жол бермеу үшін кері қайтты.{{sfn|Carpenter|Arthur|1854|p=32}} Осы уақытта [[Джон Олдем (отаршы)|Джон Олдем]] Коннектикутты өз көздерімен көру үшін Массачусетс-Бэй отарынан келген бір топ адамды бастап өзенге қарай аттанды. Олар қайтып оралған соң аймақта құндыздардың, қарасора мен графиттің мол екенін хабарлады. Бір жылдан кейін Олдем қоныстанушылар тобын бастап барып, [[Везерсфилд (Коннектикут)|Уэтерсфилд]] қаласының негізін қалады.<ref name=b14>{{harvnb|Bingham|1962|p=14}}</ref>{{sfn|Taylor|1979|pp=3–4}} 1635 жылға қарай Массачусетстегі ағылшын тұрғындарының саны едәуір өсіп, қоныстанушыларға жер жетіспейтіні айқын болды. Әсіресе халқы тығыз орналасқан Массачусетс-Бэй отарынан кетуге [[Кэмбридж (Массачусетс)|Ньютаун]] тұрғындары құлшыныс танытты. Ньютаунның негізін қалаушы [[Томас Дадли]] [[Джон Уинтроп|Уинтроппен]] жиі келіспеушілікке түсетін. Атап айтқанда, ол Бостонның отар астанасы болып таңдалуына наразылық білдіріп, қалада қамал салуды қолдаудан бас тартқан еді.{{sfn|Bingham|1962|p=17}} Дадли соңғы дауды шешу үшін Ньютаун пасторы Томас Хукерді Бостонға жіберді, алайда Уинтропқа деген наразылығы басылмады.<ref>{{cite book |title=Records of the Church of Christ at Cambridge in New England, 1632-1830 |url=https://archive.org/details/recordsofchurcho00firs/ |date=1906 |page=iii |chapter=Preface|publisher=Boston, E. Putnam}}</ref>{{sfn|Bingham|1962|pp=19–20}} 1634 жылғы мамырда Дадли Уинтроптың орнына губернатор болғаннан кейін Хукердің діни қауымының Коннектикутқа қоныс аудару ниеті [[Массачусетс Бас соты|Бас сотта]] қаралды. Қоныс аударуға қарсы болғандар Массачусетс халқының көптеп көшіп кетуінің салдарынан және аумақтық бөлінудің алауыздықты күшейтуінен қауіптенді. Сонымен қатар Хукер сияқты ықпалды уағызшы болашақта Массачусетстен басқа қоныстанушыларды да өзіне тартуы мүмкін еді.<ref name=breach>{{cite journal |title= Repairing the Breach: Puritan Expansion, Commonwealth Formation, and the Origins of the United Colonies of New England, 1630–1643 |last= Durge |first = Neal T. |date=September 2018 |journal= [[The New England Quarterly]] |volume=91 |issue=3 |pages =382–417 |jstor=26497581}}</ref> Ақырында Бас сот Ньютаун тұрғындарына Массачусетс аумағынан жер бөліп беріп, оларды райынан қайтарды.<ref name=breach /> Алайда бұл шешім олардың көңілінен шықпады, соған қарамастан қоныс аудару екі жылға кейінге қалдырылды.{{sfn|Walker|1891|p=83}}{{sfn|Bingham|1962|p=20}} [[Сурет:Mr Thomas Hooker & His People travelling 1636.jpeg|thumb|Томас Хукер мен оның серіктерінің сапары|left]] Хукердің қоныс аудару туралы өтініші қабылданбағанына қарамастан, қоныстанушылар Коннектикут аңғарына ағылуын жалғастырды. 1635 жылғы мамырда Коннектикут өзенінің сағасында Сейбрук отары құрылды.<ref>{{cite journal |title=Sir Arthur Hesilrige and the Saybrook Colony |first=Hugh R. Jr. |last=Engstrom |journal=Albion: A Quarterly Journal Concerned with British Studies |date=1973|volume=5 |issue=3 |pages=157–168 |doi=10.2307/4048260 |jstor=4048260 }}</ref> Массачусетстен келген көптеген қоныс аударушылар жаңадан құрылған Уэтерсфилд қаласына да қоныстанды.<ref>{{cite book |url=https://archive.org/details/historyofancient11adam/ |title=The history of ancient Wethersfield, Connecticut|last=Adams |first=Sherman W. |date=1904 |publisher=Grafton Press |page=21}}</ref> Плимут отарының Уинсордағы қонысына да [[Дорчестер (Массачусетс)|Дорчестерден]] көптеген қоныстанушылар келіп, елді мекенді өз бақылауына алды. Дорчестерден келгендер иеленген жерлері үшін Плимут қоныстанушыларына ақы төлеуге келіскеннен кейін бұл мәселе шешілді.{{sfn|Bingham|1962|pp=24–25}} Ақырында, 1636 жылы қоныстанушылардың жаңа тобының келуі Хукердің діни қауымына өз үйлерін сатып, 31 мамырда Коннектикутқа қарай сапарға шығуға мүмкіндік берді.{{sfn|Walker|1891|pp=91–92}} Хукер бастаған жүзге жуық қоныстанушы мен шамамен сонша малдан тұратын топ көп ұзамай Коннектикут өзеніне жетіп, нидерландтардың бекінісіне жақын жерде Ньютаун қаласының негізін қалады. Алайда бұл атау ұзақ сақталмады: көп ұзамай қала қоныстанушы [[Сэмюэл Стоун]]ның туған жері — [[Хертфорд]] қаласының құрметіне Хартфорд деп өзгертілді.<ref>{{cite web |url=https://www.foundersofhartford.org/historic-hartford/history-of-early-hartford/ |website=Society of the Descendants of the Founders of Hartford |title=History of Early Hartford |access-date=September 27, 2024 |archive-date=January 28, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220128074604/https://www.foundersofhartford.org/historic-hartford/history-of-early-hartford/ |url-status=live }}</ref> 1638 жылғы мамырда Томас Хукер азаматтық басқару туралы уағыз айтты. Осы уағыздан шабыт алған қоныстанушылар отардың конституциясын әзірлеуге кірісті. Соның нәтижесінде қабылданған «Коннектикуттың негізгі заңдары» құжатының басым бөлігін отарлардағы кәсіби заңгерлік білімі бар жалғыз адам [[Роджер Ладлоу]] жазған болуы мүмкін. Құжат 1639 жылғы қаңтарда қабылданып, Хартфорд, Уинсор және Уэтерсфилд қоныстарын ресми түрде біріктірді. Ол тарихтағы алғашқы жазбаша демократиялық конституция деп аталып келеді.<ref name=ctgov /><ref>{{cite journal |journal=Early American Studies |date=2012 |last=Besso |first=Michael |title=Thomas Hooker and His May 1638 Sermon|volume=10 |issue=1 |pages=194–225 |doi=10.1353/eam.2012.0002 |jstor=23546686 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://connecticuthistory.org/the-fundamental-orders-of-connecticut/ |title=The Fundamental Orders of Connecticut |date=2023 |website=Connecticut History |publisher=CTHUmanities |access-date=September 27, 2024 |archive-date=August 20, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240820202239/https://connecticuthistory.org/the-fundamental-orders-of-connecticut/ |url-status=live }}</ref> Жаңа конституцияға сәйкес [[Джон Хейнс (губернатор)|Джон Хейнс]] губернатор, ал Ладлоу оның орынбасары болып сайланды. Губернаторлардың қатарынан бірнеше жыл қызмет атқаруына тыйым салынғандықтан, Хейнс 1655 жылға дейін губернатор лауазымын жыл сайын [[Эдвард Хопкинс]]пен кезектесіп атқарды.<ref>{{cite web|url=https://museumofcthistory.org/2015/08/john-haynes/|title=John Haynes|website=Museum of Connecticut History|date=1999|access-date=September 27, 2024|archive-date=October 8, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241008015631/https://museumofcthistory.org/2015/08/john-haynes/|url-status=live}}</ref> Коннектикуттың негізгі заңдары қабылданғаннан кейін көп ұзамай көршілес Нью-Хейвен отары да өз үкіметін құрды.<ref>{{cite journal |url=https://doi.org/10.2307/359461 |journal=[[The New England Quarterly]] |title=John Cotton and the New Haven Colony |date=1930 |last=Calder |first=Isabel M.|volume=3 |issue=1 |pages=82–94 |doi=10.2307/359461 |jstor=359461 |url-access=subscription }}</ref> === Пекот соғысы === {{Толық мақала|Пекот соғысы}} Ізгі үміт форты салынған кезде нидерландтар пекоттармен жасасқан келісімінде сауда бекетінің барлық тайпаларға ашық болуға тиіс екенін белгіледі. Алайда пекоттар бұл шартты елемей, сауда жасауға келген қарсылас тайпаға шабуыл жасады. Бұған жауап ретінде нидерландтар пекоттардың сахемі Татобемді тұтқындап, оны босату үшін құн талап етті. Пекоттар құнды төлегеннен кейін нидерландтар оларға Татобемнің мәйітін қайтарды. Бұған кек қайтармақ болған пекоттар ағылшын кемесін нидерланд кемесімен шатастырып, оған шабуыл жасады. Кеме капитаны Джон Стоун мен оның экипажы пекоттардың қолынан қаза тапты.<ref>{{cite book |url=https://archive.org/details/bp_1001682 |title=History of the Indians of Connecticut : from the earliest known period to 1850 |pages=72–73 |first=John W. |last=DeForest |author-link=John William DeForest |date=1851 |publisher=W. J. Hamersley |location=Hartford, CT}}</ref> Түсініспеушілікті түсіндіру үшін Массачусетске пекоттардың елшісі жіберілді. Елші ағылшындарға кеменің қателесіп танылғанын айтты. Ағылшындар кінәлілерді беруді талап еткенде, елші олардың екеуінен басқасының бәрі жуырдағы шешек індетінен қайтыс болғанын және тірі қалған екі адамды беруге өкілеттіктері жоқ екенін мәлімдеді. Сонымен қатар пекоттар Стоунның екі пекотты тұтқындап, оларға қатыгездік көрсеткенін алға тартып, оны өлтірудің негізі болғанын айтты.<ref>{{cite journal |title=Who Killed John Stone? A Note on the Origins of the Pequot War |last=Cave |first=Alfred A. |date=1992 |journal=The William and Mary Quarterly |volume=49 |issue=3 |pages=509–521 |doi=10.2307/2947109 |jstor=2947109 }}</ref> [[Джон Галлап]] [[Лонг-Айленд]]ке жүзіп бара жатқанда [[Джон Олдем]]ге тиесілі, палубасында үндістер жүрген [[Пинас (кеме)|пинасты]] байқады. Галлап мән-жайды анықтау үшін кемеге мінуге әрекеттенгенде қақтығыс басталып, ол жеңіске жетті. Отаршылар бұл өлімге наррагансетттерді кінәлап, [[Роджер Уильямс]]қа сақ болуды ескертті. Наррагансетт көсемдері [[Каноникус]] пен [[Миантономо]] Галлап өлтірмеген кінәлілердің пекоттар арасында жасырынып жүргенін айтып, отаршылардың алаңдаушылығын сейілте алды.<ref>{{cite journal |title=Pequots and Puritans: The Causes of the War of 1637 |date=1962 |journal=The William and Mary Quarterly |last=Vaughn |first=Alden T.|volume=21 |issue=2 |pages=256–269 |doi=10.2307/1920388 |jstor=1920388 }}</ref> Осы оқиғалардан кейін Массачусетстен [[Джон Эндекотт]] пен оның капитандары [[Джон Андерхилл (капитан)|Джон Андерхилл]] және Натаниел Тёрнер бастаған 90 адамдық жасақ пекоттардың жеріне жіберілді. Олардың мақсаты Стоун мен Олдемді өлтірген кінәлілерді беруді талап ету болды. Жасақ алдымен Блок аралына жүзіп барды, алайда үндістер олардан бой тасалап үлгерді. Нәтижесінде жасақ аралдағы қаңырап қалған ауылдарды өртеп, тұрғындарға басқа шығын келтірместен кетіп қалды.{{Sfn|Cave|1996|pp=110–113}} Жасақ пекоттардың жеріне жеткенде, оларға кісі өлтіруді пекоттардың ұлы сахемі [[Сассакус]]тың өзі жасағаны айтылды. Пекоттар сондай-ақ нидерландтар мен ағылшындарды бір-бірінен ажырата алмайтынын мәлімдеді. Эндекотт бұл мәлімдемелерге сенбеді және пекоттар арасында әйелдер мен балалардың жоқ екенін байқап, шабуылға шықты. Осылайша соғыс басталды.{{Sfn|Cave|1996|pp=115–117}} Бұған жауап ретінде пекоттар Сейбрукті қоршауға алып, Уэтерсфилдке шабуыл жасады. Шабуыл барысында олар тоғыз адамды өлтіріп, екі әйелді кепілге алды.{{sfn|Taylor|1979|p=13}} Бұл әйелдер Уильям Суэйннің қыздары болатын. Кейін оларды нидерландтар құтқарды.<ref>{{cite book |url=https://archive.org/details/historyofcolonyo00atwa_0 |page=610 |title=History of the colony of New Haven to its absorption into Connecticut |first=Edward E. |last=Atwater |date=1902}}</ref> [[Сурет:Mystic Massacre in New England 1638 Photo Facsimile.png|thumb|[[Мистик қырғыны]] бейнеленген 1638 жылғы түпнұсқа сурет негізінде шамамен 1870 жылы жасалған гравюра]] Коннектикут [[Джон Мейсон (отаршы)|Джон Мейсон]] бастаған 90 адамдық жасақ жіберді. Оларға [[Ункас]] бастаған 60 [[мохегандар|мохеган]] қосылды. Біріккен жасақ Сейбрукке жеткенде, Андерхилл бастаған Массачусетс отаршыларының тобы да олардың қатарына қосылды. 1637 жылғы 26 мамырда [[Мистик өзені]] бойындағы пекоттардың бекіністі ауылының сыртында орналасқан жасақ таңсәріде [[Мистик қырғыны|тұтқиылдан шабуыл жасады]]. Отаршылар ауылға басып кіріп, оны өртеді де, қашып шығуға әрекеттенгендердің бәрін өлтіру үшін қорғаныс дуалдарының айналасын қоршауға алды. Олардың одақтастары — мохегандар алғашқы қоршаудан қашып шыққандарды ұстау үшін екінші қоршау шебін құрды. Жүздеген пекот қаза тапты, олардың көпшілігі әйелдер мен балалар еді.{{Sfn|Taylor|1979|p=14}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} r6gxftz89fwl9jomywtcu9gjqj4fl7j 3683459 3683457 2026-10-19T06:55:01Z 1nter pares 146705 /* Пекот соғысы */ 3683459 wikitext text/x-wiki {{Тарихи мемлекеттер |атауы = Коннектикут отары |өз атауы = Connecticut Colony |статусы = Англия отары (1636–1707)<br>Ұлыбритания отары (1707–1776) |әнұраны = |байрақ = |байрақ_сипаттамасы = |елтаңбасы = |елтаңба_сипаттамасы = |символ = |карта = Ctcolony.png |size = 270px |сипаттамасы = Коннектикут, [[Нью-Хейвен отары|Нью-Хейвен]] және [[Сейбрук отары|Сейбрук]] отарларының картасы |p1 = |flag_p1 = |image_p1 = |p2 = |flag_p2 = |image_p2 = |p3 = |flag_p3 = |image_p3 = |p4 = |flag_p4 = |image_p4 = |құрылуы = [[3 наурыз]] [[1636 жыл|1636]] |ыдырауы = [[4 шілде]] [[1776 жыл|1776]] |s1 = |flag_s1 = |image_s1 = |s2 = |flag_s2 = |image_s2 = |s3 = |flag_s3 = |image_s3 = |s4 = |flag_s4 = |image_s4 = |ұраны = |астана = [[Хартфорд (Коннектикут)|Хартфорд]] <small>(1636–1776)</small><br>[[Нью-Хейвен (Коннектикут)|Нью-Хейвен]] <small>(Хартфордпен бірге ортақ астана, 1701–1776)</small> |қалалары = |тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]], [[Мохеган-пекот тілі|мохеган-пекот]] және [[Квирипи тілі|квирипи]] |валютасы = [[Коннектикут фунты]] |қосымша_параметр = Империя |параметр_мазмұны = Британ отары |аумағы = |халқы = |басқару_формасы = [[Өзін-өзі басқаратын отар]] |династиясы = |басқарушылар_титулы = [[Коннектикуттың отарлық губернаторларының тізімі#Коннектикут отары, 1639–1776|Губернатор]] |басқарушы1 = [[Джон Хейнс (губернатор)|Джон Хейнс]] (алғашқы) |басқарушы_жылы1 = 1639–1640 |басқарушылар_титулы2 = |басқарушы2 = [[Джонатан Трамбулл]] (соңғы) |басқарушы_жылы2 = 1769–1776 |басқарушылар_титулы3 = |басқарушы3 = |басқарушы_жылы3 = |басқарушылар_титулы4 = |басқарушы4 = |басқарушы_жылы4 = |басқарушылар_титулы5 = |басқарушы5 = |басқарушы_жылы5 = |басқарушылар_титулы6 = |басқарушы6 = |басқарушы_жылы6 = |діні = [[АҚШ-тағы конгрегационализм|Конгрегационализм]] <small>([[Мемлекеттік дін|ресми]])</small>{{sfn|Barck|Lefler|1958|p=398}} |қосымша_параметр1 = Заң шығарушы орган |параметр_мазмұны1 = [[Коннектикут Бас ассамблеясы#Тарихы|Бас сот]] |Кезең1 = [[Коннектикуттың негізгі ережелері]] қабылданды |Уақыт1 = [[14 қаңтар]] |Жыл1 = [[1639 жыл|1639]] |Кезең2 = Корольдік хартия берілді |Уақыт2 = [[9 қазан]] |Жыл2 = [[1662 жыл|1662]] |Кезең3 = [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамына кірді |Уақыт3 = |Жыл3 = 1686–1689 |Кезең4 = Тәуелсіздік |Уақыт4 = [[4 шілде]] |Жыл4 = [[1776 жыл|1776]] |Кезең5 = |Уақыт5 = |Жыл5 = |Кезең6 = |Уақыт6 = |Жыл6 = |Кезең7 = |Уақыт7 = |Жыл7 = |Кезең8 = |Уақыт8 = |Жыл8 = |Кезең9 = |Уақыт9 = |Жыл9 = |Кезең10 = |Уақыт10 = |Жыл10 = |Кезең11 = |Уақыт11 = |Жыл11 = |қосымша_параметр2 = |параметр_мазмұны2 = |дейін = Алдыңғысы |д1 = Сейбрук отары |д2 = Нью-Хейвен отары |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |кейін = Кейінгісі |к1 = Коннектикут |к2 = |к3 = |к4 = |к5 = |к6 = |к7 = |ескерту = Қазіргі аумағы: [[АҚШ]], [[Коннектикут]] }} '''Коннектикут отары''' — бастапқыда '''Коннектикут өзені отары''' деп аталған, [[Жаңа Англия]]да орналасқан ағылшын отары. Кейін ол [[Коннектикут]] штатына айналды. Отар 1636 жылғы 3 наурызда [[Томас Хукер]] бастаған [[Массачусетс-Бэй отары]]нан келген [[Пуритандар|пуритан]] қоныстанушылар қауымының мекені ретінде құрылды. [[Пекот соғысы]] кезінде ағылшындар аймаққа бақылау орнатты. Кейін отар көршілес [[Нью-Хейвен отары|Нью-Хейвен]] және [[Сейбрук отары|Сейбрук]] отарларын өз құрамына қосып алды. Сондай-ақ ол қысқа уақыт өмір сүрген [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамында болды. Отардың негізін қалаушы құжаты [[Коннектикуттың негізгі заңдары]] болды. Бұл құжат демократиялық басқару жүйесінің алғашқы жазбаша конституциясы деп аталып, Коннектикуттың «Конституция штаты» деген лақап атқа ие болуына себеп болды.<ref name=ctgov>{{cite web |url=https://portal.ct.gov/about/early-history |website=CT.gov |title=Early History |access-date=September 26, 2024 |archive-date=September 22, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240922170214/https://portal.ct.gov/about/early-history |url-status=live }}</ref> == Тарихы == Еуропалықтар қоныстанғанға дейін кейін Коннектикутқа айналған аумақтың батыс жағалауын [[ваппингерлер|Ваппингер конфедерациясы]], ал шығыс жағалауын [[ниантиктер]] мекендеді. Құрлықтың ішкі бөліктерінде ниантиктерді жағалауға қарай ығыстырған [[пекоттар]] өмір сүрді. Кейін олар отаршылармен қарым-қатынаста ең маңызды рөл атқарған тайпаға айналды. Бұл аумақта [[нипмуктар]] мен [[могикандар]] да мекендеді, алайда бұл екі тайпаның негізгі қоныстары тиісінше көршілес [[Массачусетс]] пен [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]] аумақтарында орналасты.{{sfn|Bingham|1962|pp=6–7}} Коннектикутқа алғаш келген еуропалық — ''[[Онруст]]'' яхтасымен Коннектикут өзенін бойлай жоғары жүзген нидерланд зерттеушісі [[Адриан Блок]] болды.{{sfn|Bingham|1962|pp=2–5}}<ref name=scw>{{cite web |url=https://www.colonialwarsct.org/1614.htm |website=The Society of Colonial Wars in the State of Connecticut |publisher=[[General Society of Colonial Wars]] |title=Adriaen Block |access-date=September 27, 2024 |archive-date=September 14, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240914215912/https://colonialwarsct.org/1614.htm |url-status=live }}</ref> Осылайша, Коннектикутты алғаш зерттеген еуропалықтар ретінде нидерландтар бұл аумақты [[Жаңа Нидерланд]]тың бір бөлігі деп жариялады. 1633 жылы олар пекоттардың ұлы сахемі Уопигвуитпен келіссөз жүргізіп, өзен бойындағы 20 акр жерді сатып алды. Нидерландтар Киветтс-Пойнт деп аталатын сауда бекеті мен [[Ізгі үміт форты|Форт-Гуд-Хоуп]] деп аталатын шағын қорғаныс бекінісін салды. Кейін бұл жерлерде тиісінше [[Сейбрук отары|Сейбрук]] пен Хартфорд пайда болды.{{sfn|Bingham|1962|pp=10–11}}<ref>{{cite web |url=https://saybrookhistory.org/history-of-old-saybrook/ |title=History of Old Saybrook |author=<!--Not stated--> |date= |website=Saybrook History |publisher=Old Saybrook Historical Society |access-date= |quote= |archive-date=September 13, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240913233359/https://saybrookhistory.org/history-of-old-saybrook/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.newnetherlandinstitute.org/history-and-heritage/digital-exhibitions/a-tour-of-new-netherland/connecticut/house-of-hope/|title=House of Hope &#124; A Tour of New Netherland|access-date=September 27, 2024|archive-date=April 10, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150410075959/http://www.newnetherlandinstitute.org/history-and-heritage/digital-exhibitions/a-tour-of-new-netherland/connecticut/house-of-hope|url-status=live}}</ref> === Ағылшындардың қоныстануы === 1631 жылы Уаквимакут бастаған Коннектикут аңғарындағы [[сахем]]дер тобы [[Плимут отары]] мен Бостонға барып, екі отардан да пекоттарға қарсы соғысу үшін Коннектикутқа қоныстанушылар жіберуді сұрады. Массачусетс губернаторы [[Джон Уинтроп]] бұл ұсынысты қабылдамады, алайда Плимут губернаторы [[Эдвард Уинслоу]] оған оң көзқарас танытып, 1632 жылы Коннектикутқа өзі барды.{{sfn|Stiles|1859|p=9}} Кейін Уинслоу [[Уильям Брэдфорд (губернатор)|Уильям Брэдфорд]]пен бірге Бостонға барып, Массачусетс-Бэй басшыларын нидерландтардан бұрын Коннектикут өзенінің бойында сауда бекетін салу үшін Плимутпен күш біріктіруге көндіруге тырысты. Алайда Уинтроп бұл ұсынысты қабылдамай, Коннектикутты «араласуға тұрмайтын жер» деп атады. Ол бұған үндістердің дұшпандық көзқарасын және ірі кемелердің Коннектикут өзеніне кіруінің қиындығын себеп ретінде келтірді.{{sfn|Bingham|1962|pp=12–13}}{{sfn|Winthrop|1908|p=103}}{{sfn|Bradford|2008|pp=370–372}} Массачусетс-Бэй отары бұл бастамаға қатысудан бас тартқанына қарамастан, Плимут отары Коннектикут өзенінің бойында сауда бекетін құру үшін Уильям Холмс басқарған [[Барк (кеме)|барк]] кемесін жіберді. Ағылшын қоныстанушыларымен бірге олар осы жерге деген құқықтарының заңдылығын дәлелдеу үшін аймақтың байырғы сахемдерінің бірнешеуін де ала барды. Ізгі үміт фортының жанынан өтіп бара жатқанда нидерландтар оларға қоқан-лоқы көрсетті, бірақ Холмс бұл ескертуге мән бермеді. Ол өзен бойымен тағы бірнеше миль жоғары жүзіп, қазіргі [[Уинсор (Коннектикут)|Уинсор]] қаласы орналасқан жерде сауда бекетін салды.<ref name=b14 />{{sfn|Stiles|1859|pp=11–12}} Ағылшындардың әрекеттері туралы естіген Жаңа Нидерланд губернаторы [[Воутер ван Твиллер]] оларды қуып шығу үшін 70 адамнан тұратын жасақ жіберді. Алайда нидерландтар ағылшындардың қорғануға жақсы дайындалғанын көріп, қантөгіске жол бермеу үшін кері қайтты.{{sfn|Carpenter|Arthur|1854|p=32}} Осы уақытта [[Джон Олдем (отаршы)|Джон Олдем]] Коннектикутты өз көздерімен көру үшін Массачусетс-Бэй отарынан келген бір топ адамды бастап өзенге қарай аттанды. Олар қайтып оралған соң аймақта құндыздардың, қарасора мен графиттің мол екенін хабарлады. Бір жылдан кейін Олдем қоныстанушылар тобын бастап барып, [[Везерсфилд (Коннектикут)|Уэтерсфилд]] қаласының негізін қалады.<ref name=b14>{{harvnb|Bingham|1962|p=14}}</ref>{{sfn|Taylor|1979|pp=3–4}} 1635 жылға қарай Массачусетстегі ағылшын тұрғындарының саны едәуір өсіп, қоныстанушыларға жер жетіспейтіні айқын болды. Әсіресе халқы тығыз орналасқан Массачусетс-Бэй отарынан кетуге [[Кэмбридж (Массачусетс)|Ньютаун]] тұрғындары құлшыныс танытты. Ньютаунның негізін қалаушы [[Томас Дадли]] [[Джон Уинтроп|Уинтроппен]] жиі келіспеушілікке түсетін. Атап айтқанда, ол Бостонның отар астанасы болып таңдалуына наразылық білдіріп, қалада қамал салуды қолдаудан бас тартқан еді.{{sfn|Bingham|1962|p=17}} Дадли соңғы дауды шешу үшін Ньютаун пасторы Томас Хукерді Бостонға жіберді, алайда Уинтропқа деген наразылығы басылмады.<ref>{{cite book |title=Records of the Church of Christ at Cambridge in New England, 1632-1830 |url=https://archive.org/details/recordsofchurcho00firs/ |date=1906 |page=iii |chapter=Preface|publisher=Boston, E. Putnam}}</ref>{{sfn|Bingham|1962|pp=19–20}} 1634 жылғы мамырда Дадли Уинтроптың орнына губернатор болғаннан кейін Хукердің діни қауымының Коннектикутқа қоныс аудару ниеті [[Массачусетс Бас соты|Бас сотта]] қаралды. Қоныс аударуға қарсы болғандар Массачусетс халқының көптеп көшіп кетуінің салдарынан және аумақтық бөлінудің алауыздықты күшейтуінен қауіптенді. Сонымен қатар Хукер сияқты ықпалды уағызшы болашақта Массачусетстен басқа қоныстанушыларды да өзіне тартуы мүмкін еді.<ref name=breach>{{cite journal |title= Repairing the Breach: Puritan Expansion, Commonwealth Formation, and the Origins of the United Colonies of New England, 1630–1643 |last= Durge |first = Neal T. |date=September 2018 |journal= [[The New England Quarterly]] |volume=91 |issue=3 |pages =382–417 |jstor=26497581}}</ref> Ақырында Бас сот Ньютаун тұрғындарына Массачусетс аумағынан жер бөліп беріп, оларды райынан қайтарды.<ref name=breach /> Алайда бұл шешім олардың көңілінен шықпады, соған қарамастан қоныс аудару екі жылға кейінге қалдырылды.{{sfn|Walker|1891|p=83}}{{sfn|Bingham|1962|p=20}} [[Сурет:Mr Thomas Hooker & His People travelling 1636.jpeg|thumb|Томас Хукер мен оның серіктерінің сапары|left]] Хукердің қоныс аудару туралы өтініші қабылданбағанына қарамастан, қоныстанушылар Коннектикут аңғарына ағылуын жалғастырды. 1635 жылғы мамырда Коннектикут өзенінің сағасында Сейбрук отары құрылды.<ref>{{cite journal |title=Sir Arthur Hesilrige and the Saybrook Colony |first=Hugh R. Jr. |last=Engstrom |journal=Albion: A Quarterly Journal Concerned with British Studies |date=1973|volume=5 |issue=3 |pages=157–168 |doi=10.2307/4048260 |jstor=4048260 }}</ref> Массачусетстен келген көптеген қоныс аударушылар жаңадан құрылған Уэтерсфилд қаласына да қоныстанды.<ref>{{cite book |url=https://archive.org/details/historyofancient11adam/ |title=The history of ancient Wethersfield, Connecticut|last=Adams |first=Sherman W. |date=1904 |publisher=Grafton Press |page=21}}</ref> Плимут отарының Уинсордағы қонысына да [[Дорчестер (Массачусетс)|Дорчестерден]] көптеген қоныстанушылар келіп, елді мекенді өз бақылауына алды. Дорчестерден келгендер иеленген жерлері үшін Плимут қоныстанушыларына ақы төлеуге келіскеннен кейін бұл мәселе шешілді.{{sfn|Bingham|1962|pp=24–25}} Ақырында, 1636 жылы қоныстанушылардың жаңа тобының келуі Хукердің діни қауымына өз үйлерін сатып, 31 мамырда Коннектикутқа қарай сапарға шығуға мүмкіндік берді.{{sfn|Walker|1891|pp=91–92}} Хукер бастаған жүзге жуық қоныстанушы мен шамамен сонша малдан тұратын топ көп ұзамай Коннектикут өзеніне жетіп, нидерландтардың бекінісіне жақын жерде Ньютаун қаласының негізін қалады. Алайда бұл атау ұзақ сақталмады: көп ұзамай қала қоныстанушы [[Сэмюэл Стоун]]ның туған жері — [[Хертфорд]] қаласының құрметіне Хартфорд деп өзгертілді.<ref>{{cite web |url=https://www.foundersofhartford.org/historic-hartford/history-of-early-hartford/ |website=Society of the Descendants of the Founders of Hartford |title=History of Early Hartford |access-date=September 27, 2024 |archive-date=January 28, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220128074604/https://www.foundersofhartford.org/historic-hartford/history-of-early-hartford/ |url-status=live }}</ref> 1638 жылғы мамырда Томас Хукер азаматтық басқару туралы уағыз айтты. Осы уағыздан шабыт алған қоныстанушылар отардың конституциясын әзірлеуге кірісті. Соның нәтижесінде қабылданған «Коннектикуттың негізгі заңдары» құжатының басым бөлігін отарлардағы кәсіби заңгерлік білімі бар жалғыз адам [[Роджер Ладлоу]] жазған болуы мүмкін. Құжат 1639 жылғы қаңтарда қабылданып, Хартфорд, Уинсор және Уэтерсфилд қоныстарын ресми түрде біріктірді. Ол тарихтағы алғашқы жазбаша демократиялық конституция деп аталып келеді.<ref name=ctgov /><ref>{{cite journal |journal=Early American Studies |date=2012 |last=Besso |first=Michael |title=Thomas Hooker and His May 1638 Sermon|volume=10 |issue=1 |pages=194–225 |doi=10.1353/eam.2012.0002 |jstor=23546686 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://connecticuthistory.org/the-fundamental-orders-of-connecticut/ |title=The Fundamental Orders of Connecticut |date=2023 |website=Connecticut History |publisher=CTHUmanities |access-date=September 27, 2024 |archive-date=August 20, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240820202239/https://connecticuthistory.org/the-fundamental-orders-of-connecticut/ |url-status=live }}</ref> Жаңа конституцияға сәйкес [[Джон Хейнс (губернатор)|Джон Хейнс]] губернатор, ал Ладлоу оның орынбасары болып сайланды. Губернаторлардың қатарынан бірнеше жыл қызмет атқаруына тыйым салынғандықтан, Хейнс 1655 жылға дейін губернатор лауазымын жыл сайын [[Эдвард Хопкинс]]пен кезектесіп атқарды.<ref>{{cite web|url=https://museumofcthistory.org/2015/08/john-haynes/|title=John Haynes|website=Museum of Connecticut History|date=1999|access-date=September 27, 2024|archive-date=October 8, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241008015631/https://museumofcthistory.org/2015/08/john-haynes/|url-status=live}}</ref> Коннектикуттың негізгі заңдары қабылданғаннан кейін көп ұзамай көршілес Нью-Хейвен отары да өз үкіметін құрды.<ref>{{cite journal |url=https://doi.org/10.2307/359461 |journal=[[The New England Quarterly]] |title=John Cotton and the New Haven Colony |date=1930 |last=Calder |first=Isabel M.|volume=3 |issue=1 |pages=82–94 |doi=10.2307/359461 |jstor=359461 |url-access=subscription }}</ref> === Пекот соғысы === {{Толық мақала|Пекот соғысы}} Ізгі үміт форты салынған кезде нидерландтар пекоттармен жасасқан келісімінде сауда бекетінің барлық тайпаларға ашық болуға тиіс екенін белгіледі. Алайда пекоттар бұл шартты елемей, сауда жасауға келген қарсылас тайпаға шабуыл жасады. Бұған жауап ретінде нидерландтар пекоттардың сахемі Татобемді тұтқындап, оны босату үшін құн талап етті. Пекоттар құнды төлегеннен кейін нидерландтар оларға Татобемнің мәйітін қайтарды. Бұған кек қайтармақ болған пекоттар ағылшын кемесін нидерланд кемесімен шатастырып, оған шабуыл жасады. Кеме капитаны Джон Стоун мен оның экипажы пекоттардың қолынан қаза тапты.<ref>{{cite book |url=https://archive.org/details/bp_1001682 |title=History of the Indians of Connecticut : from the earliest known period to 1850 |pages=72–73 |first=John W. |last=DeForest |author-link=John William DeForest |date=1851 |publisher=W. J. Hamersley |location=Hartford, CT}}</ref> Түсініспеушілікті түсіндіру үшін Массачусетске пекоттардың елшісі жіберілді. Елші ағылшындарға кеменің қателесіп танылғанын айтты. Ағылшындар кінәлілерді беруді талап еткенде, елші олардың екеуінен басқасының бәрі жуырдағы шешек індетінен қайтыс болғанын және тірі қалған екі адамды беруге өкілеттіктері жоқ екенін мәлімдеді. Сонымен қатар пекоттар Стоунның екі пекотты тұтқындап, оларға қатыгездік көрсеткенін алға тартып, оны өлтірудің негізі болғанын айтты.<ref>{{cite journal |title=Who Killed John Stone? A Note on the Origins of the Pequot War |last=Cave |first=Alfred A. |date=1992 |journal=The William and Mary Quarterly |volume=49 |issue=3 |pages=509–521 |doi=10.2307/2947109 |jstor=2947109 }}</ref> [[Джон Галлап]] [[Лонг-Айленд]]ке жүзіп бара жатқанда [[Джон Олдем]]ге тиесілі, палубасында үндістер жүрген [[Пинас (кеме)|пинасты]] байқады. Галлап мән-жайды анықтау үшін кемеге мінуге әрекеттенгенде қақтығыс басталып, ол жеңіске жетті. Отаршылар бұл өлімге наррагансетттерді кінәлап, [[Роджер Уильямс]]қа сақ болуды ескертті. Наррагансетт көсемдері [[Каноникус]] пен [[Миантономо]] Галлап өлтірмеген кінәлілердің пекоттар арасында жасырынып жүргенін айтып, отаршылардың алаңдаушылығын сейілте алды.<ref>{{cite journal |title=Pequots and Puritans: The Causes of the War of 1637 |date=1962 |journal=The William and Mary Quarterly |last=Vaughn |first=Alden T.|volume=21 |issue=2 |pages=256–269 |doi=10.2307/1920388 |jstor=1920388 }}</ref> Осы оқиғалардан кейін Массачусетстен [[Джон Эндекотт]] пен оның капитандары [[Джон Андерхилл (капитан)|Джон Андерхилл]] және Натаниел Тёрнер бастаған 90 адамдық жасақ пекоттардың жеріне жіберілді. Олардың мақсаты Стоун мен Олдемді өлтірген кінәлілерді беруді талап ету болды. Жасақ алдымен Блок аралына жүзіп барды, алайда үндістер олардан бой тасалап үлгерді. Нәтижесінде жасақ аралдағы қаңырап қалған ауылдарды өртеп, тұрғындарға басқа шығын келтірместен кетіп қалды.{{Sfn|Cave|1996|pp=110–113}} Жасақ пекоттардың жеріне жеткенде, оларға кісі өлтіруді пекоттардың ұлы сахемі [[Сассакус]]тың өзі жасағаны айтылды. Пекоттар сондай-ақ нидерландтар мен ағылшындарды бір-бірінен ажырата алмайтынын мәлімдеді. Эндекотт бұл мәлімдемелерге сенбеді және пекоттар арасында әйелдер мен балалардың жоқ екенін байқап, шабуылға шықты. Осылайша соғыс басталды.{{Sfn|Cave|1996|pp=115–117}} Бұған жауап ретінде пекоттар Сейбрукті қоршауға алып, Уэтерсфилдке шабуыл жасады. Шабуыл барысында олар тоғыз адамды өлтіріп, екі әйелді кепілге алды.{{sfn|Taylor|1979|p=13}} Бұл әйелдер Уильям Суэйннің қыздары болатын. Кейін оларды нидерландтар құтқарды.<ref>{{cite book |url=https://archive.org/details/historyofcolonyo00atwa_0 |page=610 |title=History of the colony of New Haven to its absorption into Connecticut |first=Edward E. |last=Atwater |date=1902}}</ref> [[Сурет:Mystic Massacre in New England 1638 Photo Facsimile.png|thumb|[[Мистик қырғыны]] бейнеленген 1638 жылғы түпнұсқа сурет негізінде шамамен 1870 жылы жасалған гравюра]] Коннектикут [[Джон Мейсон (отаршы)|Джон Мейсон]] бастаған 90 адамдық жасақ жіберді. Оларға [[Ункас]] бастаған 60 [[мохегандар|мохеган]] қосылды. Біріккен жасақ Сейбрукке жеткенде, Андерхилл бастаған Массачусетс отаршыларының тобы да олардың қатарына қосылды. 1637 жылғы 26 мамырда [[Мистик өзені]] бойындағы пекоттардың бекіністі ауылының сыртында орналасқан жасақ таңсәріде [[Мистик қырғыны|тұтқиылдан шабуыл жасады]]. Отаршылар ауылға басып кіріп, оны өртеді де, қашып шығуға әрекеттенгендердің бәрін өлтіру үшін қорғаныс дуалдарының айналасын қоршауға алды. Олардың одақтастары — мохегандар алғашқы қоршаудан қашып шыққандарды ұстау үшін екінші қоршау шебін құрды. Жүздеген пекот қаза тапты, олардың көпшілігі әйелдер мен балалар еді.{{Sfn|Taylor|1979|p=14}} Рухы күйреген пекоттардың көпшілігі батысқа қарай қашуға тырысты. Мейсон [[Израэл Стоутон]]мен бірге 300 пекоттан тұратын топты қазіргі [[Фэрфилд (Коннектикут)|Фэрфилд]] қаласының маңындағы батпаққа дейін қуып барып, сол жерде [[Фэрфилд батпағындағы шайқас|олардың көпшілігін өлтіріп, тұтқынға алды]]. Сассакус [[мохоктар]]ға қашып құтыла алды, алайда олар Сассакус пен оның серіктерін дереу өлтіріп, оның бас терісін Бостонға жіберді.{{sfn|Taylor|1979|pp=14–15}}<ref>{{cite journal |title=The Long Wake of the Pequot War |journal=Early American Studies |date=2011 |last=Grandjean |first=Katherine A.|volume=9 |issue=2 |pages=379–411 |doi=10.1353/eam.2011.0019 |jstor=23547653 }}</ref> Пекоттар жеңілгеннен кейін Коннектикут, мохегандар және наррагансетттер арасында [[Хартфорд келісімі (1638)|Хартфорд келісімі]] жасалды. Келісім бойынша Коннектикут қоныстанушыларына пекоттардың бұрынғы жерлерін иеленуге айрықша құқық берілді, ал пекоттар саяси және мәдени қауымдастық ретінде таратылып, тірі қалғандары басқа тайпаларға сіңісуге мәжбүр болды.<ref>{{cite journal |url=https://www.jstor.org/stable/10.5309/willmaryquar.72.3.0461 |title=The Treaty of Hartford (1638): Reconsidering Jurisdiction in Southern New England |date=2015 |journal=The William and Mary Quarterly |last=Grant |first=Daragh |volume=72 |issue=3 |pages=461–498 |doi=10.5309/willmaryquar.72.3.0461 |jstor=10.5309/willmaryquar.72.3.0461 |url-access=subscription |archive-date=August 18, 2025 |access-date=September 28, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250818154152/https://www.jstor.org/stable/10.5309/willmaryquar.72.3.0461 |url-status=live }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 786o3zf5q01yynmytjf43dug0oclkyz 3683462 3683459 2026-10-19T06:59:35Z 1nter pares 146705 /* Пекот соғысы */ 3683462 wikitext text/x-wiki {{Тарихи мемлекеттер |атауы = Коннектикут отары |өз атауы = Connecticut Colony |статусы = Англия отары (1636–1707)<br>Ұлыбритания отары (1707–1776) |әнұраны = |байрақ = |байрақ_сипаттамасы = |елтаңбасы = |елтаңба_сипаттамасы = |символ = |карта = Ctcolony.png |size = 270px |сипаттамасы = Коннектикут, [[Нью-Хейвен отары|Нью-Хейвен]] және [[Сейбрук отары|Сейбрук]] отарларының картасы |p1 = |flag_p1 = |image_p1 = |p2 = |flag_p2 = |image_p2 = |p3 = |flag_p3 = |image_p3 = |p4 = |flag_p4 = |image_p4 = |құрылуы = [[3 наурыз]] [[1636 жыл|1636]] |ыдырауы = [[4 шілде]] [[1776 жыл|1776]] |s1 = |flag_s1 = |image_s1 = |s2 = |flag_s2 = |image_s2 = |s3 = |flag_s3 = |image_s3 = |s4 = |flag_s4 = |image_s4 = |ұраны = |астана = [[Хартфорд (Коннектикут)|Хартфорд]] <small>(1636–1776)</small><br>[[Нью-Хейвен (Коннектикут)|Нью-Хейвен]] <small>(Хартфордпен бірге ортақ астана, 1701–1776)</small> |қалалары = |тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]], [[Мохеган-пекот тілі|мохеган-пекот]] және [[Квирипи тілі|квирипи]] |валютасы = [[Коннектикут фунты]] |қосымша_параметр = Империя |параметр_мазмұны = Британ отары |аумағы = |халқы = |басқару_формасы = [[Өзін-өзі басқаратын отар]] |династиясы = |басқарушылар_титулы = [[Коннектикуттың отарлық губернаторларының тізімі#Коннектикут отары, 1639–1776|Губернатор]] |басқарушы1 = [[Джон Хейнс (губернатор)|Джон Хейнс]] (алғашқы) |басқарушы_жылы1 = 1639–1640 |басқарушылар_титулы2 = |басқарушы2 = [[Джонатан Трамбулл]] (соңғы) |басқарушы_жылы2 = 1769–1776 |басқарушылар_титулы3 = |басқарушы3 = |басқарушы_жылы3 = |басқарушылар_титулы4 = |басқарушы4 = |басқарушы_жылы4 = |басқарушылар_титулы5 = |басқарушы5 = |басқарушы_жылы5 = |басқарушылар_титулы6 = |басқарушы6 = |басқарушы_жылы6 = |діні = [[АҚШ-тағы конгрегационализм|Конгрегационализм]] <small>([[Мемлекеттік дін|ресми]])</small>{{sfn|Barck|Lefler|1958|p=398}} |қосымша_параметр1 = Заң шығарушы орган |параметр_мазмұны1 = [[Коннектикут Бас ассамблеясы#Тарихы|Бас сот]] |Кезең1 = [[Коннектикуттың негізгі ережелері]] қабылданды |Уақыт1 = [[14 қаңтар]] |Жыл1 = [[1639 жыл|1639]] |Кезең2 = Корольдік хартия берілді |Уақыт2 = [[9 қазан]] |Жыл2 = [[1662 жыл|1662]] |Кезең3 = [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамына кірді |Уақыт3 = |Жыл3 = 1686–1689 |Кезең4 = Тәуелсіздік |Уақыт4 = [[4 шілде]] |Жыл4 = [[1776 жыл|1776]] |Кезең5 = |Уақыт5 = |Жыл5 = |Кезең6 = |Уақыт6 = |Жыл6 = |Кезең7 = |Уақыт7 = |Жыл7 = |Кезең8 = |Уақыт8 = |Жыл8 = |Кезең9 = |Уақыт9 = |Жыл9 = |Кезең10 = |Уақыт10 = |Жыл10 = |Кезең11 = |Уақыт11 = |Жыл11 = |қосымша_параметр2 = |параметр_мазмұны2 = |дейін = Алдыңғысы |д1 = Сейбрук отары |д2 = Нью-Хейвен отары |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |кейін = Кейінгісі |к1 = Коннектикут |к2 = |к3 = |к4 = |к5 = |к6 = |к7 = |ескерту = Қазіргі аумағы: [[АҚШ]], [[Коннектикут]] }} '''Коннектикут отары''' — бастапқыда '''Коннектикут өзені отары''' деп аталған, [[Жаңа Англия]]да орналасқан ағылшын отары. Кейін ол [[Коннектикут]] штатына айналды. Отар 1636 жылғы 3 наурызда [[Томас Хукер]] бастаған [[Массачусетс-Бэй отары]]нан келген [[Пуритандар|пуритан]] қоныстанушылар қауымының мекені ретінде құрылды. [[Пекот соғысы]] кезінде ағылшындар аймаққа бақылау орнатты. Кейін отар көршілес [[Нью-Хейвен отары|Нью-Хейвен]] және [[Сейбрук отары|Сейбрук]] отарларын өз құрамына қосып алды. Сондай-ақ ол қысқа уақыт өмір сүрген [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамында болды. Отардың негізін қалаушы құжаты [[Коннектикуттың негізгі заңдары]] болды. Бұл құжат демократиялық басқару жүйесінің алғашқы жазбаша конституциясы деп аталып, Коннектикуттың «Конституция штаты» деген лақап атқа ие болуына себеп болды.<ref name=ctgov>{{cite web |url=https://portal.ct.gov/about/early-history |website=CT.gov |title=Early History |access-date=September 26, 2024 |archive-date=September 22, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240922170214/https://portal.ct.gov/about/early-history |url-status=live }}</ref> == Тарихы == Еуропалықтар қоныстанғанға дейін кейін Коннектикутқа айналған аумақтың батыс жағалауын [[ваппингерлер|Ваппингер конфедерациясы]], ал шығыс жағалауын [[ниантиктер]] мекендеді. Құрлықтың ішкі бөліктерінде ниантиктерді жағалауға қарай ығыстырған [[пекоттар]] өмір сүрді. Кейін олар отаршылармен қарым-қатынаста ең маңызды рөл атқарған тайпаға айналды. Бұл аумақта [[нипмуктар]] мен [[могикандар]] да мекендеді, алайда бұл екі тайпаның негізгі қоныстары тиісінше көршілес [[Массачусетс]] пен [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]] аумақтарында орналасты.{{sfn|Bingham|1962|pp=6–7}} Коннектикутқа алғаш келген еуропалық — ''[[Онруст]]'' яхтасымен Коннектикут өзенін бойлай жоғары жүзген нидерланд зерттеушісі [[Адриан Блок]] болды.{{sfn|Bingham|1962|pp=2–5}}<ref name=scw>{{cite web |url=https://www.colonialwarsct.org/1614.htm |website=The Society of Colonial Wars in the State of Connecticut |publisher=[[General Society of Colonial Wars]] |title=Adriaen Block |access-date=September 27, 2024 |archive-date=September 14, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240914215912/https://colonialwarsct.org/1614.htm |url-status=live }}</ref> Осылайша, Коннектикутты алғаш зерттеген еуропалықтар ретінде нидерландтар бұл аумақты [[Жаңа Нидерланд]]тың бір бөлігі деп жариялады. 1633 жылы олар пекоттардың ұлы сахемі Уопигвуитпен келіссөз жүргізіп, өзен бойындағы 20 акр жерді сатып алды. Нидерландтар Киветтс-Пойнт деп аталатын сауда бекеті мен [[Ізгі үміт форты|Форт-Гуд-Хоуп]] деп аталатын шағын қорғаныс бекінісін салды. Кейін бұл жерлерде тиісінше [[Сейбрук отары|Сейбрук]] пен Хартфорд пайда болды.{{sfn|Bingham|1962|pp=10–11}}<ref>{{cite web |url=https://saybrookhistory.org/history-of-old-saybrook/ |title=History of Old Saybrook |author=<!--Not stated--> |date= |website=Saybrook History |publisher=Old Saybrook Historical Society |access-date= |quote= |archive-date=September 13, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240913233359/https://saybrookhistory.org/history-of-old-saybrook/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.newnetherlandinstitute.org/history-and-heritage/digital-exhibitions/a-tour-of-new-netherland/connecticut/house-of-hope/|title=House of Hope &#124; A Tour of New Netherland|access-date=September 27, 2024|archive-date=April 10, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150410075959/http://www.newnetherlandinstitute.org/history-and-heritage/digital-exhibitions/a-tour-of-new-netherland/connecticut/house-of-hope|url-status=live}}</ref> === Ағылшындардың қоныстануы === 1631 жылы Уаквимакут бастаған Коннектикут аңғарындағы [[сахем]]дер тобы [[Плимут отары]] мен Бостонға барып, екі отардан да пекоттарға қарсы соғысу үшін Коннектикутқа қоныстанушылар жіберуді сұрады. Массачусетс губернаторы [[Джон Уинтроп]] бұл ұсынысты қабылдамады, алайда Плимут губернаторы [[Эдвард Уинслоу]] оған оң көзқарас танытып, 1632 жылы Коннектикутқа өзі барды.{{sfn|Stiles|1859|p=9}} Кейін Уинслоу [[Уильям Брэдфорд (губернатор)|Уильям Брэдфорд]]пен бірге Бостонға барып, Массачусетс-Бэй басшыларын нидерландтардан бұрын Коннектикут өзенінің бойында сауда бекетін салу үшін Плимутпен күш біріктіруге көндіруге тырысты. Алайда Уинтроп бұл ұсынысты қабылдамай, Коннектикутты «араласуға тұрмайтын жер» деп атады. Ол бұған үндістердің дұшпандық көзқарасын және ірі кемелердің Коннектикут өзеніне кіруінің қиындығын себеп ретінде келтірді.{{sfn|Bingham|1962|pp=12–13}}{{sfn|Winthrop|1908|p=103}}{{sfn|Bradford|2008|pp=370–372}} Массачусетс-Бэй отары бұл бастамаға қатысудан бас тартқанына қарамастан, Плимут отары Коннектикут өзенінің бойында сауда бекетін құру үшін Уильям Холмс басқарған [[Барк (кеме)|барк]] кемесін жіберді. Ағылшын қоныстанушыларымен бірге олар осы жерге деген құқықтарының заңдылығын дәлелдеу үшін аймақтың байырғы сахемдерінің бірнешеуін де ала барды. Ізгі үміт фортының жанынан өтіп бара жатқанда нидерландтар оларға қоқан-лоқы көрсетті, бірақ Холмс бұл ескертуге мән бермеді. Ол өзен бойымен тағы бірнеше миль жоғары жүзіп, қазіргі [[Уинсор (Коннектикут)|Уинсор]] қаласы орналасқан жерде сауда бекетін салды.<ref name=b14 />{{sfn|Stiles|1859|pp=11–12}} Ағылшындардың әрекеттері туралы естіген Жаңа Нидерланд губернаторы [[Воутер ван Твиллер]] оларды қуып шығу үшін 70 адамнан тұратын жасақ жіберді. Алайда нидерландтар ағылшындардың қорғануға жақсы дайындалғанын көріп, қантөгіске жол бермеу үшін кері қайтты.{{sfn|Carpenter|Arthur|1854|p=32}} Осы уақытта [[Джон Олдем (отаршы)|Джон Олдем]] Коннектикутты өз көздерімен көру үшін Массачусетс-Бэй отарынан келген бір топ адамды бастап өзенге қарай аттанды. Олар қайтып оралған соң аймақта құндыздардың, қарасора мен графиттің мол екенін хабарлады. Бір жылдан кейін Олдем қоныстанушылар тобын бастап барып, [[Везерсфилд (Коннектикут)|Уэтерсфилд]] қаласының негізін қалады.<ref name=b14>{{harvnb|Bingham|1962|p=14}}</ref>{{sfn|Taylor|1979|pp=3–4}} 1635 жылға қарай Массачусетстегі ағылшын тұрғындарының саны едәуір өсіп, қоныстанушыларға жер жетіспейтіні айқын болды. Әсіресе халқы тығыз орналасқан Массачусетс-Бэй отарынан кетуге [[Кэмбридж (Массачусетс)|Ньютаун]] тұрғындары құлшыныс танытты. Ньютаунның негізін қалаушы [[Томас Дадли]] [[Джон Уинтроп|Уинтроппен]] жиі келіспеушілікке түсетін. Атап айтқанда, ол Бостонның отар астанасы болып таңдалуына наразылық білдіріп, қалада қамал салуды қолдаудан бас тартқан еді.{{sfn|Bingham|1962|p=17}} Дадли соңғы дауды шешу үшін Ньютаун пасторы Томас Хукерді Бостонға жіберді, алайда Уинтропқа деген наразылығы басылмады.<ref>{{cite book |title=Records of the Church of Christ at Cambridge in New England, 1632-1830 |url=https://archive.org/details/recordsofchurcho00firs/ |date=1906 |page=iii |chapter=Preface|publisher=Boston, E. Putnam}}</ref>{{sfn|Bingham|1962|pp=19–20}} 1634 жылғы мамырда Дадли Уинтроптың орнына губернатор болғаннан кейін Хукердің діни қауымының Коннектикутқа қоныс аудару ниеті [[Массачусетс Бас соты|Бас сотта]] қаралды. Қоныс аударуға қарсы болғандар Массачусетс халқының көптеп көшіп кетуінің салдарынан және аумақтық бөлінудің алауыздықты күшейтуінен қауіптенді. Сонымен қатар Хукер сияқты ықпалды уағызшы болашақта Массачусетстен басқа қоныстанушыларды да өзіне тартуы мүмкін еді.<ref name=breach>{{cite journal |title= Repairing the Breach: Puritan Expansion, Commonwealth Formation, and the Origins of the United Colonies of New England, 1630–1643 |last= Durge |first = Neal T. |date=September 2018 |journal= [[The New England Quarterly]] |volume=91 |issue=3 |pages =382–417 |jstor=26497581}}</ref> Ақырында Бас сот Ньютаун тұрғындарына Массачусетс аумағынан жер бөліп беріп, оларды райынан қайтарды.<ref name=breach /> Алайда бұл шешім олардың көңілінен шықпады, соған қарамастан қоныс аудару екі жылға кейінге қалдырылды.{{sfn|Walker|1891|p=83}}{{sfn|Bingham|1962|p=20}} [[Сурет:Mr Thomas Hooker & His People travelling 1636.jpeg|thumb|Томас Хукер мен оның серіктерінің сапары|left]] Хукердің қоныс аудару туралы өтініші қабылданбағанына қарамастан, қоныстанушылар Коннектикут аңғарына ағылуын жалғастырды. 1635 жылғы мамырда Коннектикут өзенінің сағасында Сейбрук отары құрылды.<ref>{{cite journal |title=Sir Arthur Hesilrige and the Saybrook Colony |first=Hugh R. Jr. |last=Engstrom |journal=Albion: A Quarterly Journal Concerned with British Studies |date=1973|volume=5 |issue=3 |pages=157–168 |doi=10.2307/4048260 |jstor=4048260 }}</ref> Массачусетстен келген көптеген қоныс аударушылар жаңадан құрылған Уэтерсфилд қаласына да қоныстанды.<ref>{{cite book |url=https://archive.org/details/historyofancient11adam/ |title=The history of ancient Wethersfield, Connecticut|last=Adams |first=Sherman W. |date=1904 |publisher=Grafton Press |page=21}}</ref> Плимут отарының Уинсордағы қонысына да [[Дорчестер (Массачусетс)|Дорчестерден]] көптеген қоныстанушылар келіп, елді мекенді өз бақылауына алды. Дорчестерден келгендер иеленген жерлері үшін Плимут қоныстанушыларына ақы төлеуге келіскеннен кейін бұл мәселе шешілді.{{sfn|Bingham|1962|pp=24–25}} Ақырында, 1636 жылы қоныстанушылардың жаңа тобының келуі Хукердің діни қауымына өз үйлерін сатып, 31 мамырда Коннектикутқа қарай сапарға шығуға мүмкіндік берді.{{sfn|Walker|1891|pp=91–92}} Хукер бастаған жүзге жуық қоныстанушы мен шамамен сонша малдан тұратын топ көп ұзамай Коннектикут өзеніне жетіп, нидерландтардың бекінісіне жақын жерде Ньютаун қаласының негізін қалады. Алайда бұл атау ұзақ сақталмады: көп ұзамай қала қоныстанушы [[Сэмюэл Стоун]]ның туған жері — [[Хертфорд]] қаласының құрметіне Хартфорд деп өзгертілді.<ref>{{cite web |url=https://www.foundersofhartford.org/historic-hartford/history-of-early-hartford/ |website=Society of the Descendants of the Founders of Hartford |title=History of Early Hartford |access-date=September 27, 2024 |archive-date=January 28, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220128074604/https://www.foundersofhartford.org/historic-hartford/history-of-early-hartford/ |url-status=live }}</ref> 1638 жылғы мамырда Томас Хукер азаматтық басқару туралы уағыз айтты. Осы уағыздан шабыт алған қоныстанушылар отардың конституциясын әзірлеуге кірісті. Соның нәтижесінде қабылданған «Коннектикуттың негізгі заңдары» құжатының басым бөлігін отарлардағы кәсіби заңгерлік білімі бар жалғыз адам [[Роджер Ладлоу]] жазған болуы мүмкін. Құжат 1639 жылғы қаңтарда қабылданып, Хартфорд, Уинсор және Уэтерсфилд қоныстарын ресми түрде біріктірді. Ол тарихтағы алғашқы жазбаша демократиялық конституция деп аталып келеді.<ref name=ctgov /><ref>{{cite journal |journal=Early American Studies |date=2012 |last=Besso |first=Michael |title=Thomas Hooker and His May 1638 Sermon|volume=10 |issue=1 |pages=194–225 |doi=10.1353/eam.2012.0002 |jstor=23546686 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://connecticuthistory.org/the-fundamental-orders-of-connecticut/ |title=The Fundamental Orders of Connecticut |date=2023 |website=Connecticut History |publisher=CTHUmanities |access-date=September 27, 2024 |archive-date=August 20, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240820202239/https://connecticuthistory.org/the-fundamental-orders-of-connecticut/ |url-status=live }}</ref> Жаңа конституцияға сәйкес [[Джон Хейнс (губернатор)|Джон Хейнс]] губернатор, ал Ладлоу оның орынбасары болып сайланды. Губернаторлардың қатарынан бірнеше жыл қызмет атқаруына тыйым салынғандықтан, Хейнс 1655 жылға дейін губернатор лауазымын жыл сайын [[Эдвард Хопкинс]]пен кезектесіп атқарды.<ref>{{cite web|url=https://museumofcthistory.org/2015/08/john-haynes/|title=John Haynes|website=Museum of Connecticut History|date=1999|access-date=September 27, 2024|archive-date=October 8, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241008015631/https://museumofcthistory.org/2015/08/john-haynes/|url-status=live}}</ref> Коннектикуттың негізгі заңдары қабылданғаннан кейін көп ұзамай көршілес Нью-Хейвен отары да өз үкіметін құрды.<ref>{{cite journal |url=https://doi.org/10.2307/359461 |journal=[[The New England Quarterly]] |title=John Cotton and the New Haven Colony |date=1930 |last=Calder |first=Isabel M.|volume=3 |issue=1 |pages=82–94 |doi=10.2307/359461 |jstor=359461 |url-access=subscription }}</ref> === Пекот соғысы === {{Толық мақала|Пекот соғысы}} Ізгі үміт форты салынған кезде нидерландтар пекоттармен жасасқан келісімінде сауда бекетінің барлық тайпаларға ашық болуға тиіс екенін белгіледі. Алайда пекоттар бұл шартты елемей, сауда жасауға келген қарсылас тайпаға шабуыл жасады. Бұған жауап ретінде нидерландтар пекоттардың сахемі Татобемді тұтқындап, оны босату үшін құн талап етті. Пекоттар құнды төлегеннен кейін нидерландтар оларға Татобемнің мәйітін қайтарды. Бұған кек қайтармақ болған пекоттар ағылшын кемесін нидерланд кемесімен шатастырып, оған шабуыл жасады. Кеме капитаны Джон Стоун мен оның экипажы пекоттардың қолынан қаза тапты.<ref>{{cite book |url=https://archive.org/details/bp_1001682 |title=History of the Indians of Connecticut : from the earliest known period to 1850 |pages=72–73 |first=John W. |last=DeForest |author-link=John William DeForest |date=1851 |publisher=W. J. Hamersley |location=Hartford, CT}}</ref> Түсініспеушілікті түсіндіру үшін Массачусетске пекоттардың елшісі жіберілді. Елші ағылшындарға кеменің қателесіп танылғанын айтты. Ағылшындар кінәлілерді беруді талап еткенде, елші олардың екеуінен басқасының бәрі жуырдағы шешек індетінен қайтыс болғанын және тірі қалған екі адамды беруге өкілеттіктері жоқ екенін мәлімдеді. Сонымен қатар пекоттар Стоунның екі пекотты тұтқындап, оларға қатыгездік көрсеткенін алға тартып, оны өлтірудің негізі болғанын айтты.<ref>{{cite journal |title=Who Killed John Stone? A Note on the Origins of the Pequot War |last=Cave |first=Alfred A. |date=1992 |journal=The William and Mary Quarterly |volume=49 |issue=3 |pages=509–521 |doi=10.2307/2947109 |jstor=2947109 }}</ref> [[Джон Галлап]] [[Лонг-Айленд]]ке жүзіп бара жатқанда [[Джон Олдем]]ге тиесілі, палубасында үндістер жүрген [[Пинас (кеме)|пинасты]] байқады. Галлап мән-жайды анықтау үшін кемеге мінуге әрекеттенгенде қақтығыс басталып, ол жеңіске жетті. Отаршылар бұл өлімге наррагансетттерді кінәлап, [[Роджер Уильямс]]қа сақ болуды ескертті. Наррагансетт көсемдері [[Каноникус]] пен [[Миантономо]] Галлап өлтірмеген кінәлілердің пекоттар арасында жасырынып жүргенін айтып, отаршылардың алаңдаушылығын сейілте алды.<ref>{{cite journal |title=Pequots and Puritans: The Causes of the War of 1637 |date=1962 |journal=The William and Mary Quarterly |last=Vaughn |first=Alden T.|volume=21 |issue=2 |pages=256–269 |doi=10.2307/1920388 |jstor=1920388 }}</ref> Осы оқиғалардан кейін Массачусетстен [[Джон Эндекотт]] пен оның капитандары [[Джон Андерхилл (капитан)|Джон Андерхилл]] және Натаниел Тёрнер бастаған 90 адамдық жасақ пекоттардың жеріне жіберілді. Олардың мақсаты Стоун мен Олдемді өлтірген кінәлілерді беруді талап ету болды. Жасақ алдымен Блок аралына жүзіп барды, алайда үндістер олардан бой тасалап үлгерді. Нәтижесінде жасақ аралдағы қаңырап қалған ауылдарды өртеп, тұрғындарға басқа шығын келтірместен кетіп қалды.{{Sfn|Cave|1996|pp=110–113}} Жасақ пекоттардың жеріне жеткенде, оларға кісі өлтіруді пекоттардың ұлы сахемі [[Сассакус]]тың өзі жасағаны айтылды. Пекоттар сондай-ақ нидерландтар мен ағылшындарды бір-бірінен ажырата алмайтынын мәлімдеді. Эндекотт бұл мәлімдемелерге сенбеді және пекоттар арасында әйелдер мен балалардың жоқ екенін байқап, шабуылға шықты. Осылайша соғыс басталды.{{Sfn|Cave|1996|pp=115–117}} Бұған жауап ретінде пекоттар Сейбрукті қоршауға алып, Уэтерсфилдке шабуыл жасады. Шабуыл барысында олар тоғыз адамды өлтіріп, екі әйелді кепілге алды.{{sfn|Taylor|1979|p=13}} Бұл әйелдер Уильям Суэйннің қыздары болатын. Кейін оларды нидерландтар құтқарды.<ref>{{cite book |url=https://archive.org/details/historyofcolonyo00atwa_0 |page=610 |title=History of the colony of New Haven to its absorption into Connecticut |first=Edward E. |last=Atwater |date=1902}}</ref> [[Сурет:Mystic Massacre in New England 1638 Photo Facsimile.png|thumb|[[Мистик қырғыны]] бейнеленген 1638 жылғы түпнұсқа сурет негізінде шамамен 1870 жылы жасалған гравюра]] Коннектикут [[Джон Мейсон (отаршы)|Джон Мейсон]] бастаған 90 адамдық жасақ жіберді. Оларға [[Ункас]] бастаған 60 [[мохегандар|мохеган]] қосылды. Біріккен жасақ Сейбрукке жеткенде, Андерхилл бастаған Массачусетс отаршыларының тобы да олардың қатарына қосылды. 1637 жылғы 26 мамырда [[Мистик өзені]] бойындағы пекоттардың бекіністі ауылының сыртында орналасқан жасақ таңсәріде [[Мистик қырғыны|тұтқиылдан шабуыл жасады]]. Отаршылар ауылға басып кіріп, оны өртеді де, қашып шығуға әрекеттенгендердің бәрін өлтіру үшін қорғаныс дуалдарының айналасын қоршауға алды. Олардың одақтастары — мохегандар алғашқы қоршаудан қашып шыққандарды ұстау үшін екінші қоршау шебін құрды. Жүздеген пекот қаза тапты, олардың көпшілігі әйелдер мен балалар еді.{{Sfn|Taylor|1979|p=14}} Рухы күйреген пекоттардың көпшілігі батысқа қарай қашуға тырысты. Мейсон [[Израэл Стоутон]]мен бірге 300 пекоттан тұратын топты қазіргі [[Фэрфилд (Коннектикут)|Фэрфилд]] қаласының маңындағы батпаққа дейін қуып барып, сол жерде [[Фэрфилд батпағындағы шайқас|олардың көпшілігін өлтіріп, тұтқынға алды]]. Сассакус [[мохоктар]]ға қашып құтыла алды, алайда олар Сассакус пен оның серіктерін дереу өлтіріп, оның бас терісін Бостонға жіберді.{{sfn|Taylor|1979|pp=14–15}}<ref>{{cite journal |title=The Long Wake of the Pequot War |journal=Early American Studies |date=2011 |last=Grandjean |first=Katherine A.|volume=9 |issue=2 |pages=379–411 |doi=10.1353/eam.2011.0019 |jstor=23547653 }}</ref> Пекоттар жеңілгеннен кейін Коннектикут, мохегандар және наррагансетттер арасында [[Хартфорд келісімі (1638)|Хартфорд келісімі]] жасалды. Келісім бойынша Коннектикут қоныстанушыларына пекоттардың бұрынғы жерлерін иеленуге айрықша құқық берілді, ал пекоттар саяси және мәдени қауымдастық ретінде таратылып, тірі қалғандары басқа тайпаларға сіңісуге мәжбүр болды.<ref>{{cite journal |url=https://www.jstor.org/stable/10.5309/willmaryquar.72.3.0461 |title=The Treaty of Hartford (1638): Reconsidering Jurisdiction in Southern New England |date=2015 |journal=The William and Mary Quarterly |last=Grant |first=Daragh |volume=72 |issue=3 |pages=461–498 |doi=10.5309/willmaryquar.72.3.0461 |jstor=10.5309/willmaryquar.72.3.0461 |url-access=subscription |archive-date=August 18, 2025 |access-date=September 28, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250818154152/https://www.jstor.org/stable/10.5309/willmaryquar.72.3.0461 |url-status=live }}</ref> === Отардың нығаюы === Пекот соғысы Коннектикут пен Массачусетстің мүдделері мен қажеттіліктерінің арасындағы айырмашылықты айқын көрсетті. Қақтығыс кезінде Коннектикут Массачусетске қарағанда сақтыққа негізделген саясатты ұстанды. [[Сейбрук отары|Сейбрук фортының]] коменданты [[Лайон Гардинер]] Массачусетс шығанақта қауіпсіз орналасқанымен, соғыстың негізгі зардабын Коннектикут тартатынын атап өтті. Соғыс аяқталғаннан кейін Коннектикут наррагансетттер мен Массачусетс арасындағы барлық келісімдерді мойындаудан бас тартып, үндістермен дипломатиялық қатынастарды өз шарттары бойынша жүргізе бастады. Осылайша ол жеке отар ретіндегі мәртебесін айқын көрсетті.<ref name=breach /> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} qoiyx4sp5nvz0bcl6s5hqp0smuls53y 3683465 3683462 2026-10-19T07:03:14Z 1nter pares 146705 /* Отардың нығаюы */ 3683465 wikitext text/x-wiki {{Тарихи мемлекеттер |атауы = Коннектикут отары |өз атауы = Connecticut Colony |статусы = Англия отары (1636–1707)<br>Ұлыбритания отары (1707–1776) |әнұраны = |байрақ = |байрақ_сипаттамасы = |елтаңбасы = |елтаңба_сипаттамасы = |символ = |карта = Ctcolony.png |size = 270px |сипаттамасы = Коннектикут, [[Нью-Хейвен отары|Нью-Хейвен]] және [[Сейбрук отары|Сейбрук]] отарларының картасы |p1 = |flag_p1 = |image_p1 = |p2 = |flag_p2 = |image_p2 = |p3 = |flag_p3 = |image_p3 = |p4 = |flag_p4 = |image_p4 = |құрылуы = [[3 наурыз]] [[1636 жыл|1636]] |ыдырауы = [[4 шілде]] [[1776 жыл|1776]] |s1 = |flag_s1 = |image_s1 = |s2 = |flag_s2 = |image_s2 = |s3 = |flag_s3 = |image_s3 = |s4 = |flag_s4 = |image_s4 = |ұраны = |астана = [[Хартфорд (Коннектикут)|Хартфорд]] <small>(1636–1776)</small><br>[[Нью-Хейвен (Коннектикут)|Нью-Хейвен]] <small>(Хартфордпен бірге ортақ астана, 1701–1776)</small> |қалалары = |тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]], [[Мохеган-пекот тілі|мохеган-пекот]] және [[Квирипи тілі|квирипи]] |валютасы = [[Коннектикут фунты]] |қосымша_параметр = Империя |параметр_мазмұны = Британ отары |аумағы = |халқы = |басқару_формасы = [[Өзін-өзі басқаратын отар]] |династиясы = |басқарушылар_титулы = [[Коннектикуттың отарлық губернаторларының тізімі#Коннектикут отары, 1639–1776|Губернатор]] |басқарушы1 = [[Джон Хейнс (губернатор)|Джон Хейнс]] (алғашқы) |басқарушы_жылы1 = 1639–1640 |басқарушылар_титулы2 = |басқарушы2 = [[Джонатан Трамбулл]] (соңғы) |басқарушы_жылы2 = 1769–1776 |басқарушылар_титулы3 = |басқарушы3 = |басқарушы_жылы3 = |басқарушылар_титулы4 = |басқарушы4 = |басқарушы_жылы4 = |басқарушылар_титулы5 = |басқарушы5 = |басқарушы_жылы5 = |басқарушылар_титулы6 = |басқарушы6 = |басқарушы_жылы6 = |діні = [[АҚШ-тағы конгрегационализм|Конгрегационализм]] <small>([[Мемлекеттік дін|ресми]])</small>{{sfn|Barck|Lefler|1958|p=398}} |қосымша_параметр1 = Заң шығарушы орган |параметр_мазмұны1 = [[Коннектикут Бас ассамблеясы#Тарихы|Бас сот]] |Кезең1 = [[Коннектикуттың негізгі ережелері]] қабылданды |Уақыт1 = [[14 қаңтар]] |Жыл1 = [[1639 жыл|1639]] |Кезең2 = Корольдік хартия берілді |Уақыт2 = [[9 қазан]] |Жыл2 = [[1662 жыл|1662]] |Кезең3 = [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамына кірді |Уақыт3 = |Жыл3 = 1686–1689 |Кезең4 = Тәуелсіздік |Уақыт4 = [[4 шілде]] |Жыл4 = [[1776 жыл|1776]] |Кезең5 = |Уақыт5 = |Жыл5 = |Кезең6 = |Уақыт6 = |Жыл6 = |Кезең7 = |Уақыт7 = |Жыл7 = |Кезең8 = |Уақыт8 = |Жыл8 = |Кезең9 = |Уақыт9 = |Жыл9 = |Кезең10 = |Уақыт10 = |Жыл10 = |Кезең11 = |Уақыт11 = |Жыл11 = |қосымша_параметр2 = |параметр_мазмұны2 = |дейін = Алдыңғысы |д1 = Сейбрук отары |д2 = Нью-Хейвен отары |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |кейін = Кейінгісі |к1 = Коннектикут |к2 = |к3 = |к4 = |к5 = |к6 = |к7 = |ескерту = Қазіргі аумағы: [[АҚШ]], [[Коннектикут]] }} '''Коннектикут отары''' — бастапқыда '''Коннектикут өзені отары''' деп аталған, [[Жаңа Англия]]да орналасқан ағылшын отары. Кейін ол [[Коннектикут]] штатына айналды. Отар 1636 жылғы 3 наурызда [[Томас Хукер]] бастаған [[Массачусетс-Бэй отары]]нан келген [[Пуритандар|пуритан]] қоныстанушылар қауымының мекені ретінде құрылды. [[Пекот соғысы]] кезінде ағылшындар аймаққа бақылау орнатты. Кейін отар көршілес [[Нью-Хейвен отары|Нью-Хейвен]] және [[Сейбрук отары|Сейбрук]] отарларын өз құрамына қосып алды. Сондай-ақ ол қысқа уақыт өмір сүрген [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамында болды. Отардың негізін қалаушы құжаты [[Коннектикуттың негізгі заңдары]] болды. Бұл құжат демократиялық басқару жүйесінің алғашқы жазбаша конституциясы деп аталып, Коннектикуттың «Конституция штаты» деген лақап атқа ие болуына себеп болды.<ref name=ctgov>{{cite web |url=https://portal.ct.gov/about/early-history |website=CT.gov |title=Early History |access-date=September 26, 2024 |archive-date=September 22, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240922170214/https://portal.ct.gov/about/early-history |url-status=live }}</ref> == Тарихы == Еуропалықтар қоныстанғанға дейін кейін Коннектикутқа айналған аумақтың батыс жағалауын [[ваппингерлер|Ваппингер конфедерациясы]], ал шығыс жағалауын [[ниантиктер]] мекендеді. Құрлықтың ішкі бөліктерінде ниантиктерді жағалауға қарай ығыстырған [[пекоттар]] өмір сүрді. Кейін олар отаршылармен қарым-қатынаста ең маңызды рөл атқарған тайпаға айналды. Бұл аумақта [[нипмуктар]] мен [[могикандар]] да мекендеді, алайда бұл екі тайпаның негізгі қоныстары тиісінше көршілес [[Массачусетс]] пен [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]] аумақтарында орналасты.{{sfn|Bingham|1962|pp=6–7}} Коннектикутқа алғаш келген еуропалық — ''[[Онруст]]'' яхтасымен Коннектикут өзенін бойлай жоғары жүзген нидерланд зерттеушісі [[Адриан Блок]] болды.{{sfn|Bingham|1962|pp=2–5}}<ref name=scw>{{cite web |url=https://www.colonialwarsct.org/1614.htm |website=The Society of Colonial Wars in the State of Connecticut |publisher=[[General Society of Colonial Wars]] |title=Adriaen Block |access-date=September 27, 2024 |archive-date=September 14, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240914215912/https://colonialwarsct.org/1614.htm |url-status=live }}</ref> Осылайша, Коннектикутты алғаш зерттеген еуропалықтар ретінде нидерландтар бұл аумақты [[Жаңа Нидерланд]]тың бір бөлігі деп жариялады. 1633 жылы олар пекоттардың ұлы сахемі Уопигвуитпен келіссөз жүргізіп, өзен бойындағы 20 акр жерді сатып алды. Нидерландтар Киветтс-Пойнт деп аталатын сауда бекеті мен [[Ізгі үміт форты|Форт-Гуд-Хоуп]] деп аталатын шағын қорғаныс бекінісін салды. Кейін бұл жерлерде тиісінше [[Сейбрук отары|Сейбрук]] пен Хартфорд пайда болды.{{sfn|Bingham|1962|pp=10–11}}<ref>{{cite web |url=https://saybrookhistory.org/history-of-old-saybrook/ |title=History of Old Saybrook |author=<!--Not stated--> |date= |website=Saybrook History |publisher=Old Saybrook Historical Society |access-date= |quote= |archive-date=September 13, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240913233359/https://saybrookhistory.org/history-of-old-saybrook/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.newnetherlandinstitute.org/history-and-heritage/digital-exhibitions/a-tour-of-new-netherland/connecticut/house-of-hope/|title=House of Hope &#124; A Tour of New Netherland|access-date=September 27, 2024|archive-date=April 10, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150410075959/http://www.newnetherlandinstitute.org/history-and-heritage/digital-exhibitions/a-tour-of-new-netherland/connecticut/house-of-hope|url-status=live}}</ref> === Ағылшындардың қоныстануы === 1631 жылы Уаквимакут бастаған Коннектикут аңғарындағы [[сахем]]дер тобы [[Плимут отары]] мен Бостонға барып, екі отардан да пекоттарға қарсы соғысу үшін Коннектикутқа қоныстанушылар жіберуді сұрады. Массачусетс губернаторы [[Джон Уинтроп]] бұл ұсынысты қабылдамады, алайда Плимут губернаторы [[Эдвард Уинслоу]] оған оң көзқарас танытып, 1632 жылы Коннектикутқа өзі барды.{{sfn|Stiles|1859|p=9}} Кейін Уинслоу [[Уильям Брэдфорд (губернатор)|Уильям Брэдфорд]]пен бірге Бостонға барып, Массачусетс-Бэй басшыларын нидерландтардан бұрын Коннектикут өзенінің бойында сауда бекетін салу үшін Плимутпен күш біріктіруге көндіруге тырысты. Алайда Уинтроп бұл ұсынысты қабылдамай, Коннектикутты «араласуға тұрмайтын жер» деп атады. Ол бұған үндістердің дұшпандық көзқарасын және ірі кемелердің Коннектикут өзеніне кіруінің қиындығын себеп ретінде келтірді.{{sfn|Bingham|1962|pp=12–13}}{{sfn|Winthrop|1908|p=103}}{{sfn|Bradford|2008|pp=370–372}} Массачусетс-Бэй отары бұл бастамаға қатысудан бас тартқанына қарамастан, Плимут отары Коннектикут өзенінің бойында сауда бекетін құру үшін Уильям Холмс басқарған [[Барк (кеме)|барк]] кемесін жіберді. Ағылшын қоныстанушыларымен бірге олар осы жерге деген құқықтарының заңдылығын дәлелдеу үшін аймақтың байырғы сахемдерінің бірнешеуін де ала барды. Ізгі үміт фортының жанынан өтіп бара жатқанда нидерландтар оларға қоқан-лоқы көрсетті, бірақ Холмс бұл ескертуге мән бермеді. Ол өзен бойымен тағы бірнеше миль жоғары жүзіп, қазіргі [[Уинсор (Коннектикут)|Уинсор]] қаласы орналасқан жерде сауда бекетін салды.<ref name=b14 />{{sfn|Stiles|1859|pp=11–12}} Ағылшындардың әрекеттері туралы естіген Жаңа Нидерланд губернаторы [[Воутер ван Твиллер]] оларды қуып шығу үшін 70 адамнан тұратын жасақ жіберді. Алайда нидерландтар ағылшындардың қорғануға жақсы дайындалғанын көріп, қантөгіске жол бермеу үшін кері қайтты.{{sfn|Carpenter|Arthur|1854|p=32}} Осы уақытта [[Джон Олдем (отаршы)|Джон Олдем]] Коннектикутты өз көздерімен көру үшін Массачусетс-Бэй отарынан келген бір топ адамды бастап өзенге қарай аттанды. Олар қайтып оралған соң аймақта құндыздардың, қарасора мен графиттің мол екенін хабарлады. Бір жылдан кейін Олдем қоныстанушылар тобын бастап барып, [[Везерсфилд (Коннектикут)|Уэтерсфилд]] қаласының негізін қалады.<ref name=b14>{{harvnb|Bingham|1962|p=14}}</ref>{{sfn|Taylor|1979|pp=3–4}} 1635 жылға қарай Массачусетстегі ағылшын тұрғындарының саны едәуір өсіп, қоныстанушыларға жер жетіспейтіні айқын болды. Әсіресе халқы тығыз орналасқан Массачусетс-Бэй отарынан кетуге [[Кэмбридж (Массачусетс)|Ньютаун]] тұрғындары құлшыныс танытты. Ньютаунның негізін қалаушы [[Томас Дадли]] [[Джон Уинтроп|Уинтроппен]] жиі келіспеушілікке түсетін. Атап айтқанда, ол Бостонның отар астанасы болып таңдалуына наразылық білдіріп, қалада қамал салуды қолдаудан бас тартқан еді.{{sfn|Bingham|1962|p=17}} Дадли соңғы дауды шешу үшін Ньютаун пасторы Томас Хукерді Бостонға жіберді, алайда Уинтропқа деген наразылығы басылмады.<ref>{{cite book |title=Records of the Church of Christ at Cambridge in New England, 1632-1830 |url=https://archive.org/details/recordsofchurcho00firs/ |date=1906 |page=iii |chapter=Preface|publisher=Boston, E. Putnam}}</ref>{{sfn|Bingham|1962|pp=19–20}} 1634 жылғы мамырда Дадли Уинтроптың орнына губернатор болғаннан кейін Хукердің діни қауымының Коннектикутқа қоныс аудару ниеті [[Массачусетс Бас соты|Бас сотта]] қаралды. Қоныс аударуға қарсы болғандар Массачусетс халқының көптеп көшіп кетуінің салдарынан және аумақтық бөлінудің алауыздықты күшейтуінен қауіптенді. Сонымен қатар Хукер сияқты ықпалды уағызшы болашақта Массачусетстен басқа қоныстанушыларды да өзіне тартуы мүмкін еді.<ref name=breach>{{cite journal |title= Repairing the Breach: Puritan Expansion, Commonwealth Formation, and the Origins of the United Colonies of New England, 1630–1643 |last= Durge |first = Neal T. |date=September 2018 |journal= [[The New England Quarterly]] |volume=91 |issue=3 |pages =382–417 |jstor=26497581}}</ref> Ақырында Бас сот Ньютаун тұрғындарына Массачусетс аумағынан жер бөліп беріп, оларды райынан қайтарды.<ref name=breach /> Алайда бұл шешім олардың көңілінен шықпады, соған қарамастан қоныс аудару екі жылға кейінге қалдырылды.{{sfn|Walker|1891|p=83}}{{sfn|Bingham|1962|p=20}} [[Сурет:Mr Thomas Hooker & His People travelling 1636.jpeg|thumb|Томас Хукер мен оның серіктерінің сапары|left]] Хукердің қоныс аудару туралы өтініші қабылданбағанына қарамастан, қоныстанушылар Коннектикут аңғарына ағылуын жалғастырды. 1635 жылғы мамырда Коннектикут өзенінің сағасында Сейбрук отары құрылды.<ref>{{cite journal |title=Sir Arthur Hesilrige and the Saybrook Colony |first=Hugh R. Jr. |last=Engstrom |journal=Albion: A Quarterly Journal Concerned with British Studies |date=1973|volume=5 |issue=3 |pages=157–168 |doi=10.2307/4048260 |jstor=4048260 }}</ref> Массачусетстен келген көптеген қоныс аударушылар жаңадан құрылған Уэтерсфилд қаласына да қоныстанды.<ref>{{cite book |url=https://archive.org/details/historyofancient11adam/ |title=The history of ancient Wethersfield, Connecticut|last=Adams |first=Sherman W. |date=1904 |publisher=Grafton Press |page=21}}</ref> Плимут отарының Уинсордағы қонысына да [[Дорчестер (Массачусетс)|Дорчестерден]] көптеген қоныстанушылар келіп, елді мекенді өз бақылауына алды. Дорчестерден келгендер иеленген жерлері үшін Плимут қоныстанушыларына ақы төлеуге келіскеннен кейін бұл мәселе шешілді.{{sfn|Bingham|1962|pp=24–25}} Ақырында, 1636 жылы қоныстанушылардың жаңа тобының келуі Хукердің діни қауымына өз үйлерін сатып, 31 мамырда Коннектикутқа қарай сапарға шығуға мүмкіндік берді.{{sfn|Walker|1891|pp=91–92}} Хукер бастаған жүзге жуық қоныстанушы мен шамамен сонша малдан тұратын топ көп ұзамай Коннектикут өзеніне жетіп, нидерландтардың бекінісіне жақын жерде Ньютаун қаласының негізін қалады. Алайда бұл атау ұзақ сақталмады: көп ұзамай қала қоныстанушы [[Сэмюэл Стоун]]ның туған жері — [[Хертфорд]] қаласының құрметіне Хартфорд деп өзгертілді.<ref>{{cite web |url=https://www.foundersofhartford.org/historic-hartford/history-of-early-hartford/ |website=Society of the Descendants of the Founders of Hartford |title=History of Early Hartford |access-date=September 27, 2024 |archive-date=January 28, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220128074604/https://www.foundersofhartford.org/historic-hartford/history-of-early-hartford/ |url-status=live }}</ref> 1638 жылғы мамырда Томас Хукер азаматтық басқару туралы уағыз айтты. Осы уағыздан шабыт алған қоныстанушылар отардың конституциясын әзірлеуге кірісті. Соның нәтижесінде қабылданған «Коннектикуттың негізгі заңдары» құжатының басым бөлігін отарлардағы кәсіби заңгерлік білімі бар жалғыз адам [[Роджер Ладлоу]] жазған болуы мүмкін. Құжат 1639 жылғы қаңтарда қабылданып, Хартфорд, Уинсор және Уэтерсфилд қоныстарын ресми түрде біріктірді. Ол тарихтағы алғашқы жазбаша демократиялық конституция деп аталып келеді.<ref name=ctgov /><ref>{{cite journal |journal=Early American Studies |date=2012 |last=Besso |first=Michael |title=Thomas Hooker and His May 1638 Sermon|volume=10 |issue=1 |pages=194–225 |doi=10.1353/eam.2012.0002 |jstor=23546686 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://connecticuthistory.org/the-fundamental-orders-of-connecticut/ |title=The Fundamental Orders of Connecticut |date=2023 |website=Connecticut History |publisher=CTHUmanities |access-date=September 27, 2024 |archive-date=August 20, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240820202239/https://connecticuthistory.org/the-fundamental-orders-of-connecticut/ |url-status=live }}</ref> Жаңа конституцияға сәйкес [[Джон Хейнс (губернатор)|Джон Хейнс]] губернатор, ал Ладлоу оның орынбасары болып сайланды. Губернаторлардың қатарынан бірнеше жыл қызмет атқаруына тыйым салынғандықтан, Хейнс 1655 жылға дейін губернатор лауазымын жыл сайын [[Эдвард Хопкинс]]пен кезектесіп атқарды.<ref>{{cite web|url=https://museumofcthistory.org/2015/08/john-haynes/|title=John Haynes|website=Museum of Connecticut History|date=1999|access-date=September 27, 2024|archive-date=October 8, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241008015631/https://museumofcthistory.org/2015/08/john-haynes/|url-status=live}}</ref> Коннектикуттың негізгі заңдары қабылданғаннан кейін көп ұзамай көршілес Нью-Хейвен отары да өз үкіметін құрды.<ref>{{cite journal |url=https://doi.org/10.2307/359461 |journal=[[The New England Quarterly]] |title=John Cotton and the New Haven Colony |date=1930 |last=Calder |first=Isabel M.|volume=3 |issue=1 |pages=82–94 |doi=10.2307/359461 |jstor=359461 |url-access=subscription }}</ref> === Пекот соғысы === {{Толық мақала|Пекот соғысы}} Ізгі үміт форты салынған кезде нидерландтар пекоттармен жасасқан келісімінде сауда бекетінің барлық тайпаларға ашық болуға тиіс екенін белгіледі. Алайда пекоттар бұл шартты елемей, сауда жасауға келген қарсылас тайпаға шабуыл жасады. Бұған жауап ретінде нидерландтар пекоттардың сахемі Татобемді тұтқындап, оны босату үшін құн талап етті. Пекоттар құнды төлегеннен кейін нидерландтар оларға Татобемнің мәйітін қайтарды. Бұған кек қайтармақ болған пекоттар ағылшын кемесін нидерланд кемесімен шатастырып, оған шабуыл жасады. Кеме капитаны Джон Стоун мен оның экипажы пекоттардың қолынан қаза тапты.<ref>{{cite book |url=https://archive.org/details/bp_1001682 |title=History of the Indians of Connecticut : from the earliest known period to 1850 |pages=72–73 |first=John W. |last=DeForest |author-link=John William DeForest |date=1851 |publisher=W. J. Hamersley |location=Hartford, CT}}</ref> Түсініспеушілікті түсіндіру үшін Массачусетске пекоттардың елшісі жіберілді. Елші ағылшындарға кеменің қателесіп танылғанын айтты. Ағылшындар кінәлілерді беруді талап еткенде, елші олардың екеуінен басқасының бәрі жуырдағы шешек індетінен қайтыс болғанын және тірі қалған екі адамды беруге өкілеттіктері жоқ екенін мәлімдеді. Сонымен қатар пекоттар Стоунның екі пекотты тұтқындап, оларға қатыгездік көрсеткенін алға тартып, оны өлтірудің негізі болғанын айтты.<ref>{{cite journal |title=Who Killed John Stone? A Note on the Origins of the Pequot War |last=Cave |first=Alfred A. |date=1992 |journal=The William and Mary Quarterly |volume=49 |issue=3 |pages=509–521 |doi=10.2307/2947109 |jstor=2947109 }}</ref> [[Джон Галлап]] [[Лонг-Айленд]]ке жүзіп бара жатқанда [[Джон Олдем]]ге тиесілі, палубасында үндістер жүрген [[Пинас (кеме)|пинасты]] байқады. Галлап мән-жайды анықтау үшін кемеге мінуге әрекеттенгенде қақтығыс басталып, ол жеңіске жетті. Отаршылар бұл өлімге наррагансетттерді кінәлап, [[Роджер Уильямс]]қа сақ болуды ескертті. Наррагансетт көсемдері [[Каноникус]] пен [[Миантономо]] Галлап өлтірмеген кінәлілердің пекоттар арасында жасырынып жүргенін айтып, отаршылардың алаңдаушылығын сейілте алды.<ref>{{cite journal |title=Pequots and Puritans: The Causes of the War of 1637 |date=1962 |journal=The William and Mary Quarterly |last=Vaughn |first=Alden T.|volume=21 |issue=2 |pages=256–269 |doi=10.2307/1920388 |jstor=1920388 }}</ref> Осы оқиғалардан кейін Массачусетстен [[Джон Эндекотт]] пен оның капитандары [[Джон Андерхилл (капитан)|Джон Андерхилл]] және Натаниел Тёрнер бастаған 90 адамдық жасақ пекоттардың жеріне жіберілді. Олардың мақсаты Стоун мен Олдемді өлтірген кінәлілерді беруді талап ету болды. Жасақ алдымен Блок аралына жүзіп барды, алайда үндістер олардан бой тасалап үлгерді. Нәтижесінде жасақ аралдағы қаңырап қалған ауылдарды өртеп, тұрғындарға басқа шығын келтірместен кетіп қалды.{{Sfn|Cave|1996|pp=110–113}} Жасақ пекоттардың жеріне жеткенде, оларға кісі өлтіруді пекоттардың ұлы сахемі [[Сассакус]]тың өзі жасағаны айтылды. Пекоттар сондай-ақ нидерландтар мен ағылшындарды бір-бірінен ажырата алмайтынын мәлімдеді. Эндекотт бұл мәлімдемелерге сенбеді және пекоттар арасында әйелдер мен балалардың жоқ екенін байқап, шабуылға шықты. Осылайша соғыс басталды.{{Sfn|Cave|1996|pp=115–117}} Бұған жауап ретінде пекоттар Сейбрукті қоршауға алып, Уэтерсфилдке шабуыл жасады. Шабуыл барысында олар тоғыз адамды өлтіріп, екі әйелді кепілге алды.{{sfn|Taylor|1979|p=13}} Бұл әйелдер Уильям Суэйннің қыздары болатын. Кейін оларды нидерландтар құтқарды.<ref>{{cite book |url=https://archive.org/details/historyofcolonyo00atwa_0 |page=610 |title=History of the colony of New Haven to its absorption into Connecticut |first=Edward E. |last=Atwater |date=1902}}</ref> [[Сурет:Mystic Massacre in New England 1638 Photo Facsimile.png|thumb|[[Мистик қырғыны]] бейнеленген 1638 жылғы түпнұсқа сурет негізінде шамамен 1870 жылы жасалған гравюра]] Коннектикут [[Джон Мейсон (отаршы)|Джон Мейсон]] бастаған 90 адамдық жасақ жіберді. Оларға [[Ункас]] бастаған 60 [[мохегандар|мохеган]] қосылды. Біріккен жасақ Сейбрукке жеткенде, Андерхилл бастаған Массачусетс отаршыларының тобы да олардың қатарына қосылды. 1637 жылғы 26 мамырда [[Мистик өзені]] бойындағы пекоттардың бекіністі ауылының сыртында орналасқан жасақ таңсәріде [[Мистик қырғыны|тұтқиылдан шабуыл жасады]]. Отаршылар ауылға басып кіріп, оны өртеді де, қашып шығуға әрекеттенгендердің бәрін өлтіру үшін қорғаныс дуалдарының айналасын қоршауға алды. Олардың одақтастары — мохегандар алғашқы қоршаудан қашып шыққандарды ұстау үшін екінші қоршау шебін құрды. Жүздеген пекот қаза тапты, олардың көпшілігі әйелдер мен балалар еді.{{Sfn|Taylor|1979|p=14}} Рухы күйреген пекоттардың көпшілігі батысқа қарай қашуға тырысты. Мейсон [[Израэл Стоутон]]мен бірге 300 пекоттан тұратын топты қазіргі [[Фэрфилд (Коннектикут)|Фэрфилд]] қаласының маңындағы батпаққа дейін қуып барып, сол жерде [[Фэрфилд батпағындағы шайқас|олардың көпшілігін өлтіріп, тұтқынға алды]]. Сассакус [[мохоктар]]ға қашып құтыла алды, алайда олар Сассакус пен оның серіктерін дереу өлтіріп, оның бас терісін Бостонға жіберді.{{sfn|Taylor|1979|pp=14–15}}<ref>{{cite journal |title=The Long Wake of the Pequot War |journal=Early American Studies |date=2011 |last=Grandjean |first=Katherine A.|volume=9 |issue=2 |pages=379–411 |doi=10.1353/eam.2011.0019 |jstor=23547653 }}</ref> Пекоттар жеңілгеннен кейін Коннектикут, мохегандар және наррагансетттер арасында [[Хартфорд келісімі (1638)|Хартфорд келісімі]] жасалды. Келісім бойынша Коннектикут қоныстанушыларына пекоттардың бұрынғы жерлерін иеленуге айрықша құқық берілді, ал пекоттар саяси және мәдени қауымдастық ретінде таратылып, тірі қалғандары басқа тайпаларға сіңісуге мәжбүр болды.<ref>{{cite journal |url=https://www.jstor.org/stable/10.5309/willmaryquar.72.3.0461 |title=The Treaty of Hartford (1638): Reconsidering Jurisdiction in Southern New England |date=2015 |journal=The William and Mary Quarterly |last=Grant |first=Daragh |volume=72 |issue=3 |pages=461–498 |doi=10.5309/willmaryquar.72.3.0461 |jstor=10.5309/willmaryquar.72.3.0461 |url-access=subscription |archive-date=August 18, 2025 |access-date=September 28, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250818154152/https://www.jstor.org/stable/10.5309/willmaryquar.72.3.0461 |url-status=live }}</ref> === Отардың нығаюы === Пекот соғысы Коннектикут пен Массачусетстің мүдделері мен қажеттіліктерінің арасындағы айырмашылықты айқын көрсетті. Қақтығыс кезінде Коннектикут Массачусетске қарағанда сақтыққа негізделген саясатты ұстанды. [[Сейбрук отары|Сейбрук фортының]] коменданты [[Лайон Гардинер]] Массачусетс шығанақта қауіпсіз орналасқанымен, соғыстың негізгі зардабын Коннектикут тартатынын атап өтті. Соғыс аяқталғаннан кейін Коннектикут наррагансетттер мен Массачусетс арасындағы барлық келісімдерді мойындаудан бас тартып, үндістермен дипломатиялық қатынастарды өз шарттары бойынша жүргізе бастады. Осылайша ол жеке отар ретіндегі мәртебесін айқын көрсетті.<ref name=breach /> [[Ағылшын революциясы|Англиядағы азамат соғысы]] басталғаннан кейін Англияның Сейбрук отарына көрсеткен қолдауы тоқтады. Отардың губернаторы [[Джордж Фенвик (парламентшіл)|Джордж Фенвик]] 1644 жылы отарды Коннектикутқа сату туралы келісім жасасты.<ref>{{cite web |url=https://archive.org/details/saybrookatmoutho00gate |page=54 |title=Saybrook at the mouth of the Connecticut; the first one hundred years |first=Gilman C. |last=Gates |date=1935|publisher=[Orange], [New Haven], [Press of the Wilson H. Lee Co.] }}</ref> Фенвик Англияға оралып, [[Оливер Кромвель]]дің қол астында қызмет етіп, ерекше көзге түсті.<ref>{{Cite DNB |wstitle= Fenwick, George |volume= 18 |last= Firth |first= Charles |author-link=Charles Firth (historian) |page= 328 |year= |short=1}}</ref> Пекот соғысы кезіндегі отарлар арасындағы ынтымақтастықтың табыстарынан жігерленген Коннектикут, Массачусетс, Плимут және Нью-Хейвен отарлары нидерландтардан, француздардан және үндістерден бірлесіп қорғану мақсатында [[Жаңа Англия конфедерациясы]]н құрды.<ref>{{Cite web |url=https://avalon.law.yale.edu/17th_century/art1613.asp |title=Avalon Project – the Articles of Confederation of the United Colonies of New England; May 19, 1643 |access-date=September 28, 2024 |archive-date=November 18, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211118170120/https://avalon.law.yale.edu/17th_century/art1613.asp |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |title=The United Colonies of New England—1643-90 |last=Ward |first=Harry M. |url=https://archive.org/details/unitedcoloniesof0000ward/ |publisher=[[Vantage Press]] |date=1961 |location=New York, NY |chapter=II. Genesis of Union |pages=23–48}}</ref> Англияға кетер алдында Фенвик Хопкинспен бірге Коннектикуттың Конфедерациядағы алғашқы комиссарларының бірі болды.<ref>{{cite book |editor-last=Ward |editor-first=Harry |title=The United Colonies of New England-1643-90 |publisher=Vantage Press=1961 |pages=400–411}}</ref> <ref>{{cite book |title=History of New England |date=1858 |first=John G. |last=Palfrey |volume=2 |chapter=Appendix |page=635 |publisher=Little, Brown, and Company (New York) |url=https://archive.org/details/historyofnewengl02john}}</ref> Коннектикуттың Конфедерацияға мүшелігі оның [[Филипп патша соғысы]]на әскер жіберуін де білдірді, дегенмен Коннектикуттың өзі бұл соғыстан айтарлықтай зардап шеккен жоқ.<ref>{{cite web |url=https://www.colonialwarsct.org/1675.htm |title=1675 — King Philip's War |website=Society of Colonial Wars in the State of Connecticut |publisher=General Society of Colonial Wars |access-date=September 28, 2024 |archive-date=September 16, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240916152922/https://colonialwarsct.org/1675.htm |url-status=live }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 54pekfd0lm9incjqn0x0b0jx22jcj8w 3683466 3683465 2026-10-19T07:03:24Z 1nter pares 146705 3683466 wikitext text/x-wiki {{Тарихи мемлекеттер |атауы = Коннектикут отары |өз атауы = Connecticut Colony |статусы = Англия отары (1636–1707)<br>Ұлыбритания отары (1707–1776) |әнұраны = |байрақ = |байрақ_сипаттамасы = |елтаңбасы = |елтаңба_сипаттамасы = |символ = |карта = Ctcolony.png |size = 270px |сипаттамасы = Коннектикут, [[Нью-Хейвен отары|Нью-Хейвен]] және [[Сейбрук отары|Сейбрук]] отарларының картасы |p1 = |flag_p1 = |image_p1 = |p2 = |flag_p2 = |image_p2 = |p3 = |flag_p3 = |image_p3 = |p4 = |flag_p4 = |image_p4 = |құрылуы = [[3 наурыз]] [[1636 жыл|1636]] |ыдырауы = [[4 шілде]] [[1776 жыл|1776]] |s1 = |flag_s1 = |image_s1 = |s2 = |flag_s2 = |image_s2 = |s3 = |flag_s3 = |image_s3 = |s4 = |flag_s4 = |image_s4 = |ұраны = |астана = [[Хартфорд (Коннектикут)|Хартфорд]] <small>(1636–1776)</small><br>[[Нью-Хейвен (Коннектикут)|Нью-Хейвен]] <small>(Хартфордпен бірге ортақ астана, 1701–1776)</small> |қалалары = |тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]], [[Мохеган-пекот тілі|мохеган-пекот]] және [[Квирипи тілі|квирипи]] |валютасы = [[Коннектикут фунты]] |қосымша_параметр = Империя |параметр_мазмұны = Британ отары |аумағы = |халқы = |басқару_формасы = [[Өзін-өзі басқаратын отар]] |династиясы = |басқарушылар_титулы = [[Коннектикуттың отарлық губернаторларының тізімі#Коннектикут отары, 1639–1776|Губернатор]] |басқарушы1 = [[Джон Хейнс (губернатор)|Джон Хейнс]] (алғашқы) |басқарушы_жылы1 = 1639–1640 |басқарушылар_титулы2 = |басқарушы2 = [[Джонатан Трамбулл]] (соңғы) |басқарушы_жылы2 = 1769–1776 |басқарушылар_титулы3 = |басқарушы3 = |басқарушы_жылы3 = |басқарушылар_титулы4 = |басқарушы4 = |басқарушы_жылы4 = |басқарушылар_титулы5 = |басқарушы5 = |басқарушы_жылы5 = |басқарушылар_титулы6 = |басқарушы6 = |басқарушы_жылы6 = |діні = [[АҚШ-тағы конгрегационализм|Конгрегационализм]] <small>([[Мемлекеттік дін|ресми]])</small>{{sfn|Barck|Lefler|1958|p=398}} |қосымша_параметр1 = Заң шығарушы орган |параметр_мазмұны1 = [[Коннектикут Бас ассамблеясы#Тарихы|Бас сот]] |Кезең1 = [[Коннектикуттың негізгі ережелері]] қабылданды |Уақыт1 = [[14 қаңтар]] |Жыл1 = [[1639 жыл|1639]] |Кезең2 = Корольдік хартия берілді |Уақыт2 = [[9 қазан]] |Жыл2 = [[1662 жыл|1662]] |Кезең3 = [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамына кірді |Уақыт3 = |Жыл3 = 1686–1689 |Кезең4 = Тәуелсіздік |Уақыт4 = [[4 шілде]] |Жыл4 = [[1776 жыл|1776]] |Кезең5 = |Уақыт5 = |Жыл5 = |Кезең6 = |Уақыт6 = |Жыл6 = |Кезең7 = |Уақыт7 = |Жыл7 = |Кезең8 = |Уақыт8 = |Жыл8 = |Кезең9 = |Уақыт9 = |Жыл9 = |Кезең10 = |Уақыт10 = |Жыл10 = |Кезең11 = |Уақыт11 = |Жыл11 = |қосымша_параметр2 = |параметр_мазмұны2 = |дейін = Алдыңғысы |д1 = Сейбрук отары |д2 = Нью-Хейвен отары |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |кейін = Кейінгісі |к1 = Коннектикут |к2 = |к3 = |к4 = |к5 = |к6 = |к7 = |ескерту = Қазіргі аумағы: [[АҚШ]], [[Коннектикут]] }} '''Коннектикут отары''' — бастапқыда '''Коннектикут өзені отары''' деп аталған, [[Жаңа Англия]]да орналасқан ағылшын отары. Кейін ол [[Коннектикут]] штатына айналды. Отар 1636 жылғы 3 наурызда [[Томас Хукер]] бастаған [[Массачусетс-Бэй отары]]нан келген [[Пуритандар|пуритан]] қоныстанушылар қауымының мекені ретінде құрылды. [[Пекот соғысы]] кезінде ағылшындар аймаққа бақылау орнатты. Кейін отар көршілес [[Нью-Хейвен отары|Нью-Хейвен]] және [[Сейбрук отары|Сейбрук]] отарларын өз құрамына қосып алды. Сондай-ақ ол қысқа уақыт өмір сүрген [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамында болды. Отардың негізін қалаушы құжаты [[Коннектикуттың негізгі заңдары]] болды. Бұл құжат демократиялық басқару жүйесінің алғашқы жазбаша конституциясы деп аталып, Коннектикуттың «Конституция штаты» деген лақап атқа ие болуына себеп болды.<ref name=ctgov>{{cite web |url=https://portal.ct.gov/about/early-history |website=CT.gov |title=Early History |access-date=September 26, 2024 |archive-date=September 22, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240922170214/https://portal.ct.gov/about/early-history |url-status=live }}</ref> == Тарихы == Еуропалықтар қоныстанғанға дейін кейін Коннектикутқа айналған аумақтың батыс жағалауын [[ваппингерлер|Ваппингер конфедерациясы]], ал шығыс жағалауын [[ниантиктер]] мекендеді. Құрлықтың ішкі бөліктерінде ниантиктерді жағалауға қарай ығыстырған [[пекоттар]] өмір сүрді. Кейін олар отаршылармен қарым-қатынаста ең маңызды рөл атқарған тайпаға айналды. Бұл аумақта [[нипмуктар]] мен [[могикандар]] да мекендеді, алайда бұл екі тайпаның негізгі қоныстары тиісінше көршілес [[Массачусетс]] пен [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]] аумақтарында орналасты.{{sfn|Bingham|1962|pp=6–7}} Коннектикутқа алғаш келген еуропалық — ''[[Онруст]]'' яхтасымен Коннектикут өзенін бойлай жоғары жүзген нидерланд зерттеушісі [[Адриан Блок]] болды.{{sfn|Bingham|1962|pp=2–5}}<ref name=scw>{{cite web |url=https://www.colonialwarsct.org/1614.htm |website=The Society of Colonial Wars in the State of Connecticut |publisher=[[General Society of Colonial Wars]] |title=Adriaen Block |access-date=September 27, 2024 |archive-date=September 14, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240914215912/https://colonialwarsct.org/1614.htm |url-status=live }}</ref> Осылайша, Коннектикутты алғаш зерттеген еуропалықтар ретінде нидерландтар бұл аумақты [[Жаңа Нидерланд]]тың бір бөлігі деп жариялады. 1633 жылы олар пекоттардың ұлы сахемі Уопигвуитпен келіссөз жүргізіп, өзен бойындағы 20 акр жерді сатып алды. Нидерландтар Киветтс-Пойнт деп аталатын сауда бекеті мен [[Ізгі үміт форты|Форт-Гуд-Хоуп]] деп аталатын шағын қорғаныс бекінісін салды. Кейін бұл жерлерде тиісінше [[Сейбрук отары|Сейбрук]] пен Хартфорд пайда болды.{{sfn|Bingham|1962|pp=10–11}}<ref>{{cite web |url=https://saybrookhistory.org/history-of-old-saybrook/ |title=History of Old Saybrook |author=<!--Not stated--> |date= |website=Saybrook History |publisher=Old Saybrook Historical Society |access-date= |quote= |archive-date=September 13, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240913233359/https://saybrookhistory.org/history-of-old-saybrook/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.newnetherlandinstitute.org/history-and-heritage/digital-exhibitions/a-tour-of-new-netherland/connecticut/house-of-hope/|title=House of Hope &#124; A Tour of New Netherland|access-date=September 27, 2024|archive-date=April 10, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150410075959/http://www.newnetherlandinstitute.org/history-and-heritage/digital-exhibitions/a-tour-of-new-netherland/connecticut/house-of-hope|url-status=live}}</ref> === Ағылшындардың қоныстануы === 1631 жылы Уаквимакут бастаған Коннектикут аңғарындағы [[сахем]]дер тобы [[Плимут отары]] мен Бостонға барып, екі отардан да пекоттарға қарсы соғысу үшін Коннектикутқа қоныстанушылар жіберуді сұрады. Массачусетс губернаторы [[Джон Уинтроп]] бұл ұсынысты қабылдамады, алайда Плимут губернаторы [[Эдвард Уинслоу]] оған оң көзқарас танытып, 1632 жылы Коннектикутқа өзі барды.{{sfn|Stiles|1859|p=9}} Кейін Уинслоу [[Уильям Брэдфорд (губернатор)|Уильям Брэдфорд]]пен бірге Бостонға барып, Массачусетс-Бэй басшыларын нидерландтардан бұрын Коннектикут өзенінің бойында сауда бекетін салу үшін Плимутпен күш біріктіруге көндіруге тырысты. Алайда Уинтроп бұл ұсынысты қабылдамай, Коннектикутты «араласуға тұрмайтын жер» деп атады. Ол бұған үндістердің дұшпандық көзқарасын және ірі кемелердің Коннектикут өзеніне кіруінің қиындығын себеп ретінде келтірді.{{sfn|Bingham|1962|pp=12–13}}{{sfn|Winthrop|1908|p=103}}{{sfn|Bradford|2008|pp=370–372}} Массачусетс-Бэй отары бұл бастамаға қатысудан бас тартқанына қарамастан, Плимут отары Коннектикут өзенінің бойында сауда бекетін құру үшін Уильям Холмс басқарған [[Барк (кеме)|барк]] кемесін жіберді. Ағылшын қоныстанушыларымен бірге олар осы жерге деген құқықтарының заңдылығын дәлелдеу үшін аймақтың байырғы сахемдерінің бірнешеуін де ала барды. Ізгі үміт фортының жанынан өтіп бара жатқанда нидерландтар оларға қоқан-лоқы көрсетті, бірақ Холмс бұл ескертуге мән бермеді. Ол өзен бойымен тағы бірнеше миль жоғары жүзіп, қазіргі [[Уинсор (Коннектикут)|Уинсор]] қаласы орналасқан жерде сауда бекетін салды.<ref name=b14 />{{sfn|Stiles|1859|pp=11–12}} Ағылшындардың әрекеттері туралы естіген Жаңа Нидерланд губернаторы [[Воутер ван Твиллер]] оларды қуып шығу үшін 70 адамнан тұратын жасақ жіберді. Алайда нидерландтар ағылшындардың қорғануға жақсы дайындалғанын көріп, қантөгіске жол бермеу үшін кері қайтты.{{sfn|Carpenter|Arthur|1854|p=32}} Осы уақытта [[Джон Олдем (отаршы)|Джон Олдем]] Коннектикутты өз көздерімен көру үшін Массачусетс-Бэй отарынан келген бір топ адамды бастап өзенге қарай аттанды. Олар қайтып оралған соң аймақта құндыздардың, қарасора мен графиттің мол екенін хабарлады. Бір жылдан кейін Олдем қоныстанушылар тобын бастап барып, [[Везерсфилд (Коннектикут)|Уэтерсфилд]] қаласының негізін қалады.<ref name=b14>{{harvnb|Bingham|1962|p=14}}</ref>{{sfn|Taylor|1979|pp=3–4}} 1635 жылға қарай Массачусетстегі ағылшын тұрғындарының саны едәуір өсіп, қоныстанушыларға жер жетіспейтіні айқын болды. Әсіресе халқы тығыз орналасқан Массачусетс-Бэй отарынан кетуге [[Кэмбридж (Массачусетс)|Ньютаун]] тұрғындары құлшыныс танытты. Ньютаунның негізін қалаушы [[Томас Дадли]] [[Джон Уинтроп|Уинтроппен]] жиі келіспеушілікке түсетін. Атап айтқанда, ол Бостонның отар астанасы болып таңдалуына наразылық білдіріп, қалада қамал салуды қолдаудан бас тартқан еді.{{sfn|Bingham|1962|p=17}} Дадли соңғы дауды шешу үшін Ньютаун пасторы Томас Хукерді Бостонға жіберді, алайда Уинтропқа деген наразылығы басылмады.<ref>{{cite book |title=Records of the Church of Christ at Cambridge in New England, 1632-1830 |url=https://archive.org/details/recordsofchurcho00firs/ |date=1906 |page=iii |chapter=Preface|publisher=Boston, E. Putnam}}</ref>{{sfn|Bingham|1962|pp=19–20}} 1634 жылғы мамырда Дадли Уинтроптың орнына губернатор болғаннан кейін Хукердің діни қауымының Коннектикутқа қоныс аудару ниеті [[Массачусетс Бас соты|Бас сотта]] қаралды. Қоныс аударуға қарсы болғандар Массачусетс халқының көптеп көшіп кетуінің салдарынан және аумақтық бөлінудің алауыздықты күшейтуінен қауіптенді. Сонымен қатар Хукер сияқты ықпалды уағызшы болашақта Массачусетстен басқа қоныстанушыларды да өзіне тартуы мүмкін еді.<ref name=breach>{{cite journal |title= Repairing the Breach: Puritan Expansion, Commonwealth Formation, and the Origins of the United Colonies of New England, 1630–1643 |last= Durge |first = Neal T. |date=September 2018 |journal= [[The New England Quarterly]] |volume=91 |issue=3 |pages =382–417 |jstor=26497581}}</ref> Ақырында Бас сот Ньютаун тұрғындарына Массачусетс аумағынан жер бөліп беріп, оларды райынан қайтарды.<ref name=breach /> Алайда бұл шешім олардың көңілінен шықпады, соған қарамастан қоныс аудару екі жылға кейінге қалдырылды.{{sfn|Walker|1891|p=83}}{{sfn|Bingham|1962|p=20}} [[Сурет:Mr Thomas Hooker & His People travelling 1636.jpeg|thumb|Томас Хукер мен оның серіктерінің сапары|left]] Хукердің қоныс аудару туралы өтініші қабылданбағанына қарамастан, қоныстанушылар Коннектикут аңғарына ағылуын жалғастырды. 1635 жылғы мамырда Коннектикут өзенінің сағасында Сейбрук отары құрылды.<ref>{{cite journal |title=Sir Arthur Hesilrige and the Saybrook Colony |first=Hugh R. Jr. |last=Engstrom |journal=Albion: A Quarterly Journal Concerned with British Studies |date=1973|volume=5 |issue=3 |pages=157–168 |doi=10.2307/4048260 |jstor=4048260 }}</ref> Массачусетстен келген көптеген қоныс аударушылар жаңадан құрылған Уэтерсфилд қаласына да қоныстанды.<ref>{{cite book |url=https://archive.org/details/historyofancient11adam/ |title=The history of ancient Wethersfield, Connecticut|last=Adams |first=Sherman W. |date=1904 |publisher=Grafton Press |page=21}}</ref> Плимут отарының Уинсордағы қонысына да [[Дорчестер (Массачусетс)|Дорчестерден]] көптеген қоныстанушылар келіп, елді мекенді өз бақылауына алды. Дорчестерден келгендер иеленген жерлері үшін Плимут қоныстанушыларына ақы төлеуге келіскеннен кейін бұл мәселе шешілді.{{sfn|Bingham|1962|pp=24–25}} Ақырында, 1636 жылы қоныстанушылардың жаңа тобының келуі Хукердің діни қауымына өз үйлерін сатып, 31 мамырда Коннектикутқа қарай сапарға шығуға мүмкіндік берді.{{sfn|Walker|1891|pp=91–92}} Хукер бастаған жүзге жуық қоныстанушы мен шамамен сонша малдан тұратын топ көп ұзамай Коннектикут өзеніне жетіп, нидерландтардың бекінісіне жақын жерде Ньютаун қаласының негізін қалады. Алайда бұл атау ұзақ сақталмады: көп ұзамай қала қоныстанушы [[Сэмюэл Стоун]]ның туған жері — [[Хертфорд]] қаласының құрметіне Хартфорд деп өзгертілді.<ref>{{cite web |url=https://www.foundersofhartford.org/historic-hartford/history-of-early-hartford/ |website=Society of the Descendants of the Founders of Hartford |title=History of Early Hartford |access-date=September 27, 2024 |archive-date=January 28, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220128074604/https://www.foundersofhartford.org/historic-hartford/history-of-early-hartford/ |url-status=live }}</ref> 1638 жылғы мамырда Томас Хукер азаматтық басқару туралы уағыз айтты. Осы уағыздан шабыт алған қоныстанушылар отардың конституциясын әзірлеуге кірісті. Соның нәтижесінде қабылданған «Коннектикуттың негізгі заңдары» құжатының басым бөлігін отарлардағы кәсіби заңгерлік білімі бар жалғыз адам [[Роджер Ладлоу]] жазған болуы мүмкін. Құжат 1639 жылғы қаңтарда қабылданып, Хартфорд, Уинсор және Уэтерсфилд қоныстарын ресми түрде біріктірді. Ол тарихтағы алғашқы жазбаша демократиялық конституция деп аталып келеді.<ref name=ctgov /><ref>{{cite journal |journal=Early American Studies |date=2012 |last=Besso |first=Michael |title=Thomas Hooker and His May 1638 Sermon|volume=10 |issue=1 |pages=194–225 |doi=10.1353/eam.2012.0002 |jstor=23546686 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://connecticuthistory.org/the-fundamental-orders-of-connecticut/ |title=The Fundamental Orders of Connecticut |date=2023 |website=Connecticut History |publisher=CTHUmanities |access-date=September 27, 2024 |archive-date=August 20, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240820202239/https://connecticuthistory.org/the-fundamental-orders-of-connecticut/ |url-status=live }}</ref> Жаңа конституцияға сәйкес [[Джон Хейнс (губернатор)|Джон Хейнс]] губернатор, ал Ладлоу оның орынбасары болып сайланды. Губернаторлардың қатарынан бірнеше жыл қызмет атқаруына тыйым салынғандықтан, Хейнс 1655 жылға дейін губернатор лауазымын жыл сайын [[Эдвард Хопкинс]]пен кезектесіп атқарды.<ref>{{cite web|url=https://museumofcthistory.org/2015/08/john-haynes/|title=John Haynes|website=Museum of Connecticut History|date=1999|access-date=September 27, 2024|archive-date=October 8, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241008015631/https://museumofcthistory.org/2015/08/john-haynes/|url-status=live}}</ref> Коннектикуттың негізгі заңдары қабылданғаннан кейін көп ұзамай көршілес Нью-Хейвен отары да өз үкіметін құрды.<ref>{{cite journal |url=https://doi.org/10.2307/359461 |journal=[[The New England Quarterly]] |title=John Cotton and the New Haven Colony |date=1930 |last=Calder |first=Isabel M.|volume=3 |issue=1 |pages=82–94 |doi=10.2307/359461 |jstor=359461 |url-access=subscription }}</ref> === Пекот соғысы === {{Толық мақала|Пекот соғысы}} Ізгі үміт форты салынған кезде нидерландтар пекоттармен жасасқан келісімінде сауда бекетінің барлық тайпаларға ашық болуға тиіс екенін белгіледі. Алайда пекоттар бұл шартты елемей, сауда жасауға келген қарсылас тайпаға шабуыл жасады. Бұған жауап ретінде нидерландтар пекоттардың сахемі Татобемді тұтқындап, оны босату үшін құн талап етті. Пекоттар құнды төлегеннен кейін нидерландтар оларға Татобемнің мәйітін қайтарды. Бұған кек қайтармақ болған пекоттар ағылшын кемесін нидерланд кемесімен шатастырып, оған шабуыл жасады. Кеме капитаны Джон Стоун мен оның экипажы пекоттардың қолынан қаза тапты.<ref>{{cite book |url=https://archive.org/details/bp_1001682 |title=History of the Indians of Connecticut : from the earliest known period to 1850 |pages=72–73 |first=John W. |last=DeForest |author-link=John William DeForest |date=1851 |publisher=W. J. Hamersley |location=Hartford, CT}}</ref> Түсініспеушілікті түсіндіру үшін Массачусетске пекоттардың елшісі жіберілді. Елші ағылшындарға кеменің қателесіп танылғанын айтты. Ағылшындар кінәлілерді беруді талап еткенде, елші олардың екеуінен басқасының бәрі жуырдағы шешек індетінен қайтыс болғанын және тірі қалған екі адамды беруге өкілеттіктері жоқ екенін мәлімдеді. Сонымен қатар пекоттар Стоунның екі пекотты тұтқындап, оларға қатыгездік көрсеткенін алға тартып, оны өлтірудің негізі болғанын айтты.<ref>{{cite journal |title=Who Killed John Stone? A Note on the Origins of the Pequot War |last=Cave |first=Alfred A. |date=1992 |journal=The William and Mary Quarterly |volume=49 |issue=3 |pages=509–521 |doi=10.2307/2947109 |jstor=2947109 }}</ref> [[Джон Галлап]] [[Лонг-Айленд]]ке жүзіп бара жатқанда [[Джон Олдем]]ге тиесілі, палубасында үндістер жүрген [[Пинас (кеме)|пинасты]] байқады. Галлап мән-жайды анықтау үшін кемеге мінуге әрекеттенгенде қақтығыс басталып, ол жеңіске жетті. Отаршылар бұл өлімге наррагансетттерді кінәлап, [[Роджер Уильямс]]қа сақ болуды ескертті. Наррагансетт көсемдері [[Каноникус]] пен [[Миантономо]] Галлап өлтірмеген кінәлілердің пекоттар арасында жасырынып жүргенін айтып, отаршылардың алаңдаушылығын сейілте алды.<ref>{{cite journal |title=Pequots and Puritans: The Causes of the War of 1637 |date=1962 |journal=The William and Mary Quarterly |last=Vaughn |first=Alden T.|volume=21 |issue=2 |pages=256–269 |doi=10.2307/1920388 |jstor=1920388 }}</ref> Осы оқиғалардан кейін Массачусетстен [[Джон Эндекотт]] пен оның капитандары [[Джон Андерхилл (капитан)|Джон Андерхилл]] және Натаниел Тёрнер бастаған 90 адамдық жасақ пекоттардың жеріне жіберілді. Олардың мақсаты Стоун мен Олдемді өлтірген кінәлілерді беруді талап ету болды. Жасақ алдымен Блок аралына жүзіп барды, алайда үндістер олардан бой тасалап үлгерді. Нәтижесінде жасақ аралдағы қаңырап қалған ауылдарды өртеп, тұрғындарға басқа шығын келтірместен кетіп қалды.{{Sfn|Cave|1996|pp=110–113}} Жасақ пекоттардың жеріне жеткенде, оларға кісі өлтіруді пекоттардың ұлы сахемі [[Сассакус]]тың өзі жасағаны айтылды. Пекоттар сондай-ақ нидерландтар мен ағылшындарды бір-бірінен ажырата алмайтынын мәлімдеді. Эндекотт бұл мәлімдемелерге сенбеді және пекоттар арасында әйелдер мен балалардың жоқ екенін байқап, шабуылға шықты. Осылайша соғыс басталды.{{Sfn|Cave|1996|pp=115–117}} Бұған жауап ретінде пекоттар Сейбрукті қоршауға алып, Уэтерсфилдке шабуыл жасады. Шабуыл барысында олар тоғыз адамды өлтіріп, екі әйелді кепілге алды.{{sfn|Taylor|1979|p=13}} Бұл әйелдер Уильям Суэйннің қыздары болатын. Кейін оларды нидерландтар құтқарды.<ref>{{cite book |url=https://archive.org/details/historyofcolonyo00atwa_0 |page=610 |title=History of the colony of New Haven to its absorption into Connecticut |first=Edward E. |last=Atwater |date=1902}}</ref> [[Сурет:Mystic Massacre in New England 1638 Photo Facsimile.png|thumb|[[Мистик қырғыны]] бейнеленген 1638 жылғы түпнұсқа сурет негізінде шамамен 1870 жылы жасалған гравюра]] Коннектикут [[Джон Мейсон (отаршы)|Джон Мейсон]] бастаған 90 адамдық жасақ жіберді. Оларға [[Ункас]] бастаған 60 [[мохегандар|мохеган]] қосылды. Біріккен жасақ Сейбрукке жеткенде, Андерхилл бастаған Массачусетс отаршыларының тобы да олардың қатарына қосылды. 1637 жылғы 26 мамырда [[Мистик өзені]] бойындағы пекоттардың бекіністі ауылының сыртында орналасқан жасақ таңсәріде [[Мистик қырғыны|тұтқиылдан шабуыл жасады]]. Отаршылар ауылға басып кіріп, оны өртеді де, қашып шығуға әрекеттенгендердің бәрін өлтіру үшін қорғаныс дуалдарының айналасын қоршауға алды. Олардың одақтастары — мохегандар алғашқы қоршаудан қашып шыққандарды ұстау үшін екінші қоршау шебін құрды. Жүздеген пекот қаза тапты, олардың көпшілігі әйелдер мен балалар еді.{{Sfn|Taylor|1979|p=14}} Рухы күйреген пекоттардың көпшілігі батысқа қарай қашуға тырысты. Мейсон [[Израэл Стоутон]]мен бірге 300 пекоттан тұратын топты қазіргі [[Фэрфилд (Коннектикут)|Фэрфилд]] қаласының маңындағы батпаққа дейін қуып барып, сол жерде [[Фэрфилд батпағындағы шайқас|олардың көпшілігін өлтіріп, тұтқынға алды]]. Сассакус [[мохоктар]]ға қашып құтыла алды, алайда олар Сассакус пен оның серіктерін дереу өлтіріп, оның бас терісін Бостонға жіберді.{{sfn|Taylor|1979|pp=14–15}}<ref>{{cite journal |title=The Long Wake of the Pequot War |journal=Early American Studies |date=2011 |last=Grandjean |first=Katherine A.|volume=9 |issue=2 |pages=379–411 |doi=10.1353/eam.2011.0019 |jstor=23547653 }}</ref> Пекоттар жеңілгеннен кейін Коннектикут, мохегандар және наррагансетттер арасында [[Хартфорд келісімі (1638)|Хартфорд келісімі]] жасалды. Келісім бойынша Коннектикут қоныстанушыларына пекоттардың бұрынғы жерлерін иеленуге айрықша құқық берілді, ал пекоттар саяси және мәдени қауымдастық ретінде таратылып, тірі қалғандары басқа тайпаларға сіңісуге мәжбүр болды.<ref>{{cite journal |url=https://www.jstor.org/stable/10.5309/willmaryquar.72.3.0461 |title=The Treaty of Hartford (1638): Reconsidering Jurisdiction in Southern New England |date=2015 |journal=The William and Mary Quarterly |last=Grant |first=Daragh |volume=72 |issue=3 |pages=461–498 |doi=10.5309/willmaryquar.72.3.0461 |jstor=10.5309/willmaryquar.72.3.0461 |url-access=subscription |archive-date=August 18, 2025 |access-date=September 28, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250818154152/https://www.jstor.org/stable/10.5309/willmaryquar.72.3.0461 |url-status=live }}</ref> === Отардың нығаюы === Пекот соғысы Коннектикут пен Массачусетстің мүдделері мен қажеттіліктерінің арасындағы айырмашылықты айқын көрсетті. Қақтығыс кезінде Коннектикут Массачусетске қарағанда сақтыққа негізделген саясатты ұстанды. [[Сейбрук отары|Сейбрук фортының]] коменданты [[Лайон Гардинер]] Массачусетс шығанақта қауіпсіз орналасқанымен, соғыстың негізгі зардабын Коннектикут тартатынын атап өтті. Соғыс аяқталғаннан кейін Коннектикут наррагансетттер мен Массачусетс арасындағы барлық келісімдерді мойындаудан бас тартып, үндістермен дипломатиялық қатынастарды өз шарттары бойынша жүргізе бастады. Осылайша ол жеке отар ретіндегі мәртебесін айқын көрсетті.<ref name=breach /> [[Ағылшын революциясы|Англиядағы азамат соғысы]] басталғаннан кейін Англияның Сейбрук отарына көрсеткен қолдауы тоқтады. Отардың губернаторы [[Джордж Фенвик (парламентшіл)|Джордж Фенвик]] 1644 жылы отарды Коннектикутқа сату туралы келісім жасасты.<ref>{{cite web |url=https://archive.org/details/saybrookatmoutho00gate |page=54 |title=Saybrook at the mouth of the Connecticut; the first one hundred years |first=Gilman C. |last=Gates |date=1935|publisher=[Orange], [New Haven], [Press of the Wilson H. Lee Co.] }}</ref> Фенвик Англияға оралып, [[Оливер Кромвель]]дің қол астында қызмет етіп, ерекше көзге түсті.<ref>{{Cite DNB |wstitle= Fenwick, George |volume= 18 |last= Firth |first= Charles |author-link=Charles Firth (historian) |page= 328 |year= |short=1}}</ref> Пекот соғысы кезіндегі отарлар арасындағы ынтымақтастықтың табыстарынан жігерленген Коннектикут, Массачусетс, Плимут және Нью-Хейвен отарлары нидерландтардан, француздардан және үндістерден бірлесіп қорғану мақсатында [[Жаңа Англия конфедерациясы]]н құрды.<ref>{{Cite web |url=https://avalon.law.yale.edu/17th_century/art1613.asp |title=Avalon Project – the Articles of Confederation of the United Colonies of New England; May 19, 1643 |access-date=September 28, 2024 |archive-date=November 18, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211118170120/https://avalon.law.yale.edu/17th_century/art1613.asp |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |title=The United Colonies of New England—1643-90 |last=Ward |first=Harry M. |url=https://archive.org/details/unitedcoloniesof0000ward/ |publisher=[[Vantage Press]] |date=1961 |location=New York, NY |chapter=II. Genesis of Union |pages=23–48}}</ref> Англияға кетер алдында Фенвик Хопкинспен бірге Коннектикуттың Конфедерациядағы алғашқы комиссарларының бірі болды.<ref>{{cite book |editor-last=Ward |editor-first=Harry |title=The United Colonies of New England-1643-90 |publisher=Vantage Press=1961 |pages=400–411}}</ref><ref>{{cite book |title=History of New England |date=1858 |first=John G. |last=Palfrey |volume=2 |chapter=Appendix |page=635 |publisher=Little, Brown, and Company (New York) |url=https://archive.org/details/historyofnewengl02john}}</ref> Коннектикуттың Конфедерацияға мүшелігі оның [[Филипп патша соғысы]]на әскер жіберуін де білдірді, дегенмен Коннектикуттың өзі бұл соғыстан айтарлықтай зардап шеккен жоқ.<ref>{{cite web |url=https://www.colonialwarsct.org/1675.htm |title=1675 — King Philip's War |website=Society of Colonial Wars in the State of Connecticut |publisher=General Society of Colonial Wars |access-date=September 28, 2024 |archive-date=September 16, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240916152922/https://colonialwarsct.org/1675.htm |url-status=live }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 5tlzuvs3x30bens8mw0e6zdbihn0kml 3683507 3683466 2026-10-19T08:05:51Z 1nter pares 146705 /* Отардың нығаюы */ 3683507 wikitext text/x-wiki {{Тарихи мемлекеттер |атауы = Коннектикут отары |өз атауы = Connecticut Colony |статусы = Англия отары (1636–1707)<br>Ұлыбритания отары (1707–1776) |әнұраны = |байрақ = |байрақ_сипаттамасы = |елтаңбасы = |елтаңба_сипаттамасы = |символ = |карта = Ctcolony.png |size = 270px |сипаттамасы = Коннектикут, [[Нью-Хейвен отары|Нью-Хейвен]] және [[Сейбрук отары|Сейбрук]] отарларының картасы |p1 = |flag_p1 = |image_p1 = |p2 = |flag_p2 = |image_p2 = |p3 = |flag_p3 = |image_p3 = |p4 = |flag_p4 = |image_p4 = |құрылуы = [[3 наурыз]] [[1636 жыл|1636]] |ыдырауы = [[4 шілде]] [[1776 жыл|1776]] |s1 = |flag_s1 = |image_s1 = |s2 = |flag_s2 = |image_s2 = |s3 = |flag_s3 = |image_s3 = |s4 = |flag_s4 = |image_s4 = |ұраны = |астана = [[Хартфорд (Коннектикут)|Хартфорд]] <small>(1636–1776)</small><br>[[Нью-Хейвен (Коннектикут)|Нью-Хейвен]] <small>(Хартфордпен бірге ортақ астана, 1701–1776)</small> |қалалары = |тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]], [[Мохеган-пекот тілі|мохеган-пекот]] және [[Квирипи тілі|квирипи]] |валютасы = [[Коннектикут фунты]] |қосымша_параметр = Империя |параметр_мазмұны = Британ отары |аумағы = |халқы = |басқару_формасы = [[Өзін-өзі басқаратын отар]] |династиясы = |басқарушылар_титулы = [[Коннектикуттың отарлық губернаторларының тізімі#Коннектикут отары, 1639–1776|Губернатор]] |басқарушы1 = [[Джон Хейнс (губернатор)|Джон Хейнс]] (алғашқы) |басқарушы_жылы1 = 1639–1640 |басқарушылар_титулы2 = |басқарушы2 = [[Джонатан Трамбулл]] (соңғы) |басқарушы_жылы2 = 1769–1776 |басқарушылар_титулы3 = |басқарушы3 = |басқарушы_жылы3 = |басқарушылар_титулы4 = |басқарушы4 = |басқарушы_жылы4 = |басқарушылар_титулы5 = |басқарушы5 = |басқарушы_жылы5 = |басқарушылар_титулы6 = |басқарушы6 = |басқарушы_жылы6 = |діні = [[АҚШ-тағы конгрегационализм|Конгрегационализм]] <small>([[Мемлекеттік дін|ресми]])</small>{{sfn|Barck|Lefler|1958|p=398}} |қосымша_параметр1 = Заң шығарушы орган |параметр_мазмұны1 = [[Коннектикут Бас ассамблеясы#Тарихы|Бас сот]] |Кезең1 = [[Коннектикуттың негізгі ережелері]] қабылданды |Уақыт1 = [[14 қаңтар]] |Жыл1 = [[1639 жыл|1639]] |Кезең2 = Корольдік хартия берілді |Уақыт2 = [[9 қазан]] |Жыл2 = [[1662 жыл|1662]] |Кезең3 = [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамына кірді |Уақыт3 = |Жыл3 = 1686–1689 |Кезең4 = Тәуелсіздік |Уақыт4 = [[4 шілде]] |Жыл4 = [[1776 жыл|1776]] |Кезең5 = |Уақыт5 = |Жыл5 = |Кезең6 = |Уақыт6 = |Жыл6 = |Кезең7 = |Уақыт7 = |Жыл7 = |Кезең8 = |Уақыт8 = |Жыл8 = |Кезең9 = |Уақыт9 = |Жыл9 = |Кезең10 = |Уақыт10 = |Жыл10 = |Кезең11 = |Уақыт11 = |Жыл11 = |қосымша_параметр2 = |параметр_мазмұны2 = |дейін = Алдыңғысы |д1 = Сейбрук отары |д2 = Нью-Хейвен отары |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |кейін = Кейінгісі |к1 = Коннектикут |к2 = |к3 = |к4 = |к5 = |к6 = |к7 = |ескерту = Қазіргі аумағы: [[АҚШ]], [[Коннектикут]] }} '''Коннектикут отары''' — бастапқыда '''Коннектикут өзені отары''' деп аталған, [[Жаңа Англия]]да орналасқан ағылшын отары. Кейін ол [[Коннектикут]] штатына айналды. Отар 1636 жылғы 3 наурызда [[Томас Хукер]] бастаған [[Массачусетс-Бэй отары]]нан келген [[Пуритандар|пуритан]] қоныстанушылар қауымының мекені ретінде құрылды. [[Пекот соғысы]] кезінде ағылшындар аймаққа бақылау орнатты. Кейін отар көршілес [[Нью-Хейвен отары|Нью-Хейвен]] және [[Сейбрук отары|Сейбрук]] отарларын өз құрамына қосып алды. Сондай-ақ ол қысқа уақыт өмір сүрген [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамында болды. Отардың негізін қалаушы құжаты [[Коннектикуттың негізгі заңдары]] болды. Бұл құжат демократиялық басқару жүйесінің алғашқы жазбаша конституциясы деп аталып, Коннектикуттың «Конституция штаты» деген лақап атқа ие болуына себеп болды.<ref name=ctgov>{{cite web |url=https://portal.ct.gov/about/early-history |website=CT.gov |title=Early History |access-date=September 26, 2024 |archive-date=September 22, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240922170214/https://portal.ct.gov/about/early-history |url-status=live }}</ref> == Тарихы == Еуропалықтар қоныстанғанға дейін кейін Коннектикутқа айналған аумақтың батыс жағалауын [[ваппингерлер|Ваппингер конфедерациясы]], ал шығыс жағалауын [[ниантиктер]] мекендеді. Құрлықтың ішкі бөліктерінде ниантиктерді жағалауға қарай ығыстырған [[пекоттар]] өмір сүрді. Кейін олар отаршылармен қарым-қатынаста ең маңызды рөл атқарған тайпаға айналды. Бұл аумақта [[нипмуктар]] мен [[могикандар]] да мекендеді, алайда бұл екі тайпаның негізгі қоныстары тиісінше көршілес [[Массачусетс]] пен [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]] аумақтарында орналасты.{{sfn|Bingham|1962|pp=6–7}} Коннектикутқа алғаш келген еуропалық — ''[[Онруст]]'' яхтасымен Коннектикут өзенін бойлай жоғары жүзген нидерланд зерттеушісі [[Адриан Блок]] болды.{{sfn|Bingham|1962|pp=2–5}}<ref name=scw>{{cite web |url=https://www.colonialwarsct.org/1614.htm |website=The Society of Colonial Wars in the State of Connecticut |publisher=[[General Society of Colonial Wars]] |title=Adriaen Block |access-date=September 27, 2024 |archive-date=September 14, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240914215912/https://colonialwarsct.org/1614.htm |url-status=live }}</ref> Осылайша, Коннектикутты алғаш зерттеген еуропалықтар ретінде нидерландтар бұл аумақты [[Жаңа Нидерланд]]тың бір бөлігі деп жариялады. 1633 жылы олар пекоттардың ұлы сахемі Уопигвуитпен келіссөз жүргізіп, өзен бойындағы 20 акр жерді сатып алды. Нидерландтар Киветтс-Пойнт деп аталатын сауда бекеті мен [[Ізгі үміт форты|Форт-Гуд-Хоуп]] деп аталатын шағын қорғаныс бекінісін салды. Кейін бұл жерлерде тиісінше [[Сейбрук отары|Сейбрук]] пен Хартфорд пайда болды.{{sfn|Bingham|1962|pp=10–11}}<ref>{{cite web |url=https://saybrookhistory.org/history-of-old-saybrook/ |title=History of Old Saybrook |author=<!--Not stated--> |date= |website=Saybrook History |publisher=Old Saybrook Historical Society |access-date= |quote= |archive-date=September 13, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240913233359/https://saybrookhistory.org/history-of-old-saybrook/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.newnetherlandinstitute.org/history-and-heritage/digital-exhibitions/a-tour-of-new-netherland/connecticut/house-of-hope/|title=House of Hope &#124; A Tour of New Netherland|access-date=September 27, 2024|archive-date=April 10, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150410075959/http://www.newnetherlandinstitute.org/history-and-heritage/digital-exhibitions/a-tour-of-new-netherland/connecticut/house-of-hope|url-status=live}}</ref> === Ағылшындардың қоныстануы === 1631 жылы Уаквимакут бастаған Коннектикут аңғарындағы [[сахем]]дер тобы [[Плимут отары]] мен Бостонға барып, екі отардан да пекоттарға қарсы соғысу үшін Коннектикутқа қоныстанушылар жіберуді сұрады. Массачусетс губернаторы [[Джон Уинтроп]] бұл ұсынысты қабылдамады, алайда Плимут губернаторы [[Эдвард Уинслоу]] оған оң көзқарас танытып, 1632 жылы Коннектикутқа өзі барды.{{sfn|Stiles|1859|p=9}} Кейін Уинслоу [[Уильям Брэдфорд (губернатор)|Уильям Брэдфорд]]пен бірге Бостонға барып, Массачусетс-Бэй басшыларын нидерландтардан бұрын Коннектикут өзенінің бойында сауда бекетін салу үшін Плимутпен күш біріктіруге көндіруге тырысты. Алайда Уинтроп бұл ұсынысты қабылдамай, Коннектикутты «араласуға тұрмайтын жер» деп атады. Ол бұған үндістердің дұшпандық көзқарасын және ірі кемелердің Коннектикут өзеніне кіруінің қиындығын себеп ретінде келтірді.{{sfn|Bingham|1962|pp=12–13}}{{sfn|Winthrop|1908|p=103}}{{sfn|Bradford|2008|pp=370–372}} Массачусетс-Бэй отары бұл бастамаға қатысудан бас тартқанына қарамастан, Плимут отары Коннектикут өзенінің бойында сауда бекетін құру үшін Уильям Холмс басқарған [[Барк (кеме)|барк]] кемесін жіберді. Ағылшын қоныстанушыларымен бірге олар осы жерге деген құқықтарының заңдылығын дәлелдеу үшін аймақтың байырғы сахемдерінің бірнешеуін де ала барды. Ізгі үміт фортының жанынан өтіп бара жатқанда нидерландтар оларға қоқан-лоқы көрсетті, бірақ Холмс бұл ескертуге мән бермеді. Ол өзен бойымен тағы бірнеше миль жоғары жүзіп, қазіргі [[Уинсор (Коннектикут)|Уинсор]] қаласы орналасқан жерде сауда бекетін салды.<ref name=b14 />{{sfn|Stiles|1859|pp=11–12}} Ағылшындардың әрекеттері туралы естіген Жаңа Нидерланд губернаторы [[Воутер ван Твиллер]] оларды қуып шығу үшін 70 адамнан тұратын жасақ жіберді. Алайда нидерландтар ағылшындардың қорғануға жақсы дайындалғанын көріп, қантөгіске жол бермеу үшін кері қайтты.{{sfn|Carpenter|Arthur|1854|p=32}} Осы уақытта [[Джон Олдем (отаршы)|Джон Олдем]] Коннектикутты өз көздерімен көру үшін Массачусетс-Бэй отарынан келген бір топ адамды бастап өзенге қарай аттанды. Олар қайтып оралған соң аймақта құндыздардың, қарасора мен графиттің мол екенін хабарлады. Бір жылдан кейін Олдем қоныстанушылар тобын бастап барып, [[Везерсфилд (Коннектикут)|Уэтерсфилд]] қаласының негізін қалады.<ref name=b14>{{harvnb|Bingham|1962|p=14}}</ref>{{sfn|Taylor|1979|pp=3–4}} 1635 жылға қарай Массачусетстегі ағылшын тұрғындарының саны едәуір өсіп, қоныстанушыларға жер жетіспейтіні айқын болды. Әсіресе халқы тығыз орналасқан Массачусетс-Бэй отарынан кетуге [[Кэмбридж (Массачусетс)|Ньютаун]] тұрғындары құлшыныс танытты. Ньютаунның негізін қалаушы [[Томас Дадли]] [[Джон Уинтроп|Уинтроппен]] жиі келіспеушілікке түсетін. Атап айтқанда, ол Бостонның отар астанасы болып таңдалуына наразылық білдіріп, қалада қамал салуды қолдаудан бас тартқан еді.{{sfn|Bingham|1962|p=17}} Дадли соңғы дауды шешу үшін Ньютаун пасторы Томас Хукерді Бостонға жіберді, алайда Уинтропқа деген наразылығы басылмады.<ref>{{cite book |title=Records of the Church of Christ at Cambridge in New England, 1632-1830 |url=https://archive.org/details/recordsofchurcho00firs/ |date=1906 |page=iii |chapter=Preface|publisher=Boston, E. Putnam}}</ref>{{sfn|Bingham|1962|pp=19–20}} 1634 жылғы мамырда Дадли Уинтроптың орнына губернатор болғаннан кейін Хукердің діни қауымының Коннектикутқа қоныс аудару ниеті [[Массачусетс Бас соты|Бас сотта]] қаралды. Қоныс аударуға қарсы болғандар Массачусетс халқының көптеп көшіп кетуінің салдарынан және аумақтық бөлінудің алауыздықты күшейтуінен қауіптенді. Сонымен қатар Хукер сияқты ықпалды уағызшы болашақта Массачусетстен басқа қоныстанушыларды да өзіне тартуы мүмкін еді.<ref name=breach>{{cite journal |title= Repairing the Breach: Puritan Expansion, Commonwealth Formation, and the Origins of the United Colonies of New England, 1630–1643 |last= Durge |first = Neal T. |date=September 2018 |journal= [[The New England Quarterly]] |volume=91 |issue=3 |pages =382–417 |jstor=26497581}}</ref> Ақырында Бас сот Ньютаун тұрғындарына Массачусетс аумағынан жер бөліп беріп, оларды райынан қайтарды.<ref name=breach /> Алайда бұл шешім олардың көңілінен шықпады, соған қарамастан қоныс аудару екі жылға кейінге қалдырылды.{{sfn|Walker|1891|p=83}}{{sfn|Bingham|1962|p=20}} [[Сурет:Mr Thomas Hooker & His People travelling 1636.jpeg|thumb|Томас Хукер мен оның серіктерінің сапары|left]] Хукердің қоныс аудару туралы өтініші қабылданбағанына қарамастан, қоныстанушылар Коннектикут аңғарына ағылуын жалғастырды. 1635 жылғы мамырда Коннектикут өзенінің сағасында Сейбрук отары құрылды.<ref>{{cite journal |title=Sir Arthur Hesilrige and the Saybrook Colony |first=Hugh R. Jr. |last=Engstrom |journal=Albion: A Quarterly Journal Concerned with British Studies |date=1973|volume=5 |issue=3 |pages=157–168 |doi=10.2307/4048260 |jstor=4048260 }}</ref> Массачусетстен келген көптеген қоныс аударушылар жаңадан құрылған Уэтерсфилд қаласына да қоныстанды.<ref>{{cite book |url=https://archive.org/details/historyofancient11adam/ |title=The history of ancient Wethersfield, Connecticut|last=Adams |first=Sherman W. |date=1904 |publisher=Grafton Press |page=21}}</ref> Плимут отарының Уинсордағы қонысына да [[Дорчестер (Массачусетс)|Дорчестерден]] көптеген қоныстанушылар келіп, елді мекенді өз бақылауына алды. Дорчестерден келгендер иеленген жерлері үшін Плимут қоныстанушыларына ақы төлеуге келіскеннен кейін бұл мәселе шешілді.{{sfn|Bingham|1962|pp=24–25}} Ақырында, 1636 жылы қоныстанушылардың жаңа тобының келуі Хукердің діни қауымына өз үйлерін сатып, 31 мамырда Коннектикутқа қарай сапарға шығуға мүмкіндік берді.{{sfn|Walker|1891|pp=91–92}} Хукер бастаған жүзге жуық қоныстанушы мен шамамен сонша малдан тұратын топ көп ұзамай Коннектикут өзеніне жетіп, нидерландтардың бекінісіне жақын жерде Ньютаун қаласының негізін қалады. Алайда бұл атау ұзақ сақталмады: көп ұзамай қала қоныстанушы [[Сэмюэл Стоун]]ның туған жері — [[Хертфорд]] қаласының құрметіне Хартфорд деп өзгертілді.<ref>{{cite web |url=https://www.foundersofhartford.org/historic-hartford/history-of-early-hartford/ |website=Society of the Descendants of the Founders of Hartford |title=History of Early Hartford |access-date=September 27, 2024 |archive-date=January 28, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220128074604/https://www.foundersofhartford.org/historic-hartford/history-of-early-hartford/ |url-status=live }}</ref> 1638 жылғы мамырда Томас Хукер азаматтық басқару туралы уағыз айтты. Осы уағыздан шабыт алған қоныстанушылар отардың конституциясын әзірлеуге кірісті. Соның нәтижесінде қабылданған «Коннектикуттың негізгі заңдары» құжатының басым бөлігін отарлардағы кәсіби заңгерлік білімі бар жалғыз адам [[Роджер Ладлоу]] жазған болуы мүмкін. Құжат 1639 жылғы қаңтарда қабылданып, Хартфорд, Уинсор және Уэтерсфилд қоныстарын ресми түрде біріктірді. Ол тарихтағы алғашқы жазбаша демократиялық конституция деп аталып келеді.<ref name=ctgov /><ref>{{cite journal |journal=Early American Studies |date=2012 |last=Besso |first=Michael |title=Thomas Hooker and His May 1638 Sermon|volume=10 |issue=1 |pages=194–225 |doi=10.1353/eam.2012.0002 |jstor=23546686 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://connecticuthistory.org/the-fundamental-orders-of-connecticut/ |title=The Fundamental Orders of Connecticut |date=2023 |website=Connecticut History |publisher=CTHUmanities |access-date=September 27, 2024 |archive-date=August 20, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240820202239/https://connecticuthistory.org/the-fundamental-orders-of-connecticut/ |url-status=live }}</ref> Жаңа конституцияға сәйкес [[Джон Хейнс (губернатор)|Джон Хейнс]] губернатор, ал Ладлоу оның орынбасары болып сайланды. Губернаторлардың қатарынан бірнеше жыл қызмет атқаруына тыйым салынғандықтан, Хейнс 1655 жылға дейін губернатор лауазымын жыл сайын [[Эдвард Хопкинс]]пен кезектесіп атқарды.<ref>{{cite web|url=https://museumofcthistory.org/2015/08/john-haynes/|title=John Haynes|website=Museum of Connecticut History|date=1999|access-date=September 27, 2024|archive-date=October 8, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241008015631/https://museumofcthistory.org/2015/08/john-haynes/|url-status=live}}</ref> Коннектикуттың негізгі заңдары қабылданғаннан кейін көп ұзамай көршілес Нью-Хейвен отары да өз үкіметін құрды.<ref>{{cite journal |url=https://doi.org/10.2307/359461 |journal=[[The New England Quarterly]] |title=John Cotton and the New Haven Colony |date=1930 |last=Calder |first=Isabel M.|volume=3 |issue=1 |pages=82–94 |doi=10.2307/359461 |jstor=359461 |url-access=subscription }}</ref> === Пекот соғысы === {{Толық мақала|Пекот соғысы}} Ізгі үміт форты салынған кезде нидерландтар пекоттармен жасасқан келісімінде сауда бекетінің барлық тайпаларға ашық болуға тиіс екенін белгіледі. Алайда пекоттар бұл шартты елемей, сауда жасауға келген қарсылас тайпаға шабуыл жасады. Бұған жауап ретінде нидерландтар пекоттардың сахемі Татобемді тұтқындап, оны босату үшін құн талап етті. Пекоттар құнды төлегеннен кейін нидерландтар оларға Татобемнің мәйітін қайтарды. Бұған кек қайтармақ болған пекоттар ағылшын кемесін нидерланд кемесімен шатастырып, оған шабуыл жасады. Кеме капитаны Джон Стоун мен оның экипажы пекоттардың қолынан қаза тапты.<ref>{{cite book |url=https://archive.org/details/bp_1001682 |title=History of the Indians of Connecticut : from the earliest known period to 1850 |pages=72–73 |first=John W. |last=DeForest |author-link=John William DeForest |date=1851 |publisher=W. J. Hamersley |location=Hartford, CT}}</ref> Түсініспеушілікті түсіндіру үшін Массачусетске пекоттардың елшісі жіберілді. Елші ағылшындарға кеменің қателесіп танылғанын айтты. Ағылшындар кінәлілерді беруді талап еткенде, елші олардың екеуінен басқасының бәрі жуырдағы шешек індетінен қайтыс болғанын және тірі қалған екі адамды беруге өкілеттіктері жоқ екенін мәлімдеді. Сонымен қатар пекоттар Стоунның екі пекотты тұтқындап, оларға қатыгездік көрсеткенін алға тартып, оны өлтірудің негізі болғанын айтты.<ref>{{cite journal |title=Who Killed John Stone? A Note on the Origins of the Pequot War |last=Cave |first=Alfred A. |date=1992 |journal=The William and Mary Quarterly |volume=49 |issue=3 |pages=509–521 |doi=10.2307/2947109 |jstor=2947109 }}</ref> [[Джон Галлап]] [[Лонг-Айленд]]ке жүзіп бара жатқанда [[Джон Олдем]]ге тиесілі, палубасында үндістер жүрген [[Пинас (кеме)|пинасты]] байқады. Галлап мән-жайды анықтау үшін кемеге мінуге әрекеттенгенде қақтығыс басталып, ол жеңіске жетті. Отаршылар бұл өлімге наррагансетттерді кінәлап, [[Роджер Уильямс]]қа сақ болуды ескертті. Наррагансетт көсемдері [[Каноникус]] пен [[Миантономо]] Галлап өлтірмеген кінәлілердің пекоттар арасында жасырынып жүргенін айтып, отаршылардың алаңдаушылығын сейілте алды.<ref>{{cite journal |title=Pequots and Puritans: The Causes of the War of 1637 |date=1962 |journal=The William and Mary Quarterly |last=Vaughn |first=Alden T.|volume=21 |issue=2 |pages=256–269 |doi=10.2307/1920388 |jstor=1920388 }}</ref> Осы оқиғалардан кейін Массачусетстен [[Джон Эндекотт]] пен оның капитандары [[Джон Андерхилл (капитан)|Джон Андерхилл]] және Натаниел Тёрнер бастаған 90 адамдық жасақ пекоттардың жеріне жіберілді. Олардың мақсаты Стоун мен Олдемді өлтірген кінәлілерді беруді талап ету болды. Жасақ алдымен Блок аралына жүзіп барды, алайда үндістер олардан бой тасалап үлгерді. Нәтижесінде жасақ аралдағы қаңырап қалған ауылдарды өртеп, тұрғындарға басқа шығын келтірместен кетіп қалды.{{Sfn|Cave|1996|pp=110–113}} Жасақ пекоттардың жеріне жеткенде, оларға кісі өлтіруді пекоттардың ұлы сахемі [[Сассакус]]тың өзі жасағаны айтылды. Пекоттар сондай-ақ нидерландтар мен ағылшындарды бір-бірінен ажырата алмайтынын мәлімдеді. Эндекотт бұл мәлімдемелерге сенбеді және пекоттар арасында әйелдер мен балалардың жоқ екенін байқап, шабуылға шықты. Осылайша соғыс басталды.{{Sfn|Cave|1996|pp=115–117}} Бұған жауап ретінде пекоттар Сейбрукті қоршауға алып, Уэтерсфилдке шабуыл жасады. Шабуыл барысында олар тоғыз адамды өлтіріп, екі әйелді кепілге алды.{{sfn|Taylor|1979|p=13}} Бұл әйелдер Уильям Суэйннің қыздары болатын. Кейін оларды нидерландтар құтқарды.<ref>{{cite book |url=https://archive.org/details/historyofcolonyo00atwa_0 |page=610 |title=History of the colony of New Haven to its absorption into Connecticut |first=Edward E. |last=Atwater |date=1902}}</ref> [[Сурет:Mystic Massacre in New England 1638 Photo Facsimile.png|thumb|[[Мистик қырғыны]] бейнеленген 1638 жылғы түпнұсқа сурет негізінде шамамен 1870 жылы жасалған гравюра]] Коннектикут [[Джон Мейсон (отаршы)|Джон Мейсон]] бастаған 90 адамдық жасақ жіберді. Оларға [[Ункас]] бастаған 60 [[мохегандар|мохеган]] қосылды. Біріккен жасақ Сейбрукке жеткенде, Андерхилл бастаған Массачусетс отаршыларының тобы да олардың қатарына қосылды. 1637 жылғы 26 мамырда [[Мистик өзені]] бойындағы пекоттардың бекіністі ауылының сыртында орналасқан жасақ таңсәріде [[Мистик қырғыны|тұтқиылдан шабуыл жасады]]. Отаршылар ауылға басып кіріп, оны өртеді де, қашып шығуға әрекеттенгендердің бәрін өлтіру үшін қорғаныс дуалдарының айналасын қоршауға алды. Олардың одақтастары — мохегандар алғашқы қоршаудан қашып шыққандарды ұстау үшін екінші қоршау шебін құрды. Жүздеген пекот қаза тапты, олардың көпшілігі әйелдер мен балалар еді.{{Sfn|Taylor|1979|p=14}} Рухы күйреген пекоттардың көпшілігі батысқа қарай қашуға тырысты. Мейсон [[Израэл Стоутон]]мен бірге 300 пекоттан тұратын топты қазіргі [[Фэрфилд (Коннектикут)|Фэрфилд]] қаласының маңындағы батпаққа дейін қуып барып, сол жерде [[Фэрфилд батпағындағы шайқас|олардың көпшілігін өлтіріп, тұтқынға алды]]. Сассакус [[мохоктар]]ға қашып құтыла алды, алайда олар Сассакус пен оның серіктерін дереу өлтіріп, оның бас терісін Бостонға жіберді.{{sfn|Taylor|1979|pp=14–15}}<ref>{{cite journal |title=The Long Wake of the Pequot War |journal=Early American Studies |date=2011 |last=Grandjean |first=Katherine A.|volume=9 |issue=2 |pages=379–411 |doi=10.1353/eam.2011.0019 |jstor=23547653 }}</ref> Пекоттар жеңілгеннен кейін Коннектикут, мохегандар және наррагансетттер арасында [[Хартфорд келісімі (1638)|Хартфорд келісімі]] жасалды. Келісім бойынша Коннектикут қоныстанушыларына пекоттардың бұрынғы жерлерін иеленуге айрықша құқық берілді, ал пекоттар саяси және мәдени қауымдастық ретінде таратылып, тірі қалғандары басқа тайпаларға сіңісуге мәжбүр болды.<ref>{{cite journal |url=https://www.jstor.org/stable/10.5309/willmaryquar.72.3.0461 |title=The Treaty of Hartford (1638): Reconsidering Jurisdiction in Southern New England |date=2015 |journal=The William and Mary Quarterly |last=Grant |first=Daragh |volume=72 |issue=3 |pages=461–498 |doi=10.5309/willmaryquar.72.3.0461 |jstor=10.5309/willmaryquar.72.3.0461 |url-access=subscription |archive-date=August 18, 2025 |access-date=September 28, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250818154152/https://www.jstor.org/stable/10.5309/willmaryquar.72.3.0461 |url-status=live }}</ref> === Отардың нығаюы === Пекот соғысы Коннектикут пен Массачусетстің мүдделері мен қажеттіліктерінің арасындағы айырмашылықты айқын көрсетті. Қақтығыс кезінде Коннектикут Массачусетске қарағанда сақтыққа негізделген саясатты ұстанды. [[Сейбрук отары|Сейбрук фортының]] коменданты [[Лайон Гардинер]] Массачусетс шығанақта қауіпсіз орналасқанымен, соғыстың негізгі зардабын Коннектикут тартатынын атап өтті. Соғыс аяқталғаннан кейін Коннектикут наррагансетттер мен Массачусетс арасындағы барлық келісімдерді мойындаудан бас тартып, үндістермен дипломатиялық қатынастарды өз шарттары бойынша жүргізе бастады. Осылайша ол жеке отар ретіндегі мәртебесін айқын көрсетті.<ref name=breach /> [[Ағылшын революциясы|Англиядағы азамат соғысы]] басталғаннан кейін Англияның Сейбрук отарына көрсеткен қолдауы тоқтады. Отардың губернаторы [[Джордж Фенвик (парламентшіл)|Джордж Фенвик]] 1644 жылы отарды Коннектикутқа сату туралы келісім жасасты.<ref>{{cite web |url=https://archive.org/details/saybrookatmoutho00gate |page=54 |title=Saybrook at the mouth of the Connecticut; the first one hundred years |first=Gilman C. |last=Gates |date=1935|publisher=[Orange], [New Haven], [Press of the Wilson H. Lee Co.] }}</ref> Фенвик Англияға оралып, [[Оливер Кромвель]]дің қол астында қызмет етіп, ерекше көзге түсті.<ref>{{Cite DNB |wstitle= Fenwick, George |volume= 18 |last= Firth |first= Charles |author-link=Charles Firth (historian) |page= 328 |year= |short=1}}</ref> Пекот соғысы кезіндегі отарлар арасындағы ынтымақтастықтың табыстарынан жігерленген Коннектикут, Массачусетс, Плимут және Нью-Хейвен отарлары нидерландтардан, француздардан және үндістерден бірлесіп қорғану мақсатында [[Жаңа Англия конфедерациясы]]н құрды.<ref>{{Cite web |url=https://avalon.law.yale.edu/17th_century/art1613.asp |title=Avalon Project – the Articles of Confederation of the United Colonies of New England; May 19, 1643 |access-date=September 28, 2024 |archive-date=November 18, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211118170120/https://avalon.law.yale.edu/17th_century/art1613.asp |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |title=The United Colonies of New England—1643-90 |last=Ward |first=Harry M. |url=https://archive.org/details/unitedcoloniesof0000ward/ |publisher=[[Vantage Press]] |date=1961 |location=New York, NY |chapter=II. Genesis of Union |pages=23–48}}</ref> Англияға кетер алдында Фенвик Хопкинспен бірге Коннектикуттың Конфедерациядағы алғашқы комиссарларының бірі болды.<ref>{{cite book |editor-last=Ward |editor-first=Harry |title=The United Colonies of New England-1643-90 |publisher=Vantage Press=1961 |pages=400–411}}</ref><ref>{{cite book |title=History of New England |date=1858 |first=John G. |last=Palfrey |volume=2 |chapter=Appendix |page=635 |publisher=Little, Brown, and Company (New York) |url=https://archive.org/details/historyofnewengl02john}}</ref> Коннектикуттың Конфедерацияға мүшелігі оның [[Филипп патша соғысы]]на әскер жіберуін де білдірді, дегенмен Коннектикуттың өзі бұл соғыстан айтарлықтай зардап шеккен жоқ.<ref>{{cite web |url=https://www.colonialwarsct.org/1675.htm |title=1675 — King Philip's War |website=Society of Colonial Wars in the State of Connecticut |publisher=General Society of Colonial Wars |access-date=September 28, 2024 |archive-date=September 16, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240916152922/https://colonialwarsct.org/1675.htm |url-status=live }}</ref> Өзге пуритан отарлары сияқты, Коннектикут та Кромвельдің азамат соғысындағы жеңісін қуана қарсы алды. Отардың дін қызметкерлері [[дөңгелекбастылар]]дың идеяларын үнемі уағыздап отырды. Алайда Англияның жаңа үкіметі көп ұзамай Коннектикутқа қиындықтар туғыза бастады. Жаңа Англия конфедерациясы Жаңа Нидерланд пен ағылшын отарларының арасындағы шекараны белгілейтін [[Хартфорд келісімі (1650)|Хартфорд келісімін]] жасасты, бірақ Англия үкіметі оны ратификациялаудан бас тартты.<ref>{{cite book |title=History of New Netherland |series=New York Heritage Series |volume=2 |last=O'Callaghan |first=Edmund B. |author-link=Edmund Bailey O'Callaghan|publisher=Bartlett and Welford|location=New York, NY|pages=151–155, 201–202}}</ref> Отарлардың шет елдермен саудасын шектеген [[1651 жылғы навигациялық акт]] нидерландтармен арадағы шиеленісті одан әрі күшейтті. Бұл шиеленіс ақырында [[Бірінші ағылшын-нидерланд соғысы]]на ұласты.<ref>{{cite journal |title=The Navigation Act of 1651, the First Dutch War, and the London Merchant Community |last=Farnell |first=James E. |date=1964 |volume=16 |issue=3 |pages=439–454 |journal=[[The Economic History Review]]|doi=10.2307/2592847 |jstor=2592847 }}</ref> Соғыстың басталуы Коннектикутқа 1653 жылы Ізгі үміт фортын басып алуға мүмкіндік берді.<ref>{{cite book|last1=Jones|first1=Frederick Robertson|title=The History of North America, Volume IV|date=1904|publisher=George Barrie & Sons|location=Philadelphia|page=134|url=https://books.google.com/books?id=CrgTAAAAYAAJ}}</ref> [[Сурет:John Winthrop, the Younger - Harvard 17th century.jpg|thumb|upright|[[Кіші Джон Уинтроп]]]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} gvl10f5udhhf34xuc7y5zmij0lh08vu 3683511 3683507 2026-10-19T08:11:01Z 1nter pares 146705 /* Отардың нығаюы */ 3683511 wikitext text/x-wiki {{Тарихи мемлекеттер |атауы = Коннектикут отары |өз атауы = Connecticut Colony |статусы = Англия отары (1636–1707)<br>Ұлыбритания отары (1707–1776) |әнұраны = |байрақ = |байрақ_сипаттамасы = |елтаңбасы = |елтаңба_сипаттамасы = |символ = |карта = Ctcolony.png |size = 270px |сипаттамасы = Коннектикут, [[Нью-Хейвен отары|Нью-Хейвен]] және [[Сейбрук отары|Сейбрук]] отарларының картасы |p1 = |flag_p1 = |image_p1 = |p2 = |flag_p2 = |image_p2 = |p3 = |flag_p3 = |image_p3 = |p4 = |flag_p4 = |image_p4 = |құрылуы = [[3 наурыз]] [[1636 жыл|1636]] |ыдырауы = [[4 шілде]] [[1776 жыл|1776]] |s1 = |flag_s1 = |image_s1 = |s2 = |flag_s2 = |image_s2 = |s3 = |flag_s3 = |image_s3 = |s4 = |flag_s4 = |image_s4 = |ұраны = |астана = [[Хартфорд (Коннектикут)|Хартфорд]] <small>(1636–1776)</small><br>[[Нью-Хейвен (Коннектикут)|Нью-Хейвен]] <small>(Хартфордпен бірге ортақ астана, 1701–1776)</small> |қалалары = |тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]], [[Мохеган-пекот тілі|мохеган-пекот]] және [[Квирипи тілі|квирипи]] |валютасы = [[Коннектикут фунты]] |қосымша_параметр = Империя |параметр_мазмұны = Британ отары |аумағы = |халқы = |басқару_формасы = [[Өзін-өзі басқаратын отар]] |династиясы = |басқарушылар_титулы = [[Коннектикуттың отарлық губернаторларының тізімі#Коннектикут отары, 1639–1776|Губернатор]] |басқарушы1 = [[Джон Хейнс (губернатор)|Джон Хейнс]] (алғашқы) |басқарушы_жылы1 = 1639–1640 |басқарушылар_титулы2 = |басқарушы2 = [[Джонатан Трамбулл]] (соңғы) |басқарушы_жылы2 = 1769–1776 |басқарушылар_титулы3 = |басқарушы3 = |басқарушы_жылы3 = |басқарушылар_титулы4 = |басқарушы4 = |басқарушы_жылы4 = |басқарушылар_титулы5 = |басқарушы5 = |басқарушы_жылы5 = |басқарушылар_титулы6 = |басқарушы6 = |басқарушы_жылы6 = |діні = [[АҚШ-тағы конгрегационализм|Конгрегационализм]] <small>([[Мемлекеттік дін|ресми]])</small>{{sfn|Barck|Lefler|1958|p=398}} |қосымша_параметр1 = Заң шығарушы орган |параметр_мазмұны1 = [[Коннектикут Бас ассамблеясы#Тарихы|Бас сот]] |Кезең1 = [[Коннектикуттың негізгі ережелері]] қабылданды |Уақыт1 = [[14 қаңтар]] |Жыл1 = [[1639 жыл|1639]] |Кезең2 = Корольдік хартия берілді |Уақыт2 = [[9 қазан]] |Жыл2 = [[1662 жыл|1662]] |Кезең3 = [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамына кірді |Уақыт3 = |Жыл3 = 1686–1689 |Кезең4 = Тәуелсіздік |Уақыт4 = [[4 шілде]] |Жыл4 = [[1776 жыл|1776]] |Кезең5 = |Уақыт5 = |Жыл5 = |Кезең6 = |Уақыт6 = |Жыл6 = |Кезең7 = |Уақыт7 = |Жыл7 = |Кезең8 = |Уақыт8 = |Жыл8 = |Кезең9 = |Уақыт9 = |Жыл9 = |Кезең10 = |Уақыт10 = |Жыл10 = |Кезең11 = |Уақыт11 = |Жыл11 = |қосымша_параметр2 = |параметр_мазмұны2 = |дейін = Алдыңғысы |д1 = Сейбрук отары |д2 = Нью-Хейвен отары |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |кейін = Кейінгісі |к1 = Коннектикут |к2 = |к3 = |к4 = |к5 = |к6 = |к7 = |ескерту = Қазіргі аумағы: [[АҚШ]], [[Коннектикут]] }} '''Коннектикут отары''' — бастапқыда '''Коннектикут өзені отары''' деп аталған, [[Жаңа Англия]]да орналасқан ағылшын отары. Кейін ол [[Коннектикут]] штатына айналды. Отар 1636 жылғы 3 наурызда [[Томас Хукер]] бастаған [[Массачусетс-Бэй отары]]нан келген [[Пуритандар|пуритан]] қоныстанушылар қауымының мекені ретінде құрылды. [[Пекот соғысы]] кезінде ағылшындар аймаққа бақылау орнатты. Кейін отар көршілес [[Нью-Хейвен отары|Нью-Хейвен]] және [[Сейбрук отары|Сейбрук]] отарларын өз құрамына қосып алды. Сондай-ақ ол қысқа уақыт өмір сүрген [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамында болды. Отардың негізін қалаушы құжаты [[Коннектикуттың негізгі заңдары]] болды. Бұл құжат демократиялық басқару жүйесінің алғашқы жазбаша конституциясы деп аталып, Коннектикуттың «Конституция штаты» деген лақап атқа ие болуына себеп болды.<ref name=ctgov>{{cite web |url=https://portal.ct.gov/about/early-history |website=CT.gov |title=Early History |access-date=September 26, 2024 |archive-date=September 22, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240922170214/https://portal.ct.gov/about/early-history |url-status=live }}</ref> == Тарихы == Еуропалықтар қоныстанғанға дейін кейін Коннектикутқа айналған аумақтың батыс жағалауын [[ваппингерлер|Ваппингер конфедерациясы]], ал шығыс жағалауын [[ниантиктер]] мекендеді. Құрлықтың ішкі бөліктерінде ниантиктерді жағалауға қарай ығыстырған [[пекоттар]] өмір сүрді. Кейін олар отаршылармен қарым-қатынаста ең маңызды рөл атқарған тайпаға айналды. Бұл аумақта [[нипмуктар]] мен [[могикандар]] да мекендеді, алайда бұл екі тайпаның негізгі қоныстары тиісінше көршілес [[Массачусетс]] пен [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]] аумақтарында орналасты.{{sfn|Bingham|1962|pp=6–7}} Коннектикутқа алғаш келген еуропалық — ''[[Онруст]]'' яхтасымен Коннектикут өзенін бойлай жоғары жүзген нидерланд зерттеушісі [[Адриан Блок]] болды.{{sfn|Bingham|1962|pp=2–5}}<ref name=scw>{{cite web |url=https://www.colonialwarsct.org/1614.htm |website=The Society of Colonial Wars in the State of Connecticut |publisher=[[General Society of Colonial Wars]] |title=Adriaen Block |access-date=September 27, 2024 |archive-date=September 14, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240914215912/https://colonialwarsct.org/1614.htm |url-status=live }}</ref> Осылайша, Коннектикутты алғаш зерттеген еуропалықтар ретінде нидерландтар бұл аумақты [[Жаңа Нидерланд]]тың бір бөлігі деп жариялады. 1633 жылы олар пекоттардың ұлы сахемі Уопигвуитпен келіссөз жүргізіп, өзен бойындағы 20 акр жерді сатып алды. Нидерландтар Киветтс-Пойнт деп аталатын сауда бекеті мен [[Ізгі үміт форты|Форт-Гуд-Хоуп]] деп аталатын шағын қорғаныс бекінісін салды. Кейін бұл жерлерде тиісінше [[Сейбрук отары|Сейбрук]] пен Хартфорд пайда болды.{{sfn|Bingham|1962|pp=10–11}}<ref>{{cite web |url=https://saybrookhistory.org/history-of-old-saybrook/ |title=History of Old Saybrook |author=<!--Not stated--> |date= |website=Saybrook History |publisher=Old Saybrook Historical Society |access-date= |quote= |archive-date=September 13, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240913233359/https://saybrookhistory.org/history-of-old-saybrook/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.newnetherlandinstitute.org/history-and-heritage/digital-exhibitions/a-tour-of-new-netherland/connecticut/house-of-hope/|title=House of Hope &#124; A Tour of New Netherland|access-date=September 27, 2024|archive-date=April 10, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150410075959/http://www.newnetherlandinstitute.org/history-and-heritage/digital-exhibitions/a-tour-of-new-netherland/connecticut/house-of-hope|url-status=live}}</ref> === Ағылшындардың қоныстануы === 1631 жылы Уаквимакут бастаған Коннектикут аңғарындағы [[сахем]]дер тобы [[Плимут отары]] мен Бостонға барып, екі отардан да пекоттарға қарсы соғысу үшін Коннектикутқа қоныстанушылар жіберуді сұрады. Массачусетс губернаторы [[Джон Уинтроп]] бұл ұсынысты қабылдамады, алайда Плимут губернаторы [[Эдвард Уинслоу]] оған оң көзқарас танытып, 1632 жылы Коннектикутқа өзі барды.{{sfn|Stiles|1859|p=9}} Кейін Уинслоу [[Уильям Брэдфорд (губернатор)|Уильям Брэдфорд]]пен бірге Бостонға барып, Массачусетс-Бэй басшыларын нидерландтардан бұрын Коннектикут өзенінің бойында сауда бекетін салу үшін Плимутпен күш біріктіруге көндіруге тырысты. Алайда Уинтроп бұл ұсынысты қабылдамай, Коннектикутты «араласуға тұрмайтын жер» деп атады. Ол бұған үндістердің дұшпандық көзқарасын және ірі кемелердің Коннектикут өзеніне кіруінің қиындығын себеп ретінде келтірді.{{sfn|Bingham|1962|pp=12–13}}{{sfn|Winthrop|1908|p=103}}{{sfn|Bradford|2008|pp=370–372}} Массачусетс-Бэй отары бұл бастамаға қатысудан бас тартқанына қарамастан, Плимут отары Коннектикут өзенінің бойында сауда бекетін құру үшін Уильям Холмс басқарған [[Барк (кеме)|барк]] кемесін жіберді. Ағылшын қоныстанушыларымен бірге олар осы жерге деген құқықтарының заңдылығын дәлелдеу үшін аймақтың байырғы сахемдерінің бірнешеуін де ала барды. Ізгі үміт фортының жанынан өтіп бара жатқанда нидерландтар оларға қоқан-лоқы көрсетті, бірақ Холмс бұл ескертуге мән бермеді. Ол өзен бойымен тағы бірнеше миль жоғары жүзіп, қазіргі [[Уинсор (Коннектикут)|Уинсор]] қаласы орналасқан жерде сауда бекетін салды.<ref name=b14 />{{sfn|Stiles|1859|pp=11–12}} Ағылшындардың әрекеттері туралы естіген Жаңа Нидерланд губернаторы [[Воутер ван Твиллер]] оларды қуып шығу үшін 70 адамнан тұратын жасақ жіберді. Алайда нидерландтар ағылшындардың қорғануға жақсы дайындалғанын көріп, қантөгіске жол бермеу үшін кері қайтты.{{sfn|Carpenter|Arthur|1854|p=32}} Осы уақытта [[Джон Олдем (отаршы)|Джон Олдем]] Коннектикутты өз көздерімен көру үшін Массачусетс-Бэй отарынан келген бір топ адамды бастап өзенге қарай аттанды. Олар қайтып оралған соң аймақта құндыздардың, қарасора мен графиттің мол екенін хабарлады. Бір жылдан кейін Олдем қоныстанушылар тобын бастап барып, [[Везерсфилд (Коннектикут)|Уэтерсфилд]] қаласының негізін қалады.<ref name=b14>{{harvnb|Bingham|1962|p=14}}</ref>{{sfn|Taylor|1979|pp=3–4}} 1635 жылға қарай Массачусетстегі ағылшын тұрғындарының саны едәуір өсіп, қоныстанушыларға жер жетіспейтіні айқын болды. Әсіресе халқы тығыз орналасқан Массачусетс-Бэй отарынан кетуге [[Кэмбридж (Массачусетс)|Ньютаун]] тұрғындары құлшыныс танытты. Ньютаунның негізін қалаушы [[Томас Дадли]] [[Джон Уинтроп|Уинтроппен]] жиі келіспеушілікке түсетін. Атап айтқанда, ол Бостонның отар астанасы болып таңдалуына наразылық білдіріп, қалада қамал салуды қолдаудан бас тартқан еді.{{sfn|Bingham|1962|p=17}} Дадли соңғы дауды шешу үшін Ньютаун пасторы Томас Хукерді Бостонға жіберді, алайда Уинтропқа деген наразылығы басылмады.<ref>{{cite book |title=Records of the Church of Christ at Cambridge in New England, 1632-1830 |url=https://archive.org/details/recordsofchurcho00firs/ |date=1906 |page=iii |chapter=Preface|publisher=Boston, E. Putnam}}</ref>{{sfn|Bingham|1962|pp=19–20}} 1634 жылғы мамырда Дадли Уинтроптың орнына губернатор болғаннан кейін Хукердің діни қауымының Коннектикутқа қоныс аудару ниеті [[Массачусетс Бас соты|Бас сотта]] қаралды. Қоныс аударуға қарсы болғандар Массачусетс халқының көптеп көшіп кетуінің салдарынан және аумақтық бөлінудің алауыздықты күшейтуінен қауіптенді. Сонымен қатар Хукер сияқты ықпалды уағызшы болашақта Массачусетстен басқа қоныстанушыларды да өзіне тартуы мүмкін еді.<ref name=breach>{{cite journal |title= Repairing the Breach: Puritan Expansion, Commonwealth Formation, and the Origins of the United Colonies of New England, 1630–1643 |last= Durge |first = Neal T. |date=September 2018 |journal= [[The New England Quarterly]] |volume=91 |issue=3 |pages =382–417 |jstor=26497581}}</ref> Ақырында Бас сот Ньютаун тұрғындарына Массачусетс аумағынан жер бөліп беріп, оларды райынан қайтарды.<ref name=breach /> Алайда бұл шешім олардың көңілінен шықпады, соған қарамастан қоныс аудару екі жылға кейінге қалдырылды.{{sfn|Walker|1891|p=83}}{{sfn|Bingham|1962|p=20}} [[Сурет:Mr Thomas Hooker & His People travelling 1636.jpeg|thumb|Томас Хукер мен оның серіктерінің сапары|left]] Хукердің қоныс аудару туралы өтініші қабылданбағанына қарамастан, қоныстанушылар Коннектикут аңғарына ағылуын жалғастырды. 1635 жылғы мамырда Коннектикут өзенінің сағасында Сейбрук отары құрылды.<ref>{{cite journal |title=Sir Arthur Hesilrige and the Saybrook Colony |first=Hugh R. Jr. |last=Engstrom |journal=Albion: A Quarterly Journal Concerned with British Studies |date=1973|volume=5 |issue=3 |pages=157–168 |doi=10.2307/4048260 |jstor=4048260 }}</ref> Массачусетстен келген көптеген қоныс аударушылар жаңадан құрылған Уэтерсфилд қаласына да қоныстанды.<ref>{{cite book |url=https://archive.org/details/historyofancient11adam/ |title=The history of ancient Wethersfield, Connecticut|last=Adams |first=Sherman W. |date=1904 |publisher=Grafton Press |page=21}}</ref> Плимут отарының Уинсордағы қонысына да [[Дорчестер (Массачусетс)|Дорчестерден]] көптеген қоныстанушылар келіп, елді мекенді өз бақылауына алды. Дорчестерден келгендер иеленген жерлері үшін Плимут қоныстанушыларына ақы төлеуге келіскеннен кейін бұл мәселе шешілді.{{sfn|Bingham|1962|pp=24–25}} Ақырында, 1636 жылы қоныстанушылардың жаңа тобының келуі Хукердің діни қауымына өз үйлерін сатып, 31 мамырда Коннектикутқа қарай сапарға шығуға мүмкіндік берді.{{sfn|Walker|1891|pp=91–92}} Хукер бастаған жүзге жуық қоныстанушы мен шамамен сонша малдан тұратын топ көп ұзамай Коннектикут өзеніне жетіп, нидерландтардың бекінісіне жақын жерде Ньютаун қаласының негізін қалады. Алайда бұл атау ұзақ сақталмады: көп ұзамай қала қоныстанушы [[Сэмюэл Стоун]]ның туған жері — [[Хертфорд]] қаласының құрметіне Хартфорд деп өзгертілді.<ref>{{cite web |url=https://www.foundersofhartford.org/historic-hartford/history-of-early-hartford/ |website=Society of the Descendants of the Founders of Hartford |title=History of Early Hartford |access-date=September 27, 2024 |archive-date=January 28, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220128074604/https://www.foundersofhartford.org/historic-hartford/history-of-early-hartford/ |url-status=live }}</ref> 1638 жылғы мамырда Томас Хукер азаматтық басқару туралы уағыз айтты. Осы уағыздан шабыт алған қоныстанушылар отардың конституциясын әзірлеуге кірісті. Соның нәтижесінде қабылданған «Коннектикуттың негізгі заңдары» құжатының басым бөлігін отарлардағы кәсіби заңгерлік білімі бар жалғыз адам [[Роджер Ладлоу]] жазған болуы мүмкін. Құжат 1639 жылғы қаңтарда қабылданып, Хартфорд, Уинсор және Уэтерсфилд қоныстарын ресми түрде біріктірді. Ол тарихтағы алғашқы жазбаша демократиялық конституция деп аталып келеді.<ref name=ctgov /><ref>{{cite journal |journal=Early American Studies |date=2012 |last=Besso |first=Michael |title=Thomas Hooker and His May 1638 Sermon|volume=10 |issue=1 |pages=194–225 |doi=10.1353/eam.2012.0002 |jstor=23546686 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://connecticuthistory.org/the-fundamental-orders-of-connecticut/ |title=The Fundamental Orders of Connecticut |date=2023 |website=Connecticut History |publisher=CTHUmanities |access-date=September 27, 2024 |archive-date=August 20, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240820202239/https://connecticuthistory.org/the-fundamental-orders-of-connecticut/ |url-status=live }}</ref> Жаңа конституцияға сәйкес [[Джон Хейнс (губернатор)|Джон Хейнс]] губернатор, ал Ладлоу оның орынбасары болып сайланды. Губернаторлардың қатарынан бірнеше жыл қызмет атқаруына тыйым салынғандықтан, Хейнс 1655 жылға дейін губернатор лауазымын жыл сайын [[Эдвард Хопкинс]]пен кезектесіп атқарды.<ref>{{cite web|url=https://museumofcthistory.org/2015/08/john-haynes/|title=John Haynes|website=Museum of Connecticut History|date=1999|access-date=September 27, 2024|archive-date=October 8, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241008015631/https://museumofcthistory.org/2015/08/john-haynes/|url-status=live}}</ref> Коннектикуттың негізгі заңдары қабылданғаннан кейін көп ұзамай көршілес Нью-Хейвен отары да өз үкіметін құрды.<ref>{{cite journal |url=https://doi.org/10.2307/359461 |journal=[[The New England Quarterly]] |title=John Cotton and the New Haven Colony |date=1930 |last=Calder |first=Isabel M.|volume=3 |issue=1 |pages=82–94 |doi=10.2307/359461 |jstor=359461 |url-access=subscription }}</ref> === Пекот соғысы === {{Толық мақала|Пекот соғысы}} Ізгі үміт форты салынған кезде нидерландтар пекоттармен жасасқан келісімінде сауда бекетінің барлық тайпаларға ашық болуға тиіс екенін белгіледі. Алайда пекоттар бұл шартты елемей, сауда жасауға келген қарсылас тайпаға шабуыл жасады. Бұған жауап ретінде нидерландтар пекоттардың сахемі Татобемді тұтқындап, оны босату үшін құн талап етті. Пекоттар құнды төлегеннен кейін нидерландтар оларға Татобемнің мәйітін қайтарды. Бұған кек қайтармақ болған пекоттар ағылшын кемесін нидерланд кемесімен шатастырып, оған шабуыл жасады. Кеме капитаны Джон Стоун мен оның экипажы пекоттардың қолынан қаза тапты.<ref>{{cite book |url=https://archive.org/details/bp_1001682 |title=History of the Indians of Connecticut : from the earliest known period to 1850 |pages=72–73 |first=John W. |last=DeForest |author-link=John William DeForest |date=1851 |publisher=W. J. Hamersley |location=Hartford, CT}}</ref> Түсініспеушілікті түсіндіру үшін Массачусетске пекоттардың елшісі жіберілді. Елші ағылшындарға кеменің қателесіп танылғанын айтты. Ағылшындар кінәлілерді беруді талап еткенде, елші олардың екеуінен басқасының бәрі жуырдағы шешек індетінен қайтыс болғанын және тірі қалған екі адамды беруге өкілеттіктері жоқ екенін мәлімдеді. Сонымен қатар пекоттар Стоунның екі пекотты тұтқындап, оларға қатыгездік көрсеткенін алға тартып, оны өлтірудің негізі болғанын айтты.<ref>{{cite journal |title=Who Killed John Stone? A Note on the Origins of the Pequot War |last=Cave |first=Alfred A. |date=1992 |journal=The William and Mary Quarterly |volume=49 |issue=3 |pages=509–521 |doi=10.2307/2947109 |jstor=2947109 }}</ref> [[Джон Галлап]] [[Лонг-Айленд]]ке жүзіп бара жатқанда [[Джон Олдем]]ге тиесілі, палубасында үндістер жүрген [[Пинас (кеме)|пинасты]] байқады. Галлап мән-жайды анықтау үшін кемеге мінуге әрекеттенгенде қақтығыс басталып, ол жеңіске жетті. Отаршылар бұл өлімге наррагансетттерді кінәлап, [[Роджер Уильямс]]қа сақ болуды ескертті. Наррагансетт көсемдері [[Каноникус]] пен [[Миантономо]] Галлап өлтірмеген кінәлілердің пекоттар арасында жасырынып жүргенін айтып, отаршылардың алаңдаушылығын сейілте алды.<ref>{{cite journal |title=Pequots and Puritans: The Causes of the War of 1637 |date=1962 |journal=The William and Mary Quarterly |last=Vaughn |first=Alden T.|volume=21 |issue=2 |pages=256–269 |doi=10.2307/1920388 |jstor=1920388 }}</ref> Осы оқиғалардан кейін Массачусетстен [[Джон Эндекотт]] пен оның капитандары [[Джон Андерхилл (капитан)|Джон Андерхилл]] және Натаниел Тёрнер бастаған 90 адамдық жасақ пекоттардың жеріне жіберілді. Олардың мақсаты Стоун мен Олдемді өлтірген кінәлілерді беруді талап ету болды. Жасақ алдымен Блок аралына жүзіп барды, алайда үндістер олардан бой тасалап үлгерді. Нәтижесінде жасақ аралдағы қаңырап қалған ауылдарды өртеп, тұрғындарға басқа шығын келтірместен кетіп қалды.{{Sfn|Cave|1996|pp=110–113}} Жасақ пекоттардың жеріне жеткенде, оларға кісі өлтіруді пекоттардың ұлы сахемі [[Сассакус]]тың өзі жасағаны айтылды. Пекоттар сондай-ақ нидерландтар мен ағылшындарды бір-бірінен ажырата алмайтынын мәлімдеді. Эндекотт бұл мәлімдемелерге сенбеді және пекоттар арасында әйелдер мен балалардың жоқ екенін байқап, шабуылға шықты. Осылайша соғыс басталды.{{Sfn|Cave|1996|pp=115–117}} Бұған жауап ретінде пекоттар Сейбрукті қоршауға алып, Уэтерсфилдке шабуыл жасады. Шабуыл барысында олар тоғыз адамды өлтіріп, екі әйелді кепілге алды.{{sfn|Taylor|1979|p=13}} Бұл әйелдер Уильям Суэйннің қыздары болатын. Кейін оларды нидерландтар құтқарды.<ref>{{cite book |url=https://archive.org/details/historyofcolonyo00atwa_0 |page=610 |title=History of the colony of New Haven to its absorption into Connecticut |first=Edward E. |last=Atwater |date=1902}}</ref> [[Сурет:Mystic Massacre in New England 1638 Photo Facsimile.png|thumb|[[Мистик қырғыны]] бейнеленген 1638 жылғы түпнұсқа сурет негізінде шамамен 1870 жылы жасалған гравюра]] Коннектикут [[Джон Мейсон (отаршы)|Джон Мейсон]] бастаған 90 адамдық жасақ жіберді. Оларға [[Ункас]] бастаған 60 [[мохегандар|мохеган]] қосылды. Біріккен жасақ Сейбрукке жеткенде, Андерхилл бастаған Массачусетс отаршыларының тобы да олардың қатарына қосылды. 1637 жылғы 26 мамырда [[Мистик өзені]] бойындағы пекоттардың бекіністі ауылының сыртында орналасқан жасақ таңсәріде [[Мистик қырғыны|тұтқиылдан шабуыл жасады]]. Отаршылар ауылға басып кіріп, оны өртеді де, қашып шығуға әрекеттенгендердің бәрін өлтіру үшін қорғаныс дуалдарының айналасын қоршауға алды. Олардың одақтастары — мохегандар алғашқы қоршаудан қашып шыққандарды ұстау үшін екінші қоршау шебін құрды. Жүздеген пекот қаза тапты, олардың көпшілігі әйелдер мен балалар еді.{{Sfn|Taylor|1979|p=14}} Рухы күйреген пекоттардың көпшілігі батысқа қарай қашуға тырысты. Мейсон [[Израэл Стоутон]]мен бірге 300 пекоттан тұратын топты қазіргі [[Фэрфилд (Коннектикут)|Фэрфилд]] қаласының маңындағы батпаққа дейін қуып барып, сол жерде [[Фэрфилд батпағындағы шайқас|олардың көпшілігін өлтіріп, тұтқынға алды]]. Сассакус [[мохоктар]]ға қашып құтыла алды, алайда олар Сассакус пен оның серіктерін дереу өлтіріп, оның бас терісін Бостонға жіберді.{{sfn|Taylor|1979|pp=14–15}}<ref>{{cite journal |title=The Long Wake of the Pequot War |journal=Early American Studies |date=2011 |last=Grandjean |first=Katherine A.|volume=9 |issue=2 |pages=379–411 |doi=10.1353/eam.2011.0019 |jstor=23547653 }}</ref> Пекоттар жеңілгеннен кейін Коннектикут, мохегандар және наррагансетттер арасында [[Хартфорд келісімі (1638)|Хартфорд келісімі]] жасалды. Келісім бойынша Коннектикут қоныстанушыларына пекоттардың бұрынғы жерлерін иеленуге айрықша құқық берілді, ал пекоттар саяси және мәдени қауымдастық ретінде таратылып, тірі қалғандары басқа тайпаларға сіңісуге мәжбүр болды.<ref>{{cite journal |url=https://www.jstor.org/stable/10.5309/willmaryquar.72.3.0461 |title=The Treaty of Hartford (1638): Reconsidering Jurisdiction in Southern New England |date=2015 |journal=The William and Mary Quarterly |last=Grant |first=Daragh |volume=72 |issue=3 |pages=461–498 |doi=10.5309/willmaryquar.72.3.0461 |jstor=10.5309/willmaryquar.72.3.0461 |url-access=subscription |archive-date=August 18, 2025 |access-date=September 28, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250818154152/https://www.jstor.org/stable/10.5309/willmaryquar.72.3.0461 |url-status=live }}</ref> === Отардың нығаюы === Пекот соғысы Коннектикут пен Массачусетстің мүдделері мен қажеттіліктерінің арасындағы айырмашылықты айқын көрсетті. Қақтығыс кезінде Коннектикут Массачусетске қарағанда сақтыққа негізделген саясатты ұстанды. [[Сейбрук отары|Сейбрук фортының]] коменданты [[Лайон Гардинер]] Массачусетс шығанақта қауіпсіз орналасқанымен, соғыстың негізгі зардабын Коннектикут тартатынын атап өтті. Соғыс аяқталғаннан кейін Коннектикут наррагансетттер мен Массачусетс арасындағы барлық келісімдерді мойындаудан бас тартып, үндістермен дипломатиялық қатынастарды өз шарттары бойынша жүргізе бастады. Осылайша ол жеке отар ретіндегі мәртебесін айқын көрсетті.<ref name=breach /> [[Ағылшын революциясы|Англиядағы азамат соғысы]] басталғаннан кейін Англияның Сейбрук отарына көрсеткен қолдауы тоқтады. Отардың губернаторы [[Джордж Фенвик (парламентшіл)|Джордж Фенвик]] 1644 жылы отарды Коннектикутқа сату туралы келісім жасасты.<ref>{{cite web |url=https://archive.org/details/saybrookatmoutho00gate |page=54 |title=Saybrook at the mouth of the Connecticut; the first one hundred years |first=Gilman C. |last=Gates |date=1935|publisher=[Orange], [New Haven], [Press of the Wilson H. Lee Co.] }}</ref> Фенвик Англияға оралып, [[Оливер Кромвель]]дің қол астында қызмет етіп, ерекше көзге түсті.<ref>{{Cite DNB |wstitle= Fenwick, George |volume= 18 |last= Firth |first= Charles |author-link=Charles Firth (historian) |page= 328 |year= |short=1}}</ref> Пекот соғысы кезіндегі отарлар арасындағы ынтымақтастықтың табыстарынан жігерленген Коннектикут, Массачусетс, Плимут және Нью-Хейвен отарлары нидерландтардан, француздардан және үндістерден бірлесіп қорғану мақсатында [[Жаңа Англия конфедерациясы]]н құрды.<ref>{{Cite web |url=https://avalon.law.yale.edu/17th_century/art1613.asp |title=Avalon Project – the Articles of Confederation of the United Colonies of New England; May 19, 1643 |access-date=September 28, 2024 |archive-date=November 18, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211118170120/https://avalon.law.yale.edu/17th_century/art1613.asp |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |title=The United Colonies of New England—1643-90 |last=Ward |first=Harry M. |url=https://archive.org/details/unitedcoloniesof0000ward/ |publisher=[[Vantage Press]] |date=1961 |location=New York, NY |chapter=II. Genesis of Union |pages=23–48}}</ref> Англияға кетер алдында Фенвик Хопкинспен бірге Коннектикуттың Конфедерациядағы алғашқы комиссарларының бірі болды.<ref>{{cite book |editor-last=Ward |editor-first=Harry |title=The United Colonies of New England-1643-90 |publisher=Vantage Press=1961 |pages=400–411}}</ref><ref>{{cite book |title=History of New England |date=1858 |first=John G. |last=Palfrey |volume=2 |chapter=Appendix |page=635 |publisher=Little, Brown, and Company (New York) |url=https://archive.org/details/historyofnewengl02john}}</ref> Коннектикуттың Конфедерацияға мүшелігі оның [[Филипп патша соғысы]]на әскер жіберуін де білдірді, дегенмен Коннектикуттың өзі бұл соғыстан айтарлықтай зардап шеккен жоқ.<ref>{{cite web |url=https://www.colonialwarsct.org/1675.htm |title=1675 — King Philip's War |website=Society of Colonial Wars in the State of Connecticut |publisher=General Society of Colonial Wars |access-date=September 28, 2024 |archive-date=September 16, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240916152922/https://colonialwarsct.org/1675.htm |url-status=live }}</ref> Өзге пуритан отарлары сияқты, Коннектикут та Кромвельдің азамат соғысындағы жеңісін қуана қарсы алды. Отардың дін қызметкерлері [[дөңгелекбастылар]]дың идеяларын үнемі уағыздап отырды. Алайда Англияның жаңа үкіметі көп ұзамай Коннектикутқа қиындықтар туғыза бастады. Жаңа Англия конфедерациясы Жаңа Нидерланд пен ағылшын отарларының арасындағы шекараны белгілейтін [[Хартфорд келісімі (1650)|Хартфорд келісімін]] жасасты, бірақ Англия үкіметі оны ратификациялаудан бас тартты.<ref>{{cite book |title=History of New Netherland |series=New York Heritage Series |volume=2 |last=O'Callaghan |first=Edmund B. |author-link=Edmund Bailey O'Callaghan|publisher=Bartlett and Welford|location=New York, NY|pages=151–155, 201–202}}</ref> Отарлардың шет елдермен саудасын шектеген [[1651 жылғы навигациялық акт]] нидерландтармен арадағы шиеленісті одан әрі күшейтті. Бұл шиеленіс ақырында [[Бірінші ағылшын-нидерланд соғысы]]на ұласты.<ref>{{cite journal |title=The Navigation Act of 1651, the First Dutch War, and the London Merchant Community |last=Farnell |first=James E. |date=1964 |volume=16 |issue=3 |pages=439–454 |journal=[[The Economic History Review]]|doi=10.2307/2592847 |jstor=2592847 }}</ref> Соғыстың басталуы Коннектикутқа 1653 жылы Ізгі үміт фортын басып алуға мүмкіндік берді.<ref>{{cite book|last1=Jones|first1=Frederick Robertson|title=The History of North America, Volume IV|date=1904|publisher=George Barrie & Sons|location=Philadelphia|page=134|url=https://books.google.com/books?id=CrgTAAAAYAAJ}}</ref> [[Сурет:John Winthrop, the Younger - Harvard 17th century.jpg|thumb|upright|[[Кіші Джон Уинтроп]]]] 1660 жылы [[Стюарттар реставрациясы]] жүзеге асқаннан кейін Коннектикуттың көптеген тұрғындары отардағы [[пуритандық]] дәстүрлер мен корольдік жарғының болмауы [[II Карл (Англия королі)|II Карл]]дың отардың өзін-өзі басқару құқығын шектеуіне себеп болуы мүмкін деп қауіптенді. 1662 жылы губернатор [[Кіші Джон Уинтроп]] Англияға жіберіліп, сол жерде корольдік жарғы алуға қол жеткізді. Жарғы едәуір демократиялық сипатта болды: Коннектикут [[Еркін азаматтар (Он үш отар)|еркін азаматтары]] губернаторды да, заң шығарушы органның мүшелерін де сайлай алатын екі отардың бірі болды.{{efn|name=a|Екіншісі — Род-Айленд.}}{{sfn|Anderson|2017|p=10}}<ref>{{Cite web |date=2018-10-31 |title=October 31: Connecticut's Greatest Legend Happened Today.... or Did It? |url=https://todayincthistory.com/2018/10/31/october-31-the-legend-of-the-charter-oak/ |website=Today in Connecticut History |language=en-US |access-date=September 28, 2024 |archive-date=April 23, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210423002119/https://todayincthistory.com/2018/10/31/october-31-the-legend-of-the-charter-oak/ |url-status=live }}</ref> Сонымен қатар жарғы Коннектикутқа кең аумақтарға құқық беріп, оның шекараларын [[Наррагансетт шығанағы]], [[Тынық мұхит]], Массачусетстің оңтүстік шекарасы және [[40° солтүстік ендік параллелі]] арқылы белгіледі.<ref name=winthropexp>{{cite journal |title=John Winthrop, Jr., Connecticut Expansionist: The Failure of His Designs on Long Island, 1663-1675 |last=Dunn |first=Richard S. |journal=The New England Quarterly |date=1956|volume=29 |issue=1 |pages=3–26 |doi=10.2307/363060 |jstor=363060 }}</ref> Коннектикут өкілдері Нью-Хейвенге барып, оның Коннектикутқа қосылуға тиіс екенін хабарлағанда, бастапқыда қатты қарсылыққа тап болды. Алайда 1664 жылы [[Жаңа Нидерландтың жаулап алынуы|Жаңа Нидерланд басып алынып]], оның иесі — [[Рим-католик шіркеуі|католик дінін ұстанған]] [[II Яков (Англия королі)|Йорк герцогының]] құрметіне [[Нью-Йорк провинциясы|Нью-Йорк]] деп өзгертілгеннен кейін бұл қарсылық бәсеңдеді. [[1664 жылғы корольдік комиссия]] Нью-Йорктің шығыс шекарасын Коннектикут өзені бойымен белгілеп, Нью-Хейвенді Нью-Йорк пен Коннектикуттың екеуі де талап еткен аумаққа айналдырды. Католик роялистің билігінде болғысы келмеген Нью-Хейвен ақырында қарсылығын тоқтатып, Коннектикутқа қосылуға келісті.<ref>{{Cite book |title= The Colonial Period Of American History: The Settlements II |last= Andrews |first=Charles M. |date=1936 |publisher= [[Yale University Press]] |pages=192–194}}</ref><ref>{{Cite book |last=Atwater |first=Edward Elias|url=https://archive.org/details/historycolonyne00atwagoog |title=History of the Colony of New Haven to Its Absorption into Connecticut |publisher=author |year=1881 |pages=467–468, 510}}</ref> Жоғарыда аталған Жаңа Нидерландтың басып алынуы Коннектикуттың [[Лонг-Айленд]]ке қатысты аумақтық талаптарына да нүкте қойды, өйткені [[Джон Скотт (капитан)|капитан Джон Скотт]] аралды басып алған кезде оны Коннектикуттың емес, өзінің иелігі деп жариялады.<ref name=winthropexp /> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} jbtxsw9uo6ohutwmgoejxjyqmknbygf 3683528 3683511 2026-10-19T09:24:24Z 1nter pares 146705 /* Отардың нығаюы */ 3683528 wikitext text/x-wiki {{Тарихи мемлекеттер |атауы = Коннектикут отары |өз атауы = Connecticut Colony |статусы = Англия отары (1636–1707)<br>Ұлыбритания отары (1707–1776) |әнұраны = |байрақ = |байрақ_сипаттамасы = |елтаңбасы = |елтаңба_сипаттамасы = |символ = |карта = Ctcolony.png |size = 270px |сипаттамасы = Коннектикут, [[Нью-Хейвен отары|Нью-Хейвен]] және [[Сейбрук отары|Сейбрук]] отарларының картасы |p1 = |flag_p1 = |image_p1 = |p2 = |flag_p2 = |image_p2 = |p3 = |flag_p3 = |image_p3 = |p4 = |flag_p4 = |image_p4 = |құрылуы = [[3 наурыз]] [[1636 жыл|1636]] |ыдырауы = [[4 шілде]] [[1776 жыл|1776]] |s1 = |flag_s1 = |image_s1 = |s2 = |flag_s2 = |image_s2 = |s3 = |flag_s3 = |image_s3 = |s4 = |flag_s4 = |image_s4 = |ұраны = |астана = [[Хартфорд (Коннектикут)|Хартфорд]] <small>(1636–1776)</small><br>[[Нью-Хейвен (Коннектикут)|Нью-Хейвен]] <small>(Хартфордпен бірге ортақ астана, 1701–1776)</small> |қалалары = |тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]], [[Мохеган-пекот тілі|мохеган-пекот]] және [[Квирипи тілі|квирипи]] |валютасы = [[Коннектикут фунты]] |қосымша_параметр = Империя |параметр_мазмұны = Британ отары |аумағы = |халқы = |басқару_формасы = [[Өзін-өзі басқаратын отар]] |династиясы = |басқарушылар_титулы = [[Коннектикуттың отарлық губернаторларының тізімі#Коннектикут отары, 1639–1776|Губернатор]] |басқарушы1 = [[Джон Хейнс (губернатор)|Джон Хейнс]] (алғашқы) |басқарушы_жылы1 = 1639–1640 |басқарушылар_титулы2 = |басқарушы2 = [[Джонатан Трамбулл]] (соңғы) |басқарушы_жылы2 = 1769–1776 |басқарушылар_титулы3 = |басқарушы3 = |басқарушы_жылы3 = |басқарушылар_титулы4 = |басқарушы4 = |басқарушы_жылы4 = |басқарушылар_титулы5 = |басқарушы5 = |басқарушы_жылы5 = |басқарушылар_титулы6 = |басқарушы6 = |басқарушы_жылы6 = |діні = [[АҚШ-тағы конгрегационализм|Конгрегационализм]] <small>([[Мемлекеттік дін|ресми]])</small>{{sfn|Barck|Lefler|1958|p=398}} |қосымша_параметр1 = Заң шығарушы орган |параметр_мазмұны1 = [[Коннектикут Бас ассамблеясы#Тарихы|Бас сот]] |Кезең1 = [[Коннектикуттың негізгі ережелері]] қабылданды |Уақыт1 = [[14 қаңтар]] |Жыл1 = [[1639 жыл|1639]] |Кезең2 = Корольдік хартия берілді |Уақыт2 = [[9 қазан]] |Жыл2 = [[1662 жыл|1662]] |Кезең3 = [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамына кірді |Уақыт3 = |Жыл3 = 1686–1689 |Кезең4 = Тәуелсіздік |Уақыт4 = [[4 шілде]] |Жыл4 = [[1776 жыл|1776]] |Кезең5 = |Уақыт5 = |Жыл5 = |Кезең6 = |Уақыт6 = |Жыл6 = |Кезең7 = |Уақыт7 = |Жыл7 = |Кезең8 = |Уақыт8 = |Жыл8 = |Кезең9 = |Уақыт9 = |Жыл9 = |Кезең10 = |Уақыт10 = |Жыл10 = |Кезең11 = |Уақыт11 = |Жыл11 = |қосымша_параметр2 = |параметр_мазмұны2 = |дейін = Алдыңғысы |д1 = Сейбрук отары |д2 = Нью-Хейвен отары |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |кейін = Кейінгісі |к1 = Коннектикут |к2 = |к3 = |к4 = |к5 = |к6 = |к7 = |ескерту = Қазіргі аумағы: [[АҚШ]], [[Коннектикут]] }} '''Коннектикут отары''' — бастапқыда '''Коннектикут өзені отары''' деп аталған, [[Жаңа Англия]]да орналасқан ағылшын отары. Кейін ол [[Коннектикут]] штатына айналды. Отар 1636 жылғы 3 наурызда [[Томас Хукер]] бастаған [[Массачусетс-Бэй отары]]нан келген [[Пуритандар|пуритан]] қоныстанушылар қауымының мекені ретінде құрылды. [[Пекот соғысы]] кезінде ағылшындар аймаққа бақылау орнатты. Кейін отар көршілес [[Нью-Хейвен отары|Нью-Хейвен]] және [[Сейбрук отары|Сейбрук]] отарларын өз құрамына қосып алды. Сондай-ақ ол қысқа уақыт өмір сүрген [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамында болды. Отардың негізін қалаушы құжаты [[Коннектикуттың негізгі заңдары]] болды. Бұл құжат демократиялық басқару жүйесінің алғашқы жазбаша конституциясы деп аталып, Коннектикуттың «Конституция штаты» деген лақап атқа ие болуына себеп болды.<ref name=ctgov>{{cite web |url=https://portal.ct.gov/about/early-history |website=CT.gov |title=Early History |access-date=September 26, 2024 |archive-date=September 22, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240922170214/https://portal.ct.gov/about/early-history |url-status=live }}</ref> == Тарихы == Еуропалықтар қоныстанғанға дейін кейін Коннектикутқа айналған аумақтың батыс жағалауын [[ваппингерлер|Ваппингер конфедерациясы]], ал шығыс жағалауын [[ниантиктер]] мекендеді. Құрлықтың ішкі бөліктерінде ниантиктерді жағалауға қарай ығыстырған [[пекоттар]] өмір сүрді. Кейін олар отаршылармен қарым-қатынаста ең маңызды рөл атқарған тайпаға айналды. Бұл аумақта [[нипмуктар]] мен [[могикандар]] да мекендеді, алайда бұл екі тайпаның негізгі қоныстары тиісінше көршілес [[Массачусетс]] пен [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]] аумақтарында орналасты.{{sfn|Bingham|1962|pp=6–7}} Коннектикутқа алғаш келген еуропалық — ''[[Онруст]]'' яхтасымен Коннектикут өзенін бойлай жоғары жүзген нидерланд зерттеушісі [[Адриан Блок]] болды.{{sfn|Bingham|1962|pp=2–5}}<ref name=scw>{{cite web |url=https://www.colonialwarsct.org/1614.htm |website=The Society of Colonial Wars in the State of Connecticut |publisher=[[General Society of Colonial Wars]] |title=Adriaen Block |access-date=September 27, 2024 |archive-date=September 14, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240914215912/https://colonialwarsct.org/1614.htm |url-status=live }}</ref> Осылайша, Коннектикутты алғаш зерттеген еуропалықтар ретінде нидерландтар бұл аумақты [[Жаңа Нидерланд]]тың бір бөлігі деп жариялады. 1633 жылы олар пекоттардың ұлы сахемі Уопигвуитпен келіссөз жүргізіп, өзен бойындағы 20 акр жерді сатып алды. Нидерландтар Киветтс-Пойнт деп аталатын сауда бекеті мен [[Ізгі үміт форты|Форт-Гуд-Хоуп]] деп аталатын шағын қорғаныс бекінісін салды. Кейін бұл жерлерде тиісінше [[Сейбрук отары|Сейбрук]] пен Хартфорд пайда болды.{{sfn|Bingham|1962|pp=10–11}}<ref>{{cite web |url=https://saybrookhistory.org/history-of-old-saybrook/ |title=History of Old Saybrook |author=<!--Not stated--> |date= |website=Saybrook History |publisher=Old Saybrook Historical Society |access-date= |quote= |archive-date=September 13, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240913233359/https://saybrookhistory.org/history-of-old-saybrook/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.newnetherlandinstitute.org/history-and-heritage/digital-exhibitions/a-tour-of-new-netherland/connecticut/house-of-hope/|title=House of Hope &#124; A Tour of New Netherland|access-date=September 27, 2024|archive-date=April 10, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150410075959/http://www.newnetherlandinstitute.org/history-and-heritage/digital-exhibitions/a-tour-of-new-netherland/connecticut/house-of-hope|url-status=live}}</ref> === Ағылшындардың қоныстануы === 1631 жылы Уаквимакут бастаған Коннектикут аңғарындағы [[сахем]]дер тобы [[Плимут отары]] мен Бостонға барып, екі отардан да пекоттарға қарсы соғысу үшін Коннектикутқа қоныстанушылар жіберуді сұрады. Массачусетс губернаторы [[Джон Уинтроп]] бұл ұсынысты қабылдамады, алайда Плимут губернаторы [[Эдвард Уинслоу]] оған оң көзқарас танытып, 1632 жылы Коннектикутқа өзі барды.{{sfn|Stiles|1859|p=9}} Кейін Уинслоу [[Уильям Брэдфорд (губернатор)|Уильям Брэдфорд]]пен бірге Бостонға барып, Массачусетс-Бэй басшыларын нидерландтардан бұрын Коннектикут өзенінің бойында сауда бекетін салу үшін Плимутпен күш біріктіруге көндіруге тырысты. Алайда Уинтроп бұл ұсынысты қабылдамай, Коннектикутты «араласуға тұрмайтын жер» деп атады. Ол бұған үндістердің дұшпандық көзқарасын және ірі кемелердің Коннектикут өзеніне кіруінің қиындығын себеп ретінде келтірді.{{sfn|Bingham|1962|pp=12–13}}{{sfn|Winthrop|1908|p=103}}{{sfn|Bradford|2008|pp=370–372}} Массачусетс-Бэй отары бұл бастамаға қатысудан бас тартқанына қарамастан, Плимут отары Коннектикут өзенінің бойында сауда бекетін құру үшін Уильям Холмс басқарған [[Барк (кеме)|барк]] кемесін жіберді. Ағылшын қоныстанушыларымен бірге олар осы жерге деген құқықтарының заңдылығын дәлелдеу үшін аймақтың байырғы сахемдерінің бірнешеуін де ала барды. Ізгі үміт фортының жанынан өтіп бара жатқанда нидерландтар оларға қоқан-лоқы көрсетті, бірақ Холмс бұл ескертуге мән бермеді. Ол өзен бойымен тағы бірнеше миль жоғары жүзіп, қазіргі [[Уинсор (Коннектикут)|Уинсор]] қаласы орналасқан жерде сауда бекетін салды.<ref name=b14 />{{sfn|Stiles|1859|pp=11–12}} Ағылшындардың әрекеттері туралы естіген Жаңа Нидерланд губернаторы [[Воутер ван Твиллер]] оларды қуып шығу үшін 70 адамнан тұратын жасақ жіберді. Алайда нидерландтар ағылшындардың қорғануға жақсы дайындалғанын көріп, қантөгіске жол бермеу үшін кері қайтты.{{sfn|Carpenter|Arthur|1854|p=32}} Осы уақытта [[Джон Олдем (отаршы)|Джон Олдем]] Коннектикутты өз көздерімен көру үшін Массачусетс-Бэй отарынан келген бір топ адамды бастап өзенге қарай аттанды. Олар қайтып оралған соң аймақта құндыздардың, қарасора мен графиттің мол екенін хабарлады. Бір жылдан кейін Олдем қоныстанушылар тобын бастап барып, [[Везерсфилд (Коннектикут)|Уэтерсфилд]] қаласының негізін қалады.<ref name=b14>{{harvnb|Bingham|1962|p=14}}</ref>{{sfn|Taylor|1979|pp=3–4}} 1635 жылға қарай Массачусетстегі ағылшын тұрғындарының саны едәуір өсіп, қоныстанушыларға жер жетіспейтіні айқын болды. Әсіресе халқы тығыз орналасқан Массачусетс-Бэй отарынан кетуге [[Кэмбридж (Массачусетс)|Ньютаун]] тұрғындары құлшыныс танытты. Ньютаунның негізін қалаушы [[Томас Дадли]] [[Джон Уинтроп|Уинтроппен]] жиі келіспеушілікке түсетін. Атап айтқанда, ол Бостонның отар астанасы болып таңдалуына наразылық білдіріп, қалада қамал салуды қолдаудан бас тартқан еді.{{sfn|Bingham|1962|p=17}} Дадли соңғы дауды шешу үшін Ньютаун пасторы Томас Хукерді Бостонға жіберді, алайда Уинтропқа деген наразылығы басылмады.<ref>{{cite book |title=Records of the Church of Christ at Cambridge in New England, 1632-1830 |url=https://archive.org/details/recordsofchurcho00firs/ |date=1906 |page=iii |chapter=Preface|publisher=Boston, E. Putnam}}</ref>{{sfn|Bingham|1962|pp=19–20}} 1634 жылғы мамырда Дадли Уинтроптың орнына губернатор болғаннан кейін Хукердің діни қауымының Коннектикутқа қоныс аудару ниеті [[Массачусетс Бас соты|Бас сотта]] қаралды. Қоныс аударуға қарсы болғандар Массачусетс халқының көптеп көшіп кетуінің салдарынан және аумақтық бөлінудің алауыздықты күшейтуінен қауіптенді. Сонымен қатар Хукер сияқты ықпалды уағызшы болашақта Массачусетстен басқа қоныстанушыларды да өзіне тартуы мүмкін еді.<ref name=breach>{{cite journal |title= Repairing the Breach: Puritan Expansion, Commonwealth Formation, and the Origins of the United Colonies of New England, 1630–1643 |last= Durge |first = Neal T. |date=September 2018 |journal= [[The New England Quarterly]] |volume=91 |issue=3 |pages =382–417 |jstor=26497581}}</ref> Ақырында Бас сот Ньютаун тұрғындарына Массачусетс аумағынан жер бөліп беріп, оларды райынан қайтарды.<ref name=breach /> Алайда бұл шешім олардың көңілінен шықпады, соған қарамастан қоныс аудару екі жылға кейінге қалдырылды.{{sfn|Walker|1891|p=83}}{{sfn|Bingham|1962|p=20}} [[Сурет:Mr Thomas Hooker & His People travelling 1636.jpeg|thumb|Томас Хукер мен оның серіктерінің сапары|left]] Хукердің қоныс аудару туралы өтініші қабылданбағанына қарамастан, қоныстанушылар Коннектикут аңғарына ағылуын жалғастырды. 1635 жылғы мамырда Коннектикут өзенінің сағасында Сейбрук отары құрылды.<ref>{{cite journal |title=Sir Arthur Hesilrige and the Saybrook Colony |first=Hugh R. Jr. |last=Engstrom |journal=Albion: A Quarterly Journal Concerned with British Studies |date=1973|volume=5 |issue=3 |pages=157–168 |doi=10.2307/4048260 |jstor=4048260 }}</ref> Массачусетстен келген көптеген қоныс аударушылар жаңадан құрылған Уэтерсфилд қаласына да қоныстанды.<ref>{{cite book |url=https://archive.org/details/historyofancient11adam/ |title=The history of ancient Wethersfield, Connecticut|last=Adams |first=Sherman W. |date=1904 |publisher=Grafton Press |page=21}}</ref> Плимут отарының Уинсордағы қонысына да [[Дорчестер (Массачусетс)|Дорчестерден]] көптеген қоныстанушылар келіп, елді мекенді өз бақылауына алды. Дорчестерден келгендер иеленген жерлері үшін Плимут қоныстанушыларына ақы төлеуге келіскеннен кейін бұл мәселе шешілді.{{sfn|Bingham|1962|pp=24–25}} Ақырында, 1636 жылы қоныстанушылардың жаңа тобының келуі Хукердің діни қауымына өз үйлерін сатып, 31 мамырда Коннектикутқа қарай сапарға шығуға мүмкіндік берді.{{sfn|Walker|1891|pp=91–92}} Хукер бастаған жүзге жуық қоныстанушы мен шамамен сонша малдан тұратын топ көп ұзамай Коннектикут өзеніне жетіп, нидерландтардың бекінісіне жақын жерде Ньютаун қаласының негізін қалады. Алайда бұл атау ұзақ сақталмады: көп ұзамай қала қоныстанушы [[Сэмюэл Стоун]]ның туған жері — [[Хертфорд]] қаласының құрметіне Хартфорд деп өзгертілді.<ref>{{cite web |url=https://www.foundersofhartford.org/historic-hartford/history-of-early-hartford/ |website=Society of the Descendants of the Founders of Hartford |title=History of Early Hartford |access-date=September 27, 2024 |archive-date=January 28, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220128074604/https://www.foundersofhartford.org/historic-hartford/history-of-early-hartford/ |url-status=live }}</ref> 1638 жылғы мамырда Томас Хукер азаматтық басқару туралы уағыз айтты. Осы уағыздан шабыт алған қоныстанушылар отардың конституциясын әзірлеуге кірісті. Соның нәтижесінде қабылданған «Коннектикуттың негізгі заңдары» құжатының басым бөлігін отарлардағы кәсіби заңгерлік білімі бар жалғыз адам [[Роджер Ладлоу]] жазған болуы мүмкін. Құжат 1639 жылғы қаңтарда қабылданып, Хартфорд, Уинсор және Уэтерсфилд қоныстарын ресми түрде біріктірді. Ол тарихтағы алғашқы жазбаша демократиялық конституция деп аталып келеді.<ref name=ctgov /><ref>{{cite journal |journal=Early American Studies |date=2012 |last=Besso |first=Michael |title=Thomas Hooker and His May 1638 Sermon|volume=10 |issue=1 |pages=194–225 |doi=10.1353/eam.2012.0002 |jstor=23546686 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://connecticuthistory.org/the-fundamental-orders-of-connecticut/ |title=The Fundamental Orders of Connecticut |date=2023 |website=Connecticut History |publisher=CTHUmanities |access-date=September 27, 2024 |archive-date=August 20, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240820202239/https://connecticuthistory.org/the-fundamental-orders-of-connecticut/ |url-status=live }}</ref> Жаңа конституцияға сәйкес [[Джон Хейнс (губернатор)|Джон Хейнс]] губернатор, ал Ладлоу оның орынбасары болып сайланды. Губернаторлардың қатарынан бірнеше жыл қызмет атқаруына тыйым салынғандықтан, Хейнс 1655 жылға дейін губернатор лауазымын жыл сайын [[Эдвард Хопкинс]]пен кезектесіп атқарды.<ref>{{cite web|url=https://museumofcthistory.org/2015/08/john-haynes/|title=John Haynes|website=Museum of Connecticut History|date=1999|access-date=September 27, 2024|archive-date=October 8, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241008015631/https://museumofcthistory.org/2015/08/john-haynes/|url-status=live}}</ref> Коннектикуттың негізгі заңдары қабылданғаннан кейін көп ұзамай көршілес Нью-Хейвен отары да өз үкіметін құрды.<ref>{{cite journal |url=https://doi.org/10.2307/359461 |journal=[[The New England Quarterly]] |title=John Cotton and the New Haven Colony |date=1930 |last=Calder |first=Isabel M.|volume=3 |issue=1 |pages=82–94 |doi=10.2307/359461 |jstor=359461 |url-access=subscription }}</ref> === Пекот соғысы === {{Толық мақала|Пекот соғысы}} Ізгі үміт форты салынған кезде нидерландтар пекоттармен жасасқан келісімінде сауда бекетінің барлық тайпаларға ашық болуға тиіс екенін белгіледі. Алайда пекоттар бұл шартты елемей, сауда жасауға келген қарсылас тайпаға шабуыл жасады. Бұған жауап ретінде нидерландтар пекоттардың сахемі Татобемді тұтқындап, оны босату үшін құн талап етті. Пекоттар құнды төлегеннен кейін нидерландтар оларға Татобемнің мәйітін қайтарды. Бұған кек қайтармақ болған пекоттар ағылшын кемесін нидерланд кемесімен шатастырып, оған шабуыл жасады. Кеме капитаны Джон Стоун мен оның экипажы пекоттардың қолынан қаза тапты.<ref>{{cite book |url=https://archive.org/details/bp_1001682 |title=History of the Indians of Connecticut : from the earliest known period to 1850 |pages=72–73 |first=John W. |last=DeForest |author-link=John William DeForest |date=1851 |publisher=W. J. Hamersley |location=Hartford, CT}}</ref> Түсініспеушілікті түсіндіру үшін Массачусетске пекоттардың елшісі жіберілді. Елші ағылшындарға кеменің қателесіп танылғанын айтты. Ағылшындар кінәлілерді беруді талап еткенде, елші олардың екеуінен басқасының бәрі жуырдағы шешек індетінен қайтыс болғанын және тірі қалған екі адамды беруге өкілеттіктері жоқ екенін мәлімдеді. Сонымен қатар пекоттар Стоунның екі пекотты тұтқындап, оларға қатыгездік көрсеткенін алға тартып, оны өлтірудің негізі болғанын айтты.<ref>{{cite journal |title=Who Killed John Stone? A Note on the Origins of the Pequot War |last=Cave |first=Alfred A. |date=1992 |journal=The William and Mary Quarterly |volume=49 |issue=3 |pages=509–521 |doi=10.2307/2947109 |jstor=2947109 }}</ref> [[Джон Галлап]] [[Лонг-Айленд]]ке жүзіп бара жатқанда [[Джон Олдем]]ге тиесілі, палубасында үндістер жүрген [[Пинас (кеме)|пинасты]] байқады. Галлап мән-жайды анықтау үшін кемеге мінуге әрекеттенгенде қақтығыс басталып, ол жеңіске жетті. Отаршылар бұл өлімге наррагансетттерді кінәлап, [[Роджер Уильямс]]қа сақ болуды ескертті. Наррагансетт көсемдері [[Каноникус]] пен [[Миантономо]] Галлап өлтірмеген кінәлілердің пекоттар арасында жасырынып жүргенін айтып, отаршылардың алаңдаушылығын сейілте алды.<ref>{{cite journal |title=Pequots and Puritans: The Causes of the War of 1637 |date=1962 |journal=The William and Mary Quarterly |last=Vaughn |first=Alden T.|volume=21 |issue=2 |pages=256–269 |doi=10.2307/1920388 |jstor=1920388 }}</ref> Осы оқиғалардан кейін Массачусетстен [[Джон Эндекотт]] пен оның капитандары [[Джон Андерхилл (капитан)|Джон Андерхилл]] және Натаниел Тёрнер бастаған 90 адамдық жасақ пекоттардың жеріне жіберілді. Олардың мақсаты Стоун мен Олдемді өлтірген кінәлілерді беруді талап ету болды. Жасақ алдымен Блок аралына жүзіп барды, алайда үндістер олардан бой тасалап үлгерді. Нәтижесінде жасақ аралдағы қаңырап қалған ауылдарды өртеп, тұрғындарға басқа шығын келтірместен кетіп қалды.{{Sfn|Cave|1996|pp=110–113}} Жасақ пекоттардың жеріне жеткенде, оларға кісі өлтіруді пекоттардың ұлы сахемі [[Сассакус]]тың өзі жасағаны айтылды. Пекоттар сондай-ақ нидерландтар мен ағылшындарды бір-бірінен ажырата алмайтынын мәлімдеді. Эндекотт бұл мәлімдемелерге сенбеді және пекоттар арасында әйелдер мен балалардың жоқ екенін байқап, шабуылға шықты. Осылайша соғыс басталды.{{Sfn|Cave|1996|pp=115–117}} Бұған жауап ретінде пекоттар Сейбрукті қоршауға алып, Уэтерсфилдке шабуыл жасады. Шабуыл барысында олар тоғыз адамды өлтіріп, екі әйелді кепілге алды.{{sfn|Taylor|1979|p=13}} Бұл әйелдер Уильям Суэйннің қыздары болатын. Кейін оларды нидерландтар құтқарды.<ref>{{cite book |url=https://archive.org/details/historyofcolonyo00atwa_0 |page=610 |title=History of the colony of New Haven to its absorption into Connecticut |first=Edward E. |last=Atwater |date=1902}}</ref> [[Сурет:Mystic Massacre in New England 1638 Photo Facsimile.png|thumb|[[Мистик қырғыны]] бейнеленген 1638 жылғы түпнұсқа сурет негізінде шамамен 1870 жылы жасалған гравюра]] Коннектикут [[Джон Мейсон (отаршы)|Джон Мейсон]] бастаған 90 адамдық жасақ жіберді. Оларға [[Ункас]] бастаған 60 [[мохегандар|мохеган]] қосылды. Біріккен жасақ Сейбрукке жеткенде, Андерхилл бастаған Массачусетс отаршыларының тобы да олардың қатарына қосылды. 1637 жылғы 26 мамырда [[Мистик өзені]] бойындағы пекоттардың бекіністі ауылының сыртында орналасқан жасақ таңсәріде [[Мистик қырғыны|тұтқиылдан шабуыл жасады]]. Отаршылар ауылға басып кіріп, оны өртеді де, қашып шығуға әрекеттенгендердің бәрін өлтіру үшін қорғаныс дуалдарының айналасын қоршауға алды. Олардың одақтастары — мохегандар алғашқы қоршаудан қашып шыққандарды ұстау үшін екінші қоршау шебін құрды. Жүздеген пекот қаза тапты, олардың көпшілігі әйелдер мен балалар еді.{{Sfn|Taylor|1979|p=14}} Рухы күйреген пекоттардың көпшілігі батысқа қарай қашуға тырысты. Мейсон [[Израэл Стоутон]]мен бірге 300 пекоттан тұратын топты қазіргі [[Фэрфилд (Коннектикут)|Фэрфилд]] қаласының маңындағы батпаққа дейін қуып барып, сол жерде [[Фэрфилд батпағындағы шайқас|олардың көпшілігін өлтіріп, тұтқынға алды]]. Сассакус [[мохоктар]]ға қашып құтыла алды, алайда олар Сассакус пен оның серіктерін дереу өлтіріп, оның бас терісін Бостонға жіберді.{{sfn|Taylor|1979|pp=14–15}}<ref>{{cite journal |title=The Long Wake of the Pequot War |journal=Early American Studies |date=2011 |last=Grandjean |first=Katherine A.|volume=9 |issue=2 |pages=379–411 |doi=10.1353/eam.2011.0019 |jstor=23547653 }}</ref> Пекоттар жеңілгеннен кейін Коннектикут, мохегандар және наррагансетттер арасында [[Хартфорд келісімі (1638)|Хартфорд келісімі]] жасалды. Келісім бойынша Коннектикут қоныстанушыларына пекоттардың бұрынғы жерлерін иеленуге айрықша құқық берілді, ал пекоттар саяси және мәдени қауымдастық ретінде таратылып, тірі қалғандары басқа тайпаларға сіңісуге мәжбүр болды.<ref>{{cite journal |url=https://www.jstor.org/stable/10.5309/willmaryquar.72.3.0461 |title=The Treaty of Hartford (1638): Reconsidering Jurisdiction in Southern New England |date=2015 |journal=The William and Mary Quarterly |last=Grant |first=Daragh |volume=72 |issue=3 |pages=461–498 |doi=10.5309/willmaryquar.72.3.0461 |jstor=10.5309/willmaryquar.72.3.0461 |url-access=subscription |archive-date=August 18, 2025 |access-date=September 28, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250818154152/https://www.jstor.org/stable/10.5309/willmaryquar.72.3.0461 |url-status=live }}</ref> === Отардың нығаюы === Пекот соғысы Коннектикут пен Массачусетстің мүдделері мен қажеттіліктерінің арасындағы айырмашылықты айқын көрсетті. Қақтығыс кезінде Коннектикут Массачусетске қарағанда сақтыққа негізделген саясатты ұстанды. [[Сейбрук отары|Сейбрук фортының]] коменданты [[Лайон Гардинер]] Массачусетс шығанақта қауіпсіз орналасқанымен, соғыстың негізгі зардабын Коннектикут тартатынын атап өтті. Соғыс аяқталғаннан кейін Коннектикут наррагансетттер мен Массачусетс арасындағы барлық келісімдерді мойындаудан бас тартып, үндістермен дипломатиялық қатынастарды өз шарттары бойынша жүргізе бастады. Осылайша ол жеке отар ретіндегі мәртебесін айқын көрсетті.<ref name=breach /> [[Ағылшын революциясы|Англиядағы азамат соғысы]] басталғаннан кейін Англияның Сейбрук отарына көрсеткен қолдауы тоқтады. Отардың губернаторы [[Джордж Фенвик (парламентшіл)|Джордж Фенвик]] 1644 жылы отарды Коннектикутқа сату туралы келісім жасасты.<ref>{{cite web |url=https://archive.org/details/saybrookatmoutho00gate |page=54 |title=Saybrook at the mouth of the Connecticut; the first one hundred years |first=Gilman C. |last=Gates |date=1935|publisher=[Orange], [New Haven], [Press of the Wilson H. Lee Co.] }}</ref> Фенвик Англияға оралып, [[Оливер Кромвель]]дің қол астында қызмет етіп, ерекше көзге түсті.<ref>{{Cite DNB |wstitle= Fenwick, George |volume= 18 |last= Firth |first= Charles |author-link=Charles Firth (historian) |page= 328 |year= |short=1}}</ref> Пекот соғысы кезіндегі отарлар арасындағы ынтымақтастықтың табыстарынан жігерленген Коннектикут, Массачусетс, Плимут және Нью-Хейвен отарлары нидерландтардан, француздардан және үндістерден бірлесіп қорғану мақсатында [[Жаңа Англия конфедерациясы]]н құрды.<ref>{{Cite web |url=https://avalon.law.yale.edu/17th_century/art1613.asp |title=Avalon Project – the Articles of Confederation of the United Colonies of New England; May 19, 1643 |access-date=September 28, 2024 |archive-date=November 18, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211118170120/https://avalon.law.yale.edu/17th_century/art1613.asp |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |title=The United Colonies of New England—1643-90 |last=Ward |first=Harry M. |url=https://archive.org/details/unitedcoloniesof0000ward/ |publisher=[[Vantage Press]] |date=1961 |location=New York, NY |chapter=II. Genesis of Union |pages=23–48}}</ref> Англияға кетер алдында Фенвик Хопкинспен бірге Коннектикуттың Конфедерациядағы алғашқы комиссарларының бірі болды.<ref>{{cite book |editor-last=Ward |editor-first=Harry |title=The United Colonies of New England-1643-90 |publisher=Vantage Press=1961 |pages=400–411}}</ref><ref>{{cite book |title=History of New England |date=1858 |first=John G. |last=Palfrey |volume=2 |chapter=Appendix |page=635 |publisher=Little, Brown, and Company (New York) |url=https://archive.org/details/historyofnewengl02john}}</ref> Коннектикуттың Конфедерацияға мүшелігі оның [[Филипп патша соғысы]]на әскер жіберуін де білдірді, дегенмен Коннектикуттың өзі бұл соғыстан айтарлықтай зардап шеккен жоқ.<ref>{{cite web |url=https://www.colonialwarsct.org/1675.htm |title=1675 — King Philip's War |website=Society of Colonial Wars in the State of Connecticut |publisher=General Society of Colonial Wars |access-date=September 28, 2024 |archive-date=September 16, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240916152922/https://colonialwarsct.org/1675.htm |url-status=live }}</ref> Өзге пуритан отарлары сияқты, Коннектикут та Кромвельдің азамат соғысындағы жеңісін қуана қарсы алды. Отардың дін қызметкерлері [[дөңгелекбастылар]]дың идеяларын үнемі уағыздап отырды. Алайда Англияның жаңа үкіметі көп ұзамай Коннектикутқа қиындықтар туғыза бастады. Жаңа Англия конфедерациясы Жаңа Нидерланд пен ағылшын отарларының арасындағы шекараны белгілейтін [[Хартфорд келісімі (1650)|Хартфорд келісімін]] жасасты, бірақ Англия үкіметі оны ратификациялаудан бас тартты.<ref>{{cite book |title=History of New Netherland |series=New York Heritage Series |volume=2 |last=O'Callaghan |first=Edmund B. |author-link=Edmund Bailey O'Callaghan|publisher=Bartlett and Welford|location=New York, NY|pages=151–155, 201–202}}</ref> Отарлардың шет елдермен саудасын шектеген [[1651 жылғы навигациялық акт]] нидерландтармен арадағы шиеленісті одан әрі күшейтті. Бұл шиеленіс ақырында [[Бірінші ағылшын-нидерланд соғысы]]на ұласты.<ref>{{cite journal |title=The Navigation Act of 1651, the First Dutch War, and the London Merchant Community |last=Farnell |first=James E. |date=1964 |volume=16 |issue=3 |pages=439–454 |journal=[[The Economic History Review]]|doi=10.2307/2592847 |jstor=2592847 }}</ref> Соғыстың басталуы Коннектикутқа 1653 жылы Ізгі үміт фортын басып алуға мүмкіндік берді.<ref>{{cite book|last1=Jones|first1=Frederick Robertson|title=The History of North America, Volume IV|date=1904|publisher=George Barrie & Sons|location=Philadelphia|page=134|url=https://books.google.com/books?id=CrgTAAAAYAAJ}}</ref> [[Сурет:John Winthrop, the Younger - Harvard 17th century.jpg|thumb|upright|[[Кіші Джон Уинтроп]]]] 1660 жылы [[Стюарттар реставрациясы]] жүзеге асқаннан кейін Коннектикуттың көптеген тұрғындары отардағы [[пуритандық]] дәстүрлер мен корольдік жарғының болмауы [[II Карл (Англия королі)|II Карл]]дың отардың өзін-өзі басқару құқығын шектеуіне себеп болуы мүмкін деп қауіптенді. 1662 жылы губернатор [[Кіші Джон Уинтроп]] Англияға жіберіліп, сол жерде корольдік жарғы алуға қол жеткізді. Жарғы едәуір демократиялық сипатта болды: Коннектикут [[Еркін азаматтар (Он үш отар)|еркін азаматтары]] губернаторды да, заң шығарушы органның мүшелерін де сайлай алатын екі отардың бірі болды.{{efn|name=a|Екіншісі — Род-Айленд.}}{{sfn|Anderson|2017|p=10}}<ref>{{Cite web |date=2018-10-31 |title=October 31: Connecticut's Greatest Legend Happened Today.... or Did It? |url=https://todayincthistory.com/2018/10/31/october-31-the-legend-of-the-charter-oak/ |website=Today in Connecticut History |language=en-US |access-date=September 28, 2024 |archive-date=April 23, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210423002119/https://todayincthistory.com/2018/10/31/october-31-the-legend-of-the-charter-oak/ |url-status=live }}</ref> Сонымен қатар жарғы Коннектикутқа кең аумақтарға құқық беріп, оның шекараларын [[Наррагансетт шығанағы]], [[Тынық мұхит]], Массачусетстің оңтүстік шекарасы және [[40° солтүстік ендік параллелі]] арқылы белгіледі.<ref name=winthropexp>{{cite journal |title=John Winthrop, Jr., Connecticut Expansionist: The Failure of His Designs on Long Island, 1663-1675 |last=Dunn |first=Richard S. |journal=The New England Quarterly |date=1956|volume=29 |issue=1 |pages=3–26 |doi=10.2307/363060 |jstor=363060 }}</ref> Коннектикут өкілдері Нью-Хейвенге барып, оның Коннектикутқа қосылуға тиіс екенін хабарлағанда, бастапқыда қатты қарсылыққа тап болды. Алайда 1664 жылы [[Жаңа Нидерландтың жаулап алынуы|Жаңа Нидерланд басып алынып]], оның иесі — [[Рим-католик шіркеуі|католик дінін ұстанған]] [[II Яков (Англия королі)|Йорк герцогының]] құрметіне [[Нью-Йорк провинциясы|Нью-Йорк]] деп өзгертілгеннен кейін бұл қарсылық бәсеңдеді. [[1664 жылғы корольдік комиссия]] Нью-Йорктің шығыс шекарасын Коннектикут өзені бойымен белгілеп, Нью-Хейвенді Нью-Йорк пен Коннектикуттың екеуі де талап еткен аумаққа айналдырды. Католик роялистің билігінде болғысы келмеген Нью-Хейвен ақырында қарсылығын тоқтатып, Коннектикутқа қосылуға келісті.<ref>{{Cite book |title= The Colonial Period Of American History: The Settlements II |last= Andrews |first=Charles M. |date=1936 |publisher= [[Yale University Press]] |pages=192–194}}</ref><ref>{{Cite book |last=Atwater |first=Edward Elias|url=https://archive.org/details/historycolonyne00atwagoog |title=History of the Colony of New Haven to Its Absorption into Connecticut |publisher=author |year=1881 |pages=467–468, 510}}</ref> Жоғарыда аталған Жаңа Нидерландтың басып алынуы Коннектикуттың [[Лонг-Айленд]]ке қатысты аумақтық талаптарына да нүкте қойды, өйткені [[Джон Скотт (капитан)|капитан Джон Скотт]] аралды басып алған кезде оны Коннектикуттың емес, өзінің иелігі деп жариялады.<ref name=winthropexp /> === Жаңа Англия доминионы === [[Сурет:Hiding-the-original-charter-in-the-oak.png|thumb|right|Корольдік жарғыны емен ағашына жасыру]] Йорк герцогы кейін II Яков және VII Яков деген атпен король тағына отырды. Оның алғашқы әрекеттерінің бірі [[Батыс Джерси]]ден [[Мэн провинциясы|Мэнге]] дейінгі ағылшын отарларын [[Жаңа Англия доминионы]]на біріктіру болды. Жаңадан біріккен отардың губернаторы болып сэр [[Эдмунд Андрос]] тағайындалды. Андрос Коннектикут енді жеке отар болмағандықтан, оның корольдік жарғысын тапсыруды талап етті. Губернатор [[Роберт Трит]] бірнеше ай бойы жарғыны тапсыруды кейінге қалдыруға тырысты, алайда 1687 жылғы 31 қазанда Андрос құжатты жеке өзі алу үшін Хартфордқа келді. Трит кешке дейін созылған сөзінде жарғының маңызын түсіндірді. Кенет есіктен қатты жел соғып, шамдарды сөндіріп жіберді. Шамдар қайта жағылған кезде жарғы жоғалып кеткен еді. Оны Джозеф Уодсворт есімді адам жақын маңдағы емен ағашына жасырып үлгерген болатын.<ref>{{Cite web |date=2014-04-23 |title=The Legend of the Charter Oak |url=https://www.newenglandhistoricalsociety.com/legend-charter-oak/ |access-date=2021-04-23 |website=New England Historical Society |language=en-US |archive-date=2021-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210423002123/https://www.newenglandhistoricalsociety.com/legend-charter-oak/ |url-status=live }}</ref><ref name=muscthis>{{cite web |url=https://museumofcthistory.org/2015/08/robert-treat/ |website=Museum of Connecticut History |title=Robert Treat |date=August 14, 2015 |access-date=September 29, 2024 |archive-date=October 8, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241008021448/https://museumofcthistory.org/2015/08/robert-treat/ |url-status=live }}</ref> Кейін [[Жарғы емені]] деген атпен белгілі болған бұл ағаш бірнеше ұрпақ бойы Коннектикуттың символы болып қала берді.<ref>{{cite web |url=https://newenglandhistoricalsociety.com/legend-charter-oak/ |title=The Legend (and Souvernirs) of the Charter Oak |website=New England Historical Society|date=April 23, 2014 }}</ref> Андрос пуритан шенеуніктерін [[англикандықтар]]мен алмастырып, жоғары салықтар енгізді. Оның 1 200 фунт стерлинг мөлшеріндегі жалақысы Массачусетстің бұрынғы үкіметінің бүкіл жылдық шығынынан асып түсті. [[Даңқты революция]] кезінде II Яков тақтан тайдырылғанда, Андрос бастапқыда бұл жаңалықтың таралуына жол бермеуге тырысты. Алайда хабар бәрібір тарап, отаршылар [[1689 жылғы Бостон көтерілісі|доминион билігін құлатты]]. Олар доминион үкіметін II Яковты қолдаған жасырын католиктер ретінде, ал өздерін жаңа [[протестантизм|протестант]] монархтар — [[III Уильям (Англия королі)|III Уильям]] мен [[II Мэри (Ұлыбритания патшайымы)|II Мария]]ның адал жақтастары ретінде көрсетті. Осылайша орталықтандырылған басқару жүйесін құруға бағытталған қысқа мерзімді тәжірибе аяқталып, Коннектикут пен басқа да отарлардың корольдік жарғылары қалпына келтірілді.<ref>{{cite book |title=American Colonies |first=Alan |last=Taylor |date=2001 |publisher=[[Viking Press]] |pages=277–280}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} smccl8wk13if58yxoas886bj714q7v5 3683529 3683528 2026-10-19T09:26:59Z 1nter pares 146705 /* Жаңа Англия доминионы */ 3683529 wikitext text/x-wiki {{Тарихи мемлекеттер |атауы = Коннектикут отары |өз атауы = Connecticut Colony |статусы = Англия отары (1636–1707)<br>Ұлыбритания отары (1707–1776) |әнұраны = |байрақ = |байрақ_сипаттамасы = |елтаңбасы = |елтаңба_сипаттамасы = |символ = |карта = Ctcolony.png |size = 270px |сипаттамасы = Коннектикут, [[Нью-Хейвен отары|Нью-Хейвен]] және [[Сейбрук отары|Сейбрук]] отарларының картасы |p1 = |flag_p1 = |image_p1 = |p2 = |flag_p2 = |image_p2 = |p3 = |flag_p3 = |image_p3 = |p4 = |flag_p4 = |image_p4 = |құрылуы = [[3 наурыз]] [[1636 жыл|1636]] |ыдырауы = [[4 шілде]] [[1776 жыл|1776]] |s1 = |flag_s1 = |image_s1 = |s2 = |flag_s2 = |image_s2 = |s3 = |flag_s3 = |image_s3 = |s4 = |flag_s4 = |image_s4 = |ұраны = |астана = [[Хартфорд (Коннектикут)|Хартфорд]] <small>(1636–1776)</small><br>[[Нью-Хейвен (Коннектикут)|Нью-Хейвен]] <small>(Хартфордпен бірге ортақ астана, 1701–1776)</small> |қалалары = |тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]], [[Мохеган-пекот тілі|мохеган-пекот]] және [[Квирипи тілі|квирипи]] |валютасы = [[Коннектикут фунты]] |қосымша_параметр = Империя |параметр_мазмұны = Британ отары |аумағы = |халқы = |басқару_формасы = [[Өзін-өзі басқаратын отар]] |династиясы = |басқарушылар_титулы = [[Коннектикуттың отарлық губернаторларының тізімі#Коннектикут отары, 1639–1776|Губернатор]] |басқарушы1 = [[Джон Хейнс (губернатор)|Джон Хейнс]] (алғашқы) |басқарушы_жылы1 = 1639–1640 |басқарушылар_титулы2 = |басқарушы2 = [[Джонатан Трамбулл]] (соңғы) |басқарушы_жылы2 = 1769–1776 |басқарушылар_титулы3 = |басқарушы3 = |басқарушы_жылы3 = |басқарушылар_титулы4 = |басқарушы4 = |басқарушы_жылы4 = |басқарушылар_титулы5 = |басқарушы5 = |басқарушы_жылы5 = |басқарушылар_титулы6 = |басқарушы6 = |басқарушы_жылы6 = |діні = [[АҚШ-тағы конгрегационализм|Конгрегационализм]] <small>([[Мемлекеттік дін|ресми]])</small>{{sfn|Barck|Lefler|1958|p=398}} |қосымша_параметр1 = Заң шығарушы орган |параметр_мазмұны1 = [[Коннектикут Бас ассамблеясы#Тарихы|Бас сот]] |Кезең1 = [[Коннектикуттың негізгі ережелері]] қабылданды |Уақыт1 = [[14 қаңтар]] |Жыл1 = [[1639 жыл|1639]] |Кезең2 = Корольдік хартия берілді |Уақыт2 = [[9 қазан]] |Жыл2 = [[1662 жыл|1662]] |Кезең3 = [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамына кірді |Уақыт3 = |Жыл3 = 1686–1689 |Кезең4 = Тәуелсіздік |Уақыт4 = [[4 шілде]] |Жыл4 = [[1776 жыл|1776]] |Кезең5 = |Уақыт5 = |Жыл5 = |Кезең6 = |Уақыт6 = |Жыл6 = |Кезең7 = |Уақыт7 = |Жыл7 = |Кезең8 = |Уақыт8 = |Жыл8 = |Кезең9 = |Уақыт9 = |Жыл9 = |Кезең10 = |Уақыт10 = |Жыл10 = |Кезең11 = |Уақыт11 = |Жыл11 = |қосымша_параметр2 = |параметр_мазмұны2 = |дейін = Алдыңғысы |д1 = Сейбрук отары |д2 = Нью-Хейвен отары |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |кейін = Кейінгісі |к1 = Коннектикут |к2 = |к3 = |к4 = |к5 = |к6 = |к7 = |ескерту = Қазіргі аумағы: [[АҚШ]], [[Коннектикут]] }} '''Коннектикут отары''' — бастапқыда '''Коннектикут өзені отары''' деп аталған, [[Жаңа Англия]]да орналасқан ағылшын отары. Кейін ол [[Коннектикут]] штатына айналды. Отар 1636 жылғы 3 наурызда [[Томас Хукер]] бастаған [[Массачусетс-Бэй отары]]нан келген [[Пуритандар|пуритан]] қоныстанушылар қауымының мекені ретінде құрылды. [[Пекот соғысы]] кезінде ағылшындар аймаққа бақылау орнатты. Кейін отар көршілес [[Нью-Хейвен отары|Нью-Хейвен]] және [[Сейбрук отары|Сейбрук]] отарларын өз құрамына қосып алды. Сондай-ақ ол қысқа уақыт өмір сүрген [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамында болды. Отардың негізін қалаушы құжаты [[Коннектикуттың негізгі заңдары]] болды. Бұл құжат демократиялық басқару жүйесінің алғашқы жазбаша конституциясы деп аталып, Коннектикуттың «Конституция штаты» деген лақап атқа ие болуына себеп болды.<ref name=ctgov>{{cite web |url=https://portal.ct.gov/about/early-history |website=CT.gov |title=Early History |access-date=September 26, 2024 |archive-date=September 22, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240922170214/https://portal.ct.gov/about/early-history |url-status=live }}</ref> == Тарихы == Еуропалықтар қоныстанғанға дейін кейін Коннектикутқа айналған аумақтың батыс жағалауын [[ваппингерлер|Ваппингер конфедерациясы]], ал шығыс жағалауын [[ниантиктер]] мекендеді. Құрлықтың ішкі бөліктерінде ниантиктерді жағалауға қарай ығыстырған [[пекоттар]] өмір сүрді. Кейін олар отаршылармен қарым-қатынаста ең маңызды рөл атқарған тайпаға айналды. Бұл аумақта [[нипмуктар]] мен [[могикандар]] да мекендеді, алайда бұл екі тайпаның негізгі қоныстары тиісінше көршілес [[Массачусетс]] пен [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]] аумақтарында орналасты.{{sfn|Bingham|1962|pp=6–7}} Коннектикутқа алғаш келген еуропалық — ''[[Онруст]]'' яхтасымен Коннектикут өзенін бойлай жоғары жүзген нидерланд зерттеушісі [[Адриан Блок]] болды.{{sfn|Bingham|1962|pp=2–5}}<ref name=scw>{{cite web |url=https://www.colonialwarsct.org/1614.htm |website=The Society of Colonial Wars in the State of Connecticut |publisher=[[General Society of Colonial Wars]] |title=Adriaen Block |access-date=September 27, 2024 |archive-date=September 14, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240914215912/https://colonialwarsct.org/1614.htm |url-status=live }}</ref> Осылайша, Коннектикутты алғаш зерттеген еуропалықтар ретінде нидерландтар бұл аумақты [[Жаңа Нидерланд]]тың бір бөлігі деп жариялады. 1633 жылы олар пекоттардың ұлы сахемі Уопигвуитпен келіссөз жүргізіп, өзен бойындағы 20 акр жерді сатып алды. Нидерландтар Киветтс-Пойнт деп аталатын сауда бекеті мен [[Ізгі үміт форты|Форт-Гуд-Хоуп]] деп аталатын шағын қорғаныс бекінісін салды. Кейін бұл жерлерде тиісінше [[Сейбрук отары|Сейбрук]] пен Хартфорд пайда болды.{{sfn|Bingham|1962|pp=10–11}}<ref>{{cite web |url=https://saybrookhistory.org/history-of-old-saybrook/ |title=History of Old Saybrook |author=<!--Not stated--> |date= |website=Saybrook History |publisher=Old Saybrook Historical Society |access-date= |quote= |archive-date=September 13, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240913233359/https://saybrookhistory.org/history-of-old-saybrook/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.newnetherlandinstitute.org/history-and-heritage/digital-exhibitions/a-tour-of-new-netherland/connecticut/house-of-hope/|title=House of Hope &#124; A Tour of New Netherland|access-date=September 27, 2024|archive-date=April 10, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150410075959/http://www.newnetherlandinstitute.org/history-and-heritage/digital-exhibitions/a-tour-of-new-netherland/connecticut/house-of-hope|url-status=live}}</ref> === Ағылшындардың қоныстануы === 1631 жылы Уаквимакут бастаған Коннектикут аңғарындағы [[сахем]]дер тобы [[Плимут отары]] мен Бостонға барып, екі отардан да пекоттарға қарсы соғысу үшін Коннектикутқа қоныстанушылар жіберуді сұрады. Массачусетс губернаторы [[Джон Уинтроп]] бұл ұсынысты қабылдамады, алайда Плимут губернаторы [[Эдвард Уинслоу]] оған оң көзқарас танытып, 1632 жылы Коннектикутқа өзі барды.{{sfn|Stiles|1859|p=9}} Кейін Уинслоу [[Уильям Брэдфорд (губернатор)|Уильям Брэдфорд]]пен бірге Бостонға барып, Массачусетс-Бэй басшыларын нидерландтардан бұрын Коннектикут өзенінің бойында сауда бекетін салу үшін Плимутпен күш біріктіруге көндіруге тырысты. Алайда Уинтроп бұл ұсынысты қабылдамай, Коннектикутты «араласуға тұрмайтын жер» деп атады. Ол бұған үндістердің дұшпандық көзқарасын және ірі кемелердің Коннектикут өзеніне кіруінің қиындығын себеп ретінде келтірді.{{sfn|Bingham|1962|pp=12–13}}{{sfn|Winthrop|1908|p=103}}{{sfn|Bradford|2008|pp=370–372}} Массачусетс-Бэй отары бұл бастамаға қатысудан бас тартқанына қарамастан, Плимут отары Коннектикут өзенінің бойында сауда бекетін құру үшін Уильям Холмс басқарған [[Барк (кеме)|барк]] кемесін жіберді. Ағылшын қоныстанушыларымен бірге олар осы жерге деген құқықтарының заңдылығын дәлелдеу үшін аймақтың байырғы сахемдерінің бірнешеуін де ала барды. Ізгі үміт фортының жанынан өтіп бара жатқанда нидерландтар оларға қоқан-лоқы көрсетті, бірақ Холмс бұл ескертуге мән бермеді. Ол өзен бойымен тағы бірнеше миль жоғары жүзіп, қазіргі [[Уинсор (Коннектикут)|Уинсор]] қаласы орналасқан жерде сауда бекетін салды.<ref name=b14 />{{sfn|Stiles|1859|pp=11–12}} Ағылшындардың әрекеттері туралы естіген Жаңа Нидерланд губернаторы [[Воутер ван Твиллер]] оларды қуып шығу үшін 70 адамнан тұратын жасақ жіберді. Алайда нидерландтар ағылшындардың қорғануға жақсы дайындалғанын көріп, қантөгіске жол бермеу үшін кері қайтты.{{sfn|Carpenter|Arthur|1854|p=32}} Осы уақытта [[Джон Олдем (отаршы)|Джон Олдем]] Коннектикутты өз көздерімен көру үшін Массачусетс-Бэй отарынан келген бір топ адамды бастап өзенге қарай аттанды. Олар қайтып оралған соң аймақта құндыздардың, қарасора мен графиттің мол екенін хабарлады. Бір жылдан кейін Олдем қоныстанушылар тобын бастап барып, [[Везерсфилд (Коннектикут)|Уэтерсфилд]] қаласының негізін қалады.<ref name=b14>{{harvnb|Bingham|1962|p=14}}</ref>{{sfn|Taylor|1979|pp=3–4}} 1635 жылға қарай Массачусетстегі ағылшын тұрғындарының саны едәуір өсіп, қоныстанушыларға жер жетіспейтіні айқын болды. Әсіресе халқы тығыз орналасқан Массачусетс-Бэй отарынан кетуге [[Кэмбридж (Массачусетс)|Ньютаун]] тұрғындары құлшыныс танытты. Ньютаунның негізін қалаушы [[Томас Дадли]] [[Джон Уинтроп|Уинтроппен]] жиі келіспеушілікке түсетін. Атап айтқанда, ол Бостонның отар астанасы болып таңдалуына наразылық білдіріп, қалада қамал салуды қолдаудан бас тартқан еді.{{sfn|Bingham|1962|p=17}} Дадли соңғы дауды шешу үшін Ньютаун пасторы Томас Хукерді Бостонға жіберді, алайда Уинтропқа деген наразылығы басылмады.<ref>{{cite book |title=Records of the Church of Christ at Cambridge in New England, 1632-1830 |url=https://archive.org/details/recordsofchurcho00firs/ |date=1906 |page=iii |chapter=Preface|publisher=Boston, E. Putnam}}</ref>{{sfn|Bingham|1962|pp=19–20}} 1634 жылғы мамырда Дадли Уинтроптың орнына губернатор болғаннан кейін Хукердің діни қауымының Коннектикутқа қоныс аудару ниеті [[Массачусетс Бас соты|Бас сотта]] қаралды. Қоныс аударуға қарсы болғандар Массачусетс халқының көптеп көшіп кетуінің салдарынан және аумақтық бөлінудің алауыздықты күшейтуінен қауіптенді. Сонымен қатар Хукер сияқты ықпалды уағызшы болашақта Массачусетстен басқа қоныстанушыларды да өзіне тартуы мүмкін еді.<ref name=breach>{{cite journal |title= Repairing the Breach: Puritan Expansion, Commonwealth Formation, and the Origins of the United Colonies of New England, 1630–1643 |last= Durge |first = Neal T. |date=September 2018 |journal= [[The New England Quarterly]] |volume=91 |issue=3 |pages =382–417 |jstor=26497581}}</ref> Ақырында Бас сот Ньютаун тұрғындарына Массачусетс аумағынан жер бөліп беріп, оларды райынан қайтарды.<ref name=breach /> Алайда бұл шешім олардың көңілінен шықпады, соған қарамастан қоныс аудару екі жылға кейінге қалдырылды.{{sfn|Walker|1891|p=83}}{{sfn|Bingham|1962|p=20}} [[Сурет:Mr Thomas Hooker & His People travelling 1636.jpeg|thumb|Томас Хукер мен оның серіктерінің сапары|left]] Хукердің қоныс аудару туралы өтініші қабылданбағанына қарамастан, қоныстанушылар Коннектикут аңғарына ағылуын жалғастырды. 1635 жылғы мамырда Коннектикут өзенінің сағасында Сейбрук отары құрылды.<ref>{{cite journal |title=Sir Arthur Hesilrige and the Saybrook Colony |first=Hugh R. Jr. |last=Engstrom |journal=Albion: A Quarterly Journal Concerned with British Studies |date=1973|volume=5 |issue=3 |pages=157–168 |doi=10.2307/4048260 |jstor=4048260 }}</ref> Массачусетстен келген көптеген қоныс аударушылар жаңадан құрылған Уэтерсфилд қаласына да қоныстанды.<ref>{{cite book |url=https://archive.org/details/historyofancient11adam/ |title=The history of ancient Wethersfield, Connecticut|last=Adams |first=Sherman W. |date=1904 |publisher=Grafton Press |page=21}}</ref> Плимут отарының Уинсордағы қонысына да [[Дорчестер (Массачусетс)|Дорчестерден]] көптеген қоныстанушылар келіп, елді мекенді өз бақылауына алды. Дорчестерден келгендер иеленген жерлері үшін Плимут қоныстанушыларына ақы төлеуге келіскеннен кейін бұл мәселе шешілді.{{sfn|Bingham|1962|pp=24–25}} Ақырында, 1636 жылы қоныстанушылардың жаңа тобының келуі Хукердің діни қауымына өз үйлерін сатып, 31 мамырда Коннектикутқа қарай сапарға шығуға мүмкіндік берді.{{sfn|Walker|1891|pp=91–92}} Хукер бастаған жүзге жуық қоныстанушы мен шамамен сонша малдан тұратын топ көп ұзамай Коннектикут өзеніне жетіп, нидерландтардың бекінісіне жақын жерде Ньютаун қаласының негізін қалады. Алайда бұл атау ұзақ сақталмады: көп ұзамай қала қоныстанушы [[Сэмюэл Стоун]]ның туған жері — [[Хертфорд]] қаласының құрметіне Хартфорд деп өзгертілді.<ref>{{cite web |url=https://www.foundersofhartford.org/historic-hartford/history-of-early-hartford/ |website=Society of the Descendants of the Founders of Hartford |title=History of Early Hartford |access-date=September 27, 2024 |archive-date=January 28, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220128074604/https://www.foundersofhartford.org/historic-hartford/history-of-early-hartford/ |url-status=live }}</ref> 1638 жылғы мамырда Томас Хукер азаматтық басқару туралы уағыз айтты. Осы уағыздан шабыт алған қоныстанушылар отардың конституциясын әзірлеуге кірісті. Соның нәтижесінде қабылданған «Коннектикуттың негізгі заңдары» құжатының басым бөлігін отарлардағы кәсіби заңгерлік білімі бар жалғыз адам [[Роджер Ладлоу]] жазған болуы мүмкін. Құжат 1639 жылғы қаңтарда қабылданып, Хартфорд, Уинсор және Уэтерсфилд қоныстарын ресми түрде біріктірді. Ол тарихтағы алғашқы жазбаша демократиялық конституция деп аталып келеді.<ref name=ctgov /><ref>{{cite journal |journal=Early American Studies |date=2012 |last=Besso |first=Michael |title=Thomas Hooker and His May 1638 Sermon|volume=10 |issue=1 |pages=194–225 |doi=10.1353/eam.2012.0002 |jstor=23546686 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://connecticuthistory.org/the-fundamental-orders-of-connecticut/ |title=The Fundamental Orders of Connecticut |date=2023 |website=Connecticut History |publisher=CTHUmanities |access-date=September 27, 2024 |archive-date=August 20, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240820202239/https://connecticuthistory.org/the-fundamental-orders-of-connecticut/ |url-status=live }}</ref> Жаңа конституцияға сәйкес [[Джон Хейнс (губернатор)|Джон Хейнс]] губернатор, ал Ладлоу оның орынбасары болып сайланды. Губернаторлардың қатарынан бірнеше жыл қызмет атқаруына тыйым салынғандықтан, Хейнс 1655 жылға дейін губернатор лауазымын жыл сайын [[Эдвард Хопкинс]]пен кезектесіп атқарды.<ref>{{cite web|url=https://museumofcthistory.org/2015/08/john-haynes/|title=John Haynes|website=Museum of Connecticut History|date=1999|access-date=September 27, 2024|archive-date=October 8, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241008015631/https://museumofcthistory.org/2015/08/john-haynes/|url-status=live}}</ref> Коннектикуттың негізгі заңдары қабылданғаннан кейін көп ұзамай көршілес Нью-Хейвен отары да өз үкіметін құрды.<ref>{{cite journal |url=https://doi.org/10.2307/359461 |journal=[[The New England Quarterly]] |title=John Cotton and the New Haven Colony |date=1930 |last=Calder |first=Isabel M.|volume=3 |issue=1 |pages=82–94 |doi=10.2307/359461 |jstor=359461 |url-access=subscription }}</ref> === Пекот соғысы === {{Толық мақала|Пекот соғысы}} Ізгі үміт форты салынған кезде нидерландтар пекоттармен жасасқан келісімінде сауда бекетінің барлық тайпаларға ашық болуға тиіс екенін белгіледі. Алайда пекоттар бұл шартты елемей, сауда жасауға келген қарсылас тайпаға шабуыл жасады. Бұған жауап ретінде нидерландтар пекоттардың сахемі Татобемді тұтқындап, оны босату үшін құн талап етті. Пекоттар құнды төлегеннен кейін нидерландтар оларға Татобемнің мәйітін қайтарды. Бұған кек қайтармақ болған пекоттар ағылшын кемесін нидерланд кемесімен шатастырып, оған шабуыл жасады. Кеме капитаны Джон Стоун мен оның экипажы пекоттардың қолынан қаза тапты.<ref>{{cite book |url=https://archive.org/details/bp_1001682 |title=History of the Indians of Connecticut : from the earliest known period to 1850 |pages=72–73 |first=John W. |last=DeForest |author-link=John William DeForest |date=1851 |publisher=W. J. Hamersley |location=Hartford, CT}}</ref> Түсініспеушілікті түсіндіру үшін Массачусетске пекоттардың елшісі жіберілді. Елші ағылшындарға кеменің қателесіп танылғанын айтты. Ағылшындар кінәлілерді беруді талап еткенде, елші олардың екеуінен басқасының бәрі жуырдағы шешек індетінен қайтыс болғанын және тірі қалған екі адамды беруге өкілеттіктері жоқ екенін мәлімдеді. Сонымен қатар пекоттар Стоунның екі пекотты тұтқындап, оларға қатыгездік көрсеткенін алға тартып, оны өлтірудің негізі болғанын айтты.<ref>{{cite journal |title=Who Killed John Stone? A Note on the Origins of the Pequot War |last=Cave |first=Alfred A. |date=1992 |journal=The William and Mary Quarterly |volume=49 |issue=3 |pages=509–521 |doi=10.2307/2947109 |jstor=2947109 }}</ref> [[Джон Галлап]] [[Лонг-Айленд]]ке жүзіп бара жатқанда [[Джон Олдем]]ге тиесілі, палубасында үндістер жүрген [[Пинас (кеме)|пинасты]] байқады. Галлап мән-жайды анықтау үшін кемеге мінуге әрекеттенгенде қақтығыс басталып, ол жеңіске жетті. Отаршылар бұл өлімге наррагансетттерді кінәлап, [[Роджер Уильямс]]қа сақ болуды ескертті. Наррагансетт көсемдері [[Каноникус]] пен [[Миантономо]] Галлап өлтірмеген кінәлілердің пекоттар арасында жасырынып жүргенін айтып, отаршылардың алаңдаушылығын сейілте алды.<ref>{{cite journal |title=Pequots and Puritans: The Causes of the War of 1637 |date=1962 |journal=The William and Mary Quarterly |last=Vaughn |first=Alden T.|volume=21 |issue=2 |pages=256–269 |doi=10.2307/1920388 |jstor=1920388 }}</ref> Осы оқиғалардан кейін Массачусетстен [[Джон Эндекотт]] пен оның капитандары [[Джон Андерхилл (капитан)|Джон Андерхилл]] және Натаниел Тёрнер бастаған 90 адамдық жасақ пекоттардың жеріне жіберілді. Олардың мақсаты Стоун мен Олдемді өлтірген кінәлілерді беруді талап ету болды. Жасақ алдымен Блок аралына жүзіп барды, алайда үндістер олардан бой тасалап үлгерді. Нәтижесінде жасақ аралдағы қаңырап қалған ауылдарды өртеп, тұрғындарға басқа шығын келтірместен кетіп қалды.{{Sfn|Cave|1996|pp=110–113}} Жасақ пекоттардың жеріне жеткенде, оларға кісі өлтіруді пекоттардың ұлы сахемі [[Сассакус]]тың өзі жасағаны айтылды. Пекоттар сондай-ақ нидерландтар мен ағылшындарды бір-бірінен ажырата алмайтынын мәлімдеді. Эндекотт бұл мәлімдемелерге сенбеді және пекоттар арасында әйелдер мен балалардың жоқ екенін байқап, шабуылға шықты. Осылайша соғыс басталды.{{Sfn|Cave|1996|pp=115–117}} Бұған жауап ретінде пекоттар Сейбрукті қоршауға алып, Уэтерсфилдке шабуыл жасады. Шабуыл барысында олар тоғыз адамды өлтіріп, екі әйелді кепілге алды.{{sfn|Taylor|1979|p=13}} Бұл әйелдер Уильям Суэйннің қыздары болатын. Кейін оларды нидерландтар құтқарды.<ref>{{cite book |url=https://archive.org/details/historyofcolonyo00atwa_0 |page=610 |title=History of the colony of New Haven to its absorption into Connecticut |first=Edward E. |last=Atwater |date=1902}}</ref> [[Сурет:Mystic Massacre in New England 1638 Photo Facsimile.png|thumb|[[Мистик қырғыны]] бейнеленген 1638 жылғы түпнұсқа сурет негізінде шамамен 1870 жылы жасалған гравюра]] Коннектикут [[Джон Мейсон (отаршы)|Джон Мейсон]] бастаған 90 адамдық жасақ жіберді. Оларға [[Ункас]] бастаған 60 [[мохегандар|мохеган]] қосылды. Біріккен жасақ Сейбрукке жеткенде, Андерхилл бастаған Массачусетс отаршыларының тобы да олардың қатарына қосылды. 1637 жылғы 26 мамырда [[Мистик өзені]] бойындағы пекоттардың бекіністі ауылының сыртында орналасқан жасақ таңсәріде [[Мистик қырғыны|тұтқиылдан шабуыл жасады]]. Отаршылар ауылға басып кіріп, оны өртеді де, қашып шығуға әрекеттенгендердің бәрін өлтіру үшін қорғаныс дуалдарының айналасын қоршауға алды. Олардың одақтастары — мохегандар алғашқы қоршаудан қашып шыққандарды ұстау үшін екінші қоршау шебін құрды. Жүздеген пекот қаза тапты, олардың көпшілігі әйелдер мен балалар еді.{{Sfn|Taylor|1979|p=14}} Рухы күйреген пекоттардың көпшілігі батысқа қарай қашуға тырысты. Мейсон [[Израэл Стоутон]]мен бірге 300 пекоттан тұратын топты қазіргі [[Фэрфилд (Коннектикут)|Фэрфилд]] қаласының маңындағы батпаққа дейін қуып барып, сол жерде [[Фэрфилд батпағындағы шайқас|олардың көпшілігін өлтіріп, тұтқынға алды]]. Сассакус [[мохоктар]]ға қашып құтыла алды, алайда олар Сассакус пен оның серіктерін дереу өлтіріп, оның бас терісін Бостонға жіберді.{{sfn|Taylor|1979|pp=14–15}}<ref>{{cite journal |title=The Long Wake of the Pequot War |journal=Early American Studies |date=2011 |last=Grandjean |first=Katherine A.|volume=9 |issue=2 |pages=379–411 |doi=10.1353/eam.2011.0019 |jstor=23547653 }}</ref> Пекоттар жеңілгеннен кейін Коннектикут, мохегандар және наррагансетттер арасында [[Хартфорд келісімі (1638)|Хартфорд келісімі]] жасалды. Келісім бойынша Коннектикут қоныстанушыларына пекоттардың бұрынғы жерлерін иеленуге айрықша құқық берілді, ал пекоттар саяси және мәдени қауымдастық ретінде таратылып, тірі қалғандары басқа тайпаларға сіңісуге мәжбүр болды.<ref>{{cite journal |url=https://www.jstor.org/stable/10.5309/willmaryquar.72.3.0461 |title=The Treaty of Hartford (1638): Reconsidering Jurisdiction in Southern New England |date=2015 |journal=The William and Mary Quarterly |last=Grant |first=Daragh |volume=72 |issue=3 |pages=461–498 |doi=10.5309/willmaryquar.72.3.0461 |jstor=10.5309/willmaryquar.72.3.0461 |url-access=subscription |archive-date=August 18, 2025 |access-date=September 28, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250818154152/https://www.jstor.org/stable/10.5309/willmaryquar.72.3.0461 |url-status=live }}</ref> === Отардың нығаюы === Пекот соғысы Коннектикут пен Массачусетстің мүдделері мен қажеттіліктерінің арасындағы айырмашылықты айқын көрсетті. Қақтығыс кезінде Коннектикут Массачусетске қарағанда сақтыққа негізделген саясатты ұстанды. [[Сейбрук отары|Сейбрук фортының]] коменданты [[Лайон Гардинер]] Массачусетс шығанақта қауіпсіз орналасқанымен, соғыстың негізгі зардабын Коннектикут тартатынын атап өтті. Соғыс аяқталғаннан кейін Коннектикут наррагансетттер мен Массачусетс арасындағы барлық келісімдерді мойындаудан бас тартып, үндістермен дипломатиялық қатынастарды өз шарттары бойынша жүргізе бастады. Осылайша ол жеке отар ретіндегі мәртебесін айқын көрсетті.<ref name=breach /> [[Ағылшын революциясы|Англиядағы азамат соғысы]] басталғаннан кейін Англияның Сейбрук отарына көрсеткен қолдауы тоқтады. Отардың губернаторы [[Джордж Фенвик (парламентшіл)|Джордж Фенвик]] 1644 жылы отарды Коннектикутқа сату туралы келісім жасасты.<ref>{{cite web |url=https://archive.org/details/saybrookatmoutho00gate |page=54 |title=Saybrook at the mouth of the Connecticut; the first one hundred years |first=Gilman C. |last=Gates |date=1935|publisher=[Orange], [New Haven], [Press of the Wilson H. Lee Co.] }}</ref> Фенвик Англияға оралып, [[Оливер Кромвель]]дің қол астында қызмет етіп, ерекше көзге түсті.<ref>{{Cite DNB |wstitle= Fenwick, George |volume= 18 |last= Firth |first= Charles |author-link=Charles Firth (historian) |page= 328 |year= |short=1}}</ref> Пекот соғысы кезіндегі отарлар арасындағы ынтымақтастықтың табыстарынан жігерленген Коннектикут, Массачусетс, Плимут және Нью-Хейвен отарлары нидерландтардан, француздардан және үндістерден бірлесіп қорғану мақсатында [[Жаңа Англия конфедерациясы]]н құрды.<ref>{{Cite web |url=https://avalon.law.yale.edu/17th_century/art1613.asp |title=Avalon Project – the Articles of Confederation of the United Colonies of New England; May 19, 1643 |access-date=September 28, 2024 |archive-date=November 18, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211118170120/https://avalon.law.yale.edu/17th_century/art1613.asp |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |title=The United Colonies of New England—1643-90 |last=Ward |first=Harry M. |url=https://archive.org/details/unitedcoloniesof0000ward/ |publisher=[[Vantage Press]] |date=1961 |location=New York, NY |chapter=II. Genesis of Union |pages=23–48}}</ref> Англияға кетер алдында Фенвик Хопкинспен бірге Коннектикуттың Конфедерациядағы алғашқы комиссарларының бірі болды.<ref>{{cite book |editor-last=Ward |editor-first=Harry |title=The United Colonies of New England-1643-90 |publisher=Vantage Press=1961 |pages=400–411}}</ref><ref>{{cite book |title=History of New England |date=1858 |first=John G. |last=Palfrey |volume=2 |chapter=Appendix |page=635 |publisher=Little, Brown, and Company (New York) |url=https://archive.org/details/historyofnewengl02john}}</ref> Коннектикуттың Конфедерацияға мүшелігі оның [[Филипп патша соғысы]]на әскер жіберуін де білдірді, дегенмен Коннектикуттың өзі бұл соғыстан айтарлықтай зардап шеккен жоқ.<ref>{{cite web |url=https://www.colonialwarsct.org/1675.htm |title=1675 — King Philip's War |website=Society of Colonial Wars in the State of Connecticut |publisher=General Society of Colonial Wars |access-date=September 28, 2024 |archive-date=September 16, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240916152922/https://colonialwarsct.org/1675.htm |url-status=live }}</ref> Өзге пуритан отарлары сияқты, Коннектикут та Кромвельдің азамат соғысындағы жеңісін қуана қарсы алды. Отардың дін қызметкерлері [[дөңгелекбастылар]]дың идеяларын үнемі уағыздап отырды. Алайда Англияның жаңа үкіметі көп ұзамай Коннектикутқа қиындықтар туғыза бастады. Жаңа Англия конфедерациясы Жаңа Нидерланд пен ағылшын отарларының арасындағы шекараны белгілейтін [[Хартфорд келісімі (1650)|Хартфорд келісімін]] жасасты, бірақ Англия үкіметі оны ратификациялаудан бас тартты.<ref>{{cite book |title=History of New Netherland |series=New York Heritage Series |volume=2 |last=O'Callaghan |first=Edmund B. |author-link=Edmund Bailey O'Callaghan|publisher=Bartlett and Welford|location=New York, NY|pages=151–155, 201–202}}</ref> Отарлардың шет елдермен саудасын шектеген [[1651 жылғы навигациялық акт]] нидерландтармен арадағы шиеленісті одан әрі күшейтті. Бұл шиеленіс ақырында [[Бірінші ағылшын-нидерланд соғысы]]на ұласты.<ref>{{cite journal |title=The Navigation Act of 1651, the First Dutch War, and the London Merchant Community |last=Farnell |first=James E. |date=1964 |volume=16 |issue=3 |pages=439–454 |journal=[[The Economic History Review]]|doi=10.2307/2592847 |jstor=2592847 }}</ref> Соғыстың басталуы Коннектикутқа 1653 жылы Ізгі үміт фортын басып алуға мүмкіндік берді.<ref>{{cite book|last1=Jones|first1=Frederick Robertson|title=The History of North America, Volume IV|date=1904|publisher=George Barrie & Sons|location=Philadelphia|page=134|url=https://books.google.com/books?id=CrgTAAAAYAAJ}}</ref> [[Сурет:John Winthrop, the Younger - Harvard 17th century.jpg|thumb|upright|[[Кіші Джон Уинтроп]]]] 1660 жылы [[Стюарттар реставрациясы]] жүзеге асқаннан кейін Коннектикуттың көптеген тұрғындары отардағы [[пуритандық]] дәстүрлер мен корольдік жарғының болмауы [[II Карл (Англия королі)|II Карл]]дың отардың өзін-өзі басқару құқығын шектеуіне себеп болуы мүмкін деп қауіптенді. 1662 жылы губернатор [[Кіші Джон Уинтроп]] Англияға жіберіліп, сол жерде корольдік жарғы алуға қол жеткізді. Жарғы едәуір демократиялық сипатта болды: Коннектикут [[Еркін азаматтар (Он үш отар)|еркін азаматтары]] губернаторды да, заң шығарушы органның мүшелерін де сайлай алатын екі отардың бірі болды.{{efn|name=a|Екіншісі — Род-Айленд.}}{{sfn|Anderson|2017|p=10}}<ref>{{Cite web |date=2018-10-31 |title=October 31: Connecticut's Greatest Legend Happened Today.... or Did It? |url=https://todayincthistory.com/2018/10/31/october-31-the-legend-of-the-charter-oak/ |website=Today in Connecticut History |language=en-US |access-date=September 28, 2024 |archive-date=April 23, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210423002119/https://todayincthistory.com/2018/10/31/october-31-the-legend-of-the-charter-oak/ |url-status=live }}</ref> Сонымен қатар жарғы Коннектикутқа кең аумақтарға құқық беріп, оның шекараларын [[Наррагансетт шығанағы]], [[Тынық мұхит]], Массачусетстің оңтүстік шекарасы және [[40° солтүстік ендік параллелі]] арқылы белгіледі.<ref name=winthropexp>{{cite journal |title=John Winthrop, Jr., Connecticut Expansionist: The Failure of His Designs on Long Island, 1663-1675 |last=Dunn |first=Richard S. |journal=The New England Quarterly |date=1956|volume=29 |issue=1 |pages=3–26 |doi=10.2307/363060 |jstor=363060 }}</ref> Коннектикут өкілдері Нью-Хейвенге барып, оның Коннектикутқа қосылуға тиіс екенін хабарлағанда, бастапқыда қатты қарсылыққа тап болды. Алайда 1664 жылы [[Жаңа Нидерландтың жаулап алынуы|Жаңа Нидерланд басып алынып]], оның иесі — [[Рим-католик шіркеуі|католик дінін ұстанған]] [[II Яков (Англия королі)|Йорк герцогының]] құрметіне [[Нью-Йорк провинциясы|Нью-Йорк]] деп өзгертілгеннен кейін бұл қарсылық бәсеңдеді. [[1664 жылғы корольдік комиссия]] Нью-Йорктің шығыс шекарасын Коннектикут өзені бойымен белгілеп, Нью-Хейвенді Нью-Йорк пен Коннектикуттың екеуі де талап еткен аумаққа айналдырды. Католик роялистің билігінде болғысы келмеген Нью-Хейвен ақырында қарсылығын тоқтатып, Коннектикутқа қосылуға келісті.<ref>{{Cite book |title= The Colonial Period Of American History: The Settlements II |last= Andrews |first=Charles M. |date=1936 |publisher= [[Yale University Press]] |pages=192–194}}</ref><ref>{{Cite book |last=Atwater |first=Edward Elias|url=https://archive.org/details/historycolonyne00atwagoog |title=History of the Colony of New Haven to Its Absorption into Connecticut |publisher=author |year=1881 |pages=467–468, 510}}</ref> Жоғарыда аталған Жаңа Нидерландтың басып алынуы Коннектикуттың [[Лонг-Айленд]]ке қатысты аумақтық талаптарына да нүкте қойды, өйткені [[Джон Скотт (капитан)|капитан Джон Скотт]] аралды басып алған кезде оны Коннектикуттың емес, өзінің иелігі деп жариялады.<ref name=winthropexp /> === Жаңа Англия доминионы === [[Сурет:Hiding-the-original-charter-in-the-oak.png|thumb|right|Корольдік жарғыны емен ағашына жасыру]] Йорк герцогы кейін II Яков және VII Яков деген атпен король тағына отырды. Оның алғашқы әрекеттерінің бірі [[Батыс Джерси]]ден [[Мэн провинциясы|Мэнге]] дейінгі ағылшын отарларын [[Жаңа Англия доминионы]]на біріктіру болды. Жаңадан біріккен отардың губернаторы болып сэр [[Эдмунд Андрос]] тағайындалды. Андрос Коннектикут енді жеке отар болмағандықтан, оның корольдік жарғысын тапсыруды талап етті. Губернатор [[Роберт Трит]] бірнеше ай бойы жарғыны тапсыруды кейінге қалдыруға тырысты, алайда 1687 жылғы 31 қазанда Андрос құжатты жеке өзі алу үшін Хартфордқа келді. Трит кешке дейін созылған сөзінде жарғының маңызын түсіндірді. Кенет есіктен қатты жел соғып, шамдарды сөндіріп жіберді. Шамдар қайта жағылған кезде жарғы жоғалып кеткен еді. Оны Джозеф Уодсворт есімді адам жақын маңдағы емен ағашына жасырып үлгерген болатын.<ref>{{Cite web |date=2014-04-23 |title=The Legend of the Charter Oak |url=https://www.newenglandhistoricalsociety.com/legend-charter-oak/ |access-date=2021-04-23 |website=New England Historical Society |language=en-US |archive-date=2021-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210423002123/https://www.newenglandhistoricalsociety.com/legend-charter-oak/ |url-status=live }}</ref><ref name=muscthis>{{cite web |url=https://museumofcthistory.org/2015/08/robert-treat/ |website=Museum of Connecticut History |title=Robert Treat |date=August 14, 2015 |access-date=September 29, 2024 |archive-date=October 8, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241008021448/https://museumofcthistory.org/2015/08/robert-treat/ |url-status=live }}</ref> Кейін [[Жарғы емені]] деген атпен белгілі болған бұл ағаш бірнеше ұрпақ бойы Коннектикуттың символы болып қала берді.<ref>{{cite web |url=https://newenglandhistoricalsociety.com/legend-charter-oak/ |title=The Legend (and Souvernirs) of the Charter Oak |website=New England Historical Society|date=April 23, 2014 }}</ref> Андрос пуритан шенеуніктерін [[англикандықтар]]мен алмастырып, жоғары салықтар енгізді. Оның 1 200 фунт стерлинг мөлшеріндегі жалақысы Массачусетстің бұрынғы үкіметінің бүкіл жылдық шығынынан асып түсті. [[Даңқты революция]] кезінде II Яков тақтан тайдырылғанда, Андрос бастапқыда бұл жаңалықтың таралуына жол бермеуге тырысты. Алайда хабар бәрібір тарап, отаршылар [[1689 жылғы Бостон көтерілісі|доминион билігін құлатты]]. Олар доминион үкіметін II Яковты қолдаған жасырын католиктер ретінде, ал өздерін жаңа [[протестантизм|протестант]] монархтар — [[III Уильям (Англия королі)|III Уильям]] мен [[II Мэри (Ұлыбритания патшайымы)|II Мария]]ның адал жақтастары ретінде көрсетті. Осылайша орталықтандырылған басқару жүйесін құруға бағытталған қысқа мерзімді тәжірибе аяқталып, Коннектикут пен басқа да отарлардың корольдік жарғылары қалпына келтірілді.<ref>{{cite book |title=American Colonies |first=Alan |last=Taylor |date=2001 |publisher=[[Viking Press]] |pages=277–280}}</ref> === Кейінгі тарихы === {{Толық мақала|Коннектикут тарихы}} 1701 жылы [[Нью-Хейвен]] Хартфордпен қатар отардың екінші астанасы болып белгіленді. Нью-Хейвенде өткен алғашқы заң шығару жиналысында отар үшін колледж құру туралы шешім қабылданып, оның орналасатын жері ретінде Сейбрук, ал алғашқы ректоры ретінде [[Авраам Пирсон]] таңдалды. Пирсон 1707 жылы қайтыс болғанға дейін колледжді [[Киллингворт (Коннектикут)|Киллингворттағы]] өз үйінен басқарды. Ол қайтыс болғаннан кейін колледж ақыры Сейбрукке көшірілді. Алайда көп ұзамай Сейбруктің тым шалғай орналасқаны белгілі болды. 1716 жылы Нью-Хейвен колледжді орналастыру құқығы үшін бәсекеде басқа елді мекендерді басып озды. Екі жылдан кейін [[Элиу Йель]] колледжге қомақты қайырымдылық жасаған кезде, оқу орны оның құрметіне [[Йель колледжі]] деп аталды.<ref>{{cite web |url=https://guides.library.yale.edu/yalehistory |title=A Brief History of Yale |publisher=Yale University |access-date=September 30, 2024 |archive-date=August 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210808074347/https://guides.library.yale.edu/yalehistory |url-status=live }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} ag18np6hsmin6gjvfqvqbkpg42y8mg0 3683530 3683529 2026-10-19T09:27:13Z 1nter pares 146705 /* Кейінгі тарихы */ 3683530 wikitext text/x-wiki {{Тарихи мемлекеттер |атауы = Коннектикут отары |өз атауы = Connecticut Colony |статусы = Англия отары (1636–1707)<br>Ұлыбритания отары (1707–1776) |әнұраны = |байрақ = |байрақ_сипаттамасы = |елтаңбасы = |елтаңба_сипаттамасы = |символ = |карта = Ctcolony.png |size = 270px |сипаттамасы = Коннектикут, [[Нью-Хейвен отары|Нью-Хейвен]] және [[Сейбрук отары|Сейбрук]] отарларының картасы |p1 = |flag_p1 = |image_p1 = |p2 = |flag_p2 = |image_p2 = |p3 = |flag_p3 = |image_p3 = |p4 = |flag_p4 = |image_p4 = |құрылуы = [[3 наурыз]] [[1636 жыл|1636]] |ыдырауы = [[4 шілде]] [[1776 жыл|1776]] |s1 = |flag_s1 = |image_s1 = |s2 = |flag_s2 = |image_s2 = |s3 = |flag_s3 = |image_s3 = |s4 = |flag_s4 = |image_s4 = |ұраны = |астана = [[Хартфорд (Коннектикут)|Хартфорд]] <small>(1636–1776)</small><br>[[Нью-Хейвен (Коннектикут)|Нью-Хейвен]] <small>(Хартфордпен бірге ортақ астана, 1701–1776)</small> |қалалары = |тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]], [[Мохеган-пекот тілі|мохеган-пекот]] және [[Квирипи тілі|квирипи]] |валютасы = [[Коннектикут фунты]] |қосымша_параметр = Империя |параметр_мазмұны = Британ отары |аумағы = |халқы = |басқару_формасы = [[Өзін-өзі басқаратын отар]] |династиясы = |басқарушылар_титулы = [[Коннектикуттың отарлық губернаторларының тізімі#Коннектикут отары, 1639–1776|Губернатор]] |басқарушы1 = [[Джон Хейнс (губернатор)|Джон Хейнс]] (алғашқы) |басқарушы_жылы1 = 1639–1640 |басқарушылар_титулы2 = |басқарушы2 = [[Джонатан Трамбулл]] (соңғы) |басқарушы_жылы2 = 1769–1776 |басқарушылар_титулы3 = |басқарушы3 = |басқарушы_жылы3 = |басқарушылар_титулы4 = |басқарушы4 = |басқарушы_жылы4 = |басқарушылар_титулы5 = |басқарушы5 = |басқарушы_жылы5 = |басқарушылар_титулы6 = |басқарушы6 = |басқарушы_жылы6 = |діні = [[АҚШ-тағы конгрегационализм|Конгрегационализм]] <small>([[Мемлекеттік дін|ресми]])</small>{{sfn|Barck|Lefler|1958|p=398}} |қосымша_параметр1 = Заң шығарушы орган |параметр_мазмұны1 = [[Коннектикут Бас ассамблеясы#Тарихы|Бас сот]] |Кезең1 = [[Коннектикуттың негізгі ережелері]] қабылданды |Уақыт1 = [[14 қаңтар]] |Жыл1 = [[1639 жыл|1639]] |Кезең2 = Корольдік хартия берілді |Уақыт2 = [[9 қазан]] |Жыл2 = [[1662 жыл|1662]] |Кезең3 = [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамына кірді |Уақыт3 = |Жыл3 = 1686–1689 |Кезең4 = Тәуелсіздік |Уақыт4 = [[4 шілде]] |Жыл4 = [[1776 жыл|1776]] |Кезең5 = |Уақыт5 = |Жыл5 = |Кезең6 = |Уақыт6 = |Жыл6 = |Кезең7 = |Уақыт7 = |Жыл7 = |Кезең8 = |Уақыт8 = |Жыл8 = |Кезең9 = |Уақыт9 = |Жыл9 = |Кезең10 = |Уақыт10 = |Жыл10 = |Кезең11 = |Уақыт11 = |Жыл11 = |қосымша_параметр2 = |параметр_мазмұны2 = |дейін = Алдыңғысы |д1 = Сейбрук отары |д2 = Нью-Хейвен отары |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |кейін = Кейінгісі |к1 = Коннектикут |к2 = |к3 = |к4 = |к5 = |к6 = |к7 = |ескерту = Қазіргі аумағы: [[АҚШ]], [[Коннектикут]] }} '''Коннектикут отары''' — бастапқыда '''Коннектикут өзені отары''' деп аталған, [[Жаңа Англия]]да орналасқан ағылшын отары. Кейін ол [[Коннектикут]] штатына айналды. Отар 1636 жылғы 3 наурызда [[Томас Хукер]] бастаған [[Массачусетс-Бэй отары]]нан келген [[Пуритандар|пуритан]] қоныстанушылар қауымының мекені ретінде құрылды. [[Пекот соғысы]] кезінде ағылшындар аймаққа бақылау орнатты. Кейін отар көршілес [[Нью-Хейвен отары|Нью-Хейвен]] және [[Сейбрук отары|Сейбрук]] отарларын өз құрамына қосып алды. Сондай-ақ ол қысқа уақыт өмір сүрген [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамында болды. Отардың негізін қалаушы құжаты [[Коннектикуттың негізгі заңдары]] болды. Бұл құжат демократиялық басқару жүйесінің алғашқы жазбаша конституциясы деп аталып, Коннектикуттың «Конституция штаты» деген лақап атқа ие болуына себеп болды.<ref name=ctgov>{{cite web |url=https://portal.ct.gov/about/early-history |website=CT.gov |title=Early History |access-date=September 26, 2024 |archive-date=September 22, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240922170214/https://portal.ct.gov/about/early-history |url-status=live }}</ref> == Тарихы == Еуропалықтар қоныстанғанға дейін кейін Коннектикутқа айналған аумақтың батыс жағалауын [[ваппингерлер|Ваппингер конфедерациясы]], ал шығыс жағалауын [[ниантиктер]] мекендеді. Құрлықтың ішкі бөліктерінде ниантиктерді жағалауға қарай ығыстырған [[пекоттар]] өмір сүрді. Кейін олар отаршылармен қарым-қатынаста ең маңызды рөл атқарған тайпаға айналды. Бұл аумақта [[нипмуктар]] мен [[могикандар]] да мекендеді, алайда бұл екі тайпаның негізгі қоныстары тиісінше көршілес [[Массачусетс]] пен [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]] аумақтарында орналасты.{{sfn|Bingham|1962|pp=6–7}} Коннектикутқа алғаш келген еуропалық — ''[[Онруст]]'' яхтасымен Коннектикут өзенін бойлай жоғары жүзген нидерланд зерттеушісі [[Адриан Блок]] болды.{{sfn|Bingham|1962|pp=2–5}}<ref name=scw>{{cite web |url=https://www.colonialwarsct.org/1614.htm |website=The Society of Colonial Wars in the State of Connecticut |publisher=[[General Society of Colonial Wars]] |title=Adriaen Block |access-date=September 27, 2024 |archive-date=September 14, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240914215912/https://colonialwarsct.org/1614.htm |url-status=live }}</ref> Осылайша, Коннектикутты алғаш зерттеген еуропалықтар ретінде нидерландтар бұл аумақты [[Жаңа Нидерланд]]тың бір бөлігі деп жариялады. 1633 жылы олар пекоттардың ұлы сахемі Уопигвуитпен келіссөз жүргізіп, өзен бойындағы 20 акр жерді сатып алды. Нидерландтар Киветтс-Пойнт деп аталатын сауда бекеті мен [[Ізгі үміт форты|Форт-Гуд-Хоуп]] деп аталатын шағын қорғаныс бекінісін салды. Кейін бұл жерлерде тиісінше [[Сейбрук отары|Сейбрук]] пен Хартфорд пайда болды.{{sfn|Bingham|1962|pp=10–11}}<ref>{{cite web |url=https://saybrookhistory.org/history-of-old-saybrook/ |title=History of Old Saybrook |author=<!--Not stated--> |date= |website=Saybrook History |publisher=Old Saybrook Historical Society |access-date= |quote= |archive-date=September 13, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240913233359/https://saybrookhistory.org/history-of-old-saybrook/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.newnetherlandinstitute.org/history-and-heritage/digital-exhibitions/a-tour-of-new-netherland/connecticut/house-of-hope/|title=House of Hope &#124; A Tour of New Netherland|access-date=September 27, 2024|archive-date=April 10, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150410075959/http://www.newnetherlandinstitute.org/history-and-heritage/digital-exhibitions/a-tour-of-new-netherland/connecticut/house-of-hope|url-status=live}}</ref> === Ағылшындардың қоныстануы === 1631 жылы Уаквимакут бастаған Коннектикут аңғарындағы [[сахем]]дер тобы [[Плимут отары]] мен Бостонға барып, екі отардан да пекоттарға қарсы соғысу үшін Коннектикутқа қоныстанушылар жіберуді сұрады. Массачусетс губернаторы [[Джон Уинтроп]] бұл ұсынысты қабылдамады, алайда Плимут губернаторы [[Эдвард Уинслоу]] оған оң көзқарас танытып, 1632 жылы Коннектикутқа өзі барды.{{sfn|Stiles|1859|p=9}} Кейін Уинслоу [[Уильям Брэдфорд (губернатор)|Уильям Брэдфорд]]пен бірге Бостонға барып, Массачусетс-Бэй басшыларын нидерландтардан бұрын Коннектикут өзенінің бойында сауда бекетін салу үшін Плимутпен күш біріктіруге көндіруге тырысты. Алайда Уинтроп бұл ұсынысты қабылдамай, Коннектикутты «араласуға тұрмайтын жер» деп атады. Ол бұған үндістердің дұшпандық көзқарасын және ірі кемелердің Коннектикут өзеніне кіруінің қиындығын себеп ретінде келтірді.{{sfn|Bingham|1962|pp=12–13}}{{sfn|Winthrop|1908|p=103}}{{sfn|Bradford|2008|pp=370–372}} Массачусетс-Бэй отары бұл бастамаға қатысудан бас тартқанына қарамастан, Плимут отары Коннектикут өзенінің бойында сауда бекетін құру үшін Уильям Холмс басқарған [[Барк (кеме)|барк]] кемесін жіберді. Ағылшын қоныстанушыларымен бірге олар осы жерге деген құқықтарының заңдылығын дәлелдеу үшін аймақтың байырғы сахемдерінің бірнешеуін де ала барды. Ізгі үміт фортының жанынан өтіп бара жатқанда нидерландтар оларға қоқан-лоқы көрсетті, бірақ Холмс бұл ескертуге мән бермеді. Ол өзен бойымен тағы бірнеше миль жоғары жүзіп, қазіргі [[Уинсор (Коннектикут)|Уинсор]] қаласы орналасқан жерде сауда бекетін салды.<ref name=b14 />{{sfn|Stiles|1859|pp=11–12}} Ағылшындардың әрекеттері туралы естіген Жаңа Нидерланд губернаторы [[Воутер ван Твиллер]] оларды қуып шығу үшін 70 адамнан тұратын жасақ жіберді. Алайда нидерландтар ағылшындардың қорғануға жақсы дайындалғанын көріп, қантөгіске жол бермеу үшін кері қайтты.{{sfn|Carpenter|Arthur|1854|p=32}} Осы уақытта [[Джон Олдем (отаршы)|Джон Олдем]] Коннектикутты өз көздерімен көру үшін Массачусетс-Бэй отарынан келген бір топ адамды бастап өзенге қарай аттанды. Олар қайтып оралған соң аймақта құндыздардың, қарасора мен графиттің мол екенін хабарлады. Бір жылдан кейін Олдем қоныстанушылар тобын бастап барып, [[Везерсфилд (Коннектикут)|Уэтерсфилд]] қаласының негізін қалады.<ref name=b14>{{harvnb|Bingham|1962|p=14}}</ref>{{sfn|Taylor|1979|pp=3–4}} 1635 жылға қарай Массачусетстегі ағылшын тұрғындарының саны едәуір өсіп, қоныстанушыларға жер жетіспейтіні айқын болды. Әсіресе халқы тығыз орналасқан Массачусетс-Бэй отарынан кетуге [[Кэмбридж (Массачусетс)|Ньютаун]] тұрғындары құлшыныс танытты. Ньютаунның негізін қалаушы [[Томас Дадли]] [[Джон Уинтроп|Уинтроппен]] жиі келіспеушілікке түсетін. Атап айтқанда, ол Бостонның отар астанасы болып таңдалуына наразылық білдіріп, қалада қамал салуды қолдаудан бас тартқан еді.{{sfn|Bingham|1962|p=17}} Дадли соңғы дауды шешу үшін Ньютаун пасторы Томас Хукерді Бостонға жіберді, алайда Уинтропқа деген наразылығы басылмады.<ref>{{cite book |title=Records of the Church of Christ at Cambridge in New England, 1632-1830 |url=https://archive.org/details/recordsofchurcho00firs/ |date=1906 |page=iii |chapter=Preface|publisher=Boston, E. Putnam}}</ref>{{sfn|Bingham|1962|pp=19–20}} 1634 жылғы мамырда Дадли Уинтроптың орнына губернатор болғаннан кейін Хукердің діни қауымының Коннектикутқа қоныс аудару ниеті [[Массачусетс Бас соты|Бас сотта]] қаралды. Қоныс аударуға қарсы болғандар Массачусетс халқының көптеп көшіп кетуінің салдарынан және аумақтық бөлінудің алауыздықты күшейтуінен қауіптенді. Сонымен қатар Хукер сияқты ықпалды уағызшы болашақта Массачусетстен басқа қоныстанушыларды да өзіне тартуы мүмкін еді.<ref name=breach>{{cite journal |title= Repairing the Breach: Puritan Expansion, Commonwealth Formation, and the Origins of the United Colonies of New England, 1630–1643 |last= Durge |first = Neal T. |date=September 2018 |journal= [[The New England Quarterly]] |volume=91 |issue=3 |pages =382–417 |jstor=26497581}}</ref> Ақырында Бас сот Ньютаун тұрғындарына Массачусетс аумағынан жер бөліп беріп, оларды райынан қайтарды.<ref name=breach /> Алайда бұл шешім олардың көңілінен шықпады, соған қарамастан қоныс аудару екі жылға кейінге қалдырылды.{{sfn|Walker|1891|p=83}}{{sfn|Bingham|1962|p=20}} [[Сурет:Mr Thomas Hooker & His People travelling 1636.jpeg|thumb|Томас Хукер мен оның серіктерінің сапары|left]] Хукердің қоныс аудару туралы өтініші қабылданбағанына қарамастан, қоныстанушылар Коннектикут аңғарына ағылуын жалғастырды. 1635 жылғы мамырда Коннектикут өзенінің сағасында Сейбрук отары құрылды.<ref>{{cite journal |title=Sir Arthur Hesilrige and the Saybrook Colony |first=Hugh R. Jr. |last=Engstrom |journal=Albion: A Quarterly Journal Concerned with British Studies |date=1973|volume=5 |issue=3 |pages=157–168 |doi=10.2307/4048260 |jstor=4048260 }}</ref> Массачусетстен келген көптеген қоныс аударушылар жаңадан құрылған Уэтерсфилд қаласына да қоныстанды.<ref>{{cite book |url=https://archive.org/details/historyofancient11adam/ |title=The history of ancient Wethersfield, Connecticut|last=Adams |first=Sherman W. |date=1904 |publisher=Grafton Press |page=21}}</ref> Плимут отарының Уинсордағы қонысына да [[Дорчестер (Массачусетс)|Дорчестерден]] көптеген қоныстанушылар келіп, елді мекенді өз бақылауына алды. Дорчестерден келгендер иеленген жерлері үшін Плимут қоныстанушыларына ақы төлеуге келіскеннен кейін бұл мәселе шешілді.{{sfn|Bingham|1962|pp=24–25}} Ақырында, 1636 жылы қоныстанушылардың жаңа тобының келуі Хукердің діни қауымына өз үйлерін сатып, 31 мамырда Коннектикутқа қарай сапарға шығуға мүмкіндік берді.{{sfn|Walker|1891|pp=91–92}} Хукер бастаған жүзге жуық қоныстанушы мен шамамен сонша малдан тұратын топ көп ұзамай Коннектикут өзеніне жетіп, нидерландтардың бекінісіне жақын жерде Ньютаун қаласының негізін қалады. Алайда бұл атау ұзақ сақталмады: көп ұзамай қала қоныстанушы [[Сэмюэл Стоун]]ның туған жері — [[Хертфорд]] қаласының құрметіне Хартфорд деп өзгертілді.<ref>{{cite web |url=https://www.foundersofhartford.org/historic-hartford/history-of-early-hartford/ |website=Society of the Descendants of the Founders of Hartford |title=History of Early Hartford |access-date=September 27, 2024 |archive-date=January 28, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220128074604/https://www.foundersofhartford.org/historic-hartford/history-of-early-hartford/ |url-status=live }}</ref> 1638 жылғы мамырда Томас Хукер азаматтық басқару туралы уағыз айтты. Осы уағыздан шабыт алған қоныстанушылар отардың конституциясын әзірлеуге кірісті. Соның нәтижесінде қабылданған «Коннектикуттың негізгі заңдары» құжатының басым бөлігін отарлардағы кәсіби заңгерлік білімі бар жалғыз адам [[Роджер Ладлоу]] жазған болуы мүмкін. Құжат 1639 жылғы қаңтарда қабылданып, Хартфорд, Уинсор және Уэтерсфилд қоныстарын ресми түрде біріктірді. Ол тарихтағы алғашқы жазбаша демократиялық конституция деп аталып келеді.<ref name=ctgov /><ref>{{cite journal |journal=Early American Studies |date=2012 |last=Besso |first=Michael |title=Thomas Hooker and His May 1638 Sermon|volume=10 |issue=1 |pages=194–225 |doi=10.1353/eam.2012.0002 |jstor=23546686 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://connecticuthistory.org/the-fundamental-orders-of-connecticut/ |title=The Fundamental Orders of Connecticut |date=2023 |website=Connecticut History |publisher=CTHUmanities |access-date=September 27, 2024 |archive-date=August 20, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240820202239/https://connecticuthistory.org/the-fundamental-orders-of-connecticut/ |url-status=live }}</ref> Жаңа конституцияға сәйкес [[Джон Хейнс (губернатор)|Джон Хейнс]] губернатор, ал Ладлоу оның орынбасары болып сайланды. Губернаторлардың қатарынан бірнеше жыл қызмет атқаруына тыйым салынғандықтан, Хейнс 1655 жылға дейін губернатор лауазымын жыл сайын [[Эдвард Хопкинс]]пен кезектесіп атқарды.<ref>{{cite web|url=https://museumofcthistory.org/2015/08/john-haynes/|title=John Haynes|website=Museum of Connecticut History|date=1999|access-date=September 27, 2024|archive-date=October 8, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241008015631/https://museumofcthistory.org/2015/08/john-haynes/|url-status=live}}</ref> Коннектикуттың негізгі заңдары қабылданғаннан кейін көп ұзамай көршілес Нью-Хейвен отары да өз үкіметін құрды.<ref>{{cite journal |url=https://doi.org/10.2307/359461 |journal=[[The New England Quarterly]] |title=John Cotton and the New Haven Colony |date=1930 |last=Calder |first=Isabel M.|volume=3 |issue=1 |pages=82–94 |doi=10.2307/359461 |jstor=359461 |url-access=subscription }}</ref> === Пекот соғысы === {{Толық мақала|Пекот соғысы}} Ізгі үміт форты салынған кезде нидерландтар пекоттармен жасасқан келісімінде сауда бекетінің барлық тайпаларға ашық болуға тиіс екенін белгіледі. Алайда пекоттар бұл шартты елемей, сауда жасауға келген қарсылас тайпаға шабуыл жасады. Бұған жауап ретінде нидерландтар пекоттардың сахемі Татобемді тұтқындап, оны босату үшін құн талап етті. Пекоттар құнды төлегеннен кейін нидерландтар оларға Татобемнің мәйітін қайтарды. Бұған кек қайтармақ болған пекоттар ағылшын кемесін нидерланд кемесімен шатастырып, оған шабуыл жасады. Кеме капитаны Джон Стоун мен оның экипажы пекоттардың қолынан қаза тапты.<ref>{{cite book |url=https://archive.org/details/bp_1001682 |title=History of the Indians of Connecticut : from the earliest known period to 1850 |pages=72–73 |first=John W. |last=DeForest |author-link=John William DeForest |date=1851 |publisher=W. J. Hamersley |location=Hartford, CT}}</ref> Түсініспеушілікті түсіндіру үшін Массачусетске пекоттардың елшісі жіберілді. Елші ағылшындарға кеменің қателесіп танылғанын айтты. Ағылшындар кінәлілерді беруді талап еткенде, елші олардың екеуінен басқасының бәрі жуырдағы шешек індетінен қайтыс болғанын және тірі қалған екі адамды беруге өкілеттіктері жоқ екенін мәлімдеді. Сонымен қатар пекоттар Стоунның екі пекотты тұтқындап, оларға қатыгездік көрсеткенін алға тартып, оны өлтірудің негізі болғанын айтты.<ref>{{cite journal |title=Who Killed John Stone? A Note on the Origins of the Pequot War |last=Cave |first=Alfred A. |date=1992 |journal=The William and Mary Quarterly |volume=49 |issue=3 |pages=509–521 |doi=10.2307/2947109 |jstor=2947109 }}</ref> [[Джон Галлап]] [[Лонг-Айленд]]ке жүзіп бара жатқанда [[Джон Олдем]]ге тиесілі, палубасында үндістер жүрген [[Пинас (кеме)|пинасты]] байқады. Галлап мән-жайды анықтау үшін кемеге мінуге әрекеттенгенде қақтығыс басталып, ол жеңіске жетті. Отаршылар бұл өлімге наррагансетттерді кінәлап, [[Роджер Уильямс]]қа сақ болуды ескертті. Наррагансетт көсемдері [[Каноникус]] пен [[Миантономо]] Галлап өлтірмеген кінәлілердің пекоттар арасында жасырынып жүргенін айтып, отаршылардың алаңдаушылығын сейілте алды.<ref>{{cite journal |title=Pequots and Puritans: The Causes of the War of 1637 |date=1962 |journal=The William and Mary Quarterly |last=Vaughn |first=Alden T.|volume=21 |issue=2 |pages=256–269 |doi=10.2307/1920388 |jstor=1920388 }}</ref> Осы оқиғалардан кейін Массачусетстен [[Джон Эндекотт]] пен оның капитандары [[Джон Андерхилл (капитан)|Джон Андерхилл]] және Натаниел Тёрнер бастаған 90 адамдық жасақ пекоттардың жеріне жіберілді. Олардың мақсаты Стоун мен Олдемді өлтірген кінәлілерді беруді талап ету болды. Жасақ алдымен Блок аралына жүзіп барды, алайда үндістер олардан бой тасалап үлгерді. Нәтижесінде жасақ аралдағы қаңырап қалған ауылдарды өртеп, тұрғындарға басқа шығын келтірместен кетіп қалды.{{Sfn|Cave|1996|pp=110–113}} Жасақ пекоттардың жеріне жеткенде, оларға кісі өлтіруді пекоттардың ұлы сахемі [[Сассакус]]тың өзі жасағаны айтылды. Пекоттар сондай-ақ нидерландтар мен ағылшындарды бір-бірінен ажырата алмайтынын мәлімдеді. Эндекотт бұл мәлімдемелерге сенбеді және пекоттар арасында әйелдер мен балалардың жоқ екенін байқап, шабуылға шықты. Осылайша соғыс басталды.{{Sfn|Cave|1996|pp=115–117}} Бұған жауап ретінде пекоттар Сейбрукті қоршауға алып, Уэтерсфилдке шабуыл жасады. Шабуыл барысында олар тоғыз адамды өлтіріп, екі әйелді кепілге алды.{{sfn|Taylor|1979|p=13}} Бұл әйелдер Уильям Суэйннің қыздары болатын. Кейін оларды нидерландтар құтқарды.<ref>{{cite book |url=https://archive.org/details/historyofcolonyo00atwa_0 |page=610 |title=History of the colony of New Haven to its absorption into Connecticut |first=Edward E. |last=Atwater |date=1902}}</ref> [[Сурет:Mystic Massacre in New England 1638 Photo Facsimile.png|thumb|[[Мистик қырғыны]] бейнеленген 1638 жылғы түпнұсқа сурет негізінде шамамен 1870 жылы жасалған гравюра]] Коннектикут [[Джон Мейсон (отаршы)|Джон Мейсон]] бастаған 90 адамдық жасақ жіберді. Оларға [[Ункас]] бастаған 60 [[мохегандар|мохеган]] қосылды. Біріккен жасақ Сейбрукке жеткенде, Андерхилл бастаған Массачусетс отаршыларының тобы да олардың қатарына қосылды. 1637 жылғы 26 мамырда [[Мистик өзені]] бойындағы пекоттардың бекіністі ауылының сыртында орналасқан жасақ таңсәріде [[Мистик қырғыны|тұтқиылдан шабуыл жасады]]. Отаршылар ауылға басып кіріп, оны өртеді де, қашып шығуға әрекеттенгендердің бәрін өлтіру үшін қорғаныс дуалдарының айналасын қоршауға алды. Олардың одақтастары — мохегандар алғашқы қоршаудан қашып шыққандарды ұстау үшін екінші қоршау шебін құрды. Жүздеген пекот қаза тапты, олардың көпшілігі әйелдер мен балалар еді.{{Sfn|Taylor|1979|p=14}} Рухы күйреген пекоттардың көпшілігі батысқа қарай қашуға тырысты. Мейсон [[Израэл Стоутон]]мен бірге 300 пекоттан тұратын топты қазіргі [[Фэрфилд (Коннектикут)|Фэрфилд]] қаласының маңындағы батпаққа дейін қуып барып, сол жерде [[Фэрфилд батпағындағы шайқас|олардың көпшілігін өлтіріп, тұтқынға алды]]. Сассакус [[мохоктар]]ға қашып құтыла алды, алайда олар Сассакус пен оның серіктерін дереу өлтіріп, оның бас терісін Бостонға жіберді.{{sfn|Taylor|1979|pp=14–15}}<ref>{{cite journal |title=The Long Wake of the Pequot War |journal=Early American Studies |date=2011 |last=Grandjean |first=Katherine A.|volume=9 |issue=2 |pages=379–411 |doi=10.1353/eam.2011.0019 |jstor=23547653 }}</ref> Пекоттар жеңілгеннен кейін Коннектикут, мохегандар және наррагансетттер арасында [[Хартфорд келісімі (1638)|Хартфорд келісімі]] жасалды. Келісім бойынша Коннектикут қоныстанушыларына пекоттардың бұрынғы жерлерін иеленуге айрықша құқық берілді, ал пекоттар саяси және мәдени қауымдастық ретінде таратылып, тірі қалғандары басқа тайпаларға сіңісуге мәжбүр болды.<ref>{{cite journal |url=https://www.jstor.org/stable/10.5309/willmaryquar.72.3.0461 |title=The Treaty of Hartford (1638): Reconsidering Jurisdiction in Southern New England |date=2015 |journal=The William and Mary Quarterly |last=Grant |first=Daragh |volume=72 |issue=3 |pages=461–498 |doi=10.5309/willmaryquar.72.3.0461 |jstor=10.5309/willmaryquar.72.3.0461 |url-access=subscription |archive-date=August 18, 2025 |access-date=September 28, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250818154152/https://www.jstor.org/stable/10.5309/willmaryquar.72.3.0461 |url-status=live }}</ref> === Отардың нығаюы === Пекот соғысы Коннектикут пен Массачусетстің мүдделері мен қажеттіліктерінің арасындағы айырмашылықты айқын көрсетті. Қақтығыс кезінде Коннектикут Массачусетске қарағанда сақтыққа негізделген саясатты ұстанды. [[Сейбрук отары|Сейбрук фортының]] коменданты [[Лайон Гардинер]] Массачусетс шығанақта қауіпсіз орналасқанымен, соғыстың негізгі зардабын Коннектикут тартатынын атап өтті. Соғыс аяқталғаннан кейін Коннектикут наррагансетттер мен Массачусетс арасындағы барлық келісімдерді мойындаудан бас тартып, үндістермен дипломатиялық қатынастарды өз шарттары бойынша жүргізе бастады. Осылайша ол жеке отар ретіндегі мәртебесін айқын көрсетті.<ref name=breach /> [[Ағылшын революциясы|Англиядағы азамат соғысы]] басталғаннан кейін Англияның Сейбрук отарына көрсеткен қолдауы тоқтады. Отардың губернаторы [[Джордж Фенвик (парламентшіл)|Джордж Фенвик]] 1644 жылы отарды Коннектикутқа сату туралы келісім жасасты.<ref>{{cite web |url=https://archive.org/details/saybrookatmoutho00gate |page=54 |title=Saybrook at the mouth of the Connecticut; the first one hundred years |first=Gilman C. |last=Gates |date=1935|publisher=[Orange], [New Haven], [Press of the Wilson H. Lee Co.] }}</ref> Фенвик Англияға оралып, [[Оливер Кромвель]]дің қол астында қызмет етіп, ерекше көзге түсті.<ref>{{Cite DNB |wstitle= Fenwick, George |volume= 18 |last= Firth |first= Charles |author-link=Charles Firth (historian) |page= 328 |year= |short=1}}</ref> Пекот соғысы кезіндегі отарлар арасындағы ынтымақтастықтың табыстарынан жігерленген Коннектикут, Массачусетс, Плимут және Нью-Хейвен отарлары нидерландтардан, француздардан және үндістерден бірлесіп қорғану мақсатында [[Жаңа Англия конфедерациясы]]н құрды.<ref>{{Cite web |url=https://avalon.law.yale.edu/17th_century/art1613.asp |title=Avalon Project – the Articles of Confederation of the United Colonies of New England; May 19, 1643 |access-date=September 28, 2024 |archive-date=November 18, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211118170120/https://avalon.law.yale.edu/17th_century/art1613.asp |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |title=The United Colonies of New England—1643-90 |last=Ward |first=Harry M. |url=https://archive.org/details/unitedcoloniesof0000ward/ |publisher=[[Vantage Press]] |date=1961 |location=New York, NY |chapter=II. Genesis of Union |pages=23–48}}</ref> Англияға кетер алдында Фенвик Хопкинспен бірге Коннектикуттың Конфедерациядағы алғашқы комиссарларының бірі болды.<ref>{{cite book |editor-last=Ward |editor-first=Harry |title=The United Colonies of New England-1643-90 |publisher=Vantage Press=1961 |pages=400–411}}</ref><ref>{{cite book |title=History of New England |date=1858 |first=John G. |last=Palfrey |volume=2 |chapter=Appendix |page=635 |publisher=Little, Brown, and Company (New York) |url=https://archive.org/details/historyofnewengl02john}}</ref> Коннектикуттың Конфедерацияға мүшелігі оның [[Филипп патша соғысы]]на әскер жіберуін де білдірді, дегенмен Коннектикуттың өзі бұл соғыстан айтарлықтай зардап шеккен жоқ.<ref>{{cite web |url=https://www.colonialwarsct.org/1675.htm |title=1675 — King Philip's War |website=Society of Colonial Wars in the State of Connecticut |publisher=General Society of Colonial Wars |access-date=September 28, 2024 |archive-date=September 16, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240916152922/https://colonialwarsct.org/1675.htm |url-status=live }}</ref> Өзге пуритан отарлары сияқты, Коннектикут та Кромвельдің азамат соғысындағы жеңісін қуана қарсы алды. Отардың дін қызметкерлері [[дөңгелекбастылар]]дың идеяларын үнемі уағыздап отырды. Алайда Англияның жаңа үкіметі көп ұзамай Коннектикутқа қиындықтар туғыза бастады. Жаңа Англия конфедерациясы Жаңа Нидерланд пен ағылшын отарларының арасындағы шекараны белгілейтін [[Хартфорд келісімі (1650)|Хартфорд келісімін]] жасасты, бірақ Англия үкіметі оны ратификациялаудан бас тартты.<ref>{{cite book |title=History of New Netherland |series=New York Heritage Series |volume=2 |last=O'Callaghan |first=Edmund B. |author-link=Edmund Bailey O'Callaghan|publisher=Bartlett and Welford|location=New York, NY|pages=151–155, 201–202}}</ref> Отарлардың шет елдермен саудасын шектеген [[1651 жылғы навигациялық акт]] нидерландтармен арадағы шиеленісті одан әрі күшейтті. Бұл шиеленіс ақырында [[Бірінші ағылшын-нидерланд соғысы]]на ұласты.<ref>{{cite journal |title=The Navigation Act of 1651, the First Dutch War, and the London Merchant Community |last=Farnell |first=James E. |date=1964 |volume=16 |issue=3 |pages=439–454 |journal=[[The Economic History Review]]|doi=10.2307/2592847 |jstor=2592847 }}</ref> Соғыстың басталуы Коннектикутқа 1653 жылы Ізгі үміт фортын басып алуға мүмкіндік берді.<ref>{{cite book|last1=Jones|first1=Frederick Robertson|title=The History of North America, Volume IV|date=1904|publisher=George Barrie & Sons|location=Philadelphia|page=134|url=https://books.google.com/books?id=CrgTAAAAYAAJ}}</ref> [[Сурет:John Winthrop, the Younger - Harvard 17th century.jpg|thumb|upright|[[Кіші Джон Уинтроп]]]] 1660 жылы [[Стюарттар реставрациясы]] жүзеге асқаннан кейін Коннектикуттың көптеген тұрғындары отардағы [[пуритандық]] дәстүрлер мен корольдік жарғының болмауы [[II Карл (Англия королі)|II Карл]]дың отардың өзін-өзі басқару құқығын шектеуіне себеп болуы мүмкін деп қауіптенді. 1662 жылы губернатор [[Кіші Джон Уинтроп]] Англияға жіберіліп, сол жерде корольдік жарғы алуға қол жеткізді. Жарғы едәуір демократиялық сипатта болды: Коннектикут [[Еркін азаматтар (Он үш отар)|еркін азаматтары]] губернаторды да, заң шығарушы органның мүшелерін де сайлай алатын екі отардың бірі болды.{{efn|name=a|Екіншісі — Род-Айленд.}}{{sfn|Anderson|2017|p=10}}<ref>{{Cite web |date=2018-10-31 |title=October 31: Connecticut's Greatest Legend Happened Today.... or Did It? |url=https://todayincthistory.com/2018/10/31/october-31-the-legend-of-the-charter-oak/ |website=Today in Connecticut History |language=en-US |access-date=September 28, 2024 |archive-date=April 23, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210423002119/https://todayincthistory.com/2018/10/31/october-31-the-legend-of-the-charter-oak/ |url-status=live }}</ref> Сонымен қатар жарғы Коннектикутқа кең аумақтарға құқық беріп, оның шекараларын [[Наррагансетт шығанағы]], [[Тынық мұхит]], Массачусетстің оңтүстік шекарасы және [[40° солтүстік ендік параллелі]] арқылы белгіледі.<ref name=winthropexp>{{cite journal |title=John Winthrop, Jr., Connecticut Expansionist: The Failure of His Designs on Long Island, 1663-1675 |last=Dunn |first=Richard S. |journal=The New England Quarterly |date=1956|volume=29 |issue=1 |pages=3–26 |doi=10.2307/363060 |jstor=363060 }}</ref> Коннектикут өкілдері Нью-Хейвенге барып, оның Коннектикутқа қосылуға тиіс екенін хабарлағанда, бастапқыда қатты қарсылыққа тап болды. Алайда 1664 жылы [[Жаңа Нидерландтың жаулап алынуы|Жаңа Нидерланд басып алынып]], оның иесі — [[Рим-католик шіркеуі|католик дінін ұстанған]] [[II Яков (Англия королі)|Йорк герцогының]] құрметіне [[Нью-Йорк провинциясы|Нью-Йорк]] деп өзгертілгеннен кейін бұл қарсылық бәсеңдеді. [[1664 жылғы корольдік комиссия]] Нью-Йорктің шығыс шекарасын Коннектикут өзені бойымен белгілеп, Нью-Хейвенді Нью-Йорк пен Коннектикуттың екеуі де талап еткен аумаққа айналдырды. Католик роялистің билігінде болғысы келмеген Нью-Хейвен ақырында қарсылығын тоқтатып, Коннектикутқа қосылуға келісті.<ref>{{Cite book |title= The Colonial Period Of American History: The Settlements II |last= Andrews |first=Charles M. |date=1936 |publisher= [[Yale University Press]] |pages=192–194}}</ref><ref>{{Cite book |last=Atwater |first=Edward Elias|url=https://archive.org/details/historycolonyne00atwagoog |title=History of the Colony of New Haven to Its Absorption into Connecticut |publisher=author |year=1881 |pages=467–468, 510}}</ref> Жоғарыда аталған Жаңа Нидерландтың басып алынуы Коннектикуттың [[Лонг-Айленд]]ке қатысты аумақтық талаптарына да нүкте қойды, өйткені [[Джон Скотт (капитан)|капитан Джон Скотт]] аралды басып алған кезде оны Коннектикуттың емес, өзінің иелігі деп жариялады.<ref name=winthropexp /> === Жаңа Англия доминионы === [[Сурет:Hiding-the-original-charter-in-the-oak.png|thumb|right|Корольдік жарғыны емен ағашына жасыру]] Йорк герцогы кейін II Яков және VII Яков деген атпен король тағына отырды. Оның алғашқы әрекеттерінің бірі [[Батыс Джерси]]ден [[Мэн провинциясы|Мэнге]] дейінгі ағылшын отарларын [[Жаңа Англия доминионы]]на біріктіру болды. Жаңадан біріккен отардың губернаторы болып сэр [[Эдмунд Андрос]] тағайындалды. Андрос Коннектикут енді жеке отар болмағандықтан, оның корольдік жарғысын тапсыруды талап етті. Губернатор [[Роберт Трит]] бірнеше ай бойы жарғыны тапсыруды кейінге қалдыруға тырысты, алайда 1687 жылғы 31 қазанда Андрос құжатты жеке өзі алу үшін Хартфордқа келді. Трит кешке дейін созылған сөзінде жарғының маңызын түсіндірді. Кенет есіктен қатты жел соғып, шамдарды сөндіріп жіберді. Шамдар қайта жағылған кезде жарғы жоғалып кеткен еді. Оны Джозеф Уодсворт есімді адам жақын маңдағы емен ағашына жасырып үлгерген болатын.<ref>{{Cite web |date=2014-04-23 |title=The Legend of the Charter Oak |url=https://www.newenglandhistoricalsociety.com/legend-charter-oak/ |access-date=2021-04-23 |website=New England Historical Society |language=en-US |archive-date=2021-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210423002123/https://www.newenglandhistoricalsociety.com/legend-charter-oak/ |url-status=live }}</ref><ref name=muscthis>{{cite web |url=https://museumofcthistory.org/2015/08/robert-treat/ |website=Museum of Connecticut History |title=Robert Treat |date=August 14, 2015 |access-date=September 29, 2024 |archive-date=October 8, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241008021448/https://museumofcthistory.org/2015/08/robert-treat/ |url-status=live }}</ref> Кейін [[Жарғы емені]] деген атпен белгілі болған бұл ағаш бірнеше ұрпақ бойы Коннектикуттың символы болып қала берді.<ref>{{cite web |url=https://newenglandhistoricalsociety.com/legend-charter-oak/ |title=The Legend (and Souvernirs) of the Charter Oak |website=New England Historical Society|date=April 23, 2014 }}</ref> Андрос пуритан шенеуніктерін [[англикандықтар]]мен алмастырып, жоғары салықтар енгізді. Оның 1 200 фунт стерлинг мөлшеріндегі жалақысы Массачусетстің бұрынғы үкіметінің бүкіл жылдық шығынынан асып түсті. [[Даңқты революция]] кезінде II Яков тақтан тайдырылғанда, Андрос бастапқыда бұл жаңалықтың таралуына жол бермеуге тырысты. Алайда хабар бәрібір тарап, отаршылар [[1689 жылғы Бостон көтерілісі|доминион билігін құлатты]]. Олар доминион үкіметін II Яковты қолдаған жасырын католиктер ретінде, ал өздерін жаңа [[протестантизм|протестант]] монархтар — [[III Уильям (Англия королі)|III Уильям]] мен [[II Мэри (Ұлыбритания патшайымы)|II Мария]]ның адал жақтастары ретінде көрсетті. Осылайша орталықтандырылған басқару жүйесін құруға бағытталған қысқа мерзімді тәжірибе аяқталып, Коннектикут пен басқа да отарлардың корольдік жарғылары қалпына келтірілді.<ref>{{cite book |title=American Colonies |first=Alan |last=Taylor |date=2001 |publisher=[[Viking Press]] |pages=277–280}}</ref> === Кейінгі тарихы === {{Толық мақала|Коннектикут тарихы}} 1701 жылы [[Нью Хейвен (Коннектикут)|Нью-Хейвен]] Хартфордпен қатар отардың екінші астанасы болып белгіленді. Нью-Хейвенде өткен алғашқы заң шығару жиналысында отар үшін колледж құру туралы шешім қабылданып, оның орналасатын жері ретінде Сейбрук, ал алғашқы ректоры ретінде [[Авраам Пирсон]] таңдалды. Пирсон 1707 жылы қайтыс болғанға дейін колледжді [[Киллингворт (Коннектикут)|Киллингворттағы]] өз үйінен басқарды. Ол қайтыс болғаннан кейін колледж ақыры Сейбрукке көшірілді. Алайда көп ұзамай Сейбруктің тым шалғай орналасқаны белгілі болды. 1716 жылы Нью-Хейвен колледжді орналастыру құқығы үшін бәсекеде басқа елді мекендерді басып озды. Екі жылдан кейін [[Элиу Йель]] колледжге қомақты қайырымдылық жасаған кезде, оқу орны оның құрметіне [[Йель колледжі]] деп аталды.<ref>{{cite web |url=https://guides.library.yale.edu/yalehistory |title=A Brief History of Yale |publisher=Yale University |access-date=September 30, 2024 |archive-date=August 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210808074347/https://guides.library.yale.edu/yalehistory |url-status=live }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} jpep1a4gps1r1igq87ne1nn27mr06yc 3683531 3683530 2026-10-19T09:29:18Z 1nter pares 146705 /* Кейінгі тарихы */ 3683531 wikitext text/x-wiki {{Тарихи мемлекеттер |атауы = Коннектикут отары |өз атауы = Connecticut Colony |статусы = Англия отары (1636–1707)<br>Ұлыбритания отары (1707–1776) |әнұраны = |байрақ = |байрақ_сипаттамасы = |елтаңбасы = |елтаңба_сипаттамасы = |символ = |карта = Ctcolony.png |size = 270px |сипаттамасы = Коннектикут, [[Нью-Хейвен отары|Нью-Хейвен]] және [[Сейбрук отары|Сейбрук]] отарларының картасы |p1 = |flag_p1 = |image_p1 = |p2 = |flag_p2 = |image_p2 = |p3 = |flag_p3 = |image_p3 = |p4 = |flag_p4 = |image_p4 = |құрылуы = [[3 наурыз]] [[1636 жыл|1636]] |ыдырауы = [[4 шілде]] [[1776 жыл|1776]] |s1 = |flag_s1 = |image_s1 = |s2 = |flag_s2 = |image_s2 = |s3 = |flag_s3 = |image_s3 = |s4 = |flag_s4 = |image_s4 = |ұраны = |астана = [[Хартфорд (Коннектикут)|Хартфорд]] <small>(1636–1776)</small><br>[[Нью-Хейвен (Коннектикут)|Нью-Хейвен]] <small>(Хартфордпен бірге ортақ астана, 1701–1776)</small> |қалалары = |тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]], [[Мохеган-пекот тілі|мохеган-пекот]] және [[Квирипи тілі|квирипи]] |валютасы = [[Коннектикут фунты]] |қосымша_параметр = Империя |параметр_мазмұны = Британ отары |аумағы = |халқы = |басқару_формасы = [[Өзін-өзі басқаратын отар]] |династиясы = |басқарушылар_титулы = [[Коннектикуттың отарлық губернаторларының тізімі#Коннектикут отары, 1639–1776|Губернатор]] |басқарушы1 = [[Джон Хейнс (губернатор)|Джон Хейнс]] (алғашқы) |басқарушы_жылы1 = 1639–1640 |басқарушылар_титулы2 = |басқарушы2 = [[Джонатан Трамбулл]] (соңғы) |басқарушы_жылы2 = 1769–1776 |басқарушылар_титулы3 = |басқарушы3 = |басқарушы_жылы3 = |басқарушылар_титулы4 = |басқарушы4 = |басқарушы_жылы4 = |басқарушылар_титулы5 = |басқарушы5 = |басқарушы_жылы5 = |басқарушылар_титулы6 = |басқарушы6 = |басқарушы_жылы6 = |діні = [[АҚШ-тағы конгрегационализм|Конгрегационализм]] <small>([[Мемлекеттік дін|ресми]])</small>{{sfn|Barck|Lefler|1958|p=398}} |қосымша_параметр1 = Заң шығарушы орган |параметр_мазмұны1 = [[Коннектикут Бас ассамблеясы#Тарихы|Бас сот]] |Кезең1 = [[Коннектикуттың негізгі ережелері]] қабылданды |Уақыт1 = [[14 қаңтар]] |Жыл1 = [[1639 жыл|1639]] |Кезең2 = Корольдік хартия берілді |Уақыт2 = [[9 қазан]] |Жыл2 = [[1662 жыл|1662]] |Кезең3 = [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамына кірді |Уақыт3 = |Жыл3 = 1686–1689 |Кезең4 = Тәуелсіздік |Уақыт4 = [[4 шілде]] |Жыл4 = [[1776 жыл|1776]] |Кезең5 = |Уақыт5 = |Жыл5 = |Кезең6 = |Уақыт6 = |Жыл6 = |Кезең7 = |Уақыт7 = |Жыл7 = |Кезең8 = |Уақыт8 = |Жыл8 = |Кезең9 = |Уақыт9 = |Жыл9 = |Кезең10 = |Уақыт10 = |Жыл10 = |Кезең11 = |Уақыт11 = |Жыл11 = |қосымша_параметр2 = |параметр_мазмұны2 = |дейін = Алдыңғысы |д1 = Сейбрук отары |д2 = Нью-Хейвен отары |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |кейін = Кейінгісі |к1 = Коннектикут |к2 = |к3 = |к4 = |к5 = |к6 = |к7 = |ескерту = Қазіргі аумағы: [[АҚШ]], [[Коннектикут]] }} '''Коннектикут отары''' — бастапқыда '''Коннектикут өзені отары''' деп аталған, [[Жаңа Англия]]да орналасқан ағылшын отары. Кейін ол [[Коннектикут]] штатына айналды. Отар 1636 жылғы 3 наурызда [[Томас Хукер]] бастаған [[Массачусетс-Бэй отары]]нан келген [[Пуритандар|пуритан]] қоныстанушылар қауымының мекені ретінде құрылды. [[Пекот соғысы]] кезінде ағылшындар аймаққа бақылау орнатты. Кейін отар көршілес [[Нью-Хейвен отары|Нью-Хейвен]] және [[Сейбрук отары|Сейбрук]] отарларын өз құрамына қосып алды. Сондай-ақ ол қысқа уақыт өмір сүрген [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамында болды. Отардың негізін қалаушы құжаты [[Коннектикуттың негізгі заңдары]] болды. Бұл құжат демократиялық басқару жүйесінің алғашқы жазбаша конституциясы деп аталып, Коннектикуттың «Конституция штаты» деген лақап атқа ие болуына себеп болды.<ref name=ctgov>{{cite web |url=https://portal.ct.gov/about/early-history |website=CT.gov |title=Early History |access-date=September 26, 2024 |archive-date=September 22, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240922170214/https://portal.ct.gov/about/early-history |url-status=live }}</ref> == Тарихы == Еуропалықтар қоныстанғанға дейін кейін Коннектикутқа айналған аумақтың батыс жағалауын [[ваппингерлер|Ваппингер конфедерациясы]], ал шығыс жағалауын [[ниантиктер]] мекендеді. Құрлықтың ішкі бөліктерінде ниантиктерді жағалауға қарай ығыстырған [[пекоттар]] өмір сүрді. Кейін олар отаршылармен қарым-қатынаста ең маңызды рөл атқарған тайпаға айналды. Бұл аумақта [[нипмуктар]] мен [[могикандар]] да мекендеді, алайда бұл екі тайпаның негізгі қоныстары тиісінше көршілес [[Массачусетс]] пен [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]] аумақтарында орналасты.{{sfn|Bingham|1962|pp=6–7}} Коннектикутқа алғаш келген еуропалық — ''[[Онруст]]'' яхтасымен Коннектикут өзенін бойлай жоғары жүзген нидерланд зерттеушісі [[Адриан Блок]] болды.{{sfn|Bingham|1962|pp=2–5}}<ref name=scw>{{cite web |url=https://www.colonialwarsct.org/1614.htm |website=The Society of Colonial Wars in the State of Connecticut |publisher=[[General Society of Colonial Wars]] |title=Adriaen Block |access-date=September 27, 2024 |archive-date=September 14, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240914215912/https://colonialwarsct.org/1614.htm |url-status=live }}</ref> Осылайша, Коннектикутты алғаш зерттеген еуропалықтар ретінде нидерландтар бұл аумақты [[Жаңа Нидерланд]]тың бір бөлігі деп жариялады. 1633 жылы олар пекоттардың ұлы сахемі Уопигвуитпен келіссөз жүргізіп, өзен бойындағы 20 акр жерді сатып алды. Нидерландтар Киветтс-Пойнт деп аталатын сауда бекеті мен [[Ізгі үміт форты|Форт-Гуд-Хоуп]] деп аталатын шағын қорғаныс бекінісін салды. Кейін бұл жерлерде тиісінше [[Сейбрук отары|Сейбрук]] пен Хартфорд пайда болды.{{sfn|Bingham|1962|pp=10–11}}<ref>{{cite web |url=https://saybrookhistory.org/history-of-old-saybrook/ |title=History of Old Saybrook |author=<!--Not stated--> |date= |website=Saybrook History |publisher=Old Saybrook Historical Society |access-date= |quote= |archive-date=September 13, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240913233359/https://saybrookhistory.org/history-of-old-saybrook/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.newnetherlandinstitute.org/history-and-heritage/digital-exhibitions/a-tour-of-new-netherland/connecticut/house-of-hope/|title=House of Hope &#124; A Tour of New Netherland|access-date=September 27, 2024|archive-date=April 10, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150410075959/http://www.newnetherlandinstitute.org/history-and-heritage/digital-exhibitions/a-tour-of-new-netherland/connecticut/house-of-hope|url-status=live}}</ref> === Ағылшындардың қоныстануы === 1631 жылы Уаквимакут бастаған Коннектикут аңғарындағы [[сахем]]дер тобы [[Плимут отары]] мен Бостонға барып, екі отардан да пекоттарға қарсы соғысу үшін Коннектикутқа қоныстанушылар жіберуді сұрады. Массачусетс губернаторы [[Джон Уинтроп]] бұл ұсынысты қабылдамады, алайда Плимут губернаторы [[Эдвард Уинслоу]] оған оң көзқарас танытып, 1632 жылы Коннектикутқа өзі барды.{{sfn|Stiles|1859|p=9}} Кейін Уинслоу [[Уильям Брэдфорд (губернатор)|Уильям Брэдфорд]]пен бірге Бостонға барып, Массачусетс-Бэй басшыларын нидерландтардан бұрын Коннектикут өзенінің бойында сауда бекетін салу үшін Плимутпен күш біріктіруге көндіруге тырысты. Алайда Уинтроп бұл ұсынысты қабылдамай, Коннектикутты «араласуға тұрмайтын жер» деп атады. Ол бұған үндістердің дұшпандық көзқарасын және ірі кемелердің Коннектикут өзеніне кіруінің қиындығын себеп ретінде келтірді.{{sfn|Bingham|1962|pp=12–13}}{{sfn|Winthrop|1908|p=103}}{{sfn|Bradford|2008|pp=370–372}} Массачусетс-Бэй отары бұл бастамаға қатысудан бас тартқанына қарамастан, Плимут отары Коннектикут өзенінің бойында сауда бекетін құру үшін Уильям Холмс басқарған [[Барк (кеме)|барк]] кемесін жіберді. Ағылшын қоныстанушыларымен бірге олар осы жерге деген құқықтарының заңдылығын дәлелдеу үшін аймақтың байырғы сахемдерінің бірнешеуін де ала барды. Ізгі үміт фортының жанынан өтіп бара жатқанда нидерландтар оларға қоқан-лоқы көрсетті, бірақ Холмс бұл ескертуге мән бермеді. Ол өзен бойымен тағы бірнеше миль жоғары жүзіп, қазіргі [[Уинсор (Коннектикут)|Уинсор]] қаласы орналасқан жерде сауда бекетін салды.<ref name=b14 />{{sfn|Stiles|1859|pp=11–12}} Ағылшындардың әрекеттері туралы естіген Жаңа Нидерланд губернаторы [[Воутер ван Твиллер]] оларды қуып шығу үшін 70 адамнан тұратын жасақ жіберді. Алайда нидерландтар ағылшындардың қорғануға жақсы дайындалғанын көріп, қантөгіске жол бермеу үшін кері қайтты.{{sfn|Carpenter|Arthur|1854|p=32}} Осы уақытта [[Джон Олдем (отаршы)|Джон Олдем]] Коннектикутты өз көздерімен көру үшін Массачусетс-Бэй отарынан келген бір топ адамды бастап өзенге қарай аттанды. Олар қайтып оралған соң аймақта құндыздардың, қарасора мен графиттің мол екенін хабарлады. Бір жылдан кейін Олдем қоныстанушылар тобын бастап барып, [[Везерсфилд (Коннектикут)|Уэтерсфилд]] қаласының негізін қалады.<ref name=b14>{{harvnb|Bingham|1962|p=14}}</ref>{{sfn|Taylor|1979|pp=3–4}} 1635 жылға қарай Массачусетстегі ағылшын тұрғындарының саны едәуір өсіп, қоныстанушыларға жер жетіспейтіні айқын болды. Әсіресе халқы тығыз орналасқан Массачусетс-Бэй отарынан кетуге [[Кэмбридж (Массачусетс)|Ньютаун]] тұрғындары құлшыныс танытты. Ньютаунның негізін қалаушы [[Томас Дадли]] [[Джон Уинтроп|Уинтроппен]] жиі келіспеушілікке түсетін. Атап айтқанда, ол Бостонның отар астанасы болып таңдалуына наразылық білдіріп, қалада қамал салуды қолдаудан бас тартқан еді.{{sfn|Bingham|1962|p=17}} Дадли соңғы дауды шешу үшін Ньютаун пасторы Томас Хукерді Бостонға жіберді, алайда Уинтропқа деген наразылығы басылмады.<ref>{{cite book |title=Records of the Church of Christ at Cambridge in New England, 1632-1830 |url=https://archive.org/details/recordsofchurcho00firs/ |date=1906 |page=iii |chapter=Preface|publisher=Boston, E. Putnam}}</ref>{{sfn|Bingham|1962|pp=19–20}} 1634 жылғы мамырда Дадли Уинтроптың орнына губернатор болғаннан кейін Хукердің діни қауымының Коннектикутқа қоныс аудару ниеті [[Массачусетс Бас соты|Бас сотта]] қаралды. Қоныс аударуға қарсы болғандар Массачусетс халқының көптеп көшіп кетуінің салдарынан және аумақтық бөлінудің алауыздықты күшейтуінен қауіптенді. Сонымен қатар Хукер сияқты ықпалды уағызшы болашақта Массачусетстен басқа қоныстанушыларды да өзіне тартуы мүмкін еді.<ref name=breach>{{cite journal |title= Repairing the Breach: Puritan Expansion, Commonwealth Formation, and the Origins of the United Colonies of New England, 1630–1643 |last= Durge |first = Neal T. |date=September 2018 |journal= [[The New England Quarterly]] |volume=91 |issue=3 |pages =382–417 |jstor=26497581}}</ref> Ақырында Бас сот Ньютаун тұрғындарына Массачусетс аумағынан жер бөліп беріп, оларды райынан қайтарды.<ref name=breach /> Алайда бұл шешім олардың көңілінен шықпады, соған қарамастан қоныс аудару екі жылға кейінге қалдырылды.{{sfn|Walker|1891|p=83}}{{sfn|Bingham|1962|p=20}} [[Сурет:Mr Thomas Hooker & His People travelling 1636.jpeg|thumb|Томас Хукер мен оның серіктерінің сапары|left]] Хукердің қоныс аудару туралы өтініші қабылданбағанына қарамастан, қоныстанушылар Коннектикут аңғарына ағылуын жалғастырды. 1635 жылғы мамырда Коннектикут өзенінің сағасында Сейбрук отары құрылды.<ref>{{cite journal |title=Sir Arthur Hesilrige and the Saybrook Colony |first=Hugh R. Jr. |last=Engstrom |journal=Albion: A Quarterly Journal Concerned with British Studies |date=1973|volume=5 |issue=3 |pages=157–168 |doi=10.2307/4048260 |jstor=4048260 }}</ref> Массачусетстен келген көптеген қоныс аударушылар жаңадан құрылған Уэтерсфилд қаласына да қоныстанды.<ref>{{cite book |url=https://archive.org/details/historyofancient11adam/ |title=The history of ancient Wethersfield, Connecticut|last=Adams |first=Sherman W. |date=1904 |publisher=Grafton Press |page=21}}</ref> Плимут отарының Уинсордағы қонысына да [[Дорчестер (Массачусетс)|Дорчестерден]] көптеген қоныстанушылар келіп, елді мекенді өз бақылауына алды. Дорчестерден келгендер иеленген жерлері үшін Плимут қоныстанушыларына ақы төлеуге келіскеннен кейін бұл мәселе шешілді.{{sfn|Bingham|1962|pp=24–25}} Ақырында, 1636 жылы қоныстанушылардың жаңа тобының келуі Хукердің діни қауымына өз үйлерін сатып, 31 мамырда Коннектикутқа қарай сапарға шығуға мүмкіндік берді.{{sfn|Walker|1891|pp=91–92}} Хукер бастаған жүзге жуық қоныстанушы мен шамамен сонша малдан тұратын топ көп ұзамай Коннектикут өзеніне жетіп, нидерландтардың бекінісіне жақын жерде Ньютаун қаласының негізін қалады. Алайда бұл атау ұзақ сақталмады: көп ұзамай қала қоныстанушы [[Сэмюэл Стоун]]ның туған жері — [[Хертфорд]] қаласының құрметіне Хартфорд деп өзгертілді.<ref>{{cite web |url=https://www.foundersofhartford.org/historic-hartford/history-of-early-hartford/ |website=Society of the Descendants of the Founders of Hartford |title=History of Early Hartford |access-date=September 27, 2024 |archive-date=January 28, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220128074604/https://www.foundersofhartford.org/historic-hartford/history-of-early-hartford/ |url-status=live }}</ref> 1638 жылғы мамырда Томас Хукер азаматтық басқару туралы уағыз айтты. Осы уағыздан шабыт алған қоныстанушылар отардың конституциясын әзірлеуге кірісті. Соның нәтижесінде қабылданған «Коннектикуттың негізгі заңдары» құжатының басым бөлігін отарлардағы кәсіби заңгерлік білімі бар жалғыз адам [[Роджер Ладлоу]] жазған болуы мүмкін. Құжат 1639 жылғы қаңтарда қабылданып, Хартфорд, Уинсор және Уэтерсфилд қоныстарын ресми түрде біріктірді. Ол тарихтағы алғашқы жазбаша демократиялық конституция деп аталып келеді.<ref name=ctgov /><ref>{{cite journal |journal=Early American Studies |date=2012 |last=Besso |first=Michael |title=Thomas Hooker and His May 1638 Sermon|volume=10 |issue=1 |pages=194–225 |doi=10.1353/eam.2012.0002 |jstor=23546686 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://connecticuthistory.org/the-fundamental-orders-of-connecticut/ |title=The Fundamental Orders of Connecticut |date=2023 |website=Connecticut History |publisher=CTHUmanities |access-date=September 27, 2024 |archive-date=August 20, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240820202239/https://connecticuthistory.org/the-fundamental-orders-of-connecticut/ |url-status=live }}</ref> Жаңа конституцияға сәйкес [[Джон Хейнс (губернатор)|Джон Хейнс]] губернатор, ал Ладлоу оның орынбасары болып сайланды. Губернаторлардың қатарынан бірнеше жыл қызмет атқаруына тыйым салынғандықтан, Хейнс 1655 жылға дейін губернатор лауазымын жыл сайын [[Эдвард Хопкинс]]пен кезектесіп атқарды.<ref>{{cite web|url=https://museumofcthistory.org/2015/08/john-haynes/|title=John Haynes|website=Museum of Connecticut History|date=1999|access-date=September 27, 2024|archive-date=October 8, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241008015631/https://museumofcthistory.org/2015/08/john-haynes/|url-status=live}}</ref> Коннектикуттың негізгі заңдары қабылданғаннан кейін көп ұзамай көршілес Нью-Хейвен отары да өз үкіметін құрды.<ref>{{cite journal |url=https://doi.org/10.2307/359461 |journal=[[The New England Quarterly]] |title=John Cotton and the New Haven Colony |date=1930 |last=Calder |first=Isabel M.|volume=3 |issue=1 |pages=82–94 |doi=10.2307/359461 |jstor=359461 |url-access=subscription }}</ref> === Пекот соғысы === {{Толық мақала|Пекот соғысы}} Ізгі үміт форты салынған кезде нидерландтар пекоттармен жасасқан келісімінде сауда бекетінің барлық тайпаларға ашық болуға тиіс екенін белгіледі. Алайда пекоттар бұл шартты елемей, сауда жасауға келген қарсылас тайпаға шабуыл жасады. Бұған жауап ретінде нидерландтар пекоттардың сахемі Татобемді тұтқындап, оны босату үшін құн талап етті. Пекоттар құнды төлегеннен кейін нидерландтар оларға Татобемнің мәйітін қайтарды. Бұған кек қайтармақ болған пекоттар ағылшын кемесін нидерланд кемесімен шатастырып, оған шабуыл жасады. Кеме капитаны Джон Стоун мен оның экипажы пекоттардың қолынан қаза тапты.<ref>{{cite book |url=https://archive.org/details/bp_1001682 |title=History of the Indians of Connecticut : from the earliest known period to 1850 |pages=72–73 |first=John W. |last=DeForest |author-link=John William DeForest |date=1851 |publisher=W. J. Hamersley |location=Hartford, CT}}</ref> Түсініспеушілікті түсіндіру үшін Массачусетске пекоттардың елшісі жіберілді. Елші ағылшындарға кеменің қателесіп танылғанын айтты. Ағылшындар кінәлілерді беруді талап еткенде, елші олардың екеуінен басқасының бәрі жуырдағы шешек індетінен қайтыс болғанын және тірі қалған екі адамды беруге өкілеттіктері жоқ екенін мәлімдеді. Сонымен қатар пекоттар Стоунның екі пекотты тұтқындап, оларға қатыгездік көрсеткенін алға тартып, оны өлтірудің негізі болғанын айтты.<ref>{{cite journal |title=Who Killed John Stone? A Note on the Origins of the Pequot War |last=Cave |first=Alfred A. |date=1992 |journal=The William and Mary Quarterly |volume=49 |issue=3 |pages=509–521 |doi=10.2307/2947109 |jstor=2947109 }}</ref> [[Джон Галлап]] [[Лонг-Айленд]]ке жүзіп бара жатқанда [[Джон Олдем]]ге тиесілі, палубасында үндістер жүрген [[Пинас (кеме)|пинасты]] байқады. Галлап мән-жайды анықтау үшін кемеге мінуге әрекеттенгенде қақтығыс басталып, ол жеңіске жетті. Отаршылар бұл өлімге наррагансетттерді кінәлап, [[Роджер Уильямс]]қа сақ болуды ескертті. Наррагансетт көсемдері [[Каноникус]] пен [[Миантономо]] Галлап өлтірмеген кінәлілердің пекоттар арасында жасырынып жүргенін айтып, отаршылардың алаңдаушылығын сейілте алды.<ref>{{cite journal |title=Pequots and Puritans: The Causes of the War of 1637 |date=1962 |journal=The William and Mary Quarterly |last=Vaughn |first=Alden T.|volume=21 |issue=2 |pages=256–269 |doi=10.2307/1920388 |jstor=1920388 }}</ref> Осы оқиғалардан кейін Массачусетстен [[Джон Эндекотт]] пен оның капитандары [[Джон Андерхилл (капитан)|Джон Андерхилл]] және Натаниел Тёрнер бастаған 90 адамдық жасақ пекоттардың жеріне жіберілді. Олардың мақсаты Стоун мен Олдемді өлтірген кінәлілерді беруді талап ету болды. Жасақ алдымен Блок аралына жүзіп барды, алайда үндістер олардан бой тасалап үлгерді. Нәтижесінде жасақ аралдағы қаңырап қалған ауылдарды өртеп, тұрғындарға басқа шығын келтірместен кетіп қалды.{{Sfn|Cave|1996|pp=110–113}} Жасақ пекоттардың жеріне жеткенде, оларға кісі өлтіруді пекоттардың ұлы сахемі [[Сассакус]]тың өзі жасағаны айтылды. Пекоттар сондай-ақ нидерландтар мен ағылшындарды бір-бірінен ажырата алмайтынын мәлімдеді. Эндекотт бұл мәлімдемелерге сенбеді және пекоттар арасында әйелдер мен балалардың жоқ екенін байқап, шабуылға шықты. Осылайша соғыс басталды.{{Sfn|Cave|1996|pp=115–117}} Бұған жауап ретінде пекоттар Сейбрукті қоршауға алып, Уэтерсфилдке шабуыл жасады. Шабуыл барысында олар тоғыз адамды өлтіріп, екі әйелді кепілге алды.{{sfn|Taylor|1979|p=13}} Бұл әйелдер Уильям Суэйннің қыздары болатын. Кейін оларды нидерландтар құтқарды.<ref>{{cite book |url=https://archive.org/details/historyofcolonyo00atwa_0 |page=610 |title=History of the colony of New Haven to its absorption into Connecticut |first=Edward E. |last=Atwater |date=1902}}</ref> [[Сурет:Mystic Massacre in New England 1638 Photo Facsimile.png|thumb|[[Мистик қырғыны]] бейнеленген 1638 жылғы түпнұсқа сурет негізінде шамамен 1870 жылы жасалған гравюра]] Коннектикут [[Джон Мейсон (отаршы)|Джон Мейсон]] бастаған 90 адамдық жасақ жіберді. Оларға [[Ункас]] бастаған 60 [[мохегандар|мохеган]] қосылды. Біріккен жасақ Сейбрукке жеткенде, Андерхилл бастаған Массачусетс отаршыларының тобы да олардың қатарына қосылды. 1637 жылғы 26 мамырда [[Мистик өзені]] бойындағы пекоттардың бекіністі ауылының сыртында орналасқан жасақ таңсәріде [[Мистик қырғыны|тұтқиылдан шабуыл жасады]]. Отаршылар ауылға басып кіріп, оны өртеді де, қашып шығуға әрекеттенгендердің бәрін өлтіру үшін қорғаныс дуалдарының айналасын қоршауға алды. Олардың одақтастары — мохегандар алғашқы қоршаудан қашып шыққандарды ұстау үшін екінші қоршау шебін құрды. Жүздеген пекот қаза тапты, олардың көпшілігі әйелдер мен балалар еді.{{Sfn|Taylor|1979|p=14}} Рухы күйреген пекоттардың көпшілігі батысқа қарай қашуға тырысты. Мейсон [[Израэл Стоутон]]мен бірге 300 пекоттан тұратын топты қазіргі [[Фэрфилд (Коннектикут)|Фэрфилд]] қаласының маңындағы батпаққа дейін қуып барып, сол жерде [[Фэрфилд батпағындағы шайқас|олардың көпшілігін өлтіріп, тұтқынға алды]]. Сассакус [[мохоктар]]ға қашып құтыла алды, алайда олар Сассакус пен оның серіктерін дереу өлтіріп, оның бас терісін Бостонға жіберді.{{sfn|Taylor|1979|pp=14–15}}<ref>{{cite journal |title=The Long Wake of the Pequot War |journal=Early American Studies |date=2011 |last=Grandjean |first=Katherine A.|volume=9 |issue=2 |pages=379–411 |doi=10.1353/eam.2011.0019 |jstor=23547653 }}</ref> Пекоттар жеңілгеннен кейін Коннектикут, мохегандар және наррагансетттер арасында [[Хартфорд келісімі (1638)|Хартфорд келісімі]] жасалды. Келісім бойынша Коннектикут қоныстанушыларына пекоттардың бұрынғы жерлерін иеленуге айрықша құқық берілді, ал пекоттар саяси және мәдени қауымдастық ретінде таратылып, тірі қалғандары басқа тайпаларға сіңісуге мәжбүр болды.<ref>{{cite journal |url=https://www.jstor.org/stable/10.5309/willmaryquar.72.3.0461 |title=The Treaty of Hartford (1638): Reconsidering Jurisdiction in Southern New England |date=2015 |journal=The William and Mary Quarterly |last=Grant |first=Daragh |volume=72 |issue=3 |pages=461–498 |doi=10.5309/willmaryquar.72.3.0461 |jstor=10.5309/willmaryquar.72.3.0461 |url-access=subscription |archive-date=August 18, 2025 |access-date=September 28, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250818154152/https://www.jstor.org/stable/10.5309/willmaryquar.72.3.0461 |url-status=live }}</ref> === Отардың нығаюы === Пекот соғысы Коннектикут пен Массачусетстің мүдделері мен қажеттіліктерінің арасындағы айырмашылықты айқын көрсетті. Қақтығыс кезінде Коннектикут Массачусетске қарағанда сақтыққа негізделген саясатты ұстанды. [[Сейбрук отары|Сейбрук фортының]] коменданты [[Лайон Гардинер]] Массачусетс шығанақта қауіпсіз орналасқанымен, соғыстың негізгі зардабын Коннектикут тартатынын атап өтті. Соғыс аяқталғаннан кейін Коннектикут наррагансетттер мен Массачусетс арасындағы барлық келісімдерді мойындаудан бас тартып, үндістермен дипломатиялық қатынастарды өз шарттары бойынша жүргізе бастады. Осылайша ол жеке отар ретіндегі мәртебесін айқын көрсетті.<ref name=breach /> [[Ағылшын революциясы|Англиядағы азамат соғысы]] басталғаннан кейін Англияның Сейбрук отарына көрсеткен қолдауы тоқтады. Отардың губернаторы [[Джордж Фенвик (парламентшіл)|Джордж Фенвик]] 1644 жылы отарды Коннектикутқа сату туралы келісім жасасты.<ref>{{cite web |url=https://archive.org/details/saybrookatmoutho00gate |page=54 |title=Saybrook at the mouth of the Connecticut; the first one hundred years |first=Gilman C. |last=Gates |date=1935|publisher=[Orange], [New Haven], [Press of the Wilson H. Lee Co.] }}</ref> Фенвик Англияға оралып, [[Оливер Кромвель]]дің қол астында қызмет етіп, ерекше көзге түсті.<ref>{{Cite DNB |wstitle= Fenwick, George |volume= 18 |last= Firth |first= Charles |author-link=Charles Firth (historian) |page= 328 |year= |short=1}}</ref> Пекот соғысы кезіндегі отарлар арасындағы ынтымақтастықтың табыстарынан жігерленген Коннектикут, Массачусетс, Плимут және Нью-Хейвен отарлары нидерландтардан, француздардан және үндістерден бірлесіп қорғану мақсатында [[Жаңа Англия конфедерациясы]]н құрды.<ref>{{Cite web |url=https://avalon.law.yale.edu/17th_century/art1613.asp |title=Avalon Project – the Articles of Confederation of the United Colonies of New England; May 19, 1643 |access-date=September 28, 2024 |archive-date=November 18, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211118170120/https://avalon.law.yale.edu/17th_century/art1613.asp |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |title=The United Colonies of New England—1643-90 |last=Ward |first=Harry M. |url=https://archive.org/details/unitedcoloniesof0000ward/ |publisher=[[Vantage Press]] |date=1961 |location=New York, NY |chapter=II. Genesis of Union |pages=23–48}}</ref> Англияға кетер алдында Фенвик Хопкинспен бірге Коннектикуттың Конфедерациядағы алғашқы комиссарларының бірі болды.<ref>{{cite book |editor-last=Ward |editor-first=Harry |title=The United Colonies of New England-1643-90 |publisher=Vantage Press=1961 |pages=400–411}}</ref><ref>{{cite book |title=History of New England |date=1858 |first=John G. |last=Palfrey |volume=2 |chapter=Appendix |page=635 |publisher=Little, Brown, and Company (New York) |url=https://archive.org/details/historyofnewengl02john}}</ref> Коннектикуттың Конфедерацияға мүшелігі оның [[Филипп патша соғысы]]на әскер жіберуін де білдірді, дегенмен Коннектикуттың өзі бұл соғыстан айтарлықтай зардап шеккен жоқ.<ref>{{cite web |url=https://www.colonialwarsct.org/1675.htm |title=1675 — King Philip's War |website=Society of Colonial Wars in the State of Connecticut |publisher=General Society of Colonial Wars |access-date=September 28, 2024 |archive-date=September 16, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240916152922/https://colonialwarsct.org/1675.htm |url-status=live }}</ref> Өзге пуритан отарлары сияқты, Коннектикут та Кромвельдің азамат соғысындағы жеңісін қуана қарсы алды. Отардың дін қызметкерлері [[дөңгелекбастылар]]дың идеяларын үнемі уағыздап отырды. Алайда Англияның жаңа үкіметі көп ұзамай Коннектикутқа қиындықтар туғыза бастады. Жаңа Англия конфедерациясы Жаңа Нидерланд пен ағылшын отарларының арасындағы шекараны белгілейтін [[Хартфорд келісімі (1650)|Хартфорд келісімін]] жасасты, бірақ Англия үкіметі оны ратификациялаудан бас тартты.<ref>{{cite book |title=History of New Netherland |series=New York Heritage Series |volume=2 |last=O'Callaghan |first=Edmund B. |author-link=Edmund Bailey O'Callaghan|publisher=Bartlett and Welford|location=New York, NY|pages=151–155, 201–202}}</ref> Отарлардың шет елдермен саудасын шектеген [[1651 жылғы навигациялық акт]] нидерландтармен арадағы шиеленісті одан әрі күшейтті. Бұл шиеленіс ақырында [[Бірінші ағылшын-нидерланд соғысы]]на ұласты.<ref>{{cite journal |title=The Navigation Act of 1651, the First Dutch War, and the London Merchant Community |last=Farnell |first=James E. |date=1964 |volume=16 |issue=3 |pages=439–454 |journal=[[The Economic History Review]]|doi=10.2307/2592847 |jstor=2592847 }}</ref> Соғыстың басталуы Коннектикутқа 1653 жылы Ізгі үміт фортын басып алуға мүмкіндік берді.<ref>{{cite book|last1=Jones|first1=Frederick Robertson|title=The History of North America, Volume IV|date=1904|publisher=George Barrie & Sons|location=Philadelphia|page=134|url=https://books.google.com/books?id=CrgTAAAAYAAJ}}</ref> [[Сурет:John Winthrop, the Younger - Harvard 17th century.jpg|thumb|upright|[[Кіші Джон Уинтроп]]]] 1660 жылы [[Стюарттар реставрациясы]] жүзеге асқаннан кейін Коннектикуттың көптеген тұрғындары отардағы [[пуритандық]] дәстүрлер мен корольдік жарғының болмауы [[II Карл (Англия королі)|II Карл]]дың отардың өзін-өзі басқару құқығын шектеуіне себеп болуы мүмкін деп қауіптенді. 1662 жылы губернатор [[Кіші Джон Уинтроп]] Англияға жіберіліп, сол жерде корольдік жарғы алуға қол жеткізді. Жарғы едәуір демократиялық сипатта болды: Коннектикут [[Еркін азаматтар (Он үш отар)|еркін азаматтары]] губернаторды да, заң шығарушы органның мүшелерін де сайлай алатын екі отардың бірі болды.{{efn|name=a|Екіншісі — Род-Айленд.}}{{sfn|Anderson|2017|p=10}}<ref>{{Cite web |date=2018-10-31 |title=October 31: Connecticut's Greatest Legend Happened Today.... or Did It? |url=https://todayincthistory.com/2018/10/31/october-31-the-legend-of-the-charter-oak/ |website=Today in Connecticut History |language=en-US |access-date=September 28, 2024 |archive-date=April 23, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210423002119/https://todayincthistory.com/2018/10/31/october-31-the-legend-of-the-charter-oak/ |url-status=live }}</ref> Сонымен қатар жарғы Коннектикутқа кең аумақтарға құқық беріп, оның шекараларын [[Наррагансетт шығанағы]], [[Тынық мұхит]], Массачусетстің оңтүстік шекарасы және [[40° солтүстік ендік параллелі]] арқылы белгіледі.<ref name=winthropexp>{{cite journal |title=John Winthrop, Jr., Connecticut Expansionist: The Failure of His Designs on Long Island, 1663-1675 |last=Dunn |first=Richard S. |journal=The New England Quarterly |date=1956|volume=29 |issue=1 |pages=3–26 |doi=10.2307/363060 |jstor=363060 }}</ref> Коннектикут өкілдері Нью-Хейвенге барып, оның Коннектикутқа қосылуға тиіс екенін хабарлағанда, бастапқыда қатты қарсылыққа тап болды. Алайда 1664 жылы [[Жаңа Нидерландтың жаулап алынуы|Жаңа Нидерланд басып алынып]], оның иесі — [[Рим-католик шіркеуі|католик дінін ұстанған]] [[II Яков (Англия королі)|Йорк герцогының]] құрметіне [[Нью-Йорк провинциясы|Нью-Йорк]] деп өзгертілгеннен кейін бұл қарсылық бәсеңдеді. [[1664 жылғы корольдік комиссия]] Нью-Йорктің шығыс шекарасын Коннектикут өзені бойымен белгілеп, Нью-Хейвенді Нью-Йорк пен Коннектикуттың екеуі де талап еткен аумаққа айналдырды. Католик роялистің билігінде болғысы келмеген Нью-Хейвен ақырында қарсылығын тоқтатып, Коннектикутқа қосылуға келісті.<ref>{{Cite book |title= The Colonial Period Of American History: The Settlements II |last= Andrews |first=Charles M. |date=1936 |publisher= [[Yale University Press]] |pages=192–194}}</ref><ref>{{Cite book |last=Atwater |first=Edward Elias|url=https://archive.org/details/historycolonyne00atwagoog |title=History of the Colony of New Haven to Its Absorption into Connecticut |publisher=author |year=1881 |pages=467–468, 510}}</ref> Жоғарыда аталған Жаңа Нидерландтың басып алынуы Коннектикуттың [[Лонг-Айленд]]ке қатысты аумақтық талаптарына да нүкте қойды, өйткені [[Джон Скотт (капитан)|капитан Джон Скотт]] аралды басып алған кезде оны Коннектикуттың емес, өзінің иелігі деп жариялады.<ref name=winthropexp /> === Жаңа Англия доминионы === [[Сурет:Hiding-the-original-charter-in-the-oak.png|thumb|right|Корольдік жарғыны емен ағашына жасыру]] Йорк герцогы кейін II Яков және VII Яков деген атпен король тағына отырды. Оның алғашқы әрекеттерінің бірі [[Батыс Джерси]]ден [[Мэн провинциясы|Мэнге]] дейінгі ағылшын отарларын [[Жаңа Англия доминионы]]на біріктіру болды. Жаңадан біріккен отардың губернаторы болып сэр [[Эдмунд Андрос]] тағайындалды. Андрос Коннектикут енді жеке отар болмағандықтан, оның корольдік жарғысын тапсыруды талап етті. Губернатор [[Роберт Трит]] бірнеше ай бойы жарғыны тапсыруды кейінге қалдыруға тырысты, алайда 1687 жылғы 31 қазанда Андрос құжатты жеке өзі алу үшін Хартфордқа келді. Трит кешке дейін созылған сөзінде жарғының маңызын түсіндірді. Кенет есіктен қатты жел соғып, шамдарды сөндіріп жіберді. Шамдар қайта жағылған кезде жарғы жоғалып кеткен еді. Оны Джозеф Уодсворт есімді адам жақын маңдағы емен ағашына жасырып үлгерген болатын.<ref>{{Cite web |date=2014-04-23 |title=The Legend of the Charter Oak |url=https://www.newenglandhistoricalsociety.com/legend-charter-oak/ |access-date=2021-04-23 |website=New England Historical Society |language=en-US |archive-date=2021-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210423002123/https://www.newenglandhistoricalsociety.com/legend-charter-oak/ |url-status=live }}</ref><ref name=muscthis>{{cite web |url=https://museumofcthistory.org/2015/08/robert-treat/ |website=Museum of Connecticut History |title=Robert Treat |date=August 14, 2015 |access-date=September 29, 2024 |archive-date=October 8, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241008021448/https://museumofcthistory.org/2015/08/robert-treat/ |url-status=live }}</ref> Кейін [[Жарғы емені]] деген атпен белгілі болған бұл ағаш бірнеше ұрпақ бойы Коннектикуттың символы болып қала берді.<ref>{{cite web |url=https://newenglandhistoricalsociety.com/legend-charter-oak/ |title=The Legend (and Souvernirs) of the Charter Oak |website=New England Historical Society|date=April 23, 2014 }}</ref> Андрос пуритан шенеуніктерін [[англикандықтар]]мен алмастырып, жоғары салықтар енгізді. Оның 1 200 фунт стерлинг мөлшеріндегі жалақысы Массачусетстің бұрынғы үкіметінің бүкіл жылдық шығынынан асып түсті. [[Даңқты революция]] кезінде II Яков тақтан тайдырылғанда, Андрос бастапқыда бұл жаңалықтың таралуына жол бермеуге тырысты. Алайда хабар бәрібір тарап, отаршылар [[1689 жылғы Бостон көтерілісі|доминион билігін құлатты]]. Олар доминион үкіметін II Яковты қолдаған жасырын католиктер ретінде, ал өздерін жаңа [[протестантизм|протестант]] монархтар — [[III Уильям (Англия королі)|III Уильям]] мен [[II Мэри (Ұлыбритания патшайымы)|II Мария]]ның адал жақтастары ретінде көрсетті. Осылайша орталықтандырылған басқару жүйесін құруға бағытталған қысқа мерзімді тәжірибе аяқталып, Коннектикут пен басқа да отарлардың корольдік жарғылары қалпына келтірілді.<ref>{{cite book |title=American Colonies |first=Alan |last=Taylor |date=2001 |publisher=[[Viking Press]] |pages=277–280}}</ref> === Кейінгі тарихы === {{Толық мақала|Коннектикут тарихы}} 1701 жылы [[Нью Хейвен (Коннектикут)|Нью-Хейвен]] Хартфордпен қатар отардың екінші астанасы болып белгіленді. Нью-Хейвенде өткен алғашқы заң шығару жиналысында отар үшін колледж құру туралы шешім қабылданып, оның орналасатын жері ретінде Сейбрук, ал алғашқы ректоры ретінде [[Авраам Пирсон]] таңдалды. Пирсон 1707 жылы қайтыс болғанға дейін колледжді [[Киллингворт (Коннектикут)|Киллингворттағы]] өз үйінен басқарды. Ол қайтыс болғаннан кейін колледж ақыры Сейбрукке көшірілді. Алайда көп ұзамай Сейбруктің тым шалғай орналасқаны белгілі болды. 1716 жылы Нью-Хейвен колледжді орналастыру құқығы үшін бәсекеде басқа елді мекендерді басып озды. Екі жылдан кейін [[Элиу Йель]] колледжге қомақты қайырымдылық жасаған кезде, оқу орны оның құрметіне [[Йель колледжі]] деп аталды.<ref>{{cite web |url=https://guides.library.yale.edu/yalehistory |title=A Brief History of Yale |publisher=Yale University |access-date=September 30, 2024 |archive-date=August 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210808074347/https://guides.library.yale.edu/yalehistory |url-status=live }}</ref> Коннектикут [[Бірінші ұлы ояну]] қозғалысында маңызды рөл атқарды. 1741 жылғы 8 шілдеде Коннектикутта дүниеге келген [[Джонатан Эдвардс (дінтанушы)|Джонатан Эдвардс]] [[Энфилд (Коннектикут)|Энфилдте]] өзінің әйгілі «[[Қаһарлы Құдайдың қолындағы күнәһарлар]]» атты уағызын айтты. [[Ола Элизабет Уинслоу]] бұл кезеңді «діни жаңғыру кезіндегі толқудың шарықтау шегі» деп сипаттады.<ref>{{cite journal |title="Sinners in the Hands of an Angry God": Some Unfinished Business |jstor=366800 |last=Gallagher |first=Edward J. |journal=The New England Quarterly |volume=73 |issue=2 |date=June 2000 |pages= 202–221}}</ref> Діни жаңғыру қозғалысы отарды [[Ескі және жаңа жарықтар|«Ескі жарық» және «Жаңа жарық»]] жақтастарына да бөлді. «Ескі жарық» жақтастары діни жаңғыруға күмәнмен қараса, «Жаңа жарық» жақтастары оны қолдады. Бұл діни алауыздық кейін саяси қайшылыққа ұласты: екі топ «Ескі жарық» бағытын ұстанған саясаткерлер қабылдаған ел аралап уағыз айтатын дін қызметкерлеріне қарсы заңға байланысты өзара қақтығысты.<ref>{{cite book |title=From Puritan to Yankee: Character and the Social Order in Connecticut 1960-1765|last=Bushman |first=Richard L. |publisher=Harvard University Press |year=1967 |location=Cambridge, MA |pages=235–266 |chapter=XV: New Lights in Politics}}</ref> АҚШ-та үздіксіз жарық көріп келе жатқан ең көне газет — ''[[Коннектикут Курант]]'' 1764 жылы Хартфордта құрылды.<ref>{{cite web |url=https://www.courant.com/2013/12/29/older-than-the-nation/ |date=December 29, 2013 |publisher=Hartford Courant |title=Older Than The Nation |access-date=September 30, 2024 |archive-date=December 7, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241207151539/https://www.courant.com/2013/12/29/older-than-the-nation/ |url-status=live }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 17qdlmn5hcw3w7jep2za3mfbdtxuydu 3683533 3683531 2026-10-19T09:29:35Z 1nter pares 146705 3683533 wikitext text/x-wiki {{Тарихи мемлекеттер |атауы = Коннектикут отары |өз атауы = Connecticut Colony |статусы = Англия отары (1636–1707)<br>Ұлыбритания отары (1707–1776) |әнұраны = |байрақ = |байрақ_сипаттамасы = |елтаңбасы = |елтаңба_сипаттамасы = |символ = |карта = Ctcolony.png |size = 270px |сипаттамасы = Коннектикут, [[Нью-Хейвен отары|Нью-Хейвен]] және [[Сейбрук отары|Сейбрук]] отарларының картасы |p1 = |flag_p1 = |image_p1 = |p2 = |flag_p2 = |image_p2 = |p3 = |flag_p3 = |image_p3 = |p4 = |flag_p4 = |image_p4 = |құрылуы = [[3 наурыз]] [[1636 жыл|1636]] |ыдырауы = [[4 шілде]] [[1776 жыл|1776]] |s1 = |flag_s1 = |image_s1 = |s2 = |flag_s2 = |image_s2 = |s3 = |flag_s3 = |image_s3 = |s4 = |flag_s4 = |image_s4 = |ұраны = |астана = [[Хартфорд (Коннектикут)|Хартфорд]] <small>(1636–1776)</small><br>[[Нью-Хейвен (Коннектикут)|Нью-Хейвен]] <small>(Хартфордпен бірге ортақ астана, 1701–1776)</small> |қалалары = |тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]], [[Мохеган-пекот тілі|мохеган-пекот]] және [[Квирипи тілі|квирипи]] |валютасы = [[Коннектикут фунты]] |қосымша_параметр = Империя |параметр_мазмұны = Британ отары |аумағы = |халқы = |басқару_формасы = [[Өзін-өзі басқаратын отар]] |династиясы = |басқарушылар_титулы = [[Коннектикуттың отарлық губернаторларының тізімі#Коннектикут отары, 1639–1776|Губернатор]] |басқарушы1 = [[Джон Хейнс (губернатор)|Джон Хейнс]] (алғашқы) |басқарушы_жылы1 = 1639–1640 |басқарушылар_титулы2 = |басқарушы2 = [[Джонатан Трамбулл]] (соңғы) |басқарушы_жылы2 = 1769–1776 |басқарушылар_титулы3 = |басқарушы3 = |басқарушы_жылы3 = |басқарушылар_титулы4 = |басқарушы4 = |басқарушы_жылы4 = |басқарушылар_титулы5 = |басқарушы5 = |басқарушы_жылы5 = |басқарушылар_титулы6 = |басқарушы6 = |басқарушы_жылы6 = |діні = [[АҚШ-тағы конгрегационализм|Конгрегационализм]] <small>([[Мемлекеттік дін|ресми]])</small>{{sfn|Barck|Lefler|1958|p=398}} |қосымша_параметр1 = Заң шығарушы орган |параметр_мазмұны1 = [[Коннектикут Бас ассамблеясы#Тарихы|Бас сот]] |Кезең1 = [[Коннектикуттың негізгі ережелері]] қабылданды |Уақыт1 = [[14 қаңтар]] |Жыл1 = [[1639 жыл|1639]] |Кезең2 = Корольдік хартия берілді |Уақыт2 = [[9 қазан]] |Жыл2 = [[1662 жыл|1662]] |Кезең3 = [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамына кірді |Уақыт3 = |Жыл3 = 1686–1689 |Кезең4 = Тәуелсіздік |Уақыт4 = [[4 шілде]] |Жыл4 = [[1776 жыл|1776]] |Кезең5 = |Уақыт5 = |Жыл5 = |Кезең6 = |Уақыт6 = |Жыл6 = |Кезең7 = |Уақыт7 = |Жыл7 = |Кезең8 = |Уақыт8 = |Жыл8 = |Кезең9 = |Уақыт9 = |Жыл9 = |Кезең10 = |Уақыт10 = |Жыл10 = |Кезең11 = |Уақыт11 = |Жыл11 = |қосымша_параметр2 = |параметр_мазмұны2 = |дейін = Алдыңғысы |д1 = Сейбрук отары |д2 = Нью-Хейвен отары |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |кейін = Кейінгісі |к1 = Коннектикут |к2 = |к3 = |к4 = |к5 = |к6 = |к7 = |ескерту = Қазіргі аумағы: [[АҚШ]], [[Коннектикут]] }} '''Коннектикут отары''' — бастапқыда '''Коннектикут өзені отары''' деп аталған, [[Жаңа Англия]]да орналасқан ағылшын отары. Кейін ол [[Коннектикут]] штатына айналды. Отар 1636 жылғы 3 наурызда [[Томас Хукер]] бастаған [[Массачусетс-Бэй отары]]нан келген [[Пуритандар|пуритан]] қоныстанушылар қауымының мекені ретінде құрылды. [[Пекот соғысы]] кезінде ағылшындар аймаққа бақылау орнатты. Кейін отар көршілес [[Нью-Хейвен отары|Нью-Хейвен]] және [[Сейбрук отары|Сейбрук]] отарларын өз құрамына қосып алды. Сондай-ақ ол қысқа уақыт өмір сүрген [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамында болды. Отардың негізін қалаушы құжаты [[Коннектикуттың негізгі заңдары]] болды. Бұл құжат демократиялық басқару жүйесінің алғашқы жазбаша конституциясы деп аталып, Коннектикуттың «Конституция штаты» деген лақап атқа ие болуына себеп болды.<ref name=ctgov>{{cite web |url=https://portal.ct.gov/about/early-history |website=CT.gov |title=Early History |access-date=September 26, 2024 |archive-date=September 22, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240922170214/https://portal.ct.gov/about/early-history |url-status=live }}</ref> == Тарихы == Еуропалықтар қоныстанғанға дейін кейін Коннектикутқа айналған аумақтың батыс жағалауын [[ваппингерлер|Ваппингер конфедерациясы]], ал шығыс жағалауын [[ниантиктер]] мекендеді. Құрлықтың ішкі бөліктерінде ниантиктерді жағалауға қарай ығыстырған [[пекоттар]] өмір сүрді. Кейін олар отаршылармен қарым-қатынаста ең маңызды рөл атқарған тайпаға айналды. Бұл аумақта [[нипмуктар]] мен [[могикандар]] да мекендеді, алайда бұл екі тайпаның негізгі қоныстары тиісінше көршілес [[Массачусетс]] пен [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]] аумақтарында орналасты.{{sfn|Bingham|1962|pp=6–7}} Коннектикутқа алғаш келген еуропалық — ''[[Онруст]]'' яхтасымен Коннектикут өзенін бойлай жоғары жүзген нидерланд зерттеушісі [[Адриан Блок]] болды.{{sfn|Bingham|1962|pp=2–5}}<ref name=scw>{{cite web |url=https://www.colonialwarsct.org/1614.htm |website=The Society of Colonial Wars in the State of Connecticut |publisher=[[General Society of Colonial Wars]] |title=Adriaen Block |access-date=September 27, 2024 |archive-date=September 14, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240914215912/https://colonialwarsct.org/1614.htm |url-status=live }}</ref> Осылайша, Коннектикутты алғаш зерттеген еуропалықтар ретінде нидерландтар бұл аумақты [[Жаңа Нидерланд]]тың бір бөлігі деп жариялады. 1633 жылы олар пекоттардың ұлы сахемі Уопигвуитпен келіссөз жүргізіп, өзен бойындағы 20 акр жерді сатып алды. Нидерландтар Киветтс-Пойнт деп аталатын сауда бекеті мен [[Ізгі үміт форты|Форт-Гуд-Хоуп]] деп аталатын шағын қорғаныс бекінісін салды. Кейін бұл жерлерде тиісінше [[Сейбрук отары|Сейбрук]] пен Хартфорд пайда болды.{{sfn|Bingham|1962|pp=10–11}}<ref>{{cite web |url=https://saybrookhistory.org/history-of-old-saybrook/ |title=History of Old Saybrook |author=<!--Not stated--> |date= |website=Saybrook History |publisher=Old Saybrook Historical Society |access-date= |quote= |archive-date=September 13, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240913233359/https://saybrookhistory.org/history-of-old-saybrook/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.newnetherlandinstitute.org/history-and-heritage/digital-exhibitions/a-tour-of-new-netherland/connecticut/house-of-hope/|title=House of Hope &#124; A Tour of New Netherland|access-date=September 27, 2024|archive-date=April 10, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150410075959/http://www.newnetherlandinstitute.org/history-and-heritage/digital-exhibitions/a-tour-of-new-netherland/connecticut/house-of-hope|url-status=live}}</ref> === Ағылшындардың қоныстануы === 1631 жылы Уаквимакут бастаған Коннектикут аңғарындағы [[сахем]]дер тобы [[Плимут отары]] мен Бостонға барып, екі отардан да пекоттарға қарсы соғысу үшін Коннектикутқа қоныстанушылар жіберуді сұрады. Массачусетс губернаторы [[Джон Уинтроп]] бұл ұсынысты қабылдамады, алайда Плимут губернаторы [[Эдвард Уинслоу]] оған оң көзқарас танытып, 1632 жылы Коннектикутқа өзі барды.{{sfn|Stiles|1859|p=9}} Кейін Уинслоу [[Уильям Брэдфорд (губернатор)|Уильям Брэдфорд]]пен бірге Бостонға барып, Массачусетс-Бэй басшыларын нидерландтардан бұрын Коннектикут өзенінің бойында сауда бекетін салу үшін Плимутпен күш біріктіруге көндіруге тырысты. Алайда Уинтроп бұл ұсынысты қабылдамай, Коннектикутты «араласуға тұрмайтын жер» деп атады. Ол бұған үндістердің дұшпандық көзқарасын және ірі кемелердің Коннектикут өзеніне кіруінің қиындығын себеп ретінде келтірді.{{sfn|Bingham|1962|pp=12–13}}{{sfn|Winthrop|1908|p=103}}{{sfn|Bradford|2008|pp=370–372}} Массачусетс-Бэй отары бұл бастамаға қатысудан бас тартқанына қарамастан, Плимут отары Коннектикут өзенінің бойында сауда бекетін құру үшін Уильям Холмс басқарған [[Барк (кеме)|барк]] кемесін жіберді. Ағылшын қоныстанушыларымен бірге олар осы жерге деген құқықтарының заңдылығын дәлелдеу үшін аймақтың байырғы сахемдерінің бірнешеуін де ала барды. Ізгі үміт фортының жанынан өтіп бара жатқанда нидерландтар оларға қоқан-лоқы көрсетті, бірақ Холмс бұл ескертуге мән бермеді. Ол өзен бойымен тағы бірнеше миль жоғары жүзіп, қазіргі [[Уинсор (Коннектикут)|Уинсор]] қаласы орналасқан жерде сауда бекетін салды.<ref name=b14 />{{sfn|Stiles|1859|pp=11–12}} Ағылшындардың әрекеттері туралы естіген Жаңа Нидерланд губернаторы [[Воутер ван Твиллер]] оларды қуып шығу үшін 70 адамнан тұратын жасақ жіберді. Алайда нидерландтар ағылшындардың қорғануға жақсы дайындалғанын көріп, қантөгіске жол бермеу үшін кері қайтты.{{sfn|Carpenter|Arthur|1854|p=32}} Осы уақытта [[Джон Олдем (отаршы)|Джон Олдем]] Коннектикутты өз көздерімен көру үшін Массачусетс-Бэй отарынан келген бір топ адамды бастап өзенге қарай аттанды. Олар қайтып оралған соң аймақта құндыздардың, қарасора мен графиттің мол екенін хабарлады. Бір жылдан кейін Олдем қоныстанушылар тобын бастап барып, [[Везерсфилд (Коннектикут)|Уэтерсфилд]] қаласының негізін қалады.<ref name=b14>{{harvnb|Bingham|1962|p=14}}</ref>{{sfn|Taylor|1979|pp=3–4}} 1635 жылға қарай Массачусетстегі ағылшын тұрғындарының саны едәуір өсіп, қоныстанушыларға жер жетіспейтіні айқын болды. Әсіресе халқы тығыз орналасқан Массачусетс-Бэй отарынан кетуге [[Кэмбридж (Массачусетс)|Ньютаун]] тұрғындары құлшыныс танытты. Ньютаунның негізін қалаушы [[Томас Дадли]] [[Джон Уинтроп|Уинтроппен]] жиі келіспеушілікке түсетін. Атап айтқанда, ол Бостонның отар астанасы болып таңдалуына наразылық білдіріп, қалада қамал салуды қолдаудан бас тартқан еді.{{sfn|Bingham|1962|p=17}} Дадли соңғы дауды шешу үшін Ньютаун пасторы Томас Хукерді Бостонға жіберді, алайда Уинтропқа деген наразылығы басылмады.<ref>{{cite book |title=Records of the Church of Christ at Cambridge in New England, 1632-1830 |url=https://archive.org/details/recordsofchurcho00firs/ |date=1906 |page=iii |chapter=Preface|publisher=Boston, E. Putnam}}</ref>{{sfn|Bingham|1962|pp=19–20}} 1634 жылғы мамырда Дадли Уинтроптың орнына губернатор болғаннан кейін Хукердің діни қауымының Коннектикутқа қоныс аудару ниеті [[Массачусетс Бас соты|Бас сотта]] қаралды. Қоныс аударуға қарсы болғандар Массачусетс халқының көптеп көшіп кетуінің салдарынан және аумақтық бөлінудің алауыздықты күшейтуінен қауіптенді. Сонымен қатар Хукер сияқты ықпалды уағызшы болашақта Массачусетстен басқа қоныстанушыларды да өзіне тартуы мүмкін еді.<ref name=breach>{{cite journal |title= Repairing the Breach: Puritan Expansion, Commonwealth Formation, and the Origins of the United Colonies of New England, 1630–1643 |last= Durge |first = Neal T. |date=September 2018 |journal= [[The New England Quarterly]] |volume=91 |issue=3 |pages =382–417 |jstor=26497581}}</ref> Ақырында Бас сот Ньютаун тұрғындарына Массачусетс аумағынан жер бөліп беріп, оларды райынан қайтарды.<ref name=breach /> Алайда бұл шешім олардың көңілінен шықпады, соған қарамастан қоныс аудару екі жылға кейінге қалдырылды.{{sfn|Walker|1891|p=83}}{{sfn|Bingham|1962|p=20}} [[Сурет:Mr Thomas Hooker & His People travelling 1636.jpeg|thumb|Томас Хукер мен оның серіктерінің сапары|left]] Хукердің қоныс аудару туралы өтініші қабылданбағанына қарамастан, қоныстанушылар Коннектикут аңғарына ағылуын жалғастырды. 1635 жылғы мамырда Коннектикут өзенінің сағасында Сейбрук отары құрылды.<ref>{{cite journal |title=Sir Arthur Hesilrige and the Saybrook Colony |first=Hugh R. Jr. |last=Engstrom |journal=Albion: A Quarterly Journal Concerned with British Studies |date=1973|volume=5 |issue=3 |pages=157–168 |doi=10.2307/4048260 |jstor=4048260 }}</ref> Массачусетстен келген көптеген қоныс аударушылар жаңадан құрылған Уэтерсфилд қаласына да қоныстанды.<ref>{{cite book |url=https://archive.org/details/historyofancient11adam/ |title=The history of ancient Wethersfield, Connecticut|last=Adams |first=Sherman W. |date=1904 |publisher=Grafton Press |page=21}}</ref> Плимут отарының Уинсордағы қонысына да [[Дорчестер (Массачусетс)|Дорчестерден]] көптеген қоныстанушылар келіп, елді мекенді өз бақылауына алды. Дорчестерден келгендер иеленген жерлері үшін Плимут қоныстанушыларына ақы төлеуге келіскеннен кейін бұл мәселе шешілді.{{sfn|Bingham|1962|pp=24–25}} Ақырында, 1636 жылы қоныстанушылардың жаңа тобының келуі Хукердің діни қауымына өз үйлерін сатып, 31 мамырда Коннектикутқа қарай сапарға шығуға мүмкіндік берді.{{sfn|Walker|1891|pp=91–92}} Хукер бастаған жүзге жуық қоныстанушы мен шамамен сонша малдан тұратын топ көп ұзамай Коннектикут өзеніне жетіп, нидерландтардың бекінісіне жақын жерде Ньютаун қаласының негізін қалады. Алайда бұл атау ұзақ сақталмады: көп ұзамай қала қоныстанушы [[Сэмюэл Стоун]]ның туған жері — [[Хертфорд]] қаласының құрметіне Хартфорд деп өзгертілді.<ref>{{cite web |url=https://www.foundersofhartford.org/historic-hartford/history-of-early-hartford/ |website=Society of the Descendants of the Founders of Hartford |title=History of Early Hartford |access-date=September 27, 2024 |archive-date=January 28, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220128074604/https://www.foundersofhartford.org/historic-hartford/history-of-early-hartford/ |url-status=live }}</ref> 1638 жылғы мамырда Томас Хукер азаматтық басқару туралы уағыз айтты. Осы уағыздан шабыт алған қоныстанушылар отардың конституциясын әзірлеуге кірісті. Соның нәтижесінде қабылданған «Коннектикуттың негізгі заңдары» құжатының басым бөлігін отарлардағы кәсіби заңгерлік білімі бар жалғыз адам [[Роджер Ладлоу]] жазған болуы мүмкін. Құжат 1639 жылғы қаңтарда қабылданып, Хартфорд, Уинсор және Уэтерсфилд қоныстарын ресми түрде біріктірді. Ол тарихтағы алғашқы жазбаша демократиялық конституция деп аталып келеді.<ref name=ctgov /><ref>{{cite journal |journal=Early American Studies |date=2012 |last=Besso |first=Michael |title=Thomas Hooker and His May 1638 Sermon|volume=10 |issue=1 |pages=194–225 |doi=10.1353/eam.2012.0002 |jstor=23546686 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://connecticuthistory.org/the-fundamental-orders-of-connecticut/ |title=The Fundamental Orders of Connecticut |date=2023 |website=Connecticut History |publisher=CTHUmanities |access-date=September 27, 2024 |archive-date=August 20, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240820202239/https://connecticuthistory.org/the-fundamental-orders-of-connecticut/ |url-status=live }}</ref> Жаңа конституцияға сәйкес [[Джон Хейнс (губернатор)|Джон Хейнс]] губернатор, ал Ладлоу оның орынбасары болып сайланды. Губернаторлардың қатарынан бірнеше жыл қызмет атқаруына тыйым салынғандықтан, Хейнс 1655 жылға дейін губернатор лауазымын жыл сайын [[Эдвард Хопкинс]]пен кезектесіп атқарды.<ref>{{cite web|url=https://museumofcthistory.org/2015/08/john-haynes/|title=John Haynes|website=Museum of Connecticut History|date=1999|access-date=September 27, 2024|archive-date=October 8, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241008015631/https://museumofcthistory.org/2015/08/john-haynes/|url-status=live}}</ref> Коннектикуттың негізгі заңдары қабылданғаннан кейін көп ұзамай көршілес Нью-Хейвен отары да өз үкіметін құрды.<ref>{{cite journal |url=https://doi.org/10.2307/359461 |journal=[[The New England Quarterly]] |title=John Cotton and the New Haven Colony |date=1930 |last=Calder |first=Isabel M.|volume=3 |issue=1 |pages=82–94 |doi=10.2307/359461 |jstor=359461 |url-access=subscription }}</ref> === Пекот соғысы === {{Толық мақала|Пекот соғысы}} Ізгі үміт форты салынған кезде нидерландтар пекоттармен жасасқан келісімінде сауда бекетінің барлық тайпаларға ашық болуға тиіс екенін белгіледі. Алайда пекоттар бұл шартты елемей, сауда жасауға келген қарсылас тайпаға шабуыл жасады. Бұған жауап ретінде нидерландтар пекоттардың сахемі Татобемді тұтқындап, оны босату үшін құн талап етті. Пекоттар құнды төлегеннен кейін нидерландтар оларға Татобемнің мәйітін қайтарды. Бұған кек қайтармақ болған пекоттар ағылшын кемесін нидерланд кемесімен шатастырып, оған шабуыл жасады. Кеме капитаны Джон Стоун мен оның экипажы пекоттардың қолынан қаза тапты.<ref>{{cite book |url=https://archive.org/details/bp_1001682 |title=History of the Indians of Connecticut : from the earliest known period to 1850 |pages=72–73 |first=John W. |last=DeForest |author-link=John William DeForest |date=1851 |publisher=W. J. Hamersley |location=Hartford, CT}}</ref> Түсініспеушілікті түсіндіру үшін Массачусетске пекоттардың елшісі жіберілді. Елші ағылшындарға кеменің қателесіп танылғанын айтты. Ағылшындар кінәлілерді беруді талап еткенде, елші олардың екеуінен басқасының бәрі жуырдағы шешек індетінен қайтыс болғанын және тірі қалған екі адамды беруге өкілеттіктері жоқ екенін мәлімдеді. Сонымен қатар пекоттар Стоунның екі пекотты тұтқындап, оларға қатыгездік көрсеткенін алға тартып, оны өлтірудің негізі болғанын айтты.<ref>{{cite journal |title=Who Killed John Stone? A Note on the Origins of the Pequot War |last=Cave |first=Alfred A. |date=1992 |journal=The William and Mary Quarterly |volume=49 |issue=3 |pages=509–521 |doi=10.2307/2947109 |jstor=2947109 }}</ref> [[Джон Галлап]] [[Лонг-Айленд]]ке жүзіп бара жатқанда [[Джон Олдем]]ге тиесілі, палубасында үндістер жүрген [[Пинас (кеме)|пинасты]] байқады. Галлап мән-жайды анықтау үшін кемеге мінуге әрекеттенгенде қақтығыс басталып, ол жеңіске жетті. Отаршылар бұл өлімге наррагансетттерді кінәлап, [[Роджер Уильямс]]қа сақ болуды ескертті. Наррагансетт көсемдері [[Каноникус]] пен [[Миантономо]] Галлап өлтірмеген кінәлілердің пекоттар арасында жасырынып жүргенін айтып, отаршылардың алаңдаушылығын сейілте алды.<ref>{{cite journal |title=Pequots and Puritans: The Causes of the War of 1637 |date=1962 |journal=The William and Mary Quarterly |last=Vaughn |first=Alden T.|volume=21 |issue=2 |pages=256–269 |doi=10.2307/1920388 |jstor=1920388 }}</ref> Осы оқиғалардан кейін Массачусетстен [[Джон Эндекотт]] пен оның капитандары [[Джон Андерхилл (капитан)|Джон Андерхилл]] және Натаниел Тёрнер бастаған 90 адамдық жасақ пекоттардың жеріне жіберілді. Олардың мақсаты Стоун мен Олдемді өлтірген кінәлілерді беруді талап ету болды. Жасақ алдымен Блок аралына жүзіп барды, алайда үндістер олардан бой тасалап үлгерді. Нәтижесінде жасақ аралдағы қаңырап қалған ауылдарды өртеп, тұрғындарға басқа шығын келтірместен кетіп қалды.{{Sfn|Cave|1996|pp=110–113}} Жасақ пекоттардың жеріне жеткенде, оларға кісі өлтіруді пекоттардың ұлы сахемі [[Сассакус]]тың өзі жасағаны айтылды. Пекоттар сондай-ақ нидерландтар мен ағылшындарды бір-бірінен ажырата алмайтынын мәлімдеді. Эндекотт бұл мәлімдемелерге сенбеді және пекоттар арасында әйелдер мен балалардың жоқ екенін байқап, шабуылға шықты. Осылайша соғыс басталды.{{Sfn|Cave|1996|pp=115–117}} Бұған жауап ретінде пекоттар Сейбрукті қоршауға алып, Уэтерсфилдке шабуыл жасады. Шабуыл барысында олар тоғыз адамды өлтіріп, екі әйелді кепілге алды.{{sfn|Taylor|1979|p=13}} Бұл әйелдер Уильям Суэйннің қыздары болатын. Кейін оларды нидерландтар құтқарды.<ref>{{cite book |url=https://archive.org/details/historyofcolonyo00atwa_0 |page=610 |title=History of the colony of New Haven to its absorption into Connecticut |first=Edward E. |last=Atwater |date=1902}}</ref> [[Сурет:Mystic Massacre in New England 1638 Photo Facsimile.png|thumb|[[Мистик қырғыны]] бейнеленген 1638 жылғы түпнұсқа сурет негізінде шамамен 1870 жылы жасалған гравюра]] Коннектикут [[Джон Мейсон (отаршы)|Джон Мейсон]] бастаған 90 адамдық жасақ жіберді. Оларға [[Ункас]] бастаған 60 [[мохегандар|мохеган]] қосылды. Біріккен жасақ Сейбрукке жеткенде, Андерхилл бастаған Массачусетс отаршыларының тобы да олардың қатарына қосылды. 1637 жылғы 26 мамырда [[Мистик өзені]] бойындағы пекоттардың бекіністі ауылының сыртында орналасқан жасақ таңсәріде [[Мистик қырғыны|тұтқиылдан шабуыл жасады]]. Отаршылар ауылға басып кіріп, оны өртеді де, қашып шығуға әрекеттенгендердің бәрін өлтіру үшін қорғаныс дуалдарының айналасын қоршауға алды. Олардың одақтастары — мохегандар алғашқы қоршаудан қашып шыққандарды ұстау үшін екінші қоршау шебін құрды. Жүздеген пекот қаза тапты, олардың көпшілігі әйелдер мен балалар еді.{{Sfn|Taylor|1979|p=14}} Рухы күйреген пекоттардың көпшілігі батысқа қарай қашуға тырысты. Мейсон [[Израэл Стоутон]]мен бірге 300 пекоттан тұратын топты қазіргі [[Фэрфилд (Коннектикут)|Фэрфилд]] қаласының маңындағы батпаққа дейін қуып барып, сол жерде [[Фэрфилд батпағындағы шайқас|олардың көпшілігін өлтіріп, тұтқынға алды]]. Сассакус [[мохоктар]]ға қашып құтыла алды, алайда олар Сассакус пен оның серіктерін дереу өлтіріп, оның бас терісін Бостонға жіберді.{{sfn|Taylor|1979|pp=14–15}}<ref>{{cite journal |title=The Long Wake of the Pequot War |journal=Early American Studies |date=2011 |last=Grandjean |first=Katherine A.|volume=9 |issue=2 |pages=379–411 |doi=10.1353/eam.2011.0019 |jstor=23547653 }}</ref> Пекоттар жеңілгеннен кейін Коннектикут, мохегандар және наррагансетттер арасында [[Хартфорд келісімі (1638)|Хартфорд келісімі]] жасалды. Келісім бойынша Коннектикут қоныстанушыларына пекоттардың бұрынғы жерлерін иеленуге айрықша құқық берілді, ал пекоттар саяси және мәдени қауымдастық ретінде таратылып, тірі қалғандары басқа тайпаларға сіңісуге мәжбүр болды.<ref>{{cite journal |url=https://www.jstor.org/stable/10.5309/willmaryquar.72.3.0461 |title=The Treaty of Hartford (1638): Reconsidering Jurisdiction in Southern New England |date=2015 |journal=The William and Mary Quarterly |last=Grant |first=Daragh |volume=72 |issue=3 |pages=461–498 |doi=10.5309/willmaryquar.72.3.0461 |jstor=10.5309/willmaryquar.72.3.0461 |url-access=subscription |archive-date=August 18, 2025 |access-date=September 28, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250818154152/https://www.jstor.org/stable/10.5309/willmaryquar.72.3.0461 |url-status=live }}</ref> === Отардың нығаюы === Пекот соғысы Коннектикут пен Массачусетстің мүдделері мен қажеттіліктерінің арасындағы айырмашылықты айқын көрсетті. Қақтығыс кезінде Коннектикут Массачусетске қарағанда сақтыққа негізделген саясатты ұстанды. [[Сейбрук отары|Сейбрук фортының]] коменданты [[Лайон Гардинер]] Массачусетс шығанақта қауіпсіз орналасқанымен, соғыстың негізгі зардабын Коннектикут тартатынын атап өтті. Соғыс аяқталғаннан кейін Коннектикут наррагансетттер мен Массачусетс арасындағы барлық келісімдерді мойындаудан бас тартып, үндістермен дипломатиялық қатынастарды өз шарттары бойынша жүргізе бастады. Осылайша ол жеке отар ретіндегі мәртебесін айқын көрсетті.<ref name=breach /> [[Ағылшын революциясы|Англиядағы азамат соғысы]] басталғаннан кейін Англияның Сейбрук отарына көрсеткен қолдауы тоқтады. Отардың губернаторы [[Джордж Фенвик (парламентшіл)|Джордж Фенвик]] 1644 жылы отарды Коннектикутқа сату туралы келісім жасасты.<ref>{{cite web |url=https://archive.org/details/saybrookatmoutho00gate |page=54 |title=Saybrook at the mouth of the Connecticut; the first one hundred years |first=Gilman C. |last=Gates |date=1935|publisher=[Orange], [New Haven], [Press of the Wilson H. Lee Co.] }}</ref> Фенвик Англияға оралып, [[Оливер Кромвель]]дің қол астында қызмет етіп, ерекше көзге түсті.<ref>{{Cite DNB |wstitle= Fenwick, George |volume= 18 |last= Firth |first= Charles |author-link=Charles Firth (historian) |page= 328 |year= |short=1}}</ref> Пекот соғысы кезіндегі отарлар арасындағы ынтымақтастықтың табыстарынан жігерленген Коннектикут, Массачусетс, Плимут және Нью-Хейвен отарлары нидерландтардан, француздардан және үндістерден бірлесіп қорғану мақсатында [[Жаңа Англия конфедерациясы]]н құрды.<ref>{{Cite web |url=https://avalon.law.yale.edu/17th_century/art1613.asp |title=Avalon Project – the Articles of Confederation of the United Colonies of New England; May 19, 1643 |access-date=September 28, 2024 |archive-date=November 18, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211118170120/https://avalon.law.yale.edu/17th_century/art1613.asp |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |title=The United Colonies of New England—1643-90 |last=Ward |first=Harry M. |url=https://archive.org/details/unitedcoloniesof0000ward/ |publisher=[[Vantage Press]] |date=1961 |location=New York, NY |chapter=II. Genesis of Union |pages=23–48}}</ref> Англияға кетер алдында Фенвик Хопкинспен бірге Коннектикуттың Конфедерациядағы алғашқы комиссарларының бірі болды.<ref>{{cite book |editor-last=Ward |editor-first=Harry |title=The United Colonies of New England-1643-90 |publisher=Vantage Press=1961 |pages=400–411}}</ref><ref>{{cite book |title=History of New England |date=1858 |first=John G. |last=Palfrey |volume=2 |chapter=Appendix |page=635 |publisher=Little, Brown, and Company (New York) |url=https://archive.org/details/historyofnewengl02john}}</ref> Коннектикуттың Конфедерацияға мүшелігі оның [[Филипп патша соғысы]]на әскер жіберуін де білдірді, дегенмен Коннектикуттың өзі бұл соғыстан айтарлықтай зардап шеккен жоқ.<ref>{{cite web |url=https://www.colonialwarsct.org/1675.htm |title=1675 — King Philip's War |website=Society of Colonial Wars in the State of Connecticut |publisher=General Society of Colonial Wars |access-date=September 28, 2024 |archive-date=September 16, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240916152922/https://colonialwarsct.org/1675.htm |url-status=live }}</ref> Өзге пуритан отарлары сияқты, Коннектикут та Кромвельдің азамат соғысындағы жеңісін қуана қарсы алды. Отардың дін қызметкерлері [[дөңгелекбастылар]]дың идеяларын үнемі уағыздап отырды. Алайда Англияның жаңа үкіметі көп ұзамай Коннектикутқа қиындықтар туғыза бастады. Жаңа Англия конфедерациясы Жаңа Нидерланд пен ағылшын отарларының арасындағы шекараны белгілейтін [[Хартфорд келісімі (1650)|Хартфорд келісімін]] жасасты, бірақ Англия үкіметі оны ратификациялаудан бас тартты.<ref>{{cite book |title=History of New Netherland |series=New York Heritage Series |volume=2 |last=O'Callaghan |first=Edmund B. |author-link=Edmund Bailey O'Callaghan|publisher=Bartlett and Welford|location=New York, NY|pages=151–155, 201–202}}</ref> Отарлардың шет елдермен саудасын шектеген [[1651 жылғы навигациялық акт]] нидерландтармен арадағы шиеленісті одан әрі күшейтті. Бұл шиеленіс ақырында [[Бірінші ағылшын-нидерланд соғысы]]на ұласты.<ref>{{cite journal |title=The Navigation Act of 1651, the First Dutch War, and the London Merchant Community |last=Farnell |first=James E. |date=1964 |volume=16 |issue=3 |pages=439–454 |journal=[[The Economic History Review]]|doi=10.2307/2592847 |jstor=2592847 }}</ref> Соғыстың басталуы Коннектикутқа 1653 жылы Ізгі үміт фортын басып алуға мүмкіндік берді.<ref>{{cite book|last1=Jones|first1=Frederick Robertson|title=The History of North America, Volume IV|date=1904|publisher=George Barrie & Sons|location=Philadelphia|page=134|url=https://books.google.com/books?id=CrgTAAAAYAAJ}}</ref> [[Сурет:John Winthrop, the Younger - Harvard 17th century.jpg|thumb|upright|[[Кіші Джон Уинтроп]]]] 1660 жылы [[Стюарттар реставрациясы]] жүзеге асқаннан кейін Коннектикуттың көптеген тұрғындары отардағы [[пуритандық]] дәстүрлер мен корольдік жарғының болмауы [[II Карл (Англия королі)|II Карл]]дың отардың өзін-өзі басқару құқығын шектеуіне себеп болуы мүмкін деп қауіптенді. 1662 жылы губернатор [[Кіші Джон Уинтроп]] Англияға жіберіліп, сол жерде корольдік жарғы алуға қол жеткізді. Жарғы едәуір демократиялық сипатта болды: Коннектикут [[Еркін азаматтар (Он үш отар)|еркін азаматтары]] губернаторды да, заң шығарушы органның мүшелерін де сайлай алатын екі отардың бірі болды.{{efn|name=a|Екіншісі — Род-Айленд.}}{{sfn|Anderson|2017|p=10}}<ref>{{Cite web |date=2018-10-31 |title=October 31: Connecticut's Greatest Legend Happened Today.... or Did It? |url=https://todayincthistory.com/2018/10/31/october-31-the-legend-of-the-charter-oak/ |website=Today in Connecticut History |language=en-US |access-date=September 28, 2024 |archive-date=April 23, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210423002119/https://todayincthistory.com/2018/10/31/october-31-the-legend-of-the-charter-oak/ |url-status=live }}</ref> Сонымен қатар жарғы Коннектикутқа кең аумақтарға құқық беріп, оның шекараларын [[Наррагансетт шығанағы]], [[Тынық мұхит]], Массачусетстің оңтүстік шекарасы және [[40° солтүстік ендік параллелі]] арқылы белгіледі.<ref name=winthropexp>{{cite journal |title=John Winthrop, Jr., Connecticut Expansionist: The Failure of His Designs on Long Island, 1663-1675 |last=Dunn |first=Richard S. |journal=The New England Quarterly |date=1956|volume=29 |issue=1 |pages=3–26 |doi=10.2307/363060 |jstor=363060 }}</ref> Коннектикут өкілдері Нью-Хейвенге барып, оның Коннектикутқа қосылуға тиіс екенін хабарлағанда, бастапқыда қатты қарсылыққа тап болды. Алайда 1664 жылы [[Жаңа Нидерландтың жаулап алынуы|Жаңа Нидерланд басып алынып]], оның иесі — [[Рим-католик шіркеуі|католик дінін ұстанған]] [[II Яков (Англия королі)|Йорк герцогының]] құрметіне [[Нью-Йорк провинциясы|Нью-Йорк]] деп өзгертілгеннен кейін бұл қарсылық бәсеңдеді. [[1664 жылғы корольдік комиссия]] Нью-Йорктің шығыс шекарасын Коннектикут өзені бойымен белгілеп, Нью-Хейвенді Нью-Йорк пен Коннектикуттың екеуі де талап еткен аумаққа айналдырды. Католик роялистің билігінде болғысы келмеген Нью-Хейвен ақырында қарсылығын тоқтатып, Коннектикутқа қосылуға келісті.<ref>{{Cite book |title= The Colonial Period Of American History: The Settlements II |last= Andrews |first=Charles M. |date=1936 |publisher= [[Yale University Press]] |pages=192–194}}</ref><ref>{{Cite book |last=Atwater |first=Edward Elias|url=https://archive.org/details/historycolonyne00atwagoog |title=History of the Colony of New Haven to Its Absorption into Connecticut |publisher=author |year=1881 |pages=467–468, 510}}</ref> Жоғарыда аталған Жаңа Нидерландтың басып алынуы Коннектикуттың [[Лонг-Айленд]]ке қатысты аумақтық талаптарына да нүкте қойды, өйткені [[Джон Скотт (капитан)|капитан Джон Скотт]] аралды басып алған кезде оны Коннектикуттың емес, өзінің иелігі деп жариялады.<ref name=winthropexp /> === Жаңа Англия доминионы === [[Сурет:Hiding-the-original-charter-in-the-oak.png|thumb|right|Корольдік жарғыны емен ағашына жасыру]] Йорк герцогы кейін II Яков және VII Яков деген атпен король тағына отырды. Оның алғашқы әрекеттерінің бірі [[Батыс Джерси]]ден [[Мэн провинциясы|Мэнге]] дейінгі ағылшын отарларын [[Жаңа Англия доминионы]]на біріктіру болды. Жаңадан біріккен отардың губернаторы болып сэр [[Эдмунд Андрос]] тағайындалды. Андрос Коннектикут енді жеке отар болмағандықтан, оның корольдік жарғысын тапсыруды талап етті. Губернатор [[Роберт Трит]] бірнеше ай бойы жарғыны тапсыруды кейінге қалдыруға тырысты, алайда 1687 жылғы 31 қазанда Андрос құжатты жеке өзі алу үшін Хартфордқа келді. Трит кешке дейін созылған сөзінде жарғының маңызын түсіндірді. Кенет есіктен қатты жел соғып, шамдарды сөндіріп жіберді. Шамдар қайта жағылған кезде жарғы жоғалып кеткен еді. Оны Джозеф Уодсворт есімді адам жақын маңдағы емен ағашына жасырып үлгерген болатын.<ref>{{Cite web |date=2014-04-23 |title=The Legend of the Charter Oak |url=https://www.newenglandhistoricalsociety.com/legend-charter-oak/ |access-date=2021-04-23 |website=New England Historical Society |language=en-US |archive-date=2021-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210423002123/https://www.newenglandhistoricalsociety.com/legend-charter-oak/ |url-status=live }}</ref><ref name=muscthis>{{cite web |url=https://museumofcthistory.org/2015/08/robert-treat/ |website=Museum of Connecticut History |title=Robert Treat |date=August 14, 2015 |access-date=September 29, 2024 |archive-date=October 8, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241008021448/https://museumofcthistory.org/2015/08/robert-treat/ |url-status=live }}</ref> Кейін [[Жарғы емені]] деген атпен белгілі болған бұл ағаш бірнеше ұрпақ бойы Коннектикуттың символы болып қала берді.<ref>{{cite web |url=https://newenglandhistoricalsociety.com/legend-charter-oak/ |title=The Legend (and Souvernirs) of the Charter Oak |website=New England Historical Society|date=April 23, 2014 }}</ref> Андрос пуритан шенеуніктерін [[англикандықтар]]мен алмастырып, жоғары салықтар енгізді. Оның 1 200 фунт стерлинг мөлшеріндегі жалақысы Массачусетстің бұрынғы үкіметінің бүкіл жылдық шығынынан асып түсті. [[Даңқты революция]] кезінде II Яков тақтан тайдырылғанда, Андрос бастапқыда бұл жаңалықтың таралуына жол бермеуге тырысты. Алайда хабар бәрібір тарап, отаршылар [[1689 жылғы Бостон көтерілісі|доминион билігін құлатты]]. Олар доминион үкіметін II Яковты қолдаған жасырын католиктер ретінде, ал өздерін жаңа [[протестантизм|протестант]] монархтар — [[III Уильям (Англия королі)|III Уильям]] мен [[II Мэри (Ұлыбритания патшайымы)|II Мария]]ның адал жақтастары ретінде көрсетті. Осылайша орталықтандырылған басқару жүйесін құруға бағытталған қысқа мерзімді тәжірибе аяқталып, Коннектикут пен басқа да отарлардың корольдік жарғылары қалпына келтірілді.<ref>{{cite book |title=American Colonies |first=Alan |last=Taylor |date=2001 |publisher=[[Viking Press]] |pages=277–280}}</ref> === Кейінгі тарихы === {{Толық мақала|Коннектикут тарихы}} 1701 жылы [[Нью Хейвен (Коннектикут)|Нью-Хейвен]] Хартфордпен қатар отардың екінші астанасы болып белгіленді. Нью-Хейвенде өткен алғашқы заң шығару жиналысында отар үшін колледж құру туралы шешім қабылданып, оның орналасатын жері ретінде Сейбрук, ал алғашқы ректоры ретінде [[Авраам Пирсон]] таңдалды. Пирсон 1707 жылы қайтыс болғанға дейін колледжді [[Киллингворт (Коннектикут)|Киллингворттағы]] өз үйінен басқарды. Ол қайтыс болғаннан кейін колледж ақыры Сейбрукке көшірілді. Алайда көп ұзамай Сейбруктің тым шалғай орналасқаны белгілі болды. 1716 жылы Нью-Хейвен колледжді орналастыру құқығы үшін бәсекеде басқа елді мекендерді басып озды. Екі жылдан кейін [[Элиу Йель]] колледжге қомақты қайырымдылық жасаған кезде, оқу орны оның құрметіне [[Йель колледжі]] деп аталды.<ref>{{cite web |url=https://guides.library.yale.edu/yalehistory |title=A Brief History of Yale |publisher=Yale University |access-date=September 30, 2024 |archive-date=August 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210808074347/https://guides.library.yale.edu/yalehistory |url-status=live }}</ref> Коннектикут [[Бірінші ұлы ояну]] қозғалысында маңызды рөл атқарды. 1741 жылғы 8 шілдеде Коннектикутта дүниеге келген [[Джонатан Эдвардс (дінтанушы)|Джонатан Эдвардс]] [[Энфилд (Коннектикут)|Энфилдте]] өзінің әйгілі «[[Қаһарлы Құдайдың қолындағы күнәһарлар]]<nowiki/>» атты уағызын айтты. [[Ола Элизабет Уинслоу]] бұл кезеңді «діни жаңғыру кезіндегі толқудың шарықтау шегі» деп сипаттады.<ref>{{cite journal |title="Sinners in the Hands of an Angry God": Some Unfinished Business |jstor=366800 |last=Gallagher |first=Edward J. |journal=The New England Quarterly |volume=73 |issue=2 |date=June 2000 |pages= 202–221}}</ref> Діни жаңғыру қозғалысы отарды [[Ескі және жаңа жарықтар|«Ескі жарық» және «Жаңа жарық»]] жақтастарына да бөлді. «Ескі жарық» жақтастары діни жаңғыруға күмәнмен қараса, «Жаңа жарық» жақтастары оны қолдады. Бұл діни алауыздық кейін саяси қайшылыққа ұласты: екі топ «Ескі жарық» бағытын ұстанған саясаткерлер қабылдаған ел аралап уағыз айтатын дін қызметкерлеріне қарсы заңға байланысты өзара қақтығысты.<ref>{{cite book |title=From Puritan to Yankee: Character and the Social Order in Connecticut 1960-1765|last=Bushman |first=Richard L. |publisher=Harvard University Press |year=1967 |location=Cambridge, MA |pages=235–266 |chapter=XV: New Lights in Politics}}</ref> АҚШ-та үздіксіз жарық көріп келе жатқан ең көне газет — ''[[Коннектикут Курант]]'' 1764 жылы Хартфордта құрылды.<ref>{{cite web |url=https://www.courant.com/2013/12/29/older-than-the-nation/ |date=December 29, 2013 |publisher=Hartford Courant |title=Older Than The Nation |access-date=September 30, 2024 |archive-date=December 7, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241207151539/https://www.courant.com/2013/12/29/older-than-the-nation/ |url-status=live }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} plve4new9a6z3xcj422fp1k6th758my 3683534 3683533 2026-10-19T09:30:43Z 1nter pares 146705 /* Кейінгі тарихы */ 3683534 wikitext text/x-wiki {{Тарихи мемлекеттер |атауы = Коннектикут отары |өз атауы = Connecticut Colony |статусы = Англия отары (1636–1707)<br>Ұлыбритания отары (1707–1776) |әнұраны = |байрақ = |байрақ_сипаттамасы = |елтаңбасы = |елтаңба_сипаттамасы = |символ = |карта = Ctcolony.png |size = 270px |сипаттамасы = Коннектикут, [[Нью-Хейвен отары|Нью-Хейвен]] және [[Сейбрук отары|Сейбрук]] отарларының картасы |p1 = |flag_p1 = |image_p1 = |p2 = |flag_p2 = |image_p2 = |p3 = |flag_p3 = |image_p3 = |p4 = |flag_p4 = |image_p4 = |құрылуы = [[3 наурыз]] [[1636 жыл|1636]] |ыдырауы = [[4 шілде]] [[1776 жыл|1776]] |s1 = |flag_s1 = |image_s1 = |s2 = |flag_s2 = |image_s2 = |s3 = |flag_s3 = |image_s3 = |s4 = |flag_s4 = |image_s4 = |ұраны = |астана = [[Хартфорд (Коннектикут)|Хартфорд]] <small>(1636–1776)</small><br>[[Нью-Хейвен (Коннектикут)|Нью-Хейвен]] <small>(Хартфордпен бірге ортақ астана, 1701–1776)</small> |қалалары = |тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]], [[Мохеган-пекот тілі|мохеган-пекот]] және [[Квирипи тілі|квирипи]] |валютасы = [[Коннектикут фунты]] |қосымша_параметр = Империя |параметр_мазмұны = Британ отары |аумағы = |халқы = |басқару_формасы = [[Өзін-өзі басқаратын отар]] |династиясы = |басқарушылар_титулы = [[Коннектикуттың отарлық губернаторларының тізімі#Коннектикут отары, 1639–1776|Губернатор]] |басқарушы1 = [[Джон Хейнс (губернатор)|Джон Хейнс]] (алғашқы) |басқарушы_жылы1 = 1639–1640 |басқарушылар_титулы2 = |басқарушы2 = [[Джонатан Трамбулл]] (соңғы) |басқарушы_жылы2 = 1769–1776 |басқарушылар_титулы3 = |басқарушы3 = |басқарушы_жылы3 = |басқарушылар_титулы4 = |басқарушы4 = |басқарушы_жылы4 = |басқарушылар_титулы5 = |басқарушы5 = |басқарушы_жылы5 = |басқарушылар_титулы6 = |басқарушы6 = |басқарушы_жылы6 = |діні = [[АҚШ-тағы конгрегационализм|Конгрегационализм]] <small>([[Мемлекеттік дін|ресми]])</small>{{sfn|Barck|Lefler|1958|p=398}} |қосымша_параметр1 = Заң шығарушы орган |параметр_мазмұны1 = [[Коннектикут Бас ассамблеясы#Тарихы|Бас сот]] |Кезең1 = [[Коннектикуттың негізгі ережелері]] қабылданды |Уақыт1 = [[14 қаңтар]] |Жыл1 = [[1639 жыл|1639]] |Кезең2 = Корольдік хартия берілді |Уақыт2 = [[9 қазан]] |Жыл2 = [[1662 жыл|1662]] |Кезең3 = [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамына кірді |Уақыт3 = |Жыл3 = 1686–1689 |Кезең4 = Тәуелсіздік |Уақыт4 = [[4 шілде]] |Жыл4 = [[1776 жыл|1776]] |Кезең5 = |Уақыт5 = |Жыл5 = |Кезең6 = |Уақыт6 = |Жыл6 = |Кезең7 = |Уақыт7 = |Жыл7 = |Кезең8 = |Уақыт8 = |Жыл8 = |Кезең9 = |Уақыт9 = |Жыл9 = |Кезең10 = |Уақыт10 = |Жыл10 = |Кезең11 = |Уақыт11 = |Жыл11 = |қосымша_параметр2 = |параметр_мазмұны2 = |дейін = Алдыңғысы |д1 = Сейбрук отары |д2 = Нью-Хейвен отары |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |кейін = Кейінгісі |к1 = Коннектикут |к2 = |к3 = |к4 = |к5 = |к6 = |к7 = |ескерту = Қазіргі аумағы: [[АҚШ]], [[Коннектикут]] }} '''Коннектикут отары''' — бастапқыда '''Коннектикут өзені отары''' деп аталған, [[Жаңа Англия]]да орналасқан ағылшын отары. Кейін ол [[Коннектикут]] штатына айналды. Отар 1636 жылғы 3 наурызда [[Томас Хукер]] бастаған [[Массачусетс-Бэй отары]]нан келген [[Пуритандар|пуритан]] қоныстанушылар қауымының мекені ретінде құрылды. [[Пекот соғысы]] кезінде ағылшындар аймаққа бақылау орнатты. Кейін отар көршілес [[Нью-Хейвен отары|Нью-Хейвен]] және [[Сейбрук отары|Сейбрук]] отарларын өз құрамына қосып алды. Сондай-ақ ол қысқа уақыт өмір сүрген [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамында болды. Отардың негізін қалаушы құжаты [[Коннектикуттың негізгі заңдары]] болды. Бұл құжат демократиялық басқару жүйесінің алғашқы жазбаша конституциясы деп аталып, Коннектикуттың «Конституция штаты» деген лақап атқа ие болуына себеп болды.<ref name=ctgov>{{cite web |url=https://portal.ct.gov/about/early-history |website=CT.gov |title=Early History |access-date=September 26, 2024 |archive-date=September 22, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240922170214/https://portal.ct.gov/about/early-history |url-status=live }}</ref> == Тарихы == Еуропалықтар қоныстанғанға дейін кейін Коннектикутқа айналған аумақтың батыс жағалауын [[ваппингерлер|Ваппингер конфедерациясы]], ал шығыс жағалауын [[ниантиктер]] мекендеді. Құрлықтың ішкі бөліктерінде ниантиктерді жағалауға қарай ығыстырған [[пекоттар]] өмір сүрді. Кейін олар отаршылармен қарым-қатынаста ең маңызды рөл атқарған тайпаға айналды. Бұл аумақта [[нипмуктар]] мен [[могикандар]] да мекендеді, алайда бұл екі тайпаның негізгі қоныстары тиісінше көршілес [[Массачусетс]] пен [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]] аумақтарында орналасты.{{sfn|Bingham|1962|pp=6–7}} Коннектикутқа алғаш келген еуропалық — ''[[Онруст]]'' яхтасымен Коннектикут өзенін бойлай жоғары жүзген нидерланд зерттеушісі [[Адриан Блок]] болды.{{sfn|Bingham|1962|pp=2–5}}<ref name=scw>{{cite web |url=https://www.colonialwarsct.org/1614.htm |website=The Society of Colonial Wars in the State of Connecticut |publisher=[[General Society of Colonial Wars]] |title=Adriaen Block |access-date=September 27, 2024 |archive-date=September 14, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240914215912/https://colonialwarsct.org/1614.htm |url-status=live }}</ref> Осылайша, Коннектикутты алғаш зерттеген еуропалықтар ретінде нидерландтар бұл аумақты [[Жаңа Нидерланд]]тың бір бөлігі деп жариялады. 1633 жылы олар пекоттардың ұлы сахемі Уопигвуитпен келіссөз жүргізіп, өзен бойындағы 20 акр жерді сатып алды. Нидерландтар Киветтс-Пойнт деп аталатын сауда бекеті мен [[Ізгі үміт форты|Форт-Гуд-Хоуп]] деп аталатын шағын қорғаныс бекінісін салды. Кейін бұл жерлерде тиісінше [[Сейбрук отары|Сейбрук]] пен Хартфорд пайда болды.{{sfn|Bingham|1962|pp=10–11}}<ref>{{cite web |url=https://saybrookhistory.org/history-of-old-saybrook/ |title=History of Old Saybrook |author=<!--Not stated--> |date= |website=Saybrook History |publisher=Old Saybrook Historical Society |access-date= |quote= |archive-date=September 13, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240913233359/https://saybrookhistory.org/history-of-old-saybrook/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.newnetherlandinstitute.org/history-and-heritage/digital-exhibitions/a-tour-of-new-netherland/connecticut/house-of-hope/|title=House of Hope &#124; A Tour of New Netherland|access-date=September 27, 2024|archive-date=April 10, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150410075959/http://www.newnetherlandinstitute.org/history-and-heritage/digital-exhibitions/a-tour-of-new-netherland/connecticut/house-of-hope|url-status=live}}</ref> === Ағылшындардың қоныстануы === 1631 жылы Уаквимакут бастаған Коннектикут аңғарындағы [[сахем]]дер тобы [[Плимут отары]] мен Бостонға барып, екі отардан да пекоттарға қарсы соғысу үшін Коннектикутқа қоныстанушылар жіберуді сұрады. Массачусетс губернаторы [[Джон Уинтроп]] бұл ұсынысты қабылдамады, алайда Плимут губернаторы [[Эдвард Уинслоу]] оған оң көзқарас танытып, 1632 жылы Коннектикутқа өзі барды.{{sfn|Stiles|1859|p=9}} Кейін Уинслоу [[Уильям Брэдфорд (губернатор)|Уильям Брэдфорд]]пен бірге Бостонға барып, Массачусетс-Бэй басшыларын нидерландтардан бұрын Коннектикут өзенінің бойында сауда бекетін салу үшін Плимутпен күш біріктіруге көндіруге тырысты. Алайда Уинтроп бұл ұсынысты қабылдамай, Коннектикутты «араласуға тұрмайтын жер» деп атады. Ол бұған үндістердің дұшпандық көзқарасын және ірі кемелердің Коннектикут өзеніне кіруінің қиындығын себеп ретінде келтірді.{{sfn|Bingham|1962|pp=12–13}}{{sfn|Winthrop|1908|p=103}}{{sfn|Bradford|2008|pp=370–372}} Массачусетс-Бэй отары бұл бастамаға қатысудан бас тартқанына қарамастан, Плимут отары Коннектикут өзенінің бойында сауда бекетін құру үшін Уильям Холмс басқарған [[Барк (кеме)|барк]] кемесін жіберді. Ағылшын қоныстанушыларымен бірге олар осы жерге деген құқықтарының заңдылығын дәлелдеу үшін аймақтың байырғы сахемдерінің бірнешеуін де ала барды. Ізгі үміт фортының жанынан өтіп бара жатқанда нидерландтар оларға қоқан-лоқы көрсетті, бірақ Холмс бұл ескертуге мән бермеді. Ол өзен бойымен тағы бірнеше миль жоғары жүзіп, қазіргі [[Уинсор (Коннектикут)|Уинсор]] қаласы орналасқан жерде сауда бекетін салды.<ref name=b14 />{{sfn|Stiles|1859|pp=11–12}} Ағылшындардың әрекеттері туралы естіген Жаңа Нидерланд губернаторы [[Воутер ван Твиллер]] оларды қуып шығу үшін 70 адамнан тұратын жасақ жіберді. Алайда нидерландтар ағылшындардың қорғануға жақсы дайындалғанын көріп, қантөгіске жол бермеу үшін кері қайтты.{{sfn|Carpenter|Arthur|1854|p=32}} Осы уақытта [[Джон Олдем (отаршы)|Джон Олдем]] Коннектикутты өз көздерімен көру үшін Массачусетс-Бэй отарынан келген бір топ адамды бастап өзенге қарай аттанды. Олар қайтып оралған соң аймақта құндыздардың, қарасора мен графиттің мол екенін хабарлады. Бір жылдан кейін Олдем қоныстанушылар тобын бастап барып, [[Везерсфилд (Коннектикут)|Уэтерсфилд]] қаласының негізін қалады.<ref name=b14>{{harvnb|Bingham|1962|p=14}}</ref>{{sfn|Taylor|1979|pp=3–4}} 1635 жылға қарай Массачусетстегі ағылшын тұрғындарының саны едәуір өсіп, қоныстанушыларға жер жетіспейтіні айқын болды. Әсіресе халқы тығыз орналасқан Массачусетс-Бэй отарынан кетуге [[Кэмбридж (Массачусетс)|Ньютаун]] тұрғындары құлшыныс танытты. Ньютаунның негізін қалаушы [[Томас Дадли]] [[Джон Уинтроп|Уинтроппен]] жиі келіспеушілікке түсетін. Атап айтқанда, ол Бостонның отар астанасы болып таңдалуына наразылық білдіріп, қалада қамал салуды қолдаудан бас тартқан еді.{{sfn|Bingham|1962|p=17}} Дадли соңғы дауды шешу үшін Ньютаун пасторы Томас Хукерді Бостонға жіберді, алайда Уинтропқа деген наразылығы басылмады.<ref>{{cite book |title=Records of the Church of Christ at Cambridge in New England, 1632-1830 |url=https://archive.org/details/recordsofchurcho00firs/ |date=1906 |page=iii |chapter=Preface|publisher=Boston, E. Putnam}}</ref>{{sfn|Bingham|1962|pp=19–20}} 1634 жылғы мамырда Дадли Уинтроптың орнына губернатор болғаннан кейін Хукердің діни қауымының Коннектикутқа қоныс аудару ниеті [[Массачусетс Бас соты|Бас сотта]] қаралды. Қоныс аударуға қарсы болғандар Массачусетс халқының көптеп көшіп кетуінің салдарынан және аумақтық бөлінудің алауыздықты күшейтуінен қауіптенді. Сонымен қатар Хукер сияқты ықпалды уағызшы болашақта Массачусетстен басқа қоныстанушыларды да өзіне тартуы мүмкін еді.<ref name=breach>{{cite journal |title= Repairing the Breach: Puritan Expansion, Commonwealth Formation, and the Origins of the United Colonies of New England, 1630–1643 |last= Durge |first = Neal T. |date=September 2018 |journal= [[The New England Quarterly]] |volume=91 |issue=3 |pages =382–417 |jstor=26497581}}</ref> Ақырында Бас сот Ньютаун тұрғындарына Массачусетс аумағынан жер бөліп беріп, оларды райынан қайтарды.<ref name=breach /> Алайда бұл шешім олардың көңілінен шықпады, соған қарамастан қоныс аудару екі жылға кейінге қалдырылды.{{sfn|Walker|1891|p=83}}{{sfn|Bingham|1962|p=20}} [[Сурет:Mr Thomas Hooker & His People travelling 1636.jpeg|thumb|Томас Хукер мен оның серіктерінің сапары|left]] Хукердің қоныс аудару туралы өтініші қабылданбағанына қарамастан, қоныстанушылар Коннектикут аңғарына ағылуын жалғастырды. 1635 жылғы мамырда Коннектикут өзенінің сағасында Сейбрук отары құрылды.<ref>{{cite journal |title=Sir Arthur Hesilrige and the Saybrook Colony |first=Hugh R. Jr. |last=Engstrom |journal=Albion: A Quarterly Journal Concerned with British Studies |date=1973|volume=5 |issue=3 |pages=157–168 |doi=10.2307/4048260 |jstor=4048260 }}</ref> Массачусетстен келген көптеген қоныс аударушылар жаңадан құрылған Уэтерсфилд қаласына да қоныстанды.<ref>{{cite book |url=https://archive.org/details/historyofancient11adam/ |title=The history of ancient Wethersfield, Connecticut|last=Adams |first=Sherman W. |date=1904 |publisher=Grafton Press |page=21}}</ref> Плимут отарының Уинсордағы қонысына да [[Дорчестер (Массачусетс)|Дорчестерден]] көптеген қоныстанушылар келіп, елді мекенді өз бақылауына алды. Дорчестерден келгендер иеленген жерлері үшін Плимут қоныстанушыларына ақы төлеуге келіскеннен кейін бұл мәселе шешілді.{{sfn|Bingham|1962|pp=24–25}} Ақырында, 1636 жылы қоныстанушылардың жаңа тобының келуі Хукердің діни қауымына өз үйлерін сатып, 31 мамырда Коннектикутқа қарай сапарға шығуға мүмкіндік берді.{{sfn|Walker|1891|pp=91–92}} Хукер бастаған жүзге жуық қоныстанушы мен шамамен сонша малдан тұратын топ көп ұзамай Коннектикут өзеніне жетіп, нидерландтардың бекінісіне жақын жерде Ньютаун қаласының негізін қалады. Алайда бұл атау ұзақ сақталмады: көп ұзамай қала қоныстанушы [[Сэмюэл Стоун]]ның туған жері — [[Хертфорд]] қаласының құрметіне Хартфорд деп өзгертілді.<ref>{{cite web |url=https://www.foundersofhartford.org/historic-hartford/history-of-early-hartford/ |website=Society of the Descendants of the Founders of Hartford |title=History of Early Hartford |access-date=September 27, 2024 |archive-date=January 28, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220128074604/https://www.foundersofhartford.org/historic-hartford/history-of-early-hartford/ |url-status=live }}</ref> 1638 жылғы мамырда Томас Хукер азаматтық басқару туралы уағыз айтты. Осы уағыздан шабыт алған қоныстанушылар отардың конституциясын әзірлеуге кірісті. Соның нәтижесінде қабылданған «Коннектикуттың негізгі заңдары» құжатының басым бөлігін отарлардағы кәсіби заңгерлік білімі бар жалғыз адам [[Роджер Ладлоу]] жазған болуы мүмкін. Құжат 1639 жылғы қаңтарда қабылданып, Хартфорд, Уинсор және Уэтерсфилд қоныстарын ресми түрде біріктірді. Ол тарихтағы алғашқы жазбаша демократиялық конституция деп аталып келеді.<ref name=ctgov /><ref>{{cite journal |journal=Early American Studies |date=2012 |last=Besso |first=Michael |title=Thomas Hooker and His May 1638 Sermon|volume=10 |issue=1 |pages=194–225 |doi=10.1353/eam.2012.0002 |jstor=23546686 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://connecticuthistory.org/the-fundamental-orders-of-connecticut/ |title=The Fundamental Orders of Connecticut |date=2023 |website=Connecticut History |publisher=CTHUmanities |access-date=September 27, 2024 |archive-date=August 20, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240820202239/https://connecticuthistory.org/the-fundamental-orders-of-connecticut/ |url-status=live }}</ref> Жаңа конституцияға сәйкес [[Джон Хейнс (губернатор)|Джон Хейнс]] губернатор, ал Ладлоу оның орынбасары болып сайланды. Губернаторлардың қатарынан бірнеше жыл қызмет атқаруына тыйым салынғандықтан, Хейнс 1655 жылға дейін губернатор лауазымын жыл сайын [[Эдвард Хопкинс]]пен кезектесіп атқарды.<ref>{{cite web|url=https://museumofcthistory.org/2015/08/john-haynes/|title=John Haynes|website=Museum of Connecticut History|date=1999|access-date=September 27, 2024|archive-date=October 8, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241008015631/https://museumofcthistory.org/2015/08/john-haynes/|url-status=live}}</ref> Коннектикуттың негізгі заңдары қабылданғаннан кейін көп ұзамай көршілес Нью-Хейвен отары да өз үкіметін құрды.<ref>{{cite journal |url=https://doi.org/10.2307/359461 |journal=[[The New England Quarterly]] |title=John Cotton and the New Haven Colony |date=1930 |last=Calder |first=Isabel M.|volume=3 |issue=1 |pages=82–94 |doi=10.2307/359461 |jstor=359461 |url-access=subscription }}</ref> === Пекот соғысы === {{Толық мақала|Пекот соғысы}} Ізгі үміт форты салынған кезде нидерландтар пекоттармен жасасқан келісімінде сауда бекетінің барлық тайпаларға ашық болуға тиіс екенін белгіледі. Алайда пекоттар бұл шартты елемей, сауда жасауға келген қарсылас тайпаға шабуыл жасады. Бұған жауап ретінде нидерландтар пекоттардың сахемі Татобемді тұтқындап, оны босату үшін құн талап етті. Пекоттар құнды төлегеннен кейін нидерландтар оларға Татобемнің мәйітін қайтарды. Бұған кек қайтармақ болған пекоттар ағылшын кемесін нидерланд кемесімен шатастырып, оған шабуыл жасады. Кеме капитаны Джон Стоун мен оның экипажы пекоттардың қолынан қаза тапты.<ref>{{cite book |url=https://archive.org/details/bp_1001682 |title=History of the Indians of Connecticut : from the earliest known period to 1850 |pages=72–73 |first=John W. |last=DeForest |author-link=John William DeForest |date=1851 |publisher=W. J. Hamersley |location=Hartford, CT}}</ref> Түсініспеушілікті түсіндіру үшін Массачусетске пекоттардың елшісі жіберілді. Елші ағылшындарға кеменің қателесіп танылғанын айтты. Ағылшындар кінәлілерді беруді талап еткенде, елші олардың екеуінен басқасының бәрі жуырдағы шешек індетінен қайтыс болғанын және тірі қалған екі адамды беруге өкілеттіктері жоқ екенін мәлімдеді. Сонымен қатар пекоттар Стоунның екі пекотты тұтқындап, оларға қатыгездік көрсеткенін алға тартып, оны өлтірудің негізі болғанын айтты.<ref>{{cite journal |title=Who Killed John Stone? A Note on the Origins of the Pequot War |last=Cave |first=Alfred A. |date=1992 |journal=The William and Mary Quarterly |volume=49 |issue=3 |pages=509–521 |doi=10.2307/2947109 |jstor=2947109 }}</ref> [[Джон Галлап]] [[Лонг-Айленд]]ке жүзіп бара жатқанда [[Джон Олдем]]ге тиесілі, палубасында үндістер жүрген [[Пинас (кеме)|пинасты]] байқады. Галлап мән-жайды анықтау үшін кемеге мінуге әрекеттенгенде қақтығыс басталып, ол жеңіске жетті. Отаршылар бұл өлімге наррагансетттерді кінәлап, [[Роджер Уильямс]]қа сақ болуды ескертті. Наррагансетт көсемдері [[Каноникус]] пен [[Миантономо]] Галлап өлтірмеген кінәлілердің пекоттар арасында жасырынып жүргенін айтып, отаршылардың алаңдаушылығын сейілте алды.<ref>{{cite journal |title=Pequots and Puritans: The Causes of the War of 1637 |date=1962 |journal=The William and Mary Quarterly |last=Vaughn |first=Alden T.|volume=21 |issue=2 |pages=256–269 |doi=10.2307/1920388 |jstor=1920388 }}</ref> Осы оқиғалардан кейін Массачусетстен [[Джон Эндекотт]] пен оның капитандары [[Джон Андерхилл (капитан)|Джон Андерхилл]] және Натаниел Тёрнер бастаған 90 адамдық жасақ пекоттардың жеріне жіберілді. Олардың мақсаты Стоун мен Олдемді өлтірген кінәлілерді беруді талап ету болды. Жасақ алдымен Блок аралына жүзіп барды, алайда үндістер олардан бой тасалап үлгерді. Нәтижесінде жасақ аралдағы қаңырап қалған ауылдарды өртеп, тұрғындарға басқа шығын келтірместен кетіп қалды.{{Sfn|Cave|1996|pp=110–113}} Жасақ пекоттардың жеріне жеткенде, оларға кісі өлтіруді пекоттардың ұлы сахемі [[Сассакус]]тың өзі жасағаны айтылды. Пекоттар сондай-ақ нидерландтар мен ағылшындарды бір-бірінен ажырата алмайтынын мәлімдеді. Эндекотт бұл мәлімдемелерге сенбеді және пекоттар арасында әйелдер мен балалардың жоқ екенін байқап, шабуылға шықты. Осылайша соғыс басталды.{{Sfn|Cave|1996|pp=115–117}} Бұған жауап ретінде пекоттар Сейбрукті қоршауға алып, Уэтерсфилдке шабуыл жасады. Шабуыл барысында олар тоғыз адамды өлтіріп, екі әйелді кепілге алды.{{sfn|Taylor|1979|p=13}} Бұл әйелдер Уильям Суэйннің қыздары болатын. Кейін оларды нидерландтар құтқарды.<ref>{{cite book |url=https://archive.org/details/historyofcolonyo00atwa_0 |page=610 |title=History of the colony of New Haven to its absorption into Connecticut |first=Edward E. |last=Atwater |date=1902}}</ref> [[Сурет:Mystic Massacre in New England 1638 Photo Facsimile.png|thumb|[[Мистик қырғыны]] бейнеленген 1638 жылғы түпнұсқа сурет негізінде шамамен 1870 жылы жасалған гравюра]] Коннектикут [[Джон Мейсон (отаршы)|Джон Мейсон]] бастаған 90 адамдық жасақ жіберді. Оларға [[Ункас]] бастаған 60 [[мохегандар|мохеган]] қосылды. Біріккен жасақ Сейбрукке жеткенде, Андерхилл бастаған Массачусетс отаршыларының тобы да олардың қатарына қосылды. 1637 жылғы 26 мамырда [[Мистик өзені]] бойындағы пекоттардың бекіністі ауылының сыртында орналасқан жасақ таңсәріде [[Мистик қырғыны|тұтқиылдан шабуыл жасады]]. Отаршылар ауылға басып кіріп, оны өртеді де, қашып шығуға әрекеттенгендердің бәрін өлтіру үшін қорғаныс дуалдарының айналасын қоршауға алды. Олардың одақтастары — мохегандар алғашқы қоршаудан қашып шыққандарды ұстау үшін екінші қоршау шебін құрды. Жүздеген пекот қаза тапты, олардың көпшілігі әйелдер мен балалар еді.{{Sfn|Taylor|1979|p=14}} Рухы күйреген пекоттардың көпшілігі батысқа қарай қашуға тырысты. Мейсон [[Израэл Стоутон]]мен бірге 300 пекоттан тұратын топты қазіргі [[Фэрфилд (Коннектикут)|Фэрфилд]] қаласының маңындағы батпаққа дейін қуып барып, сол жерде [[Фэрфилд батпағындағы шайқас|олардың көпшілігін өлтіріп, тұтқынға алды]]. Сассакус [[мохоктар]]ға қашып құтыла алды, алайда олар Сассакус пен оның серіктерін дереу өлтіріп, оның бас терісін Бостонға жіберді.{{sfn|Taylor|1979|pp=14–15}}<ref>{{cite journal |title=The Long Wake of the Pequot War |journal=Early American Studies |date=2011 |last=Grandjean |first=Katherine A.|volume=9 |issue=2 |pages=379–411 |doi=10.1353/eam.2011.0019 |jstor=23547653 }}</ref> Пекоттар жеңілгеннен кейін Коннектикут, мохегандар және наррагансетттер арасында [[Хартфорд келісімі (1638)|Хартфорд келісімі]] жасалды. Келісім бойынша Коннектикут қоныстанушыларына пекоттардың бұрынғы жерлерін иеленуге айрықша құқық берілді, ал пекоттар саяси және мәдени қауымдастық ретінде таратылып, тірі қалғандары басқа тайпаларға сіңісуге мәжбүр болды.<ref>{{cite journal |url=https://www.jstor.org/stable/10.5309/willmaryquar.72.3.0461 |title=The Treaty of Hartford (1638): Reconsidering Jurisdiction in Southern New England |date=2015 |journal=The William and Mary Quarterly |last=Grant |first=Daragh |volume=72 |issue=3 |pages=461–498 |doi=10.5309/willmaryquar.72.3.0461 |jstor=10.5309/willmaryquar.72.3.0461 |url-access=subscription |archive-date=August 18, 2025 |access-date=September 28, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250818154152/https://www.jstor.org/stable/10.5309/willmaryquar.72.3.0461 |url-status=live }}</ref> === Отардың нығаюы === Пекот соғысы Коннектикут пен Массачусетстің мүдделері мен қажеттіліктерінің арасындағы айырмашылықты айқын көрсетті. Қақтығыс кезінде Коннектикут Массачусетске қарағанда сақтыққа негізделген саясатты ұстанды. [[Сейбрук отары|Сейбрук фортының]] коменданты [[Лайон Гардинер]] Массачусетс шығанақта қауіпсіз орналасқанымен, соғыстың негізгі зардабын Коннектикут тартатынын атап өтті. Соғыс аяқталғаннан кейін Коннектикут наррагансетттер мен Массачусетс арасындағы барлық келісімдерді мойындаудан бас тартып, үндістермен дипломатиялық қатынастарды өз шарттары бойынша жүргізе бастады. Осылайша ол жеке отар ретіндегі мәртебесін айқын көрсетті.<ref name=breach /> [[Ағылшын революциясы|Англиядағы азамат соғысы]] басталғаннан кейін Англияның Сейбрук отарына көрсеткен қолдауы тоқтады. Отардың губернаторы [[Джордж Фенвик (парламентшіл)|Джордж Фенвик]] 1644 жылы отарды Коннектикутқа сату туралы келісім жасасты.<ref>{{cite web |url=https://archive.org/details/saybrookatmoutho00gate |page=54 |title=Saybrook at the mouth of the Connecticut; the first one hundred years |first=Gilman C. |last=Gates |date=1935|publisher=[Orange], [New Haven], [Press of the Wilson H. Lee Co.] }}</ref> Фенвик Англияға оралып, [[Оливер Кромвель]]дің қол астында қызмет етіп, ерекше көзге түсті.<ref>{{Cite DNB |wstitle= Fenwick, George |volume= 18 |last= Firth |first= Charles |author-link=Charles Firth (historian) |page= 328 |year= |short=1}}</ref> Пекот соғысы кезіндегі отарлар арасындағы ынтымақтастықтың табыстарынан жігерленген Коннектикут, Массачусетс, Плимут және Нью-Хейвен отарлары нидерландтардан, француздардан және үндістерден бірлесіп қорғану мақсатында [[Жаңа Англия конфедерациясы]]н құрды.<ref>{{Cite web |url=https://avalon.law.yale.edu/17th_century/art1613.asp |title=Avalon Project – the Articles of Confederation of the United Colonies of New England; May 19, 1643 |access-date=September 28, 2024 |archive-date=November 18, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211118170120/https://avalon.law.yale.edu/17th_century/art1613.asp |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |title=The United Colonies of New England—1643-90 |last=Ward |first=Harry M. |url=https://archive.org/details/unitedcoloniesof0000ward/ |publisher=[[Vantage Press]] |date=1961 |location=New York, NY |chapter=II. Genesis of Union |pages=23–48}}</ref> Англияға кетер алдында Фенвик Хопкинспен бірге Коннектикуттың Конфедерациядағы алғашқы комиссарларының бірі болды.<ref>{{cite book |editor-last=Ward |editor-first=Harry |title=The United Colonies of New England-1643-90 |publisher=Vantage Press=1961 |pages=400–411}}</ref><ref>{{cite book |title=History of New England |date=1858 |first=John G. |last=Palfrey |volume=2 |chapter=Appendix |page=635 |publisher=Little, Brown, and Company (New York) |url=https://archive.org/details/historyofnewengl02john}}</ref> Коннектикуттың Конфедерацияға мүшелігі оның [[Филипп патша соғысы]]на әскер жіберуін де білдірді, дегенмен Коннектикуттың өзі бұл соғыстан айтарлықтай зардап шеккен жоқ.<ref>{{cite web |url=https://www.colonialwarsct.org/1675.htm |title=1675 — King Philip's War |website=Society of Colonial Wars in the State of Connecticut |publisher=General Society of Colonial Wars |access-date=September 28, 2024 |archive-date=September 16, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240916152922/https://colonialwarsct.org/1675.htm |url-status=live }}</ref> Өзге пуритан отарлары сияқты, Коннектикут та Кромвельдің азамат соғысындағы жеңісін қуана қарсы алды. Отардың дін қызметкерлері [[дөңгелекбастылар]]дың идеяларын үнемі уағыздап отырды. Алайда Англияның жаңа үкіметі көп ұзамай Коннектикутқа қиындықтар туғыза бастады. Жаңа Англия конфедерациясы Жаңа Нидерланд пен ағылшын отарларының арасындағы шекараны белгілейтін [[Хартфорд келісімі (1650)|Хартфорд келісімін]] жасасты, бірақ Англия үкіметі оны ратификациялаудан бас тартты.<ref>{{cite book |title=History of New Netherland |series=New York Heritage Series |volume=2 |last=O'Callaghan |first=Edmund B. |author-link=Edmund Bailey O'Callaghan|publisher=Bartlett and Welford|location=New York, NY|pages=151–155, 201–202}}</ref> Отарлардың шет елдермен саудасын шектеген [[1651 жылғы навигациялық акт]] нидерландтармен арадағы шиеленісті одан әрі күшейтті. Бұл шиеленіс ақырында [[Бірінші ағылшын-нидерланд соғысы]]на ұласты.<ref>{{cite journal |title=The Navigation Act of 1651, the First Dutch War, and the London Merchant Community |last=Farnell |first=James E. |date=1964 |volume=16 |issue=3 |pages=439–454 |journal=[[The Economic History Review]]|doi=10.2307/2592847 |jstor=2592847 }}</ref> Соғыстың басталуы Коннектикутқа 1653 жылы Ізгі үміт фортын басып алуға мүмкіндік берді.<ref>{{cite book|last1=Jones|first1=Frederick Robertson|title=The History of North America, Volume IV|date=1904|publisher=George Barrie & Sons|location=Philadelphia|page=134|url=https://books.google.com/books?id=CrgTAAAAYAAJ}}</ref> [[Сурет:John Winthrop, the Younger - Harvard 17th century.jpg|thumb|upright|[[Кіші Джон Уинтроп]]]] 1660 жылы [[Стюарттар реставрациясы]] жүзеге асқаннан кейін Коннектикуттың көптеген тұрғындары отардағы [[пуритандық]] дәстүрлер мен корольдік жарғының болмауы [[II Карл (Англия королі)|II Карл]]дың отардың өзін-өзі басқару құқығын шектеуіне себеп болуы мүмкін деп қауіптенді. 1662 жылы губернатор [[Кіші Джон Уинтроп]] Англияға жіберіліп, сол жерде корольдік жарғы алуға қол жеткізді. Жарғы едәуір демократиялық сипатта болды: Коннектикут [[Еркін азаматтар (Он үш отар)|еркін азаматтары]] губернаторды да, заң шығарушы органның мүшелерін де сайлай алатын екі отардың бірі болды.{{efn|name=a|Екіншісі — Род-Айленд.}}{{sfn|Anderson|2017|p=10}}<ref>{{Cite web |date=2018-10-31 |title=October 31: Connecticut's Greatest Legend Happened Today.... or Did It? |url=https://todayincthistory.com/2018/10/31/october-31-the-legend-of-the-charter-oak/ |website=Today in Connecticut History |language=en-US |access-date=September 28, 2024 |archive-date=April 23, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210423002119/https://todayincthistory.com/2018/10/31/october-31-the-legend-of-the-charter-oak/ |url-status=live }}</ref> Сонымен қатар жарғы Коннектикутқа кең аумақтарға құқық беріп, оның шекараларын [[Наррагансетт шығанағы]], [[Тынық мұхит]], Массачусетстің оңтүстік шекарасы және [[40° солтүстік ендік параллелі]] арқылы белгіледі.<ref name=winthropexp>{{cite journal |title=John Winthrop, Jr., Connecticut Expansionist: The Failure of His Designs on Long Island, 1663-1675 |last=Dunn |first=Richard S. |journal=The New England Quarterly |date=1956|volume=29 |issue=1 |pages=3–26 |doi=10.2307/363060 |jstor=363060 }}</ref> Коннектикут өкілдері Нью-Хейвенге барып, оның Коннектикутқа қосылуға тиіс екенін хабарлағанда, бастапқыда қатты қарсылыққа тап болды. Алайда 1664 жылы [[Жаңа Нидерландтың жаулап алынуы|Жаңа Нидерланд басып алынып]], оның иесі — [[Рим-католик шіркеуі|католик дінін ұстанған]] [[II Яков (Англия королі)|Йорк герцогының]] құрметіне [[Нью-Йорк провинциясы|Нью-Йорк]] деп өзгертілгеннен кейін бұл қарсылық бәсеңдеді. [[1664 жылғы корольдік комиссия]] Нью-Йорктің шығыс шекарасын Коннектикут өзені бойымен белгілеп, Нью-Хейвенді Нью-Йорк пен Коннектикуттың екеуі де талап еткен аумаққа айналдырды. Католик роялистің билігінде болғысы келмеген Нью-Хейвен ақырында қарсылығын тоқтатып, Коннектикутқа қосылуға келісті.<ref>{{Cite book |title= The Colonial Period Of American History: The Settlements II |last= Andrews |first=Charles M. |date=1936 |publisher= [[Yale University Press]] |pages=192–194}}</ref><ref>{{Cite book |last=Atwater |first=Edward Elias|url=https://archive.org/details/historycolonyne00atwagoog |title=History of the Colony of New Haven to Its Absorption into Connecticut |publisher=author |year=1881 |pages=467–468, 510}}</ref> Жоғарыда аталған Жаңа Нидерландтың басып алынуы Коннектикуттың [[Лонг-Айленд]]ке қатысты аумақтық талаптарына да нүкте қойды, өйткені [[Джон Скотт (капитан)|капитан Джон Скотт]] аралды басып алған кезде оны Коннектикуттың емес, өзінің иелігі деп жариялады.<ref name=winthropexp /> === Жаңа Англия доминионы === [[Сурет:Hiding-the-original-charter-in-the-oak.png|thumb|right|Корольдік жарғыны емен ағашына жасыру]] Йорк герцогы кейін II Яков және VII Яков деген атпен король тағына отырды. Оның алғашқы әрекеттерінің бірі [[Батыс Джерси]]ден [[Мэн провинциясы|Мэнге]] дейінгі ағылшын отарларын [[Жаңа Англия доминионы]]на біріктіру болды. Жаңадан біріккен отардың губернаторы болып сэр [[Эдмунд Андрос]] тағайындалды. Андрос Коннектикут енді жеке отар болмағандықтан, оның корольдік жарғысын тапсыруды талап етті. Губернатор [[Роберт Трит]] бірнеше ай бойы жарғыны тапсыруды кейінге қалдыруға тырысты, алайда 1687 жылғы 31 қазанда Андрос құжатты жеке өзі алу үшін Хартфордқа келді. Трит кешке дейін созылған сөзінде жарғының маңызын түсіндірді. Кенет есіктен қатты жел соғып, шамдарды сөндіріп жіберді. Шамдар қайта жағылған кезде жарғы жоғалып кеткен еді. Оны Джозеф Уодсворт есімді адам жақын маңдағы емен ағашына жасырып үлгерген болатын.<ref>{{Cite web |date=2014-04-23 |title=The Legend of the Charter Oak |url=https://www.newenglandhistoricalsociety.com/legend-charter-oak/ |access-date=2021-04-23 |website=New England Historical Society |language=en-US |archive-date=2021-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210423002123/https://www.newenglandhistoricalsociety.com/legend-charter-oak/ |url-status=live }}</ref><ref name=muscthis>{{cite web |url=https://museumofcthistory.org/2015/08/robert-treat/ |website=Museum of Connecticut History |title=Robert Treat |date=August 14, 2015 |access-date=September 29, 2024 |archive-date=October 8, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241008021448/https://museumofcthistory.org/2015/08/robert-treat/ |url-status=live }}</ref> Кейін [[Жарғы емені]] деген атпен белгілі болған бұл ағаш бірнеше ұрпақ бойы Коннектикуттың символы болып қала берді.<ref>{{cite web |url=https://newenglandhistoricalsociety.com/legend-charter-oak/ |title=The Legend (and Souvernirs) of the Charter Oak |website=New England Historical Society|date=April 23, 2014 }}</ref> Андрос пуритан шенеуніктерін [[англикандықтар]]мен алмастырып, жоғары салықтар енгізді. Оның 1 200 фунт стерлинг мөлшеріндегі жалақысы Массачусетстің бұрынғы үкіметінің бүкіл жылдық шығынынан асып түсті. [[Даңқты революция]] кезінде II Яков тақтан тайдырылғанда, Андрос бастапқыда бұл жаңалықтың таралуына жол бермеуге тырысты. Алайда хабар бәрібір тарап, отаршылар [[1689 жылғы Бостон көтерілісі|доминион билігін құлатты]]. Олар доминион үкіметін II Яковты қолдаған жасырын католиктер ретінде, ал өздерін жаңа [[протестантизм|протестант]] монархтар — [[III Уильям (Англия королі)|III Уильям]] мен [[II Мэри (Ұлыбритания патшайымы)|II Мария]]ның адал жақтастары ретінде көрсетті. Осылайша орталықтандырылған басқару жүйесін құруға бағытталған қысқа мерзімді тәжірибе аяқталып, Коннектикут пен басқа да отарлардың корольдік жарғылары қалпына келтірілді.<ref>{{cite book |title=American Colonies |first=Alan |last=Taylor |date=2001 |publisher=[[Viking Press]] |pages=277–280}}</ref> === Кейінгі тарихы === {{Толық мақала|Коннектикут тарихы}} 1701 жылы [[Нью Хейвен (Коннектикут)|Нью-Хейвен]] Хартфордпен қатар отардың екінші астанасы болып белгіленді. Нью-Хейвенде өткен алғашқы заң шығару жиналысында отар үшін колледж құру туралы шешім қабылданып, оның орналасатын жері ретінде Сейбрук, ал алғашқы ректоры ретінде [[Авраам Пирсон]] таңдалды. Пирсон 1707 жылы қайтыс болғанға дейін колледжді [[Киллингворт (Коннектикут)|Киллингворттағы]] өз үйінен басқарды. Ол қайтыс болғаннан кейін колледж ақыры Сейбрукке көшірілді. Алайда көп ұзамай Сейбруктің тым шалғай орналасқаны белгілі болды. 1716 жылы Нью-Хейвен колледжді орналастыру құқығы үшін бәсекеде басқа елді мекендерді басып озды. Екі жылдан кейін [[Элиу Йель]] колледжге қомақты қайырымдылық жасаған кезде, оқу орны оның құрметіне [[Йель колледжі]] деп аталды.<ref>{{cite web |url=https://guides.library.yale.edu/yalehistory |title=A Brief History of Yale |publisher=Yale University |access-date=September 30, 2024 |archive-date=August 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210808074347/https://guides.library.yale.edu/yalehistory |url-status=live }}</ref> Коннектикут [[Бірінші ұлы ояну]] қозғалысында маңызды рөл атқарды. 1741 жылғы 8 шілдеде Коннектикутта дүниеге келген [[Джонатан Эдвардс (дінтанушы)|Джонатан Эдвардс]] [[Энфилд (Коннектикут)|Энфилдте]] өзінің әйгілі «[[Қаһарлы Құдайдың қолындағы күнәһарлар]]<nowiki/>» атты уағызын айтты. [[Ола Элизабет Уинслоу]] бұл кезеңді «діни жаңғыру кезіндегі толқудың шарықтау шегі» деп сипаттады.<ref>{{cite journal |title="Sinners in the Hands of an Angry God": Some Unfinished Business |jstor=366800 |last=Gallagher |first=Edward J. |journal=The New England Quarterly |volume=73 |issue=2 |date=June 2000 |pages= 202–221}}</ref> Діни жаңғыру қозғалысы отарды [[Ескі және жаңа жарықтар|«Ескі жарық» және «Жаңа жарық»]] жақтастарына да бөлді. «Ескі жарық» жақтастары діни жаңғыруға күмәнмен қараса, «Жаңа жарық» жақтастары оны қолдады. Бұл діни алауыздық кейін саяси қайшылыққа ұласты: екі топ «Ескі жарық» бағытын ұстанған саясаткерлер қабылдаған ел аралап уағыз айтатын дін қызметкерлеріне қарсы заңға байланысты өзара қақтығысты.<ref>{{cite book |title=From Puritan to Yankee: Character and the Social Order in Connecticut 1960-1765|last=Bushman |first=Richard L. |publisher=Harvard University Press |year=1967 |location=Cambridge, MA |pages=235–266 |chapter=XV: New Lights in Politics}}</ref> АҚШ-та үздіксіз жарық көріп келе жатқан ең көне газет — ''[[Коннектикут Курант]]'' 1764 жылы Хартфордта құрылды.<ref>{{cite web |url=https://www.courant.com/2013/12/29/older-than-the-nation/ |date=December 29, 2013 |publisher=Hartford Courant |title=Older Than The Nation |access-date=September 30, 2024 |archive-date=December 7, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241207151539/https://www.courant.com/2013/12/29/older-than-the-nation/ |url-status=live }}</ref> Коннектикут халқы Америкалық революцияны табанды түрде қолдады. Штаттағы ер адамдардың бестен бірі соғысқа қатысты. [[Джонатан Трамбулл]] [[Патриоттар (Америка революциясы)|патриоттарды]] қолдаған жалғыз отарлық губернатор болды. Америка тарихындағы алғашқы тыңшы [[Натан Хейл]] де осы отардан шыққан.<ref>{{cite web |url=https://www.americanrevolutioninstitute.org/wp-content/uploads/2018/09/Connecticut-in-the-American-Revolution-2001.pdf |title=Connecticut in the American Revolution |publisher=[[Society of the Cincinnati]] |date=2002 |access-date=October 1, 2024 |archive-date=January 22, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250122185524/https://www.americanrevolutioninstitute.org/wp-content/uploads/2018/09/Connecticut-in-the-American-Revolution-2001.pdf |url-status=live }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} px4vn4g0j14euoinmlcvg2rssv1trqf 3683536 3683534 2026-10-19T09:34:00Z 1nter pares 146705 /* Кейінгі тарихы */ 3683536 wikitext text/x-wiki {{Тарихи мемлекеттер |атауы = Коннектикут отары |өз атауы = Connecticut Colony |статусы = Англия отары (1636–1707)<br>Ұлыбритания отары (1707–1776) |әнұраны = |байрақ = |байрақ_сипаттамасы = |елтаңбасы = |елтаңба_сипаттамасы = |символ = |карта = Ctcolony.png |size = 270px |сипаттамасы = Коннектикут, [[Нью-Хейвен отары|Нью-Хейвен]] және [[Сейбрук отары|Сейбрук]] отарларының картасы |p1 = |flag_p1 = |image_p1 = |p2 = |flag_p2 = |image_p2 = |p3 = |flag_p3 = |image_p3 = |p4 = |flag_p4 = |image_p4 = |құрылуы = [[3 наурыз]] [[1636 жыл|1636]] |ыдырауы = [[4 шілде]] [[1776 жыл|1776]] |s1 = |flag_s1 = |image_s1 = |s2 = |flag_s2 = |image_s2 = |s3 = |flag_s3 = |image_s3 = |s4 = |flag_s4 = |image_s4 = |ұраны = |астана = [[Хартфорд (Коннектикут)|Хартфорд]] <small>(1636–1776)</small><br>[[Нью-Хейвен (Коннектикут)|Нью-Хейвен]] <small>(Хартфордпен бірге ортақ астана, 1701–1776)</small> |қалалары = |тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]], [[Мохеган-пекот тілі|мохеган-пекот]] және [[Квирипи тілі|квирипи]] |валютасы = [[Коннектикут фунты]] |қосымша_параметр = Империя |параметр_мазмұны = Британ отары |аумағы = |халқы = |басқару_формасы = [[Өзін-өзі басқаратын отар]] |династиясы = |басқарушылар_титулы = [[Коннектикуттың отарлық губернаторларының тізімі#Коннектикут отары, 1639–1776|Губернатор]] |басқарушы1 = [[Джон Хейнс (губернатор)|Джон Хейнс]] (алғашқы) |басқарушы_жылы1 = 1639–1640 |басқарушылар_титулы2 = |басқарушы2 = [[Джонатан Трамбулл]] (соңғы) |басқарушы_жылы2 = 1769–1776 |басқарушылар_титулы3 = |басқарушы3 = |басқарушы_жылы3 = |басқарушылар_титулы4 = |басқарушы4 = |басқарушы_жылы4 = |басқарушылар_титулы5 = |басқарушы5 = |басқарушы_жылы5 = |басқарушылар_титулы6 = |басқарушы6 = |басқарушы_жылы6 = |діні = [[АҚШ-тағы конгрегационализм|Конгрегационализм]] <small>([[Мемлекеттік дін|ресми]])</small>{{sfn|Barck|Lefler|1958|p=398}} |қосымша_параметр1 = Заң шығарушы орган |параметр_мазмұны1 = [[Коннектикут Бас ассамблеясы#Тарихы|Бас сот]] |Кезең1 = [[Коннектикуттың негізгі ережелері]] қабылданды |Уақыт1 = [[14 қаңтар]] |Жыл1 = [[1639 жыл|1639]] |Кезең2 = Корольдік хартия берілді |Уақыт2 = [[9 қазан]] |Жыл2 = [[1662 жыл|1662]] |Кезең3 = [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамына кірді |Уақыт3 = |Жыл3 = 1686–1689 |Кезең4 = Тәуелсіздік |Уақыт4 = [[4 шілде]] |Жыл4 = [[1776 жыл|1776]] |Кезең5 = |Уақыт5 = |Жыл5 = |Кезең6 = |Уақыт6 = |Жыл6 = |Кезең7 = |Уақыт7 = |Жыл7 = |Кезең8 = |Уақыт8 = |Жыл8 = |Кезең9 = |Уақыт9 = |Жыл9 = |Кезең10 = |Уақыт10 = |Жыл10 = |Кезең11 = |Уақыт11 = |Жыл11 = |қосымша_параметр2 = |параметр_мазмұны2 = |дейін = Алдыңғысы |д1 = Сейбрук отары |д2 = Нью-Хейвен отары |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |кейін = Кейінгісі |к1 = Коннектикут |к2 = |к3 = |к4 = |к5 = |к6 = |к7 = |ескерту = Қазіргі аумағы: [[АҚШ]], [[Коннектикут]] }} '''Коннектикут отары''' — бастапқыда '''Коннектикут өзені отары''' деп аталған, [[Жаңа Англия]]да орналасқан ағылшын отары. Кейін ол [[Коннектикут]] штатына айналды. Отар 1636 жылғы 3 наурызда [[Томас Хукер]] бастаған [[Массачусетс-Бэй отары]]нан келген [[Пуритандар|пуритан]] қоныстанушылар қауымының мекені ретінде құрылды. [[Пекот соғысы]] кезінде ағылшындар аймаққа бақылау орнатты. Кейін отар көршілес [[Нью-Хейвен отары|Нью-Хейвен]] және [[Сейбрук отары|Сейбрук]] отарларын өз құрамына қосып алды. Сондай-ақ ол қысқа уақыт өмір сүрген [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамында болды. Отардың негізін қалаушы құжаты [[Коннектикуттың негізгі заңдары]] болды. Бұл құжат демократиялық басқару жүйесінің алғашқы жазбаша конституциясы деп аталып, Коннектикуттың «Конституция штаты» деген лақап атқа ие болуына себеп болды.<ref name=ctgov>{{cite web |url=https://portal.ct.gov/about/early-history |website=CT.gov |title=Early History |access-date=September 26, 2024 |archive-date=September 22, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240922170214/https://portal.ct.gov/about/early-history |url-status=live }}</ref> == Тарихы == Еуропалықтар қоныстанғанға дейін кейін Коннектикутқа айналған аумақтың батыс жағалауын [[ваппингерлер|Ваппингер конфедерациясы]], ал шығыс жағалауын [[ниантиктер]] мекендеді. Құрлықтың ішкі бөліктерінде ниантиктерді жағалауға қарай ығыстырған [[пекоттар]] өмір сүрді. Кейін олар отаршылармен қарым-қатынаста ең маңызды рөл атқарған тайпаға айналды. Бұл аумақта [[нипмуктар]] мен [[могикандар]] да мекендеді, алайда бұл екі тайпаның негізгі қоныстары тиісінше көршілес [[Массачусетс]] пен [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]] аумақтарында орналасты.{{sfn|Bingham|1962|pp=6–7}} Коннектикутқа алғаш келген еуропалық — ''[[Онруст]]'' яхтасымен Коннектикут өзенін бойлай жоғары жүзген нидерланд зерттеушісі [[Адриан Блок]] болды.{{sfn|Bingham|1962|pp=2–5}}<ref name=scw>{{cite web |url=https://www.colonialwarsct.org/1614.htm |website=The Society of Colonial Wars in the State of Connecticut |publisher=[[General Society of Colonial Wars]] |title=Adriaen Block |access-date=September 27, 2024 |archive-date=September 14, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240914215912/https://colonialwarsct.org/1614.htm |url-status=live }}</ref> Осылайша, Коннектикутты алғаш зерттеген еуропалықтар ретінде нидерландтар бұл аумақты [[Жаңа Нидерланд]]тың бір бөлігі деп жариялады. 1633 жылы олар пекоттардың ұлы сахемі Уопигвуитпен келіссөз жүргізіп, өзен бойындағы 20 акр жерді сатып алды. Нидерландтар Киветтс-Пойнт деп аталатын сауда бекеті мен [[Ізгі үміт форты|Форт-Гуд-Хоуп]] деп аталатын шағын қорғаныс бекінісін салды. Кейін бұл жерлерде тиісінше [[Сейбрук отары|Сейбрук]] пен Хартфорд пайда болды.{{sfn|Bingham|1962|pp=10–11}}<ref>{{cite web |url=https://saybrookhistory.org/history-of-old-saybrook/ |title=History of Old Saybrook |author=<!--Not stated--> |date= |website=Saybrook History |publisher=Old Saybrook Historical Society |access-date= |quote= |archive-date=September 13, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240913233359/https://saybrookhistory.org/history-of-old-saybrook/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.newnetherlandinstitute.org/history-and-heritage/digital-exhibitions/a-tour-of-new-netherland/connecticut/house-of-hope/|title=House of Hope &#124; A Tour of New Netherland|access-date=September 27, 2024|archive-date=April 10, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150410075959/http://www.newnetherlandinstitute.org/history-and-heritage/digital-exhibitions/a-tour-of-new-netherland/connecticut/house-of-hope|url-status=live}}</ref> === Ағылшындардың қоныстануы === 1631 жылы Уаквимакут бастаған Коннектикут аңғарындағы [[сахем]]дер тобы [[Плимут отары]] мен Бостонға барып, екі отардан да пекоттарға қарсы соғысу үшін Коннектикутқа қоныстанушылар жіберуді сұрады. Массачусетс губернаторы [[Джон Уинтроп]] бұл ұсынысты қабылдамады, алайда Плимут губернаторы [[Эдвард Уинслоу]] оған оң көзқарас танытып, 1632 жылы Коннектикутқа өзі барды.{{sfn|Stiles|1859|p=9}} Кейін Уинслоу [[Уильям Брэдфорд (губернатор)|Уильям Брэдфорд]]пен бірге Бостонға барып, Массачусетс-Бэй басшыларын нидерландтардан бұрын Коннектикут өзенінің бойында сауда бекетін салу үшін Плимутпен күш біріктіруге көндіруге тырысты. Алайда Уинтроп бұл ұсынысты қабылдамай, Коннектикутты «араласуға тұрмайтын жер» деп атады. Ол бұған үндістердің дұшпандық көзқарасын және ірі кемелердің Коннектикут өзеніне кіруінің қиындығын себеп ретінде келтірді.{{sfn|Bingham|1962|pp=12–13}}{{sfn|Winthrop|1908|p=103}}{{sfn|Bradford|2008|pp=370–372}} Массачусетс-Бэй отары бұл бастамаға қатысудан бас тартқанына қарамастан, Плимут отары Коннектикут өзенінің бойында сауда бекетін құру үшін Уильям Холмс басқарған [[Барк (кеме)|барк]] кемесін жіберді. Ағылшын қоныстанушыларымен бірге олар осы жерге деген құқықтарының заңдылығын дәлелдеу үшін аймақтың байырғы сахемдерінің бірнешеуін де ала барды. Ізгі үміт фортының жанынан өтіп бара жатқанда нидерландтар оларға қоқан-лоқы көрсетті, бірақ Холмс бұл ескертуге мән бермеді. Ол өзен бойымен тағы бірнеше миль жоғары жүзіп, қазіргі [[Уинсор (Коннектикут)|Уинсор]] қаласы орналасқан жерде сауда бекетін салды.<ref name=b14 />{{sfn|Stiles|1859|pp=11–12}} Ағылшындардың әрекеттері туралы естіген Жаңа Нидерланд губернаторы [[Воутер ван Твиллер]] оларды қуып шығу үшін 70 адамнан тұратын жасақ жіберді. Алайда нидерландтар ағылшындардың қорғануға жақсы дайындалғанын көріп, қантөгіске жол бермеу үшін кері қайтты.{{sfn|Carpenter|Arthur|1854|p=32}} Осы уақытта [[Джон Олдем (отаршы)|Джон Олдем]] Коннектикутты өз көздерімен көру үшін Массачусетс-Бэй отарынан келген бір топ адамды бастап өзенге қарай аттанды. Олар қайтып оралған соң аймақта құндыздардың, қарасора мен графиттің мол екенін хабарлады. Бір жылдан кейін Олдем қоныстанушылар тобын бастап барып, [[Везерсфилд (Коннектикут)|Уэтерсфилд]] қаласының негізін қалады.<ref name=b14>{{harvnb|Bingham|1962|p=14}}</ref>{{sfn|Taylor|1979|pp=3–4}} 1635 жылға қарай Массачусетстегі ағылшын тұрғындарының саны едәуір өсіп, қоныстанушыларға жер жетіспейтіні айқын болды. Әсіресе халқы тығыз орналасқан Массачусетс-Бэй отарынан кетуге [[Кэмбридж (Массачусетс)|Ньютаун]] тұрғындары құлшыныс танытты. Ньютаунның негізін қалаушы [[Томас Дадли]] [[Джон Уинтроп|Уинтроппен]] жиі келіспеушілікке түсетін. Атап айтқанда, ол Бостонның отар астанасы болып таңдалуына наразылық білдіріп, қалада қамал салуды қолдаудан бас тартқан еді.{{sfn|Bingham|1962|p=17}} Дадли соңғы дауды шешу үшін Ньютаун пасторы Томас Хукерді Бостонға жіберді, алайда Уинтропқа деген наразылығы басылмады.<ref>{{cite book |title=Records of the Church of Christ at Cambridge in New England, 1632-1830 |url=https://archive.org/details/recordsofchurcho00firs/ |date=1906 |page=iii |chapter=Preface|publisher=Boston, E. Putnam}}</ref>{{sfn|Bingham|1962|pp=19–20}} 1634 жылғы мамырда Дадли Уинтроптың орнына губернатор болғаннан кейін Хукердің діни қауымының Коннектикутқа қоныс аудару ниеті [[Массачусетс Бас соты|Бас сотта]] қаралды. Қоныс аударуға қарсы болғандар Массачусетс халқының көптеп көшіп кетуінің салдарынан және аумақтық бөлінудің алауыздықты күшейтуінен қауіптенді. Сонымен қатар Хукер сияқты ықпалды уағызшы болашақта Массачусетстен басқа қоныстанушыларды да өзіне тартуы мүмкін еді.<ref name=breach>{{cite journal |title= Repairing the Breach: Puritan Expansion, Commonwealth Formation, and the Origins of the United Colonies of New England, 1630–1643 |last= Durge |first = Neal T. |date=September 2018 |journal= [[The New England Quarterly]] |volume=91 |issue=3 |pages =382–417 |jstor=26497581}}</ref> Ақырында Бас сот Ньютаун тұрғындарына Массачусетс аумағынан жер бөліп беріп, оларды райынан қайтарды.<ref name=breach /> Алайда бұл шешім олардың көңілінен шықпады, соған қарамастан қоныс аудару екі жылға кейінге қалдырылды.{{sfn|Walker|1891|p=83}}{{sfn|Bingham|1962|p=20}} [[Сурет:Mr Thomas Hooker & His People travelling 1636.jpeg|thumb|Томас Хукер мен оның серіктерінің сапары|left]] Хукердің қоныс аудару туралы өтініші қабылданбағанына қарамастан, қоныстанушылар Коннектикут аңғарына ағылуын жалғастырды. 1635 жылғы мамырда Коннектикут өзенінің сағасында Сейбрук отары құрылды.<ref>{{cite journal |title=Sir Arthur Hesilrige and the Saybrook Colony |first=Hugh R. Jr. |last=Engstrom |journal=Albion: A Quarterly Journal Concerned with British Studies |date=1973|volume=5 |issue=3 |pages=157–168 |doi=10.2307/4048260 |jstor=4048260 }}</ref> Массачусетстен келген көптеген қоныс аударушылар жаңадан құрылған Уэтерсфилд қаласына да қоныстанды.<ref>{{cite book |url=https://archive.org/details/historyofancient11adam/ |title=The history of ancient Wethersfield, Connecticut|last=Adams |first=Sherman W. |date=1904 |publisher=Grafton Press |page=21}}</ref> Плимут отарының Уинсордағы қонысына да [[Дорчестер (Массачусетс)|Дорчестерден]] көптеген қоныстанушылар келіп, елді мекенді өз бақылауына алды. Дорчестерден келгендер иеленген жерлері үшін Плимут қоныстанушыларына ақы төлеуге келіскеннен кейін бұл мәселе шешілді.{{sfn|Bingham|1962|pp=24–25}} Ақырында, 1636 жылы қоныстанушылардың жаңа тобының келуі Хукердің діни қауымына өз үйлерін сатып, 31 мамырда Коннектикутқа қарай сапарға шығуға мүмкіндік берді.{{sfn|Walker|1891|pp=91–92}} Хукер бастаған жүзге жуық қоныстанушы мен шамамен сонша малдан тұратын топ көп ұзамай Коннектикут өзеніне жетіп, нидерландтардың бекінісіне жақын жерде Ньютаун қаласының негізін қалады. Алайда бұл атау ұзақ сақталмады: көп ұзамай қала қоныстанушы [[Сэмюэл Стоун]]ның туған жері — [[Хертфорд]] қаласының құрметіне Хартфорд деп өзгертілді.<ref>{{cite web |url=https://www.foundersofhartford.org/historic-hartford/history-of-early-hartford/ |website=Society of the Descendants of the Founders of Hartford |title=History of Early Hartford |access-date=September 27, 2024 |archive-date=January 28, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220128074604/https://www.foundersofhartford.org/historic-hartford/history-of-early-hartford/ |url-status=live }}</ref> 1638 жылғы мамырда Томас Хукер азаматтық басқару туралы уағыз айтты. Осы уағыздан шабыт алған қоныстанушылар отардың конституциясын әзірлеуге кірісті. Соның нәтижесінде қабылданған «Коннектикуттың негізгі заңдары» құжатының басым бөлігін отарлардағы кәсіби заңгерлік білімі бар жалғыз адам [[Роджер Ладлоу]] жазған болуы мүмкін. Құжат 1639 жылғы қаңтарда қабылданып, Хартфорд, Уинсор және Уэтерсфилд қоныстарын ресми түрде біріктірді. Ол тарихтағы алғашқы жазбаша демократиялық конституция деп аталып келеді.<ref name=ctgov /><ref>{{cite journal |journal=Early American Studies |date=2012 |last=Besso |first=Michael |title=Thomas Hooker and His May 1638 Sermon|volume=10 |issue=1 |pages=194–225 |doi=10.1353/eam.2012.0002 |jstor=23546686 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://connecticuthistory.org/the-fundamental-orders-of-connecticut/ |title=The Fundamental Orders of Connecticut |date=2023 |website=Connecticut History |publisher=CTHUmanities |access-date=September 27, 2024 |archive-date=August 20, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240820202239/https://connecticuthistory.org/the-fundamental-orders-of-connecticut/ |url-status=live }}</ref> Жаңа конституцияға сәйкес [[Джон Хейнс (губернатор)|Джон Хейнс]] губернатор, ал Ладлоу оның орынбасары болып сайланды. Губернаторлардың қатарынан бірнеше жыл қызмет атқаруына тыйым салынғандықтан, Хейнс 1655 жылға дейін губернатор лауазымын жыл сайын [[Эдвард Хопкинс]]пен кезектесіп атқарды.<ref>{{cite web|url=https://museumofcthistory.org/2015/08/john-haynes/|title=John Haynes|website=Museum of Connecticut History|date=1999|access-date=September 27, 2024|archive-date=October 8, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241008015631/https://museumofcthistory.org/2015/08/john-haynes/|url-status=live}}</ref> Коннектикуттың негізгі заңдары қабылданғаннан кейін көп ұзамай көршілес Нью-Хейвен отары да өз үкіметін құрды.<ref>{{cite journal |url=https://doi.org/10.2307/359461 |journal=[[The New England Quarterly]] |title=John Cotton and the New Haven Colony |date=1930 |last=Calder |first=Isabel M.|volume=3 |issue=1 |pages=82–94 |doi=10.2307/359461 |jstor=359461 |url-access=subscription }}</ref> === Пекот соғысы === {{Толық мақала|Пекот соғысы}} Ізгі үміт форты салынған кезде нидерландтар пекоттармен жасасқан келісімінде сауда бекетінің барлық тайпаларға ашық болуға тиіс екенін белгіледі. Алайда пекоттар бұл шартты елемей, сауда жасауға келген қарсылас тайпаға шабуыл жасады. Бұған жауап ретінде нидерландтар пекоттардың сахемі Татобемді тұтқындап, оны босату үшін құн талап етті. Пекоттар құнды төлегеннен кейін нидерландтар оларға Татобемнің мәйітін қайтарды. Бұған кек қайтармақ болған пекоттар ағылшын кемесін нидерланд кемесімен шатастырып, оған шабуыл жасады. Кеме капитаны Джон Стоун мен оның экипажы пекоттардың қолынан қаза тапты.<ref>{{cite book |url=https://archive.org/details/bp_1001682 |title=History of the Indians of Connecticut : from the earliest known period to 1850 |pages=72–73 |first=John W. |last=DeForest |author-link=John William DeForest |date=1851 |publisher=W. J. Hamersley |location=Hartford, CT}}</ref> Түсініспеушілікті түсіндіру үшін Массачусетске пекоттардың елшісі жіберілді. Елші ағылшындарға кеменің қателесіп танылғанын айтты. Ағылшындар кінәлілерді беруді талап еткенде, елші олардың екеуінен басқасының бәрі жуырдағы шешек індетінен қайтыс болғанын және тірі қалған екі адамды беруге өкілеттіктері жоқ екенін мәлімдеді. Сонымен қатар пекоттар Стоунның екі пекотты тұтқындап, оларға қатыгездік көрсеткенін алға тартып, оны өлтірудің негізі болғанын айтты.<ref>{{cite journal |title=Who Killed John Stone? A Note on the Origins of the Pequot War |last=Cave |first=Alfred A. |date=1992 |journal=The William and Mary Quarterly |volume=49 |issue=3 |pages=509–521 |doi=10.2307/2947109 |jstor=2947109 }}</ref> [[Джон Галлап]] [[Лонг-Айленд]]ке жүзіп бара жатқанда [[Джон Олдем]]ге тиесілі, палубасында үндістер жүрген [[Пинас (кеме)|пинасты]] байқады. Галлап мән-жайды анықтау үшін кемеге мінуге әрекеттенгенде қақтығыс басталып, ол жеңіске жетті. Отаршылар бұл өлімге наррагансетттерді кінәлап, [[Роджер Уильямс]]қа сақ болуды ескертті. Наррагансетт көсемдері [[Каноникус]] пен [[Миантономо]] Галлап өлтірмеген кінәлілердің пекоттар арасында жасырынып жүргенін айтып, отаршылардың алаңдаушылығын сейілте алды.<ref>{{cite journal |title=Pequots and Puritans: The Causes of the War of 1637 |date=1962 |journal=The William and Mary Quarterly |last=Vaughn |first=Alden T.|volume=21 |issue=2 |pages=256–269 |doi=10.2307/1920388 |jstor=1920388 }}</ref> Осы оқиғалардан кейін Массачусетстен [[Джон Эндекотт]] пен оның капитандары [[Джон Андерхилл (капитан)|Джон Андерхилл]] және Натаниел Тёрнер бастаған 90 адамдық жасақ пекоттардың жеріне жіберілді. Олардың мақсаты Стоун мен Олдемді өлтірген кінәлілерді беруді талап ету болды. Жасақ алдымен Блок аралына жүзіп барды, алайда үндістер олардан бой тасалап үлгерді. Нәтижесінде жасақ аралдағы қаңырап қалған ауылдарды өртеп, тұрғындарға басқа шығын келтірместен кетіп қалды.{{Sfn|Cave|1996|pp=110–113}} Жасақ пекоттардың жеріне жеткенде, оларға кісі өлтіруді пекоттардың ұлы сахемі [[Сассакус]]тың өзі жасағаны айтылды. Пекоттар сондай-ақ нидерландтар мен ағылшындарды бір-бірінен ажырата алмайтынын мәлімдеді. Эндекотт бұл мәлімдемелерге сенбеді және пекоттар арасында әйелдер мен балалардың жоқ екенін байқап, шабуылға шықты. Осылайша соғыс басталды.{{Sfn|Cave|1996|pp=115–117}} Бұған жауап ретінде пекоттар Сейбрукті қоршауға алып, Уэтерсфилдке шабуыл жасады. Шабуыл барысында олар тоғыз адамды өлтіріп, екі әйелді кепілге алды.{{sfn|Taylor|1979|p=13}} Бұл әйелдер Уильям Суэйннің қыздары болатын. Кейін оларды нидерландтар құтқарды.<ref>{{cite book |url=https://archive.org/details/historyofcolonyo00atwa_0 |page=610 |title=History of the colony of New Haven to its absorption into Connecticut |first=Edward E. |last=Atwater |date=1902}}</ref> [[Сурет:Mystic Massacre in New England 1638 Photo Facsimile.png|thumb|[[Мистик қырғыны]] бейнеленген 1638 жылғы түпнұсқа сурет негізінде шамамен 1870 жылы жасалған гравюра]] Коннектикут [[Джон Мейсон (отаршы)|Джон Мейсон]] бастаған 90 адамдық жасақ жіберді. Оларға [[Ункас]] бастаған 60 [[мохегандар|мохеган]] қосылды. Біріккен жасақ Сейбрукке жеткенде, Андерхилл бастаған Массачусетс отаршыларының тобы да олардың қатарына қосылды. 1637 жылғы 26 мамырда [[Мистик өзені]] бойындағы пекоттардың бекіністі ауылының сыртында орналасқан жасақ таңсәріде [[Мистик қырғыны|тұтқиылдан шабуыл жасады]]. Отаршылар ауылға басып кіріп, оны өртеді де, қашып шығуға әрекеттенгендердің бәрін өлтіру үшін қорғаныс дуалдарының айналасын қоршауға алды. Олардың одақтастары — мохегандар алғашқы қоршаудан қашып шыққандарды ұстау үшін екінші қоршау шебін құрды. Жүздеген пекот қаза тапты, олардың көпшілігі әйелдер мен балалар еді.{{Sfn|Taylor|1979|p=14}} Рухы күйреген пекоттардың көпшілігі батысқа қарай қашуға тырысты. Мейсон [[Израэл Стоутон]]мен бірге 300 пекоттан тұратын топты қазіргі [[Фэрфилд (Коннектикут)|Фэрфилд]] қаласының маңындағы батпаққа дейін қуып барып, сол жерде [[Фэрфилд батпағындағы шайқас|олардың көпшілігін өлтіріп, тұтқынға алды]]. Сассакус [[мохоктар]]ға қашып құтыла алды, алайда олар Сассакус пен оның серіктерін дереу өлтіріп, оның бас терісін Бостонға жіберді.{{sfn|Taylor|1979|pp=14–15}}<ref>{{cite journal |title=The Long Wake of the Pequot War |journal=Early American Studies |date=2011 |last=Grandjean |first=Katherine A.|volume=9 |issue=2 |pages=379–411 |doi=10.1353/eam.2011.0019 |jstor=23547653 }}</ref> Пекоттар жеңілгеннен кейін Коннектикут, мохегандар және наррагансетттер арасында [[Хартфорд келісімі (1638)|Хартфорд келісімі]] жасалды. Келісім бойынша Коннектикут қоныстанушыларына пекоттардың бұрынғы жерлерін иеленуге айрықша құқық берілді, ал пекоттар саяси және мәдени қауымдастық ретінде таратылып, тірі қалғандары басқа тайпаларға сіңісуге мәжбүр болды.<ref>{{cite journal |url=https://www.jstor.org/stable/10.5309/willmaryquar.72.3.0461 |title=The Treaty of Hartford (1638): Reconsidering Jurisdiction in Southern New England |date=2015 |journal=The William and Mary Quarterly |last=Grant |first=Daragh |volume=72 |issue=3 |pages=461–498 |doi=10.5309/willmaryquar.72.3.0461 |jstor=10.5309/willmaryquar.72.3.0461 |url-access=subscription |archive-date=August 18, 2025 |access-date=September 28, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250818154152/https://www.jstor.org/stable/10.5309/willmaryquar.72.3.0461 |url-status=live }}</ref> === Отардың нығаюы === Пекот соғысы Коннектикут пен Массачусетстің мүдделері мен қажеттіліктерінің арасындағы айырмашылықты айқын көрсетті. Қақтығыс кезінде Коннектикут Массачусетске қарағанда сақтыққа негізделген саясатты ұстанды. [[Сейбрук отары|Сейбрук фортының]] коменданты [[Лайон Гардинер]] Массачусетс шығанақта қауіпсіз орналасқанымен, соғыстың негізгі зардабын Коннектикут тартатынын атап өтті. Соғыс аяқталғаннан кейін Коннектикут наррагансетттер мен Массачусетс арасындағы барлық келісімдерді мойындаудан бас тартып, үндістермен дипломатиялық қатынастарды өз шарттары бойынша жүргізе бастады. Осылайша ол жеке отар ретіндегі мәртебесін айқын көрсетті.<ref name=breach /> [[Ағылшын революциясы|Англиядағы азамат соғысы]] басталғаннан кейін Англияның Сейбрук отарына көрсеткен қолдауы тоқтады. Отардың губернаторы [[Джордж Фенвик (парламентшіл)|Джордж Фенвик]] 1644 жылы отарды Коннектикутқа сату туралы келісім жасасты.<ref>{{cite web |url=https://archive.org/details/saybrookatmoutho00gate |page=54 |title=Saybrook at the mouth of the Connecticut; the first one hundred years |first=Gilman C. |last=Gates |date=1935|publisher=[Orange], [New Haven], [Press of the Wilson H. Lee Co.] }}</ref> Фенвик Англияға оралып, [[Оливер Кромвель]]дің қол астында қызмет етіп, ерекше көзге түсті.<ref>{{Cite DNB |wstitle= Fenwick, George |volume= 18 |last= Firth |first= Charles |author-link=Charles Firth (historian) |page= 328 |year= |short=1}}</ref> Пекот соғысы кезіндегі отарлар арасындағы ынтымақтастықтың табыстарынан жігерленген Коннектикут, Массачусетс, Плимут және Нью-Хейвен отарлары нидерландтардан, француздардан және үндістерден бірлесіп қорғану мақсатында [[Жаңа Англия конфедерациясы]]н құрды.<ref>{{Cite web |url=https://avalon.law.yale.edu/17th_century/art1613.asp |title=Avalon Project – the Articles of Confederation of the United Colonies of New England; May 19, 1643 |access-date=September 28, 2024 |archive-date=November 18, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211118170120/https://avalon.law.yale.edu/17th_century/art1613.asp |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |title=The United Colonies of New England—1643-90 |last=Ward |first=Harry M. |url=https://archive.org/details/unitedcoloniesof0000ward/ |publisher=[[Vantage Press]] |date=1961 |location=New York, NY |chapter=II. Genesis of Union |pages=23–48}}</ref> Англияға кетер алдында Фенвик Хопкинспен бірге Коннектикуттың Конфедерациядағы алғашқы комиссарларының бірі болды.<ref>{{cite book |editor-last=Ward |editor-first=Harry |title=The United Colonies of New England-1643-90 |publisher=Vantage Press=1961 |pages=400–411}}</ref><ref>{{cite book |title=History of New England |date=1858 |first=John G. |last=Palfrey |volume=2 |chapter=Appendix |page=635 |publisher=Little, Brown, and Company (New York) |url=https://archive.org/details/historyofnewengl02john}}</ref> Коннектикуттың Конфедерацияға мүшелігі оның [[Филипп патша соғысы]]на әскер жіберуін де білдірді, дегенмен Коннектикуттың өзі бұл соғыстан айтарлықтай зардап шеккен жоқ.<ref>{{cite web |url=https://www.colonialwarsct.org/1675.htm |title=1675 — King Philip's War |website=Society of Colonial Wars in the State of Connecticut |publisher=General Society of Colonial Wars |access-date=September 28, 2024 |archive-date=September 16, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240916152922/https://colonialwarsct.org/1675.htm |url-status=live }}</ref> Өзге пуритан отарлары сияқты, Коннектикут та Кромвельдің азамат соғысындағы жеңісін қуана қарсы алды. Отардың дін қызметкерлері [[дөңгелекбастылар]]дың идеяларын үнемі уағыздап отырды. Алайда Англияның жаңа үкіметі көп ұзамай Коннектикутқа қиындықтар туғыза бастады. Жаңа Англия конфедерациясы Жаңа Нидерланд пен ағылшын отарларының арасындағы шекараны белгілейтін [[Хартфорд келісімі (1650)|Хартфорд келісімін]] жасасты, бірақ Англия үкіметі оны ратификациялаудан бас тартты.<ref>{{cite book |title=History of New Netherland |series=New York Heritage Series |volume=2 |last=O'Callaghan |first=Edmund B. |author-link=Edmund Bailey O'Callaghan|publisher=Bartlett and Welford|location=New York, NY|pages=151–155, 201–202}}</ref> Отарлардың шет елдермен саудасын шектеген [[1651 жылғы навигациялық акт]] нидерландтармен арадағы шиеленісті одан әрі күшейтті. Бұл шиеленіс ақырында [[Бірінші ағылшын-нидерланд соғысы]]на ұласты.<ref>{{cite journal |title=The Navigation Act of 1651, the First Dutch War, and the London Merchant Community |last=Farnell |first=James E. |date=1964 |volume=16 |issue=3 |pages=439–454 |journal=[[The Economic History Review]]|doi=10.2307/2592847 |jstor=2592847 }}</ref> Соғыстың басталуы Коннектикутқа 1653 жылы Ізгі үміт фортын басып алуға мүмкіндік берді.<ref>{{cite book|last1=Jones|first1=Frederick Robertson|title=The History of North America, Volume IV|date=1904|publisher=George Barrie & Sons|location=Philadelphia|page=134|url=https://books.google.com/books?id=CrgTAAAAYAAJ}}</ref> [[Сурет:John Winthrop, the Younger - Harvard 17th century.jpg|thumb|upright|[[Кіші Джон Уинтроп]]]] 1660 жылы [[Стюарттар реставрациясы]] жүзеге асқаннан кейін Коннектикуттың көптеген тұрғындары отардағы [[пуритандық]] дәстүрлер мен корольдік жарғының болмауы [[II Карл (Англия королі)|II Карл]]дың отардың өзін-өзі басқару құқығын шектеуіне себеп болуы мүмкін деп қауіптенді. 1662 жылы губернатор [[Кіші Джон Уинтроп]] Англияға жіберіліп, сол жерде корольдік жарғы алуға қол жеткізді. Жарғы едәуір демократиялық сипатта болды: Коннектикут [[Еркін азаматтар (Он үш отар)|еркін азаматтары]] губернаторды да, заң шығарушы органның мүшелерін де сайлай алатын екі отардың бірі болды.{{efn|name=a|Екіншісі — Род-Айленд.}}{{sfn|Anderson|2017|p=10}}<ref>{{Cite web |date=2018-10-31 |title=October 31: Connecticut's Greatest Legend Happened Today.... or Did It? |url=https://todayincthistory.com/2018/10/31/october-31-the-legend-of-the-charter-oak/ |website=Today in Connecticut History |language=en-US |access-date=September 28, 2024 |archive-date=April 23, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210423002119/https://todayincthistory.com/2018/10/31/october-31-the-legend-of-the-charter-oak/ |url-status=live }}</ref> Сонымен қатар жарғы Коннектикутқа кең аумақтарға құқық беріп, оның шекараларын [[Наррагансетт шығанағы]], [[Тынық мұхит]], Массачусетстің оңтүстік шекарасы және [[40° солтүстік ендік параллелі]] арқылы белгіледі.<ref name=winthropexp>{{cite journal |title=John Winthrop, Jr., Connecticut Expansionist: The Failure of His Designs on Long Island, 1663-1675 |last=Dunn |first=Richard S. |journal=The New England Quarterly |date=1956|volume=29 |issue=1 |pages=3–26 |doi=10.2307/363060 |jstor=363060 }}</ref> Коннектикут өкілдері Нью-Хейвенге барып, оның Коннектикутқа қосылуға тиіс екенін хабарлағанда, бастапқыда қатты қарсылыққа тап болды. Алайда 1664 жылы [[Жаңа Нидерландтың жаулап алынуы|Жаңа Нидерланд басып алынып]], оның иесі — [[Рим-католик шіркеуі|католик дінін ұстанған]] [[II Яков (Англия королі)|Йорк герцогының]] құрметіне [[Нью-Йорк провинциясы|Нью-Йорк]] деп өзгертілгеннен кейін бұл қарсылық бәсеңдеді. [[1664 жылғы корольдік комиссия]] Нью-Йорктің шығыс шекарасын Коннектикут өзені бойымен белгілеп, Нью-Хейвенді Нью-Йорк пен Коннектикуттың екеуі де талап еткен аумаққа айналдырды. Католик роялистің билігінде болғысы келмеген Нью-Хейвен ақырында қарсылығын тоқтатып, Коннектикутқа қосылуға келісті.<ref>{{Cite book |title= The Colonial Period Of American History: The Settlements II |last= Andrews |first=Charles M. |date=1936 |publisher= [[Yale University Press]] |pages=192–194}}</ref><ref>{{Cite book |last=Atwater |first=Edward Elias|url=https://archive.org/details/historycolonyne00atwagoog |title=History of the Colony of New Haven to Its Absorption into Connecticut |publisher=author |year=1881 |pages=467–468, 510}}</ref> Жоғарыда аталған Жаңа Нидерландтың басып алынуы Коннектикуттың [[Лонг-Айленд]]ке қатысты аумақтық талаптарына да нүкте қойды, өйткені [[Джон Скотт (капитан)|капитан Джон Скотт]] аралды басып алған кезде оны Коннектикуттың емес, өзінің иелігі деп жариялады.<ref name=winthropexp /> === Жаңа Англия доминионы === [[Сурет:Hiding-the-original-charter-in-the-oak.png|thumb|right|Корольдік жарғыны емен ағашына жасыру]] Йорк герцогы кейін II Яков және VII Яков деген атпен король тағына отырды. Оның алғашқы әрекеттерінің бірі [[Батыс Джерси]]ден [[Мэн провинциясы|Мэнге]] дейінгі ағылшын отарларын [[Жаңа Англия доминионы]]на біріктіру болды. Жаңадан біріккен отардың губернаторы болып сэр [[Эдмунд Андрос]] тағайындалды. Андрос Коннектикут енді жеке отар болмағандықтан, оның корольдік жарғысын тапсыруды талап етті. Губернатор [[Роберт Трит]] бірнеше ай бойы жарғыны тапсыруды кейінге қалдыруға тырысты, алайда 1687 жылғы 31 қазанда Андрос құжатты жеке өзі алу үшін Хартфордқа келді. Трит кешке дейін созылған сөзінде жарғының маңызын түсіндірді. Кенет есіктен қатты жел соғып, шамдарды сөндіріп жіберді. Шамдар қайта жағылған кезде жарғы жоғалып кеткен еді. Оны Джозеф Уодсворт есімді адам жақын маңдағы емен ағашына жасырып үлгерген болатын.<ref>{{Cite web |date=2014-04-23 |title=The Legend of the Charter Oak |url=https://www.newenglandhistoricalsociety.com/legend-charter-oak/ |access-date=2021-04-23 |website=New England Historical Society |language=en-US |archive-date=2021-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210423002123/https://www.newenglandhistoricalsociety.com/legend-charter-oak/ |url-status=live }}</ref><ref name=muscthis>{{cite web |url=https://museumofcthistory.org/2015/08/robert-treat/ |website=Museum of Connecticut History |title=Robert Treat |date=August 14, 2015 |access-date=September 29, 2024 |archive-date=October 8, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241008021448/https://museumofcthistory.org/2015/08/robert-treat/ |url-status=live }}</ref> Кейін [[Жарғы емені]] деген атпен белгілі болған бұл ағаш бірнеше ұрпақ бойы Коннектикуттың символы болып қала берді.<ref>{{cite web |url=https://newenglandhistoricalsociety.com/legend-charter-oak/ |title=The Legend (and Souvernirs) of the Charter Oak |website=New England Historical Society|date=April 23, 2014 }}</ref> Андрос пуритан шенеуніктерін [[англикандықтар]]мен алмастырып, жоғары салықтар енгізді. Оның 1 200 фунт стерлинг мөлшеріндегі жалақысы Массачусетстің бұрынғы үкіметінің бүкіл жылдық шығынынан асып түсті. [[Даңқты революция]] кезінде II Яков тақтан тайдырылғанда, Андрос бастапқыда бұл жаңалықтың таралуына жол бермеуге тырысты. Алайда хабар бәрібір тарап, отаршылар [[1689 жылғы Бостон көтерілісі|доминион билігін құлатты]]. Олар доминион үкіметін II Яковты қолдаған жасырын католиктер ретінде, ал өздерін жаңа [[протестантизм|протестант]] монархтар — [[III Уильям (Англия королі)|III Уильям]] мен [[II Мэри (Ұлыбритания патшайымы)|II Мария]]ның адал жақтастары ретінде көрсетті. Осылайша орталықтандырылған басқару жүйесін құруға бағытталған қысқа мерзімді тәжірибе аяқталып, Коннектикут пен басқа да отарлардың корольдік жарғылары қалпына келтірілді.<ref>{{cite book |title=American Colonies |first=Alan |last=Taylor |date=2001 |publisher=[[Viking Press]] |pages=277–280}}</ref> === Кейінгі тарихы === {{Толық мақала|Коннектикут тарихы}} 1701 жылы [[Нью Хейвен (Коннектикут)|Нью-Хейвен]] Хартфордпен қатар отардың екінші астанасы болып белгіленді. Нью-Хейвенде өткен алғашқы заң шығару жиналысында отар үшін колледж құру туралы шешім қабылданып, оның орналасатын жері ретінде Сейбрук, ал алғашқы ректоры ретінде [[Авраам Пирсон]] таңдалды. Пирсон 1707 жылы қайтыс болғанға дейін колледжді [[Киллингворт (Коннектикут)|Киллингворттағы]] өз үйінен басқарды. Ол қайтыс болғаннан кейін колледж ақыры Сейбрукке көшірілді. Алайда көп ұзамай Сейбруктің тым шалғай орналасқаны белгілі болды. 1716 жылы Нью-Хейвен колледжді орналастыру құқығы үшін бәсекеде басқа елді мекендерді басып озды. Екі жылдан кейін [[Элиу Йель]] колледжге қомақты қайырымдылық жасаған кезде, оқу орны оның құрметіне [[Йель колледжі]] деп аталды.<ref>{{cite web |url=https://guides.library.yale.edu/yalehistory |title=A Brief History of Yale |publisher=Yale University |access-date=September 30, 2024 |archive-date=August 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210808074347/https://guides.library.yale.edu/yalehistory |url-status=live }}</ref> Коннектикут [[Бірінші ұлы ояну]] қозғалысында маңызды рөл атқарды. 1741 жылғы 8 шілдеде Коннектикутта дүниеге келген [[Джонатан Эдвардс (дінтанушы)|Джонатан Эдвардс]] [[Энфилд (Коннектикут)|Энфилдте]] өзінің әйгілі «[[Қаһарлы Құдайдың қолындағы күнәһарлар]]<nowiki/>» атты уағызын айтты. [[Ола Элизабет Уинслоу]] бұл кезеңді «діни жаңғыру кезіндегі толқудың шарықтау шегі» деп сипаттады.<ref>{{cite journal |title="Sinners in the Hands of an Angry God": Some Unfinished Business |jstor=366800 |last=Gallagher |first=Edward J. |journal=The New England Quarterly |volume=73 |issue=2 |date=June 2000 |pages= 202–221}}</ref> Діни жаңғыру қозғалысы отарды [[Ескі және жаңа жарықтар|«Ескі жарық» және «Жаңа жарық»]] жақтастарына да бөлді. «Ескі жарық» жақтастары діни жаңғыруға күмәнмен қараса, «Жаңа жарық» жақтастары оны қолдады. Бұл діни алауыздық кейін саяси қайшылыққа ұласты: екі топ «Ескі жарық» бағытын ұстанған саясаткерлер қабылдаған ел аралап уағыз айтатын дін қызметкерлеріне қарсы заңға байланысты өзара қақтығысты.<ref>{{cite book |title=From Puritan to Yankee: Character and the Social Order in Connecticut 1960-1765|last=Bushman |first=Richard L. |publisher=Harvard University Press |year=1967 |location=Cambridge, MA |pages=235–266 |chapter=XV: New Lights in Politics}}</ref> АҚШ-та үздіксіз жарық көріп келе жатқан ең көне газет — ''[[Коннектикут Курант]]'' 1764 жылы Хартфордта құрылды.<ref>{{cite web |url=https://www.courant.com/2013/12/29/older-than-the-nation/ |date=December 29, 2013 |publisher=Hartford Courant |title=Older Than The Nation |access-date=September 30, 2024 |archive-date=December 7, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241207151539/https://www.courant.com/2013/12/29/older-than-the-nation/ |url-status=live }}</ref> Коннектикут халқы Америкалық революцияны табанды түрде қолдады. Штаттағы ер адамдардың бестен бірі соғысқа қатысты. [[Джонатан Трамбулл]] [[Патриоттар (Америка революциясы)|патриоттарды]] қолдаған жалғыз отарлық губернатор болды. Америка тарихындағы алғашқы тыңшы [[Натан Хейл]] де осы отардан шыққан.<ref>{{cite web |url=https://www.americanrevolutioninstitute.org/wp-content/uploads/2018/09/Connecticut-in-the-American-Revolution-2001.pdf |title=Connecticut in the American Revolution |publisher=[[Society of the Cincinnati]] |date=2002 |access-date=October 1, 2024 |archive-date=January 22, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250122185524/https://www.americanrevolutioninstitute.org/wp-content/uploads/2018/09/Connecticut-in-the-American-Revolution-2001.pdf |url-status=live }}</ref> == Демография == Отар халқының құрамы негізінен біртекті болды: қоныстанушылардың басым көпшілігі ағылшын текті еді, ал отарда тек протестанттық шіркеулер ғана болды.{{sfn|Anderson|2017|page=10}} Коннектикут өзенінің бойындағы және Нью-Хейвендегі алғашқы отарларды [[Массачусетс-Бэй отары|Массачусетс]] пен [[Плимут отары|Плимут]] отарларымен байланысы бар сепаратистік бағыттағы [[пуритандар]] құрды. Олар ағылшын пуритандарына ұқсас [[кальвинизм|кальвинистік]] діни нанымдарды ұстанды, алайда өздерінің діни қауымдары Англияның мемлекеттік шіркеуінен бөлінуі қажет деп есептеді. Олар [[Пуритандардың Жаңа Англияға қоныс аударуы (1620–1640)|Ұлы көші-қон]] кезінде [[Жаңа Англия]]ға қоныс аударған болатын. XVIII ғасырдың ортасында отар үкіметі дауыс беру құқығын шектеп, сайлаушыларға мүліктік талап пен шіркеу мүшесі болу шартын енгізді.<ref name="Barack & Lefter pp. 258–259">{{harvnb|Barck|Lefler|1958|pp=258–259}}</ref> [[АҚШ тәуелсіздік соғысы]] кезеңінде конгрегационализм отардың [[мемлекеттік шіркеу|ресми мемлекеттік шіркеуі]] мәртебесіне ие болды және бұл мәртебе 1818 жылы жойылғанға дейін сақталды.<ref>{{Cite web |last=Weston Janis |first=Mark |date=2021 |title=Connecticut 1818: From Theocracy to Toleration Connecticut 1818: From Theocracy to Toleration |url=https://digitalcommons.lib.uconn.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1488&context=law_review#:~:text=Even%20so%2C%20the%201818%20Constitution,would%20have%20to%20support%20themselves. |website=University of Connecticut School of Law |access-date=August 21, 2024 |archive-date=June 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240605131651/https://digitalcommons.lib.uconn.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1488&context=law_review#:~:text=Even%20so%2C%20the%201818%20Constitution,would%20have%20to%20support%20themselves. |url-status=live }}</ref> {| class="wikitable" style="float:right; clear:right; margin:0.5em 0 1em 1em; text-align:right; font-size:95%;" |- ! colspan="3" style="background:#e5e5f7; text-align:left; font-size:115%; padding:8px;" | Халық санының тарихи өзгерісі |- ! Жыл ! Халық саны ! ±% |- | 1640 || 1 472 || — |- | 1650 || 4 139 || +181,2% |- | 1660 || 7 980 || +92,8% |- | 1670 || 12 603 || +57,9% |- | 1680 || 17 246 || +36,8% |- | 1690 || 21 645 || +25,5% |- | 1700 || 25 970 || +20,0% |- | 1710 || 39 450 || +51,9% |- | 1720 || 58 830 || +49,1% |- | 1730 || 75 530 || +28,4% |- | 1740 || 89 580 || +18,6% |- | 1750 || 111 280 || +24,2% |- | 1760 || 142 470 || +28,0% |- | 1770 || 183 881 || +29,1% |- | 1774 || 197 842 || +7,6% |- | 1780 || 206 701 || +4,5% |- | colspan="3" style="text-align:left; font-size:90%;" | '''Дереккөздер:''' 1640–1760 жылдар;<ref>{{Cite book |last=Purvis |first=Thomas L. |url=https://archive.org/details/colonialamericat00purv_0/page/128 |title=Colonial America to 1763 |publisher=[[Infobase Publishing|Facts on File]] |year=1999 |isbn=978-0816025275 |editor-last=Balkin |editor-first=Richard |location=New York |pages=[https://archive.org/details/colonialamericat00purv_0/page/128 128–129]}}</ref> 1774 жыл.<ref>{{Cite book |last=Purvis |first=Thomas L. |url=https://archive.org/details/isbn_9780816025282/page/147 |title=Revolutionary America 1763 to 1800 |publisher=[[Infobase Publishing|Facts on File]] |year=1995 |isbn=978-0816025282 |editor-last=Balkin |editor-first=Richard |location=New York |page=[https://archive.org/details/isbn_9780816025282/page/147 147]}}</ref> [[Нью-Хейвен отары]] (1638–1664) да есепке алынған. 1770–1780 жылдар.<ref name="Colonial and Pre-Federal Statistics">{{Cite web |title=Colonial and Pre-Federal Statistics |url=https://www2.census.gov/prod2/statcomp/documents/CT1970p2-13.pdf |publisher=[[United States Census Bureau]] |page=1168 |access-date=May 11, 2020 |archive-date=December 29, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201229191314/https://www2.census.gov/prod2/statcomp/documents/CT1970p2-13.pdf |url-status=live }}</ref> |} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 09ika4kb0yw55e5soef8a6illn3cm7a 3683537 3683536 2026-10-19T09:34:14Z 1nter pares 146705 3683537 wikitext text/x-wiki {{Тарихи мемлекеттер |атауы = Коннектикут отары |өз атауы = Connecticut Colony |статусы = Англия отары (1636–1707)<br>Ұлыбритания отары (1707–1776) |әнұраны = |байрақ = |байрақ_сипаттамасы = |елтаңбасы = |елтаңба_сипаттамасы = |символ = |карта = Ctcolony.png |size = 270px |сипаттамасы = Коннектикут, [[Нью-Хейвен отары|Нью-Хейвен]] және [[Сейбрук отары|Сейбрук]] отарларының картасы |p1 = |flag_p1 = |image_p1 = |p2 = |flag_p2 = |image_p2 = |p3 = |flag_p3 = |image_p3 = |p4 = |flag_p4 = |image_p4 = |құрылуы = [[3 наурыз]] [[1636 жыл|1636]] |ыдырауы = [[4 шілде]] [[1776 жыл|1776]] |s1 = |flag_s1 = |image_s1 = |s2 = |flag_s2 = |image_s2 = |s3 = |flag_s3 = |image_s3 = |s4 = |flag_s4 = |image_s4 = |ұраны = |астана = [[Хартфорд (Коннектикут)|Хартфорд]] <small>(1636–1776)</small><br>[[Нью-Хейвен (Коннектикут)|Нью-Хейвен]] <small>(Хартфордпен бірге ортақ астана, 1701–1776)</small> |қалалары = |тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]], [[Мохеган-пекот тілі|мохеган-пекот]] және [[Квирипи тілі|квирипи]] |валютасы = [[Коннектикут фунты]] |қосымша_параметр = Империя |параметр_мазмұны = Британ отары |аумағы = |халқы = |басқару_формасы = [[Өзін-өзі басқаратын отар]] |династиясы = |басқарушылар_титулы = [[Коннектикуттың отарлық губернаторларының тізімі#Коннектикут отары, 1639–1776|Губернатор]] |басқарушы1 = [[Джон Хейнс (губернатор)|Джон Хейнс]] (алғашқы) |басқарушы_жылы1 = 1639–1640 |басқарушылар_титулы2 = |басқарушы2 = [[Джонатан Трамбулл]] (соңғы) |басқарушы_жылы2 = 1769–1776 |басқарушылар_титулы3 = |басқарушы3 = |басқарушы_жылы3 = |басқарушылар_титулы4 = |басқарушы4 = |басқарушы_жылы4 = |басқарушылар_титулы5 = |басқарушы5 = |басқарушы_жылы5 = |басқарушылар_титулы6 = |басқарушы6 = |басқарушы_жылы6 = |діні = [[АҚШ-тағы конгрегационализм|Конгрегационализм]] <small>([[Мемлекеттік дін|ресми]])</small>{{sfn|Barck|Lefler|1958|p=398}} |қосымша_параметр1 = Заң шығарушы орган |параметр_мазмұны1 = [[Коннектикут Бас ассамблеясы#Тарихы|Бас сот]] |Кезең1 = [[Коннектикуттың негізгі ережелері]] қабылданды |Уақыт1 = [[14 қаңтар]] |Жыл1 = [[1639 жыл|1639]] |Кезең2 = Корольдік хартия берілді |Уақыт2 = [[9 қазан]] |Жыл2 = [[1662 жыл|1662]] |Кезең3 = [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамына кірді |Уақыт3 = |Жыл3 = 1686–1689 |Кезең4 = Тәуелсіздік |Уақыт4 = [[4 шілде]] |Жыл4 = [[1776 жыл|1776]] |Кезең5 = |Уақыт5 = |Жыл5 = |Кезең6 = |Уақыт6 = |Жыл6 = |Кезең7 = |Уақыт7 = |Жыл7 = |Кезең8 = |Уақыт8 = |Жыл8 = |Кезең9 = |Уақыт9 = |Жыл9 = |Кезең10 = |Уақыт10 = |Жыл10 = |Кезең11 = |Уақыт11 = |Жыл11 = |қосымша_параметр2 = |параметр_мазмұны2 = |дейін = Алдыңғысы |д1 = Сейбрук отары |д2 = Нью-Хейвен отары |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |кейін = Кейінгісі |к1 = Коннектикут |к2 = |к3 = |к4 = |к5 = |к6 = |к7 = |ескерту = Қазіргі аумағы: [[АҚШ]], [[Коннектикут]] }} '''Коннектикут отары''' — бастапқыда '''Коннектикут өзені отары''' деп аталған, [[Жаңа Англия]]да орналасқан ағылшын отары. Кейін ол [[Коннектикут]] штатына айналды. Отар 1636 жылғы 3 наурызда [[Томас Хукер]] бастаған [[Массачусетс-Бэй отары]]нан келген [[Пуритандар|пуритан]] қоныстанушылар қауымының мекені ретінде құрылды. [[Пекот соғысы]] кезінде ағылшындар аймаққа бақылау орнатты. Кейін отар көршілес [[Нью-Хейвен отары|Нью-Хейвен]] және [[Сейбрук отары|Сейбрук]] отарларын өз құрамына қосып алды. Сондай-ақ ол қысқа уақыт өмір сүрген [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамында болды. Отардың негізін қалаушы құжаты [[Коннектикуттың негізгі заңдары]] болды. Бұл құжат демократиялық басқару жүйесінің алғашқы жазбаша конституциясы деп аталып, Коннектикуттың «Конституция штаты» деген лақап атқа ие болуына себеп болды.<ref name=ctgov>{{cite web |url=https://portal.ct.gov/about/early-history |website=CT.gov |title=Early History |access-date=September 26, 2024 |archive-date=September 22, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240922170214/https://portal.ct.gov/about/early-history |url-status=live }}</ref> == Тарихы == Еуропалықтар қоныстанғанға дейін кейін Коннектикутқа айналған аумақтың батыс жағалауын [[ваппингерлер|Ваппингер конфедерациясы]], ал шығыс жағалауын [[ниантиктер]] мекендеді. Құрлықтың ішкі бөліктерінде ниантиктерді жағалауға қарай ығыстырған [[пекоттар]] өмір сүрді. Кейін олар отаршылармен қарым-қатынаста ең маңызды рөл атқарған тайпаға айналды. Бұл аумақта [[нипмуктар]] мен [[могикандар]] да мекендеді, алайда бұл екі тайпаның негізгі қоныстары тиісінше көршілес [[Массачусетс]] пен [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]] аумақтарында орналасты.{{sfn|Bingham|1962|pp=6–7}} Коннектикутқа алғаш келген еуропалық — ''[[Онруст]]'' яхтасымен Коннектикут өзенін бойлай жоғары жүзген нидерланд зерттеушісі [[Адриан Блок]] болды.{{sfn|Bingham|1962|pp=2–5}}<ref name=scw>{{cite web |url=https://www.colonialwarsct.org/1614.htm |website=The Society of Colonial Wars in the State of Connecticut |publisher=[[General Society of Colonial Wars]] |title=Adriaen Block |access-date=September 27, 2024 |archive-date=September 14, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240914215912/https://colonialwarsct.org/1614.htm |url-status=live }}</ref> Осылайша, Коннектикутты алғаш зерттеген еуропалықтар ретінде нидерландтар бұл аумақты [[Жаңа Нидерланд]]тың бір бөлігі деп жариялады. 1633 жылы олар пекоттардың ұлы сахемі Уопигвуитпен келіссөз жүргізіп, өзен бойындағы 20 акр жерді сатып алды. Нидерландтар Киветтс-Пойнт деп аталатын сауда бекеті мен [[Ізгі үміт форты|Форт-Гуд-Хоуп]] деп аталатын шағын қорғаныс бекінісін салды. Кейін бұл жерлерде тиісінше [[Сейбрук отары|Сейбрук]] пен Хартфорд пайда болды.{{sfn|Bingham|1962|pp=10–11}}<ref>{{cite web |url=https://saybrookhistory.org/history-of-old-saybrook/ |title=History of Old Saybrook |author=<!--Not stated--> |date= |website=Saybrook History |publisher=Old Saybrook Historical Society |access-date= |quote= |archive-date=September 13, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240913233359/https://saybrookhistory.org/history-of-old-saybrook/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.newnetherlandinstitute.org/history-and-heritage/digital-exhibitions/a-tour-of-new-netherland/connecticut/house-of-hope/|title=House of Hope &#124; A Tour of New Netherland|access-date=September 27, 2024|archive-date=April 10, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150410075959/http://www.newnetherlandinstitute.org/history-and-heritage/digital-exhibitions/a-tour-of-new-netherland/connecticut/house-of-hope|url-status=live}}</ref> === Ағылшындардың қоныстануы === 1631 жылы Уаквимакут бастаған Коннектикут аңғарындағы [[сахем]]дер тобы [[Плимут отары]] мен Бостонға барып, екі отардан да пекоттарға қарсы соғысу үшін Коннектикутқа қоныстанушылар жіберуді сұрады. Массачусетс губернаторы [[Джон Уинтроп]] бұл ұсынысты қабылдамады, алайда Плимут губернаторы [[Эдвард Уинслоу]] оған оң көзқарас танытып, 1632 жылы Коннектикутқа өзі барды.{{sfn|Stiles|1859|p=9}} Кейін Уинслоу [[Уильям Брэдфорд (губернатор)|Уильям Брэдфорд]]пен бірге Бостонға барып, Массачусетс-Бэй басшыларын нидерландтардан бұрын Коннектикут өзенінің бойында сауда бекетін салу үшін Плимутпен күш біріктіруге көндіруге тырысты. Алайда Уинтроп бұл ұсынысты қабылдамай, Коннектикутты «араласуға тұрмайтын жер» деп атады. Ол бұған үндістердің дұшпандық көзқарасын және ірі кемелердің Коннектикут өзеніне кіруінің қиындығын себеп ретінде келтірді.{{sfn|Bingham|1962|pp=12–13}}{{sfn|Winthrop|1908|p=103}}{{sfn|Bradford|2008|pp=370–372}} Массачусетс-Бэй отары бұл бастамаға қатысудан бас тартқанына қарамастан, Плимут отары Коннектикут өзенінің бойында сауда бекетін құру үшін Уильям Холмс басқарған [[Барк (кеме)|барк]] кемесін жіберді. Ағылшын қоныстанушыларымен бірге олар осы жерге деген құқықтарының заңдылығын дәлелдеу үшін аймақтың байырғы сахемдерінің бірнешеуін де ала барды. Ізгі үміт фортының жанынан өтіп бара жатқанда нидерландтар оларға қоқан-лоқы көрсетті, бірақ Холмс бұл ескертуге мән бермеді. Ол өзен бойымен тағы бірнеше миль жоғары жүзіп, қазіргі [[Уинсор (Коннектикут)|Уинсор]] қаласы орналасқан жерде сауда бекетін салды.<ref name=b14 />{{sfn|Stiles|1859|pp=11–12}} Ағылшындардың әрекеттері туралы естіген Жаңа Нидерланд губернаторы [[Воутер ван Твиллер]] оларды қуып шығу үшін 70 адамнан тұратын жасақ жіберді. Алайда нидерландтар ағылшындардың қорғануға жақсы дайындалғанын көріп, қантөгіске жол бермеу үшін кері қайтты.{{sfn|Carpenter|Arthur|1854|p=32}} Осы уақытта [[Джон Олдем (отаршы)|Джон Олдем]] Коннектикутты өз көздерімен көру үшін Массачусетс-Бэй отарынан келген бір топ адамды бастап өзенге қарай аттанды. Олар қайтып оралған соң аймақта құндыздардың, қарасора мен графиттің мол екенін хабарлады. Бір жылдан кейін Олдем қоныстанушылар тобын бастап барып, [[Везерсфилд (Коннектикут)|Уэтерсфилд]] қаласының негізін қалады.<ref name=b14>{{harvnb|Bingham|1962|p=14}}</ref>{{sfn|Taylor|1979|pp=3–4}} 1635 жылға қарай Массачусетстегі ағылшын тұрғындарының саны едәуір өсіп, қоныстанушыларға жер жетіспейтіні айқын болды. Әсіресе халқы тығыз орналасқан Массачусетс-Бэй отарынан кетуге [[Кэмбридж (Массачусетс)|Ньютаун]] тұрғындары құлшыныс танытты. Ньютаунның негізін қалаушы [[Томас Дадли]] [[Джон Уинтроп|Уинтроппен]] жиі келіспеушілікке түсетін. Атап айтқанда, ол Бостонның отар астанасы болып таңдалуына наразылық білдіріп, қалада қамал салуды қолдаудан бас тартқан еді.{{sfn|Bingham|1962|p=17}} Дадли соңғы дауды шешу үшін Ньютаун пасторы Томас Хукерді Бостонға жіберді, алайда Уинтропқа деген наразылығы басылмады.<ref>{{cite book |title=Records of the Church of Christ at Cambridge in New England, 1632-1830 |url=https://archive.org/details/recordsofchurcho00firs/ |date=1906 |page=iii |chapter=Preface|publisher=Boston, E. Putnam}}</ref>{{sfn|Bingham|1962|pp=19–20}} 1634 жылғы мамырда Дадли Уинтроптың орнына губернатор болғаннан кейін Хукердің діни қауымының Коннектикутқа қоныс аудару ниеті [[Массачусетс Бас соты|Бас сотта]] қаралды. Қоныс аударуға қарсы болғандар Массачусетс халқының көптеп көшіп кетуінің салдарынан және аумақтық бөлінудің алауыздықты күшейтуінен қауіптенді. Сонымен қатар Хукер сияқты ықпалды уағызшы болашақта Массачусетстен басқа қоныстанушыларды да өзіне тартуы мүмкін еді.<ref name=breach>{{cite journal |title= Repairing the Breach: Puritan Expansion, Commonwealth Formation, and the Origins of the United Colonies of New England, 1630–1643 |last= Durge |first = Neal T. |date=September 2018 |journal= [[The New England Quarterly]] |volume=91 |issue=3 |pages =382–417 |jstor=26497581}}</ref> Ақырында Бас сот Ньютаун тұрғындарына Массачусетс аумағынан жер бөліп беріп, оларды райынан қайтарды.<ref name=breach /> Алайда бұл шешім олардың көңілінен шықпады, соған қарамастан қоныс аудару екі жылға кейінге қалдырылды.{{sfn|Walker|1891|p=83}}{{sfn|Bingham|1962|p=20}} [[Сурет:Mr Thomas Hooker & His People travelling 1636.jpeg|thumb|Томас Хукер мен оның серіктерінің сапары|left]] Хукердің қоныс аудару туралы өтініші қабылданбағанына қарамастан, қоныстанушылар Коннектикут аңғарына ағылуын жалғастырды. 1635 жылғы мамырда Коннектикут өзенінің сағасында Сейбрук отары құрылды.<ref>{{cite journal |title=Sir Arthur Hesilrige and the Saybrook Colony |first=Hugh R. Jr. |last=Engstrom |journal=Albion: A Quarterly Journal Concerned with British Studies |date=1973|volume=5 |issue=3 |pages=157–168 |doi=10.2307/4048260 |jstor=4048260 }}</ref> Массачусетстен келген көптеген қоныс аударушылар жаңадан құрылған Уэтерсфилд қаласына да қоныстанды.<ref>{{cite book |url=https://archive.org/details/historyofancient11adam/ |title=The history of ancient Wethersfield, Connecticut|last=Adams |first=Sherman W. |date=1904 |publisher=Grafton Press |page=21}}</ref> Плимут отарының Уинсордағы қонысына да [[Дорчестер (Массачусетс)|Дорчестерден]] көптеген қоныстанушылар келіп, елді мекенді өз бақылауына алды. Дорчестерден келгендер иеленген жерлері үшін Плимут қоныстанушыларына ақы төлеуге келіскеннен кейін бұл мәселе шешілді.{{sfn|Bingham|1962|pp=24–25}} Ақырында, 1636 жылы қоныстанушылардың жаңа тобының келуі Хукердің діни қауымына өз үйлерін сатып, 31 мамырда Коннектикутқа қарай сапарға шығуға мүмкіндік берді.{{sfn|Walker|1891|pp=91–92}} Хукер бастаған жүзге жуық қоныстанушы мен шамамен сонша малдан тұратын топ көп ұзамай Коннектикут өзеніне жетіп, нидерландтардың бекінісіне жақын жерде Ньютаун қаласының негізін қалады. Алайда бұл атау ұзақ сақталмады: көп ұзамай қала қоныстанушы [[Сэмюэл Стоун]]ның туған жері — [[Хертфорд]] қаласының құрметіне Хартфорд деп өзгертілді.<ref>{{cite web |url=https://www.foundersofhartford.org/historic-hartford/history-of-early-hartford/ |website=Society of the Descendants of the Founders of Hartford |title=History of Early Hartford |access-date=September 27, 2024 |archive-date=January 28, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220128074604/https://www.foundersofhartford.org/historic-hartford/history-of-early-hartford/ |url-status=live }}</ref> 1638 жылғы мамырда Томас Хукер азаматтық басқару туралы уағыз айтты. Осы уағыздан шабыт алған қоныстанушылар отардың конституциясын әзірлеуге кірісті. Соның нәтижесінде қабылданған «Коннектикуттың негізгі заңдары» құжатының басым бөлігін отарлардағы кәсіби заңгерлік білімі бар жалғыз адам [[Роджер Ладлоу]] жазған болуы мүмкін. Құжат 1639 жылғы қаңтарда қабылданып, Хартфорд, Уинсор және Уэтерсфилд қоныстарын ресми түрде біріктірді. Ол тарихтағы алғашқы жазбаша демократиялық конституция деп аталып келеді.<ref name=ctgov /><ref>{{cite journal |journal=Early American Studies |date=2012 |last=Besso |first=Michael |title=Thomas Hooker and His May 1638 Sermon|volume=10 |issue=1 |pages=194–225 |doi=10.1353/eam.2012.0002 |jstor=23546686 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://connecticuthistory.org/the-fundamental-orders-of-connecticut/ |title=The Fundamental Orders of Connecticut |date=2023 |website=Connecticut History |publisher=CTHUmanities |access-date=September 27, 2024 |archive-date=August 20, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240820202239/https://connecticuthistory.org/the-fundamental-orders-of-connecticut/ |url-status=live }}</ref> Жаңа конституцияға сәйкес [[Джон Хейнс (губернатор)|Джон Хейнс]] губернатор, ал Ладлоу оның орынбасары болып сайланды. Губернаторлардың қатарынан бірнеше жыл қызмет атқаруына тыйым салынғандықтан, Хейнс 1655 жылға дейін губернатор лауазымын жыл сайын [[Эдвард Хопкинс]]пен кезектесіп атқарды.<ref>{{cite web|url=https://museumofcthistory.org/2015/08/john-haynes/|title=John Haynes|website=Museum of Connecticut History|date=1999|access-date=September 27, 2024|archive-date=October 8, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241008015631/https://museumofcthistory.org/2015/08/john-haynes/|url-status=live}}</ref> Коннектикуттың негізгі заңдары қабылданғаннан кейін көп ұзамай көршілес Нью-Хейвен отары да өз үкіметін құрды.<ref>{{cite journal |url=https://doi.org/10.2307/359461 |journal=[[The New England Quarterly]] |title=John Cotton and the New Haven Colony |date=1930 |last=Calder |first=Isabel M.|volume=3 |issue=1 |pages=82–94 |doi=10.2307/359461 |jstor=359461 |url-access=subscription }}</ref> === Пекот соғысы === {{Толық мақала|Пекот соғысы}} Ізгі үміт форты салынған кезде нидерландтар пекоттармен жасасқан келісімінде сауда бекетінің барлық тайпаларға ашық болуға тиіс екенін белгіледі. Алайда пекоттар бұл шартты елемей, сауда жасауға келген қарсылас тайпаға шабуыл жасады. Бұған жауап ретінде нидерландтар пекоттардың сахемі Татобемді тұтқындап, оны босату үшін құн талап етті. Пекоттар құнды төлегеннен кейін нидерландтар оларға Татобемнің мәйітін қайтарды. Бұған кек қайтармақ болған пекоттар ағылшын кемесін нидерланд кемесімен шатастырып, оған шабуыл жасады. Кеме капитаны Джон Стоун мен оның экипажы пекоттардың қолынан қаза тапты.<ref>{{cite book |url=https://archive.org/details/bp_1001682 |title=History of the Indians of Connecticut : from the earliest known period to 1850 |pages=72–73 |first=John W. |last=DeForest |author-link=John William DeForest |date=1851 |publisher=W. J. Hamersley |location=Hartford, CT}}</ref> Түсініспеушілікті түсіндіру үшін Массачусетске пекоттардың елшісі жіберілді. Елші ағылшындарға кеменің қателесіп танылғанын айтты. Ағылшындар кінәлілерді беруді талап еткенде, елші олардың екеуінен басқасының бәрі жуырдағы шешек індетінен қайтыс болғанын және тірі қалған екі адамды беруге өкілеттіктері жоқ екенін мәлімдеді. Сонымен қатар пекоттар Стоунның екі пекотты тұтқындап, оларға қатыгездік көрсеткенін алға тартып, оны өлтірудің негізі болғанын айтты.<ref>{{cite journal |title=Who Killed John Stone? A Note on the Origins of the Pequot War |last=Cave |first=Alfred A. |date=1992 |journal=The William and Mary Quarterly |volume=49 |issue=3 |pages=509–521 |doi=10.2307/2947109 |jstor=2947109 }}</ref> [[Джон Галлап]] [[Лонг-Айленд]]ке жүзіп бара жатқанда [[Джон Олдем]]ге тиесілі, палубасында үндістер жүрген [[Пинас (кеме)|пинасты]] байқады. Галлап мән-жайды анықтау үшін кемеге мінуге әрекеттенгенде қақтығыс басталып, ол жеңіске жетті. Отаршылар бұл өлімге наррагансетттерді кінәлап, [[Роджер Уильямс]]қа сақ болуды ескертті. Наррагансетт көсемдері [[Каноникус]] пен [[Миантономо]] Галлап өлтірмеген кінәлілердің пекоттар арасында жасырынып жүргенін айтып, отаршылардың алаңдаушылығын сейілте алды.<ref>{{cite journal |title=Pequots and Puritans: The Causes of the War of 1637 |date=1962 |journal=The William and Mary Quarterly |last=Vaughn |first=Alden T.|volume=21 |issue=2 |pages=256–269 |doi=10.2307/1920388 |jstor=1920388 }}</ref> Осы оқиғалардан кейін Массачусетстен [[Джон Эндекотт]] пен оның капитандары [[Джон Андерхилл (капитан)|Джон Андерхилл]] және Натаниел Тёрнер бастаған 90 адамдық жасақ пекоттардың жеріне жіберілді. Олардың мақсаты Стоун мен Олдемді өлтірген кінәлілерді беруді талап ету болды. Жасақ алдымен Блок аралына жүзіп барды, алайда үндістер олардан бой тасалап үлгерді. Нәтижесінде жасақ аралдағы қаңырап қалған ауылдарды өртеп, тұрғындарға басқа шығын келтірместен кетіп қалды.{{Sfn|Cave|1996|pp=110–113}} Жасақ пекоттардың жеріне жеткенде, оларға кісі өлтіруді пекоттардың ұлы сахемі [[Сассакус]]тың өзі жасағаны айтылды. Пекоттар сондай-ақ нидерландтар мен ағылшындарды бір-бірінен ажырата алмайтынын мәлімдеді. Эндекотт бұл мәлімдемелерге сенбеді және пекоттар арасында әйелдер мен балалардың жоқ екенін байқап, шабуылға шықты. Осылайша соғыс басталды.{{Sfn|Cave|1996|pp=115–117}} Бұған жауап ретінде пекоттар Сейбрукті қоршауға алып, Уэтерсфилдке шабуыл жасады. Шабуыл барысында олар тоғыз адамды өлтіріп, екі әйелді кепілге алды.{{sfn|Taylor|1979|p=13}} Бұл әйелдер Уильям Суэйннің қыздары болатын. Кейін оларды нидерландтар құтқарды.<ref>{{cite book |url=https://archive.org/details/historyofcolonyo00atwa_0 |page=610 |title=History of the colony of New Haven to its absorption into Connecticut |first=Edward E. |last=Atwater |date=1902}}</ref> [[Сурет:Mystic Massacre in New England 1638 Photo Facsimile.png|thumb|[[Мистик қырғыны]] бейнеленген 1638 жылғы түпнұсқа сурет негізінде шамамен 1870 жылы жасалған гравюра]] Коннектикут [[Джон Мейсон (отаршы)|Джон Мейсон]] бастаған 90 адамдық жасақ жіберді. Оларға [[Ункас]] бастаған 60 [[мохегандар|мохеган]] қосылды. Біріккен жасақ Сейбрукке жеткенде, Андерхилл бастаған Массачусетс отаршыларының тобы да олардың қатарына қосылды. 1637 жылғы 26 мамырда [[Мистик өзені]] бойындағы пекоттардың бекіністі ауылының сыртында орналасқан жасақ таңсәріде [[Мистик қырғыны|тұтқиылдан шабуыл жасады]]. Отаршылар ауылға басып кіріп, оны өртеді де, қашып шығуға әрекеттенгендердің бәрін өлтіру үшін қорғаныс дуалдарының айналасын қоршауға алды. Олардың одақтастары — мохегандар алғашқы қоршаудан қашып шыққандарды ұстау үшін екінші қоршау шебін құрды. Жүздеген пекот қаза тапты, олардың көпшілігі әйелдер мен балалар еді.{{Sfn|Taylor|1979|p=14}} Рухы күйреген пекоттардың көпшілігі батысқа қарай қашуға тырысты. Мейсон [[Израэл Стоутон]]мен бірге 300 пекоттан тұратын топты қазіргі [[Фэрфилд (Коннектикут)|Фэрфилд]] қаласының маңындағы батпаққа дейін қуып барып, сол жерде [[Фэрфилд батпағындағы шайқас|олардың көпшілігін өлтіріп, тұтқынға алды]]. Сассакус [[мохоктар]]ға қашып құтыла алды, алайда олар Сассакус пен оның серіктерін дереу өлтіріп, оның бас терісін Бостонға жіберді.{{sfn|Taylor|1979|pp=14–15}}<ref>{{cite journal |title=The Long Wake of the Pequot War |journal=Early American Studies |date=2011 |last=Grandjean |first=Katherine A.|volume=9 |issue=2 |pages=379–411 |doi=10.1353/eam.2011.0019 |jstor=23547653 }}</ref> Пекоттар жеңілгеннен кейін Коннектикут, мохегандар және наррагансетттер арасында [[Хартфорд келісімі (1638)|Хартфорд келісімі]] жасалды. Келісім бойынша Коннектикут қоныстанушыларына пекоттардың бұрынғы жерлерін иеленуге айрықша құқық берілді, ал пекоттар саяси және мәдени қауымдастық ретінде таратылып, тірі қалғандары басқа тайпаларға сіңісуге мәжбүр болды.<ref>{{cite journal |url=https://www.jstor.org/stable/10.5309/willmaryquar.72.3.0461 |title=The Treaty of Hartford (1638): Reconsidering Jurisdiction in Southern New England |date=2015 |journal=The William and Mary Quarterly |last=Grant |first=Daragh |volume=72 |issue=3 |pages=461–498 |doi=10.5309/willmaryquar.72.3.0461 |jstor=10.5309/willmaryquar.72.3.0461 |url-access=subscription |archive-date=August 18, 2025 |access-date=September 28, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250818154152/https://www.jstor.org/stable/10.5309/willmaryquar.72.3.0461 |url-status=live }}</ref> === Отардың нығаюы === Пекот соғысы Коннектикут пен Массачусетстің мүдделері мен қажеттіліктерінің арасындағы айырмашылықты айқын көрсетті. Қақтығыс кезінде Коннектикут Массачусетске қарағанда сақтыққа негізделген саясатты ұстанды. [[Сейбрук отары|Сейбрук фортының]] коменданты [[Лайон Гардинер]] Массачусетс шығанақта қауіпсіз орналасқанымен, соғыстың негізгі зардабын Коннектикут тартатынын атап өтті. Соғыс аяқталғаннан кейін Коннектикут наррагансетттер мен Массачусетс арасындағы барлық келісімдерді мойындаудан бас тартып, үндістермен дипломатиялық қатынастарды өз шарттары бойынша жүргізе бастады. Осылайша ол жеке отар ретіндегі мәртебесін айқын көрсетті.<ref name=breach /> [[Ағылшын революциясы|Англиядағы азамат соғысы]] басталғаннан кейін Англияның Сейбрук отарына көрсеткен қолдауы тоқтады. Отардың губернаторы [[Джордж Фенвик (парламентшіл)|Джордж Фенвик]] 1644 жылы отарды Коннектикутқа сату туралы келісім жасасты.<ref>{{cite web |url=https://archive.org/details/saybrookatmoutho00gate |page=54 |title=Saybrook at the mouth of the Connecticut; the first one hundred years |first=Gilman C. |last=Gates |date=1935|publisher=[Orange], [New Haven], [Press of the Wilson H. Lee Co.] }}</ref> Фенвик Англияға оралып, [[Оливер Кромвель]]дің қол астында қызмет етіп, ерекше көзге түсті.<ref>{{Cite DNB |wstitle= Fenwick, George |volume= 18 |last= Firth |first= Charles |author-link=Charles Firth (historian) |page= 328 |year= |short=1}}</ref> Пекот соғысы кезіндегі отарлар арасындағы ынтымақтастықтың табыстарынан жігерленген Коннектикут, Массачусетс, Плимут және Нью-Хейвен отарлары нидерландтардан, француздардан және үндістерден бірлесіп қорғану мақсатында [[Жаңа Англия конфедерациясы]]н құрды.<ref>{{Cite web |url=https://avalon.law.yale.edu/17th_century/art1613.asp |title=Avalon Project – the Articles of Confederation of the United Colonies of New England; May 19, 1643 |access-date=September 28, 2024 |archive-date=November 18, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211118170120/https://avalon.law.yale.edu/17th_century/art1613.asp |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |title=The United Colonies of New England—1643-90 |last=Ward |first=Harry M. |url=https://archive.org/details/unitedcoloniesof0000ward/ |publisher=[[Vantage Press]] |date=1961 |location=New York, NY |chapter=II. Genesis of Union |pages=23–48}}</ref> Англияға кетер алдында Фенвик Хопкинспен бірге Коннектикуттың Конфедерациядағы алғашқы комиссарларының бірі болды.<ref>{{cite book |editor-last=Ward |editor-first=Harry |title=The United Colonies of New England-1643-90 |publisher=Vantage Press=1961 |pages=400–411}}</ref><ref>{{cite book |title=History of New England |date=1858 |first=John G. |last=Palfrey |volume=2 |chapter=Appendix |page=635 |publisher=Little, Brown, and Company (New York) |url=https://archive.org/details/historyofnewengl02john}}</ref> Коннектикуттың Конфедерацияға мүшелігі оның [[Филипп патша соғысы]]на әскер жіберуін де білдірді, дегенмен Коннектикуттың өзі бұл соғыстан айтарлықтай зардап шеккен жоқ.<ref>{{cite web |url=https://www.colonialwarsct.org/1675.htm |title=1675 — King Philip's War |website=Society of Colonial Wars in the State of Connecticut |publisher=General Society of Colonial Wars |access-date=September 28, 2024 |archive-date=September 16, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240916152922/https://colonialwarsct.org/1675.htm |url-status=live }}</ref> Өзге пуритан отарлары сияқты, Коннектикут та Кромвельдің азамат соғысындағы жеңісін қуана қарсы алды. Отардың дін қызметкерлері [[дөңгелекбастылар]]дың идеяларын үнемі уағыздап отырды. Алайда Англияның жаңа үкіметі көп ұзамай Коннектикутқа қиындықтар туғыза бастады. Жаңа Англия конфедерациясы Жаңа Нидерланд пен ағылшын отарларының арасындағы шекараны белгілейтін [[Хартфорд келісімі (1650)|Хартфорд келісімін]] жасасты, бірақ Англия үкіметі оны ратификациялаудан бас тартты.<ref>{{cite book |title=History of New Netherland |series=New York Heritage Series |volume=2 |last=O'Callaghan |first=Edmund B. |author-link=Edmund Bailey O'Callaghan|publisher=Bartlett and Welford|location=New York, NY|pages=151–155, 201–202}}</ref> Отарлардың шет елдермен саудасын шектеген [[1651 жылғы навигациялық акт]] нидерландтармен арадағы шиеленісті одан әрі күшейтті. Бұл шиеленіс ақырында [[Бірінші ағылшын-нидерланд соғысы]]на ұласты.<ref>{{cite journal |title=The Navigation Act of 1651, the First Dutch War, and the London Merchant Community |last=Farnell |first=James E. |date=1964 |volume=16 |issue=3 |pages=439–454 |journal=[[The Economic History Review]]|doi=10.2307/2592847 |jstor=2592847 }}</ref> Соғыстың басталуы Коннектикутқа 1653 жылы Ізгі үміт фортын басып алуға мүмкіндік берді.<ref>{{cite book|last1=Jones|first1=Frederick Robertson|title=The History of North America, Volume IV|date=1904|publisher=George Barrie & Sons|location=Philadelphia|page=134|url=https://books.google.com/books?id=CrgTAAAAYAAJ}}</ref> [[Сурет:John Winthrop, the Younger - Harvard 17th century.jpg|thumb|upright|[[Кіші Джон Уинтроп]]]] 1660 жылы [[Стюарттар реставрациясы]] жүзеге асқаннан кейін Коннектикуттың көптеген тұрғындары отардағы [[пуритандық]] дәстүрлер мен корольдік жарғының болмауы [[II Карл (Англия королі)|II Карл]]дың отардың өзін-өзі басқару құқығын шектеуіне себеп болуы мүмкін деп қауіптенді. 1662 жылы губернатор [[Кіші Джон Уинтроп]] Англияға жіберіліп, сол жерде корольдік жарғы алуға қол жеткізді. Жарғы едәуір демократиялық сипатта болды: Коннектикут [[Еркін азаматтар (Он үш отар)|еркін азаматтары]] губернаторды да, заң шығарушы органның мүшелерін де сайлай алатын екі отардың бірі болды.{{efn|name=a|Екіншісі — Род-Айленд.}}{{sfn|Anderson|2017|p=10}}<ref>{{Cite web |date=2018-10-31 |title=October 31: Connecticut's Greatest Legend Happened Today.... or Did It? |url=https://todayincthistory.com/2018/10/31/october-31-the-legend-of-the-charter-oak/ |website=Today in Connecticut History |language=en-US |access-date=September 28, 2024 |archive-date=April 23, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210423002119/https://todayincthistory.com/2018/10/31/october-31-the-legend-of-the-charter-oak/ |url-status=live }}</ref> Сонымен қатар жарғы Коннектикутқа кең аумақтарға құқық беріп, оның шекараларын [[Наррагансетт шығанағы]], [[Тынық мұхит]], Массачусетстің оңтүстік шекарасы және [[40° солтүстік ендік параллелі]] арқылы белгіледі.<ref name=winthropexp>{{cite journal |title=John Winthrop, Jr., Connecticut Expansionist: The Failure of His Designs on Long Island, 1663-1675 |last=Dunn |first=Richard S. |journal=The New England Quarterly |date=1956|volume=29 |issue=1 |pages=3–26 |doi=10.2307/363060 |jstor=363060 }}</ref> Коннектикут өкілдері Нью-Хейвенге барып, оның Коннектикутқа қосылуға тиіс екенін хабарлағанда, бастапқыда қатты қарсылыққа тап болды. Алайда 1664 жылы [[Жаңа Нидерландтың жаулап алынуы|Жаңа Нидерланд басып алынып]], оның иесі — [[Рим-католик шіркеуі|католик дінін ұстанған]] [[II Яков (Англия королі)|Йорк герцогының]] құрметіне [[Нью-Йорк провинциясы|Нью-Йорк]] деп өзгертілгеннен кейін бұл қарсылық бәсеңдеді. [[1664 жылғы корольдік комиссия]] Нью-Йорктің шығыс шекарасын Коннектикут өзені бойымен белгілеп, Нью-Хейвенді Нью-Йорк пен Коннектикуттың екеуі де талап еткен аумаққа айналдырды. Католик роялистің билігінде болғысы келмеген Нью-Хейвен ақырында қарсылығын тоқтатып, Коннектикутқа қосылуға келісті.<ref>{{Cite book |title= The Colonial Period Of American History: The Settlements II |last= Andrews |first=Charles M. |date=1936 |publisher= [[Yale University Press]] |pages=192–194}}</ref><ref>{{Cite book |last=Atwater |first=Edward Elias|url=https://archive.org/details/historycolonyne00atwagoog |title=History of the Colony of New Haven to Its Absorption into Connecticut |publisher=author |year=1881 |pages=467–468, 510}}</ref> Жоғарыда аталған Жаңа Нидерландтың басып алынуы Коннектикуттың [[Лонг-Айленд]]ке қатысты аумақтық талаптарына да нүкте қойды, өйткені [[Джон Скотт (капитан)|капитан Джон Скотт]] аралды басып алған кезде оны Коннектикуттың емес, өзінің иелігі деп жариялады.<ref name=winthropexp /> === Жаңа Англия доминионы === [[Сурет:Hiding-the-original-charter-in-the-oak.png|thumb|right|Корольдік жарғыны емен ағашына жасыру]] Йорк герцогы кейін II Яков және VII Яков деген атпен король тағына отырды. Оның алғашқы әрекеттерінің бірі [[Батыс Джерси]]ден [[Мэн провинциясы|Мэнге]] дейінгі ағылшын отарларын [[Жаңа Англия доминионы]]на біріктіру болды. Жаңадан біріккен отардың губернаторы болып сэр [[Эдмунд Андрос]] тағайындалды. Андрос Коннектикут енді жеке отар болмағандықтан, оның корольдік жарғысын тапсыруды талап етті. Губернатор [[Роберт Трит]] бірнеше ай бойы жарғыны тапсыруды кейінге қалдыруға тырысты, алайда 1687 жылғы 31 қазанда Андрос құжатты жеке өзі алу үшін Хартфордқа келді. Трит кешке дейін созылған сөзінде жарғының маңызын түсіндірді. Кенет есіктен қатты жел соғып, шамдарды сөндіріп жіберді. Шамдар қайта жағылған кезде жарғы жоғалып кеткен еді. Оны Джозеф Уодсворт есімді адам жақын маңдағы емен ағашына жасырып үлгерген болатын.<ref>{{Cite web |date=2014-04-23 |title=The Legend of the Charter Oak |url=https://www.newenglandhistoricalsociety.com/legend-charter-oak/ |access-date=2021-04-23 |website=New England Historical Society |language=en-US |archive-date=2021-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210423002123/https://www.newenglandhistoricalsociety.com/legend-charter-oak/ |url-status=live }}</ref><ref name=muscthis>{{cite web |url=https://museumofcthistory.org/2015/08/robert-treat/ |website=Museum of Connecticut History |title=Robert Treat |date=August 14, 2015 |access-date=September 29, 2024 |archive-date=October 8, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241008021448/https://museumofcthistory.org/2015/08/robert-treat/ |url-status=live }}</ref> Кейін [[Жарғы емені]] деген атпен белгілі болған бұл ағаш бірнеше ұрпақ бойы Коннектикуттың символы болып қала берді.<ref>{{cite web |url=https://newenglandhistoricalsociety.com/legend-charter-oak/ |title=The Legend (and Souvernirs) of the Charter Oak |website=New England Historical Society|date=April 23, 2014 }}</ref> Андрос пуритан шенеуніктерін [[англикандықтар]]мен алмастырып, жоғары салықтар енгізді. Оның 1 200 фунт стерлинг мөлшеріндегі жалақысы Массачусетстің бұрынғы үкіметінің бүкіл жылдық шығынынан асып түсті. [[Даңқты революция]] кезінде II Яков тақтан тайдырылғанда, Андрос бастапқыда бұл жаңалықтың таралуына жол бермеуге тырысты. Алайда хабар бәрібір тарап, отаршылар [[1689 жылғы Бостон көтерілісі|доминион билігін құлатты]]. Олар доминион үкіметін II Яковты қолдаған жасырын католиктер ретінде, ал өздерін жаңа [[протестантизм|протестант]] монархтар — [[III Уильям (Англия королі)|III Уильям]] мен [[II Мэри (Ұлыбритания патшайымы)|II Мария]]ның адал жақтастары ретінде көрсетті. Осылайша орталықтандырылған басқару жүйесін құруға бағытталған қысқа мерзімді тәжірибе аяқталып, Коннектикут пен басқа да отарлардың корольдік жарғылары қалпына келтірілді.<ref>{{cite book |title=American Colonies |first=Alan |last=Taylor |date=2001 |publisher=[[Viking Press]] |pages=277–280}}</ref> === Кейінгі тарихы === {{Толық мақала|Коннектикут тарихы}} 1701 жылы [[Нью Хейвен (Коннектикут)|Нью-Хейвен]] Хартфордпен қатар отардың екінші астанасы болып белгіленді. Нью-Хейвенде өткен алғашқы заң шығару жиналысында отар үшін колледж құру туралы шешім қабылданып, оның орналасатын жері ретінде Сейбрук, ал алғашқы ректоры ретінде [[Авраам Пирсон]] таңдалды. Пирсон 1707 жылы қайтыс болғанға дейін колледжді [[Киллингворт (Коннектикут)|Киллингворттағы]] өз үйінен басқарды. Ол қайтыс болғаннан кейін колледж ақыры Сейбрукке көшірілді. Алайда көп ұзамай Сейбруктің тым шалғай орналасқаны белгілі болды. 1716 жылы Нью-Хейвен колледжді орналастыру құқығы үшін бәсекеде басқа елді мекендерді басып озды. Екі жылдан кейін [[Элиу Йель]] колледжге қомақты қайырымдылық жасаған кезде, оқу орны оның құрметіне [[Йель колледжі]] деп аталды.<ref>{{cite web |url=https://guides.library.yale.edu/yalehistory |title=A Brief History of Yale |publisher=Yale University |access-date=September 30, 2024 |archive-date=August 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210808074347/https://guides.library.yale.edu/yalehistory |url-status=live }}</ref> Коннектикут [[Бірінші ұлы ояну]] қозғалысында маңызды рөл атқарды. 1741 жылғы 8 шілдеде Коннектикутта дүниеге келген [[Джонатан Эдвардс (дінтанушы)|Джонатан Эдвардс]] [[Энфилд (Коннектикут)|Энфилдте]] өзінің әйгілі «[[Қаһарлы Құдайдың қолындағы күнәһарлар]]<nowiki/>» атты уағызын айтты. [[Ола Элизабет Уинслоу]] бұл кезеңді «діни жаңғыру кезіндегі толқудың шарықтау шегі» деп сипаттады.<ref>{{cite journal |title="Sinners in the Hands of an Angry God": Some Unfinished Business |jstor=366800 |last=Gallagher |first=Edward J. |journal=The New England Quarterly |volume=73 |issue=2 |date=June 2000 |pages= 202–221}}</ref> Діни жаңғыру қозғалысы отарды [[Ескі және жаңа жарықтар|«Ескі жарық» және «Жаңа жарық»]] жақтастарына да бөлді. «Ескі жарық» жақтастары діни жаңғыруға күмәнмен қараса, «Жаңа жарық» жақтастары оны қолдады. Бұл діни алауыздық кейін саяси қайшылыққа ұласты: екі топ «Ескі жарық» бағытын ұстанған саясаткерлер қабылдаған ел аралап уағыз айтатын дін қызметкерлеріне қарсы заңға байланысты өзара қақтығысты.<ref>{{cite book |title=From Puritan to Yankee: Character and the Social Order in Connecticut 1960-1765|last=Bushman |first=Richard L. |publisher=Harvard University Press |year=1967 |location=Cambridge, MA |pages=235–266 |chapter=XV: New Lights in Politics}}</ref> АҚШ-та үздіксіз жарық көріп келе жатқан ең көне газет — ''[[Коннектикут Курант]]'' 1764 жылы Хартфордта құрылды.<ref>{{cite web |url=https://www.courant.com/2013/12/29/older-than-the-nation/ |date=December 29, 2013 |publisher=Hartford Courant |title=Older Than The Nation |access-date=September 30, 2024 |archive-date=December 7, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241207151539/https://www.courant.com/2013/12/29/older-than-the-nation/ |url-status=live }}</ref> Коннектикут халқы Америкалық революцияны табанды түрде қолдады. Штаттағы ер адамдардың бестен бірі соғысқа қатысты. [[Джонатан Трамбулл]] [[Патриоттар (Америка революциясы)|патриоттарды]] қолдаған жалғыз отарлық губернатор болды. Америка тарихындағы алғашқы тыңшы [[Натан Хейл]] де осы отардан шыққан.<ref>{{cite web |url=https://www.americanrevolutioninstitute.org/wp-content/uploads/2018/09/Connecticut-in-the-American-Revolution-2001.pdf |title=Connecticut in the American Revolution |publisher=[[Society of the Cincinnati]] |date=2002 |access-date=October 1, 2024 |archive-date=January 22, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250122185524/https://www.americanrevolutioninstitute.org/wp-content/uploads/2018/09/Connecticut-in-the-American-Revolution-2001.pdf |url-status=live }}</ref> == Демография == Отар халқының құрамы негізінен біртекті болды: қоныстанушылардың басым көпшілігі ағылшын текті еді, ал отарда тек протестанттық шіркеулер ғана болды.{{sfn|Anderson|2017|page=10}} Коннектикут өзенінің бойындағы және Нью-Хейвендегі алғашқы отарларды [[Массачусетс-Бэй отары|Массачусетс]] пен [[Плимут отары|Плимут]] отарларымен байланысы бар сепаратистік бағыттағы [[пуритандар]] құрды. Олар ағылшын пуритандарына ұқсас [[кальвинизм|кальвинистік]] діни нанымдарды ұстанды, алайда өздерінің діни қауымдары Англияның мемлекеттік шіркеуінен бөлінуі қажет деп есептеді. Олар [[Пуритандардың Жаңа Англияға қоныс аударуы (1620–1640)|Ұлы көші-қон]] кезінде [[Жаңа Англия]]ға қоныс аударған болатын. XVIII ғасырдың ортасында отар үкіметі дауыс беру құқығын шектеп, сайлаушыларға мүліктік талап пен шіркеу мүшесі болу шартын енгізді.<ref name="Barack & Lefter pp. 258–259">{{harvnb|Barck|Lefler|1958|pp=258–259}}</ref> [[АҚШ тәуелсіздігі үшін соғыс|АҚШ тәуелсіздік соғысы]] кезеңінде конгрегационализм отардың [[мемлекеттік шіркеу|ресми мемлекеттік шіркеуі]] мәртебесіне ие болды және бұл мәртебе 1818 жылы жойылғанға дейін сақталды.<ref>{{Cite web |last=Weston Janis |first=Mark |date=2021 |title=Connecticut 1818: From Theocracy to Toleration Connecticut 1818: From Theocracy to Toleration |url=https://digitalcommons.lib.uconn.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1488&context=law_review#:~:text=Even%20so%2C%20the%201818%20Constitution,would%20have%20to%20support%20themselves. |website=University of Connecticut School of Law |access-date=August 21, 2024 |archive-date=June 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240605131651/https://digitalcommons.lib.uconn.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1488&context=law_review#:~:text=Even%20so%2C%20the%201818%20Constitution,would%20have%20to%20support%20themselves. |url-status=live }}</ref> {| class="wikitable" style="float:right; clear:right; margin:0.5em 0 1em 1em; text-align:right; font-size:95%;" |- ! colspan="3" style="background:#e5e5f7; text-align:left; font-size:115%; padding:8px;" | Халық санының тарихи өзгерісі |- ! Жыл ! Халық саны ! ±% |- | 1640 || 1 472 || — |- | 1650 || 4 139 || +181,2% |- | 1660 || 7 980 || +92,8% |- | 1670 || 12 603 || +57,9% |- | 1680 || 17 246 || +36,8% |- | 1690 || 21 645 || +25,5% |- | 1700 || 25 970 || +20,0% |- | 1710 || 39 450 || +51,9% |- | 1720 || 58 830 || +49,1% |- | 1730 || 75 530 || +28,4% |- | 1740 || 89 580 || +18,6% |- | 1750 || 111 280 || +24,2% |- | 1760 || 142 470 || +28,0% |- | 1770 || 183 881 || +29,1% |- | 1774 || 197 842 || +7,6% |- | 1780 || 206 701 || +4,5% |- | colspan="3" style="text-align:left; font-size:90%;" | '''Дереккөздер:''' 1640–1760 жылдар;<ref>{{Cite book |last=Purvis |first=Thomas L. |url=https://archive.org/details/colonialamericat00purv_0/page/128 |title=Colonial America to 1763 |publisher=[[Infobase Publishing|Facts on File]] |year=1999 |isbn=978-0816025275 |editor-last=Balkin |editor-first=Richard |location=New York |pages=[https://archive.org/details/colonialamericat00purv_0/page/128 128–129]}}</ref> 1774 жыл.<ref>{{Cite book |last=Purvis |first=Thomas L. |url=https://archive.org/details/isbn_9780816025282/page/147 |title=Revolutionary America 1763 to 1800 |publisher=[[Infobase Publishing|Facts on File]] |year=1995 |isbn=978-0816025282 |editor-last=Balkin |editor-first=Richard |location=New York |page=[https://archive.org/details/isbn_9780816025282/page/147 147]}}</ref> [[Нью-Хейвен отары]] (1638–1664) да есепке алынған. 1770–1780 жылдар.<ref name="Colonial and Pre-Federal Statistics">{{Cite web |title=Colonial and Pre-Federal Statistics |url=https://www2.census.gov/prod2/statcomp/documents/CT1970p2-13.pdf |publisher=[[United States Census Bureau]] |page=1168 |access-date=May 11, 2020 |archive-date=December 29, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201229191314/https://www2.census.gov/prod2/statcomp/documents/CT1970p2-13.pdf |url-status=live }}</ref> |} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} bfhggr74c0x1vwmte9mb19knprmf5q1 3683542 3683537 2026-10-19T09:37:10Z 1nter pares 146705 /* Демография */ 3683542 wikitext text/x-wiki {{Тарихи мемлекеттер |атауы = Коннектикут отары |өз атауы = Connecticut Colony |статусы = Англия отары (1636–1707)<br>Ұлыбритания отары (1707–1776) |әнұраны = |байрақ = |байрақ_сипаттамасы = |елтаңбасы = |елтаңба_сипаттамасы = |символ = |карта = Ctcolony.png |size = 270px |сипаттамасы = Коннектикут, [[Нью-Хейвен отары|Нью-Хейвен]] және [[Сейбрук отары|Сейбрук]] отарларының картасы |p1 = |flag_p1 = |image_p1 = |p2 = |flag_p2 = |image_p2 = |p3 = |flag_p3 = |image_p3 = |p4 = |flag_p4 = |image_p4 = |құрылуы = [[3 наурыз]] [[1636 жыл|1636]] |ыдырауы = [[4 шілде]] [[1776 жыл|1776]] |s1 = |flag_s1 = |image_s1 = |s2 = |flag_s2 = |image_s2 = |s3 = |flag_s3 = |image_s3 = |s4 = |flag_s4 = |image_s4 = |ұраны = |астана = [[Хартфорд (Коннектикут)|Хартфорд]] <small>(1636–1776)</small><br>[[Нью-Хейвен (Коннектикут)|Нью-Хейвен]] <small>(Хартфордпен бірге ортақ астана, 1701–1776)</small> |қалалары = |тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]], [[Мохеган-пекот тілі|мохеган-пекот]] және [[Квирипи тілі|квирипи]] |валютасы = [[Коннектикут фунты]] |қосымша_параметр = Империя |параметр_мазмұны = Британ отары |аумағы = |халқы = |басқару_формасы = [[Өзін-өзі басқаратын отар]] |династиясы = |басқарушылар_титулы = [[Коннектикуттың отарлық губернаторларының тізімі#Коннектикут отары, 1639–1776|Губернатор]] |басқарушы1 = [[Джон Хейнс (губернатор)|Джон Хейнс]] (алғашқы) |басқарушы_жылы1 = 1639–1640 |басқарушылар_титулы2 = |басқарушы2 = [[Джонатан Трамбулл]] (соңғы) |басқарушы_жылы2 = 1769–1776 |басқарушылар_титулы3 = |басқарушы3 = |басқарушы_жылы3 = |басқарушылар_титулы4 = |басқарушы4 = |басқарушы_жылы4 = |басқарушылар_титулы5 = |басқарушы5 = |басқарушы_жылы5 = |басқарушылар_титулы6 = |басқарушы6 = |басқарушы_жылы6 = |діні = [[АҚШ-тағы конгрегационализм|Конгрегационализм]] <small>([[Мемлекеттік дін|ресми]])</small>{{sfn|Barck|Lefler|1958|p=398}} |қосымша_параметр1 = Заң шығарушы орган |параметр_мазмұны1 = [[Коннектикут Бас ассамблеясы#Тарихы|Бас сот]] |Кезең1 = [[Коннектикуттың негізгі ережелері]] қабылданды |Уақыт1 = [[14 қаңтар]] |Жыл1 = [[1639 жыл|1639]] |Кезең2 = Корольдік хартия берілді |Уақыт2 = [[9 қазан]] |Жыл2 = [[1662 жыл|1662]] |Кезең3 = [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамына кірді |Уақыт3 = |Жыл3 = 1686–1689 |Кезең4 = Тәуелсіздік |Уақыт4 = [[4 шілде]] |Жыл4 = [[1776 жыл|1776]] |Кезең5 = |Уақыт5 = |Жыл5 = |Кезең6 = |Уақыт6 = |Жыл6 = |Кезең7 = |Уақыт7 = |Жыл7 = |Кезең8 = |Уақыт8 = |Жыл8 = |Кезең9 = |Уақыт9 = |Жыл9 = |Кезең10 = |Уақыт10 = |Жыл10 = |Кезең11 = |Уақыт11 = |Жыл11 = |қосымша_параметр2 = |параметр_мазмұны2 = |дейін = Алдыңғысы |д1 = Сейбрук отары |д2 = Нью-Хейвен отары |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |кейін = Кейінгісі |к1 = Коннектикут |к2 = |к3 = |к4 = |к5 = |к6 = |к7 = |ескерту = Қазіргі аумағы: [[АҚШ]], [[Коннектикут]] }} '''Коннектикут отары''' — бастапқыда '''Коннектикут өзені отары''' деп аталған, [[Жаңа Англия]]да орналасқан ағылшын отары. Кейін ол [[Коннектикут]] штатына айналды. Отар 1636 жылғы 3 наурызда [[Томас Хукер]] бастаған [[Массачусетс-Бэй отары]]нан келген [[Пуритандар|пуритан]] қоныстанушылар қауымының мекені ретінде құрылды. [[Пекот соғысы]] кезінде ағылшындар аймаққа бақылау орнатты. Кейін отар көршілес [[Нью-Хейвен отары|Нью-Хейвен]] және [[Сейбрук отары|Сейбрук]] отарларын өз құрамына қосып алды. Сондай-ақ ол қысқа уақыт өмір сүрген [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамында болды. Отардың негізін қалаушы құжаты [[Коннектикуттың негізгі заңдары]] болды. Бұл құжат демократиялық басқару жүйесінің алғашқы жазбаша конституциясы деп аталып, Коннектикуттың «Конституция штаты» деген лақап атқа ие болуына себеп болды.<ref name=ctgov>{{cite web |url=https://portal.ct.gov/about/early-history |website=CT.gov |title=Early History |access-date=September 26, 2024 |archive-date=September 22, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240922170214/https://portal.ct.gov/about/early-history |url-status=live }}</ref> == Тарихы == Еуропалықтар қоныстанғанға дейін кейін Коннектикутқа айналған аумақтың батыс жағалауын [[ваппингерлер|Ваппингер конфедерациясы]], ал шығыс жағалауын [[ниантиктер]] мекендеді. Құрлықтың ішкі бөліктерінде ниантиктерді жағалауға қарай ығыстырған [[пекоттар]] өмір сүрді. Кейін олар отаршылармен қарым-қатынаста ең маңызды рөл атқарған тайпаға айналды. Бұл аумақта [[нипмуктар]] мен [[могикандар]] да мекендеді, алайда бұл екі тайпаның негізгі қоныстары тиісінше көршілес [[Массачусетс]] пен [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]] аумақтарында орналасты.{{sfn|Bingham|1962|pp=6–7}} Коннектикутқа алғаш келген еуропалық — ''[[Онруст]]'' яхтасымен Коннектикут өзенін бойлай жоғары жүзген нидерланд зерттеушісі [[Адриан Блок]] болды.{{sfn|Bingham|1962|pp=2–5}}<ref name=scw>{{cite web |url=https://www.colonialwarsct.org/1614.htm |website=The Society of Colonial Wars in the State of Connecticut |publisher=[[General Society of Colonial Wars]] |title=Adriaen Block |access-date=September 27, 2024 |archive-date=September 14, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240914215912/https://colonialwarsct.org/1614.htm |url-status=live }}</ref> Осылайша, Коннектикутты алғаш зерттеген еуропалықтар ретінде нидерландтар бұл аумақты [[Жаңа Нидерланд]]тың бір бөлігі деп жариялады. 1633 жылы олар пекоттардың ұлы сахемі Уопигвуитпен келіссөз жүргізіп, өзен бойындағы 20 акр жерді сатып алды. Нидерландтар Киветтс-Пойнт деп аталатын сауда бекеті мен [[Ізгі үміт форты|Форт-Гуд-Хоуп]] деп аталатын шағын қорғаныс бекінісін салды. Кейін бұл жерлерде тиісінше [[Сейбрук отары|Сейбрук]] пен Хартфорд пайда болды.{{sfn|Bingham|1962|pp=10–11}}<ref>{{cite web |url=https://saybrookhistory.org/history-of-old-saybrook/ |title=History of Old Saybrook |author=<!--Not stated--> |date= |website=Saybrook History |publisher=Old Saybrook Historical Society |access-date= |quote= |archive-date=September 13, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240913233359/https://saybrookhistory.org/history-of-old-saybrook/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.newnetherlandinstitute.org/history-and-heritage/digital-exhibitions/a-tour-of-new-netherland/connecticut/house-of-hope/|title=House of Hope &#124; A Tour of New Netherland|access-date=September 27, 2024|archive-date=April 10, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150410075959/http://www.newnetherlandinstitute.org/history-and-heritage/digital-exhibitions/a-tour-of-new-netherland/connecticut/house-of-hope|url-status=live}}</ref> === Ағылшындардың қоныстануы === 1631 жылы Уаквимакут бастаған Коннектикут аңғарындағы [[сахем]]дер тобы [[Плимут отары]] мен Бостонға барып, екі отардан да пекоттарға қарсы соғысу үшін Коннектикутқа қоныстанушылар жіберуді сұрады. Массачусетс губернаторы [[Джон Уинтроп]] бұл ұсынысты қабылдамады, алайда Плимут губернаторы [[Эдвард Уинслоу]] оған оң көзқарас танытып, 1632 жылы Коннектикутқа өзі барды.{{sfn|Stiles|1859|p=9}} Кейін Уинслоу [[Уильям Брэдфорд (губернатор)|Уильям Брэдфорд]]пен бірге Бостонға барып, Массачусетс-Бэй басшыларын нидерландтардан бұрын Коннектикут өзенінің бойында сауда бекетін салу үшін Плимутпен күш біріктіруге көндіруге тырысты. Алайда Уинтроп бұл ұсынысты қабылдамай, Коннектикутты «араласуға тұрмайтын жер» деп атады. Ол бұған үндістердің дұшпандық көзқарасын және ірі кемелердің Коннектикут өзеніне кіруінің қиындығын себеп ретінде келтірді.{{sfn|Bingham|1962|pp=12–13}}{{sfn|Winthrop|1908|p=103}}{{sfn|Bradford|2008|pp=370–372}} Массачусетс-Бэй отары бұл бастамаға қатысудан бас тартқанына қарамастан, Плимут отары Коннектикут өзенінің бойында сауда бекетін құру үшін Уильям Холмс басқарған [[Барк (кеме)|барк]] кемесін жіберді. Ағылшын қоныстанушыларымен бірге олар осы жерге деген құқықтарының заңдылығын дәлелдеу үшін аймақтың байырғы сахемдерінің бірнешеуін де ала барды. Ізгі үміт фортының жанынан өтіп бара жатқанда нидерландтар оларға қоқан-лоқы көрсетті, бірақ Холмс бұл ескертуге мән бермеді. Ол өзен бойымен тағы бірнеше миль жоғары жүзіп, қазіргі [[Уинсор (Коннектикут)|Уинсор]] қаласы орналасқан жерде сауда бекетін салды.<ref name=b14 />{{sfn|Stiles|1859|pp=11–12}} Ағылшындардың әрекеттері туралы естіген Жаңа Нидерланд губернаторы [[Воутер ван Твиллер]] оларды қуып шығу үшін 70 адамнан тұратын жасақ жіберді. Алайда нидерландтар ағылшындардың қорғануға жақсы дайындалғанын көріп, қантөгіске жол бермеу үшін кері қайтты.{{sfn|Carpenter|Arthur|1854|p=32}} Осы уақытта [[Джон Олдем (отаршы)|Джон Олдем]] Коннектикутты өз көздерімен көру үшін Массачусетс-Бэй отарынан келген бір топ адамды бастап өзенге қарай аттанды. Олар қайтып оралған соң аймақта құндыздардың, қарасора мен графиттің мол екенін хабарлады. Бір жылдан кейін Олдем қоныстанушылар тобын бастап барып, [[Везерсфилд (Коннектикут)|Уэтерсфилд]] қаласының негізін қалады.<ref name=b14>{{harvnb|Bingham|1962|p=14}}</ref>{{sfn|Taylor|1979|pp=3–4}} 1635 жылға қарай Массачусетстегі ағылшын тұрғындарының саны едәуір өсіп, қоныстанушыларға жер жетіспейтіні айқын болды. Әсіресе халқы тығыз орналасқан Массачусетс-Бэй отарынан кетуге [[Кэмбридж (Массачусетс)|Ньютаун]] тұрғындары құлшыныс танытты. Ньютаунның негізін қалаушы [[Томас Дадли]] [[Джон Уинтроп|Уинтроппен]] жиі келіспеушілікке түсетін. Атап айтқанда, ол Бостонның отар астанасы болып таңдалуына наразылық білдіріп, қалада қамал салуды қолдаудан бас тартқан еді.{{sfn|Bingham|1962|p=17}} Дадли соңғы дауды шешу үшін Ньютаун пасторы Томас Хукерді Бостонға жіберді, алайда Уинтропқа деген наразылығы басылмады.<ref>{{cite book |title=Records of the Church of Christ at Cambridge in New England, 1632-1830 |url=https://archive.org/details/recordsofchurcho00firs/ |date=1906 |page=iii |chapter=Preface|publisher=Boston, E. Putnam}}</ref>{{sfn|Bingham|1962|pp=19–20}} 1634 жылғы мамырда Дадли Уинтроптың орнына губернатор болғаннан кейін Хукердің діни қауымының Коннектикутқа қоныс аудару ниеті [[Массачусетс Бас соты|Бас сотта]] қаралды. Қоныс аударуға қарсы болғандар Массачусетс халқының көптеп көшіп кетуінің салдарынан және аумақтық бөлінудің алауыздықты күшейтуінен қауіптенді. Сонымен қатар Хукер сияқты ықпалды уағызшы болашақта Массачусетстен басқа қоныстанушыларды да өзіне тартуы мүмкін еді.<ref name=breach>{{cite journal |title= Repairing the Breach: Puritan Expansion, Commonwealth Formation, and the Origins of the United Colonies of New England, 1630–1643 |last= Durge |first = Neal T. |date=September 2018 |journal= [[The New England Quarterly]] |volume=91 |issue=3 |pages =382–417 |jstor=26497581}}</ref> Ақырында Бас сот Ньютаун тұрғындарына Массачусетс аумағынан жер бөліп беріп, оларды райынан қайтарды.<ref name=breach /> Алайда бұл шешім олардың көңілінен шықпады, соған қарамастан қоныс аудару екі жылға кейінге қалдырылды.{{sfn|Walker|1891|p=83}}{{sfn|Bingham|1962|p=20}} [[Сурет:Mr Thomas Hooker & His People travelling 1636.jpeg|thumb|Томас Хукер мен оның серіктерінің сапары|left]] Хукердің қоныс аудару туралы өтініші қабылданбағанына қарамастан, қоныстанушылар Коннектикут аңғарына ағылуын жалғастырды. 1635 жылғы мамырда Коннектикут өзенінің сағасында Сейбрук отары құрылды.<ref>{{cite journal |title=Sir Arthur Hesilrige and the Saybrook Colony |first=Hugh R. Jr. |last=Engstrom |journal=Albion: A Quarterly Journal Concerned with British Studies |date=1973|volume=5 |issue=3 |pages=157–168 |doi=10.2307/4048260 |jstor=4048260 }}</ref> Массачусетстен келген көптеген қоныс аударушылар жаңадан құрылған Уэтерсфилд қаласына да қоныстанды.<ref>{{cite book |url=https://archive.org/details/historyofancient11adam/ |title=The history of ancient Wethersfield, Connecticut|last=Adams |first=Sherman W. |date=1904 |publisher=Grafton Press |page=21}}</ref> Плимут отарының Уинсордағы қонысына да [[Дорчестер (Массачусетс)|Дорчестерден]] көптеген қоныстанушылар келіп, елді мекенді өз бақылауына алды. Дорчестерден келгендер иеленген жерлері үшін Плимут қоныстанушыларына ақы төлеуге келіскеннен кейін бұл мәселе шешілді.{{sfn|Bingham|1962|pp=24–25}} Ақырында, 1636 жылы қоныстанушылардың жаңа тобының келуі Хукердің діни қауымына өз үйлерін сатып, 31 мамырда Коннектикутқа қарай сапарға шығуға мүмкіндік берді.{{sfn|Walker|1891|pp=91–92}} Хукер бастаған жүзге жуық қоныстанушы мен шамамен сонша малдан тұратын топ көп ұзамай Коннектикут өзеніне жетіп, нидерландтардың бекінісіне жақын жерде Ньютаун қаласының негізін қалады. Алайда бұл атау ұзақ сақталмады: көп ұзамай қала қоныстанушы [[Сэмюэл Стоун]]ның туған жері — [[Хертфорд]] қаласының құрметіне Хартфорд деп өзгертілді.<ref>{{cite web |url=https://www.foundersofhartford.org/historic-hartford/history-of-early-hartford/ |website=Society of the Descendants of the Founders of Hartford |title=History of Early Hartford |access-date=September 27, 2024 |archive-date=January 28, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220128074604/https://www.foundersofhartford.org/historic-hartford/history-of-early-hartford/ |url-status=live }}</ref> 1638 жылғы мамырда Томас Хукер азаматтық басқару туралы уағыз айтты. Осы уағыздан шабыт алған қоныстанушылар отардың конституциясын әзірлеуге кірісті. Соның нәтижесінде қабылданған «Коннектикуттың негізгі заңдары» құжатының басым бөлігін отарлардағы кәсіби заңгерлік білімі бар жалғыз адам [[Роджер Ладлоу]] жазған болуы мүмкін. Құжат 1639 жылғы қаңтарда қабылданып, Хартфорд, Уинсор және Уэтерсфилд қоныстарын ресми түрде біріктірді. Ол тарихтағы алғашқы жазбаша демократиялық конституция деп аталып келеді.<ref name=ctgov /><ref>{{cite journal |journal=Early American Studies |date=2012 |last=Besso |first=Michael |title=Thomas Hooker and His May 1638 Sermon|volume=10 |issue=1 |pages=194–225 |doi=10.1353/eam.2012.0002 |jstor=23546686 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://connecticuthistory.org/the-fundamental-orders-of-connecticut/ |title=The Fundamental Orders of Connecticut |date=2023 |website=Connecticut History |publisher=CTHUmanities |access-date=September 27, 2024 |archive-date=August 20, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240820202239/https://connecticuthistory.org/the-fundamental-orders-of-connecticut/ |url-status=live }}</ref> Жаңа конституцияға сәйкес [[Джон Хейнс (губернатор)|Джон Хейнс]] губернатор, ал Ладлоу оның орынбасары болып сайланды. Губернаторлардың қатарынан бірнеше жыл қызмет атқаруына тыйым салынғандықтан, Хейнс 1655 жылға дейін губернатор лауазымын жыл сайын [[Эдвард Хопкинс]]пен кезектесіп атқарды.<ref>{{cite web|url=https://museumofcthistory.org/2015/08/john-haynes/|title=John Haynes|website=Museum of Connecticut History|date=1999|access-date=September 27, 2024|archive-date=October 8, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241008015631/https://museumofcthistory.org/2015/08/john-haynes/|url-status=live}}</ref> Коннектикуттың негізгі заңдары қабылданғаннан кейін көп ұзамай көршілес Нью-Хейвен отары да өз үкіметін құрды.<ref>{{cite journal |url=https://doi.org/10.2307/359461 |journal=[[The New England Quarterly]] |title=John Cotton and the New Haven Colony |date=1930 |last=Calder |first=Isabel M.|volume=3 |issue=1 |pages=82–94 |doi=10.2307/359461 |jstor=359461 |url-access=subscription }}</ref> === Пекот соғысы === {{Толық мақала|Пекот соғысы}} Ізгі үміт форты салынған кезде нидерландтар пекоттармен жасасқан келісімінде сауда бекетінің барлық тайпаларға ашық болуға тиіс екенін белгіледі. Алайда пекоттар бұл шартты елемей, сауда жасауға келген қарсылас тайпаға шабуыл жасады. Бұған жауап ретінде нидерландтар пекоттардың сахемі Татобемді тұтқындап, оны босату үшін құн талап етті. Пекоттар құнды төлегеннен кейін нидерландтар оларға Татобемнің мәйітін қайтарды. Бұған кек қайтармақ болған пекоттар ағылшын кемесін нидерланд кемесімен шатастырып, оған шабуыл жасады. Кеме капитаны Джон Стоун мен оның экипажы пекоттардың қолынан қаза тапты.<ref>{{cite book |url=https://archive.org/details/bp_1001682 |title=History of the Indians of Connecticut : from the earliest known period to 1850 |pages=72–73 |first=John W. |last=DeForest |author-link=John William DeForest |date=1851 |publisher=W. J. Hamersley |location=Hartford, CT}}</ref> Түсініспеушілікті түсіндіру үшін Массачусетске пекоттардың елшісі жіберілді. Елші ағылшындарға кеменің қателесіп танылғанын айтты. Ағылшындар кінәлілерді беруді талап еткенде, елші олардың екеуінен басқасының бәрі жуырдағы шешек індетінен қайтыс болғанын және тірі қалған екі адамды беруге өкілеттіктері жоқ екенін мәлімдеді. Сонымен қатар пекоттар Стоунның екі пекотты тұтқындап, оларға қатыгездік көрсеткенін алға тартып, оны өлтірудің негізі болғанын айтты.<ref>{{cite journal |title=Who Killed John Stone? A Note on the Origins of the Pequot War |last=Cave |first=Alfred A. |date=1992 |journal=The William and Mary Quarterly |volume=49 |issue=3 |pages=509–521 |doi=10.2307/2947109 |jstor=2947109 }}</ref> [[Джон Галлап]] [[Лонг-Айленд]]ке жүзіп бара жатқанда [[Джон Олдем]]ге тиесілі, палубасында үндістер жүрген [[Пинас (кеме)|пинасты]] байқады. Галлап мән-жайды анықтау үшін кемеге мінуге әрекеттенгенде қақтығыс басталып, ол жеңіске жетті. Отаршылар бұл өлімге наррагансетттерді кінәлап, [[Роджер Уильямс]]қа сақ болуды ескертті. Наррагансетт көсемдері [[Каноникус]] пен [[Миантономо]] Галлап өлтірмеген кінәлілердің пекоттар арасында жасырынып жүргенін айтып, отаршылардың алаңдаушылығын сейілте алды.<ref>{{cite journal |title=Pequots and Puritans: The Causes of the War of 1637 |date=1962 |journal=The William and Mary Quarterly |last=Vaughn |first=Alden T.|volume=21 |issue=2 |pages=256–269 |doi=10.2307/1920388 |jstor=1920388 }}</ref> Осы оқиғалардан кейін Массачусетстен [[Джон Эндекотт]] пен оның капитандары [[Джон Андерхилл (капитан)|Джон Андерхилл]] және Натаниел Тёрнер бастаған 90 адамдық жасақ пекоттардың жеріне жіберілді. Олардың мақсаты Стоун мен Олдемді өлтірген кінәлілерді беруді талап ету болды. Жасақ алдымен Блок аралына жүзіп барды, алайда үндістер олардан бой тасалап үлгерді. Нәтижесінде жасақ аралдағы қаңырап қалған ауылдарды өртеп, тұрғындарға басқа шығын келтірместен кетіп қалды.{{Sfn|Cave|1996|pp=110–113}} Жасақ пекоттардың жеріне жеткенде, оларға кісі өлтіруді пекоттардың ұлы сахемі [[Сассакус]]тың өзі жасағаны айтылды. Пекоттар сондай-ақ нидерландтар мен ағылшындарды бір-бірінен ажырата алмайтынын мәлімдеді. Эндекотт бұл мәлімдемелерге сенбеді және пекоттар арасында әйелдер мен балалардың жоқ екенін байқап, шабуылға шықты. Осылайша соғыс басталды.{{Sfn|Cave|1996|pp=115–117}} Бұған жауап ретінде пекоттар Сейбрукті қоршауға алып, Уэтерсфилдке шабуыл жасады. Шабуыл барысында олар тоғыз адамды өлтіріп, екі әйелді кепілге алды.{{sfn|Taylor|1979|p=13}} Бұл әйелдер Уильям Суэйннің қыздары болатын. Кейін оларды нидерландтар құтқарды.<ref>{{cite book |url=https://archive.org/details/historyofcolonyo00atwa_0 |page=610 |title=History of the colony of New Haven to its absorption into Connecticut |first=Edward E. |last=Atwater |date=1902}}</ref> [[Сурет:Mystic Massacre in New England 1638 Photo Facsimile.png|thumb|[[Мистик қырғыны]] бейнеленген 1638 жылғы түпнұсқа сурет негізінде шамамен 1870 жылы жасалған гравюра]] Коннектикут [[Джон Мейсон (отаршы)|Джон Мейсон]] бастаған 90 адамдық жасақ жіберді. Оларға [[Ункас]] бастаған 60 [[мохегандар|мохеган]] қосылды. Біріккен жасақ Сейбрукке жеткенде, Андерхилл бастаған Массачусетс отаршыларының тобы да олардың қатарына қосылды. 1637 жылғы 26 мамырда [[Мистик өзені]] бойындағы пекоттардың бекіністі ауылының сыртында орналасқан жасақ таңсәріде [[Мистик қырғыны|тұтқиылдан шабуыл жасады]]. Отаршылар ауылға басып кіріп, оны өртеді де, қашып шығуға әрекеттенгендердің бәрін өлтіру үшін қорғаныс дуалдарының айналасын қоршауға алды. Олардың одақтастары — мохегандар алғашқы қоршаудан қашып шыққандарды ұстау үшін екінші қоршау шебін құрды. Жүздеген пекот қаза тапты, олардың көпшілігі әйелдер мен балалар еді.{{Sfn|Taylor|1979|p=14}} Рухы күйреген пекоттардың көпшілігі батысқа қарай қашуға тырысты. Мейсон [[Израэл Стоутон]]мен бірге 300 пекоттан тұратын топты қазіргі [[Фэрфилд (Коннектикут)|Фэрфилд]] қаласының маңындағы батпаққа дейін қуып барып, сол жерде [[Фэрфилд батпағындағы шайқас|олардың көпшілігін өлтіріп, тұтқынға алды]]. Сассакус [[мохоктар]]ға қашып құтыла алды, алайда олар Сассакус пен оның серіктерін дереу өлтіріп, оның бас терісін Бостонға жіберді.{{sfn|Taylor|1979|pp=14–15}}<ref>{{cite journal |title=The Long Wake of the Pequot War |journal=Early American Studies |date=2011 |last=Grandjean |first=Katherine A.|volume=9 |issue=2 |pages=379–411 |doi=10.1353/eam.2011.0019 |jstor=23547653 }}</ref> Пекоттар жеңілгеннен кейін Коннектикут, мохегандар және наррагансетттер арасында [[Хартфорд келісімі (1638)|Хартфорд келісімі]] жасалды. Келісім бойынша Коннектикут қоныстанушыларына пекоттардың бұрынғы жерлерін иеленуге айрықша құқық берілді, ал пекоттар саяси және мәдени қауымдастық ретінде таратылып, тірі қалғандары басқа тайпаларға сіңісуге мәжбүр болды.<ref>{{cite journal |url=https://www.jstor.org/stable/10.5309/willmaryquar.72.3.0461 |title=The Treaty of Hartford (1638): Reconsidering Jurisdiction in Southern New England |date=2015 |journal=The William and Mary Quarterly |last=Grant |first=Daragh |volume=72 |issue=3 |pages=461–498 |doi=10.5309/willmaryquar.72.3.0461 |jstor=10.5309/willmaryquar.72.3.0461 |url-access=subscription |archive-date=August 18, 2025 |access-date=September 28, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250818154152/https://www.jstor.org/stable/10.5309/willmaryquar.72.3.0461 |url-status=live }}</ref> === Отардың нығаюы === Пекот соғысы Коннектикут пен Массачусетстің мүдделері мен қажеттіліктерінің арасындағы айырмашылықты айқын көрсетті. Қақтығыс кезінде Коннектикут Массачусетске қарағанда сақтыққа негізделген саясатты ұстанды. [[Сейбрук отары|Сейбрук фортының]] коменданты [[Лайон Гардинер]] Массачусетс шығанақта қауіпсіз орналасқанымен, соғыстың негізгі зардабын Коннектикут тартатынын атап өтті. Соғыс аяқталғаннан кейін Коннектикут наррагансетттер мен Массачусетс арасындағы барлық келісімдерді мойындаудан бас тартып, үндістермен дипломатиялық қатынастарды өз шарттары бойынша жүргізе бастады. Осылайша ол жеке отар ретіндегі мәртебесін айқын көрсетті.<ref name=breach /> [[Ағылшын революциясы|Англиядағы азамат соғысы]] басталғаннан кейін Англияның Сейбрук отарына көрсеткен қолдауы тоқтады. Отардың губернаторы [[Джордж Фенвик (парламентшіл)|Джордж Фенвик]] 1644 жылы отарды Коннектикутқа сату туралы келісім жасасты.<ref>{{cite web |url=https://archive.org/details/saybrookatmoutho00gate |page=54 |title=Saybrook at the mouth of the Connecticut; the first one hundred years |first=Gilman C. |last=Gates |date=1935|publisher=[Orange], [New Haven], [Press of the Wilson H. Lee Co.] }}</ref> Фенвик Англияға оралып, [[Оливер Кромвель]]дің қол астында қызмет етіп, ерекше көзге түсті.<ref>{{Cite DNB |wstitle= Fenwick, George |volume= 18 |last= Firth |first= Charles |author-link=Charles Firth (historian) |page= 328 |year= |short=1}}</ref> Пекот соғысы кезіндегі отарлар арасындағы ынтымақтастықтың табыстарынан жігерленген Коннектикут, Массачусетс, Плимут және Нью-Хейвен отарлары нидерландтардан, француздардан және үндістерден бірлесіп қорғану мақсатында [[Жаңа Англия конфедерациясы]]н құрды.<ref>{{Cite web |url=https://avalon.law.yale.edu/17th_century/art1613.asp |title=Avalon Project – the Articles of Confederation of the United Colonies of New England; May 19, 1643 |access-date=September 28, 2024 |archive-date=November 18, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211118170120/https://avalon.law.yale.edu/17th_century/art1613.asp |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |title=The United Colonies of New England—1643-90 |last=Ward |first=Harry M. |url=https://archive.org/details/unitedcoloniesof0000ward/ |publisher=[[Vantage Press]] |date=1961 |location=New York, NY |chapter=II. Genesis of Union |pages=23–48}}</ref> Англияға кетер алдында Фенвик Хопкинспен бірге Коннектикуттың Конфедерациядағы алғашқы комиссарларының бірі болды.<ref>{{cite book |editor-last=Ward |editor-first=Harry |title=The United Colonies of New England-1643-90 |publisher=Vantage Press=1961 |pages=400–411}}</ref><ref>{{cite book |title=History of New England |date=1858 |first=John G. |last=Palfrey |volume=2 |chapter=Appendix |page=635 |publisher=Little, Brown, and Company (New York) |url=https://archive.org/details/historyofnewengl02john}}</ref> Коннектикуттың Конфедерацияға мүшелігі оның [[Филипп патша соғысы]]на әскер жіберуін де білдірді, дегенмен Коннектикуттың өзі бұл соғыстан айтарлықтай зардап шеккен жоқ.<ref>{{cite web |url=https://www.colonialwarsct.org/1675.htm |title=1675 — King Philip's War |website=Society of Colonial Wars in the State of Connecticut |publisher=General Society of Colonial Wars |access-date=September 28, 2024 |archive-date=September 16, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240916152922/https://colonialwarsct.org/1675.htm |url-status=live }}</ref> Өзге пуритан отарлары сияқты, Коннектикут та Кромвельдің азамат соғысындағы жеңісін қуана қарсы алды. Отардың дін қызметкерлері [[дөңгелекбастылар]]дың идеяларын үнемі уағыздап отырды. Алайда Англияның жаңа үкіметі көп ұзамай Коннектикутқа қиындықтар туғыза бастады. Жаңа Англия конфедерациясы Жаңа Нидерланд пен ағылшын отарларының арасындағы шекараны белгілейтін [[Хартфорд келісімі (1650)|Хартфорд келісімін]] жасасты, бірақ Англия үкіметі оны ратификациялаудан бас тартты.<ref>{{cite book |title=History of New Netherland |series=New York Heritage Series |volume=2 |last=O'Callaghan |first=Edmund B. |author-link=Edmund Bailey O'Callaghan|publisher=Bartlett and Welford|location=New York, NY|pages=151–155, 201–202}}</ref> Отарлардың шет елдермен саудасын шектеген [[1651 жылғы навигациялық акт]] нидерландтармен арадағы шиеленісті одан әрі күшейтті. Бұл шиеленіс ақырында [[Бірінші ағылшын-нидерланд соғысы]]на ұласты.<ref>{{cite journal |title=The Navigation Act of 1651, the First Dutch War, and the London Merchant Community |last=Farnell |first=James E. |date=1964 |volume=16 |issue=3 |pages=439–454 |journal=[[The Economic History Review]]|doi=10.2307/2592847 |jstor=2592847 }}</ref> Соғыстың басталуы Коннектикутқа 1653 жылы Ізгі үміт фортын басып алуға мүмкіндік берді.<ref>{{cite book|last1=Jones|first1=Frederick Robertson|title=The History of North America, Volume IV|date=1904|publisher=George Barrie & Sons|location=Philadelphia|page=134|url=https://books.google.com/books?id=CrgTAAAAYAAJ}}</ref> [[Сурет:John Winthrop, the Younger - Harvard 17th century.jpg|thumb|upright|[[Кіші Джон Уинтроп]]]] 1660 жылы [[Стюарттар реставрациясы]] жүзеге асқаннан кейін Коннектикуттың көптеген тұрғындары отардағы [[пуритандық]] дәстүрлер мен корольдік жарғының болмауы [[II Карл (Англия королі)|II Карл]]дың отардың өзін-өзі басқару құқығын шектеуіне себеп болуы мүмкін деп қауіптенді. 1662 жылы губернатор [[Кіші Джон Уинтроп]] Англияға жіберіліп, сол жерде корольдік жарғы алуға қол жеткізді. Жарғы едәуір демократиялық сипатта болды: Коннектикут [[Еркін азаматтар (Он үш отар)|еркін азаматтары]] губернаторды да, заң шығарушы органның мүшелерін де сайлай алатын екі отардың бірі болды.{{efn|name=a|Екіншісі — Род-Айленд.}}{{sfn|Anderson|2017|p=10}}<ref>{{Cite web |date=2018-10-31 |title=October 31: Connecticut's Greatest Legend Happened Today.... or Did It? |url=https://todayincthistory.com/2018/10/31/october-31-the-legend-of-the-charter-oak/ |website=Today in Connecticut History |language=en-US |access-date=September 28, 2024 |archive-date=April 23, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210423002119/https://todayincthistory.com/2018/10/31/october-31-the-legend-of-the-charter-oak/ |url-status=live }}</ref> Сонымен қатар жарғы Коннектикутқа кең аумақтарға құқық беріп, оның шекараларын [[Наррагансетт шығанағы]], [[Тынық мұхит]], Массачусетстің оңтүстік шекарасы және [[40° солтүстік ендік параллелі]] арқылы белгіледі.<ref name=winthropexp>{{cite journal |title=John Winthrop, Jr., Connecticut Expansionist: The Failure of His Designs on Long Island, 1663-1675 |last=Dunn |first=Richard S. |journal=The New England Quarterly |date=1956|volume=29 |issue=1 |pages=3–26 |doi=10.2307/363060 |jstor=363060 }}</ref> Коннектикут өкілдері Нью-Хейвенге барып, оның Коннектикутқа қосылуға тиіс екенін хабарлағанда, бастапқыда қатты қарсылыққа тап болды. Алайда 1664 жылы [[Жаңа Нидерландтың жаулап алынуы|Жаңа Нидерланд басып алынып]], оның иесі — [[Рим-католик шіркеуі|католик дінін ұстанған]] [[II Яков (Англия королі)|Йорк герцогының]] құрметіне [[Нью-Йорк провинциясы|Нью-Йорк]] деп өзгертілгеннен кейін бұл қарсылық бәсеңдеді. [[1664 жылғы корольдік комиссия]] Нью-Йорктің шығыс шекарасын Коннектикут өзені бойымен белгілеп, Нью-Хейвенді Нью-Йорк пен Коннектикуттың екеуі де талап еткен аумаққа айналдырды. Католик роялистің билігінде болғысы келмеген Нью-Хейвен ақырында қарсылығын тоқтатып, Коннектикутқа қосылуға келісті.<ref>{{Cite book |title= The Colonial Period Of American History: The Settlements II |last= Andrews |first=Charles M. |date=1936 |publisher= [[Yale University Press]] |pages=192–194}}</ref><ref>{{Cite book |last=Atwater |first=Edward Elias|url=https://archive.org/details/historycolonyne00atwagoog |title=History of the Colony of New Haven to Its Absorption into Connecticut |publisher=author |year=1881 |pages=467–468, 510}}</ref> Жоғарыда аталған Жаңа Нидерландтың басып алынуы Коннектикуттың [[Лонг-Айленд]]ке қатысты аумақтық талаптарына да нүкте қойды, өйткені [[Джон Скотт (капитан)|капитан Джон Скотт]] аралды басып алған кезде оны Коннектикуттың емес, өзінің иелігі деп жариялады.<ref name=winthropexp /> === Жаңа Англия доминионы === [[Сурет:Hiding-the-original-charter-in-the-oak.png|thumb|right|Корольдік жарғыны емен ағашына жасыру]] Йорк герцогы кейін II Яков және VII Яков деген атпен король тағына отырды. Оның алғашқы әрекеттерінің бірі [[Батыс Джерси]]ден [[Мэн провинциясы|Мэнге]] дейінгі ағылшын отарларын [[Жаңа Англия доминионы]]на біріктіру болды. Жаңадан біріккен отардың губернаторы болып сэр [[Эдмунд Андрос]] тағайындалды. Андрос Коннектикут енді жеке отар болмағандықтан, оның корольдік жарғысын тапсыруды талап етті. Губернатор [[Роберт Трит]] бірнеше ай бойы жарғыны тапсыруды кейінге қалдыруға тырысты, алайда 1687 жылғы 31 қазанда Андрос құжатты жеке өзі алу үшін Хартфордқа келді. Трит кешке дейін созылған сөзінде жарғының маңызын түсіндірді. Кенет есіктен қатты жел соғып, шамдарды сөндіріп жіберді. Шамдар қайта жағылған кезде жарғы жоғалып кеткен еді. Оны Джозеф Уодсворт есімді адам жақын маңдағы емен ағашына жасырып үлгерген болатын.<ref>{{Cite web |date=2014-04-23 |title=The Legend of the Charter Oak |url=https://www.newenglandhistoricalsociety.com/legend-charter-oak/ |access-date=2021-04-23 |website=New England Historical Society |language=en-US |archive-date=2021-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210423002123/https://www.newenglandhistoricalsociety.com/legend-charter-oak/ |url-status=live }}</ref><ref name=muscthis>{{cite web |url=https://museumofcthistory.org/2015/08/robert-treat/ |website=Museum of Connecticut History |title=Robert Treat |date=August 14, 2015 |access-date=September 29, 2024 |archive-date=October 8, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241008021448/https://museumofcthistory.org/2015/08/robert-treat/ |url-status=live }}</ref> Кейін [[Жарғы емені]] деген атпен белгілі болған бұл ағаш бірнеше ұрпақ бойы Коннектикуттың символы болып қала берді.<ref>{{cite web |url=https://newenglandhistoricalsociety.com/legend-charter-oak/ |title=The Legend (and Souvernirs) of the Charter Oak |website=New England Historical Society|date=April 23, 2014 }}</ref> Андрос пуритан шенеуніктерін [[англикандықтар]]мен алмастырып, жоғары салықтар енгізді. Оның 1 200 фунт стерлинг мөлшеріндегі жалақысы Массачусетстің бұрынғы үкіметінің бүкіл жылдық шығынынан асып түсті. [[Даңқты революция]] кезінде II Яков тақтан тайдырылғанда, Андрос бастапқыда бұл жаңалықтың таралуына жол бермеуге тырысты. Алайда хабар бәрібір тарап, отаршылар [[1689 жылғы Бостон көтерілісі|доминион билігін құлатты]]. Олар доминион үкіметін II Яковты қолдаған жасырын католиктер ретінде, ал өздерін жаңа [[протестантизм|протестант]] монархтар — [[III Уильям (Англия королі)|III Уильям]] мен [[II Мэри (Ұлыбритания патшайымы)|II Мария]]ның адал жақтастары ретінде көрсетті. Осылайша орталықтандырылған басқару жүйесін құруға бағытталған қысқа мерзімді тәжірибе аяқталып, Коннектикут пен басқа да отарлардың корольдік жарғылары қалпына келтірілді.<ref>{{cite book |title=American Colonies |first=Alan |last=Taylor |date=2001 |publisher=[[Viking Press]] |pages=277–280}}</ref> === Кейінгі тарихы === {{Толық мақала|Коннектикут тарихы}} 1701 жылы [[Нью Хейвен (Коннектикут)|Нью-Хейвен]] Хартфордпен қатар отардың екінші астанасы болып белгіленді. Нью-Хейвенде өткен алғашқы заң шығару жиналысында отар үшін колледж құру туралы шешім қабылданып, оның орналасатын жері ретінде Сейбрук, ал алғашқы ректоры ретінде [[Авраам Пирсон]] таңдалды. Пирсон 1707 жылы қайтыс болғанға дейін колледжді [[Киллингворт (Коннектикут)|Киллингворттағы]] өз үйінен басқарды. Ол қайтыс болғаннан кейін колледж ақыры Сейбрукке көшірілді. Алайда көп ұзамай Сейбруктің тым шалғай орналасқаны белгілі болды. 1716 жылы Нью-Хейвен колледжді орналастыру құқығы үшін бәсекеде басқа елді мекендерді басып озды. Екі жылдан кейін [[Элиу Йель]] колледжге қомақты қайырымдылық жасаған кезде, оқу орны оның құрметіне [[Йель колледжі]] деп аталды.<ref>{{cite web |url=https://guides.library.yale.edu/yalehistory |title=A Brief History of Yale |publisher=Yale University |access-date=September 30, 2024 |archive-date=August 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210808074347/https://guides.library.yale.edu/yalehistory |url-status=live }}</ref> Коннектикут [[Бірінші ұлы ояну]] қозғалысында маңызды рөл атқарды. 1741 жылғы 8 шілдеде Коннектикутта дүниеге келген [[Джонатан Эдвардс (дінтанушы)|Джонатан Эдвардс]] [[Энфилд (Коннектикут)|Энфилдте]] өзінің әйгілі «[[Қаһарлы Құдайдың қолындағы күнәһарлар]]<nowiki/>» атты уағызын айтты. [[Ола Элизабет Уинслоу]] бұл кезеңді «діни жаңғыру кезіндегі толқудың шарықтау шегі» деп сипаттады.<ref>{{cite journal |title="Sinners in the Hands of an Angry God": Some Unfinished Business |jstor=366800 |last=Gallagher |first=Edward J. |journal=The New England Quarterly |volume=73 |issue=2 |date=June 2000 |pages= 202–221}}</ref> Діни жаңғыру қозғалысы отарды [[Ескі және жаңа жарықтар|«Ескі жарық» және «Жаңа жарық»]] жақтастарына да бөлді. «Ескі жарық» жақтастары діни жаңғыруға күмәнмен қараса, «Жаңа жарық» жақтастары оны қолдады. Бұл діни алауыздық кейін саяси қайшылыққа ұласты: екі топ «Ескі жарық» бағытын ұстанған саясаткерлер қабылдаған ел аралап уағыз айтатын дін қызметкерлеріне қарсы заңға байланысты өзара қақтығысты.<ref>{{cite book |title=From Puritan to Yankee: Character and the Social Order in Connecticut 1960-1765|last=Bushman |first=Richard L. |publisher=Harvard University Press |year=1967 |location=Cambridge, MA |pages=235–266 |chapter=XV: New Lights in Politics}}</ref> АҚШ-та үздіксіз жарық көріп келе жатқан ең көне газет — ''[[Коннектикут Курант]]'' 1764 жылы Хартфордта құрылды.<ref>{{cite web |url=https://www.courant.com/2013/12/29/older-than-the-nation/ |date=December 29, 2013 |publisher=Hartford Courant |title=Older Than The Nation |access-date=September 30, 2024 |archive-date=December 7, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241207151539/https://www.courant.com/2013/12/29/older-than-the-nation/ |url-status=live }}</ref> Коннектикут халқы Америкалық революцияны табанды түрде қолдады. Штаттағы ер адамдардың бестен бірі соғысқа қатысты. [[Джонатан Трамбулл]] [[Патриоттар (Америка революциясы)|патриоттарды]] қолдаған жалғыз отарлық губернатор болды. Америка тарихындағы алғашқы тыңшы [[Натан Хейл]] де осы отардан шыққан.<ref>{{cite web |url=https://www.americanrevolutioninstitute.org/wp-content/uploads/2018/09/Connecticut-in-the-American-Revolution-2001.pdf |title=Connecticut in the American Revolution |publisher=[[Society of the Cincinnati]] |date=2002 |access-date=October 1, 2024 |archive-date=January 22, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250122185524/https://www.americanrevolutioninstitute.org/wp-content/uploads/2018/09/Connecticut-in-the-American-Revolution-2001.pdf |url-status=live }}</ref> == Демография == Отар халқының құрамы негізінен біртекті болды: қоныстанушылардың басым көпшілігі ағылшын текті еді, ал отарда тек протестанттық шіркеулер ғана болды.{{sfn|Anderson|2017|page=10}} Коннектикут өзенінің бойындағы және Нью-Хейвендегі алғашқы отарларды [[Массачусетс-Бэй отары|Массачусетс]] пен [[Плимут отары|Плимут]] отарларымен байланысы бар сепаратистік бағыттағы [[пуритандар]] құрды. Олар ағылшын пуритандарына ұқсас [[кальвинизм|кальвинистік]] діни нанымдарды ұстанды, алайда өздерінің діни қауымдары Англияның мемлекеттік шіркеуінен бөлінуі қажет деп есептеді. Олар [[Пуритандардың Жаңа Англияға қоныс аударуы (1620–1640)|Ұлы көші-қон]] кезінде [[Жаңа Англия]]ға қоныс аударған болатын. XVIII ғасырдың ортасында отар үкіметі дауыс беру құқығын шектеп, сайлаушыларға мүліктік талап пен шіркеу мүшесі болу шартын енгізді.<ref name="Barack & Lefter pp. 258–259">{{harvnb|Barck|Lefler|1958|pp=258–259}}</ref> [[АҚШ тәуелсіздігі үшін соғыс|АҚШ тәуелсіздік соғысы]] кезеңінде конгрегационализм отардың [[мемлекеттік шіркеу|ресми мемлекеттік шіркеуі]] мәртебесіне ие болды және бұл мәртебе 1818 жылы жойылғанға дейін сақталды.<ref>{{Cite web |last=Weston Janis |first=Mark |date=2021 |title=Connecticut 1818: From Theocracy to Toleration Connecticut 1818: From Theocracy to Toleration |url=https://digitalcommons.lib.uconn.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1488&context=law_review#:~:text=Even%20so%2C%20the%201818%20Constitution,would%20have%20to%20support%20themselves. |website=University of Connecticut School of Law |access-date=August 21, 2024 |archive-date=June 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240605131651/https://digitalcommons.lib.uconn.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1488&context=law_review#:~:text=Even%20so%2C%20the%201818%20Constitution,would%20have%20to%20support%20themselves. |url-status=live }}</ref> {| class="wikitable" style="float:right; clear:right; margin:0.5em 0 1em 1em; text-align:right; font-size:95%;" |- ! colspan="3" style="background:#e5e5f7; text-align:left; font-size:115%; padding:8px;" | Халық санының тарихи өзгерісі |- ! Жыл ! Халық саны ! ±% |- | 1640 || 1 472 || — |- | 1650 || 4 139 || +181,2% |- | 1660 || 7 980 || +92,8% |- | 1670 || 12 603 || +57,9% |- | 1680 || 17 246 || +36,8% |- | 1690 || 21 645 || +25,5% |- | 1700 || 25 970 || +20,0% |- | 1710 || 39 450 || +51,9% |- | 1720 || 58 830 || +49,1% |- | 1730 || 75 530 || +28,4% |- | 1740 || 89 580 || +18,6% |- | 1750 || 111 280 || +24,2% |- | 1760 || 142 470 || +28,0% |- | 1770 || 183 881 || +29,1% |- | 1774 || 197 842 || +7,6% |- | 1780 || 206 701 || +4,5% |- | colspan="3" style="text-align:left; font-size:90%;" | '''Дереккөздер:''' 1640–1760 жылдар;<ref>{{Cite book |last=Purvis |first=Thomas L. |url=https://archive.org/details/colonialamericat00purv_0/page/128 |title=Colonial America to 1763 |publisher=[[Infobase Publishing|Facts on File]] |year=1999 |isbn=978-0816025275 |editor-last=Balkin |editor-first=Richard |location=New York |pages=[https://archive.org/details/colonialamericat00purv_0/page/128 128–129]}}</ref> 1774 жыл.<ref>{{Cite book |last=Purvis |first=Thomas L. |url=https://archive.org/details/isbn_9780816025282/page/147 |title=Revolutionary America 1763 to 1800 |publisher=[[Infobase Publishing|Facts on File]] |year=1995 |isbn=978-0816025282 |editor-last=Balkin |editor-first=Richard |location=New York |page=[https://archive.org/details/isbn_9780816025282/page/147 147]}}</ref> [[Нью-Хейвен отары]] (1638–1664) да есепке алынған. 1770–1780 жылдар.<ref name="Colonial and Pre-Federal Statistics">{{Cite web |title=Colonial and Pre-Federal Statistics |url=https://www2.census.gov/prod2/statcomp/documents/CT1970p2-13.pdf |publisher=[[United States Census Bureau]] |page=1168 |access-date=May 11, 2020 |archive-date=December 29, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201229191314/https://www2.census.gov/prod2/statcomp/documents/CT1970p2-13.pdf |url-status=live }}</ref> |} == Экономикалық және әлеуметтік тарихы == XVII ғасырда Коннектикут экономикасының негізін натуралды ауыл шаруашылығы құрады. Кейін экономика әртараптанып, шалғайдағы нарықтарға, әсіресе [[Кариб теңізі]] аймағындағы британ отарларына арналған өнім өндіруге көбірек көңіл бөліне бастады. Америка революциясы Ұлыбританиядан келетін импортты тоқтатып, жергілікті халықтың кәсіпкерлік қабілеті мен техникалық дағдыларына кеңінен сүйенген өңдеу өнеркәсібінің дамуына түрткі болды. XVIII ғасырдың екінші жартысында құнарлы егістік жерлердің тапшылығы, мезгіл-мезгіл туындаған қаржылық қиындықтар және экспорттық нарықтағы бағаның төмендеуіне байланысты мәселелер пайда болды. Ауыл шаруашылығында астық өндіруден мал шаруашылығы өнімдерін өндіруге көшу байқалды.<ref>{{harvp|Daniels|1980}}</ref> Отар үкіметі экономиканы нығайту және Ұлыбританиямен арадағы сауда теңгерімін жақсарту мақсатында әр кезеңде [[қарасора]], [[поташ]] және ағаш материалдары сияқты әртүрлі тауарлардың экспортын ынталандыруға тырысты.<ref>{{harvp|Nutting|2000}}</ref> Коннектикуттың тұрғын үй сәулеті алуан түрлі құрылыс үлгілерімен ерекшеленді. Олар негізінен ағылшындардың басым мәдени мұрасы мен сәулет дәстүрлерін бейнеледі.<ref>{{harvp|Smith|2007}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 0x9wd9vnxp774fjki61gncnxe3tdeze 3683545 3683542 2026-10-19T09:38:42Z 1nter pares 146705 /* Ескертпелер */ 3683545 wikitext text/x-wiki {{Тарихи мемлекеттер |атауы = Коннектикут отары |өз атауы = Connecticut Colony |статусы = Англия отары (1636–1707)<br>Ұлыбритания отары (1707–1776) |әнұраны = |байрақ = |байрақ_сипаттамасы = |елтаңбасы = |елтаңба_сипаттамасы = |символ = |карта = Ctcolony.png |size = 270px |сипаттамасы = Коннектикут, [[Нью-Хейвен отары|Нью-Хейвен]] және [[Сейбрук отары|Сейбрук]] отарларының картасы |p1 = |flag_p1 = |image_p1 = |p2 = |flag_p2 = |image_p2 = |p3 = |flag_p3 = |image_p3 = |p4 = |flag_p4 = |image_p4 = |құрылуы = [[3 наурыз]] [[1636 жыл|1636]] |ыдырауы = [[4 шілде]] [[1776 жыл|1776]] |s1 = |flag_s1 = |image_s1 = |s2 = |flag_s2 = |image_s2 = |s3 = |flag_s3 = |image_s3 = |s4 = |flag_s4 = |image_s4 = |ұраны = |астана = [[Хартфорд (Коннектикут)|Хартфорд]] <small>(1636–1776)</small><br>[[Нью-Хейвен (Коннектикут)|Нью-Хейвен]] <small>(Хартфордпен бірге ортақ астана, 1701–1776)</small> |қалалары = |тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]], [[Мохеган-пекот тілі|мохеган-пекот]] және [[Квирипи тілі|квирипи]] |валютасы = [[Коннектикут фунты]] |қосымша_параметр = Империя |параметр_мазмұны = Британ отары |аумағы = |халқы = |басқару_формасы = [[Өзін-өзі басқаратын отар]] |династиясы = |басқарушылар_титулы = [[Коннектикуттың отарлық губернаторларының тізімі#Коннектикут отары, 1639–1776|Губернатор]] |басқарушы1 = [[Джон Хейнс (губернатор)|Джон Хейнс]] (алғашқы) |басқарушы_жылы1 = 1639–1640 |басқарушылар_титулы2 = |басқарушы2 = [[Джонатан Трамбулл]] (соңғы) |басқарушы_жылы2 = 1769–1776 |басқарушылар_титулы3 = |басқарушы3 = |басқарушы_жылы3 = |басқарушылар_титулы4 = |басқарушы4 = |басқарушы_жылы4 = |басқарушылар_титулы5 = |басқарушы5 = |басқарушы_жылы5 = |басқарушылар_титулы6 = |басқарушы6 = |басқарушы_жылы6 = |діні = [[АҚШ-тағы конгрегационализм|Конгрегационализм]] <small>([[Мемлекеттік дін|ресми]])</small>{{sfn|Barck|Lefler|1958|p=398}} |қосымша_параметр1 = Заң шығарушы орган |параметр_мазмұны1 = [[Коннектикут Бас ассамблеясы#Тарихы|Бас сот]] |Кезең1 = [[Коннектикуттың негізгі ережелері]] қабылданды |Уақыт1 = [[14 қаңтар]] |Жыл1 = [[1639 жыл|1639]] |Кезең2 = Корольдік хартия берілді |Уақыт2 = [[9 қазан]] |Жыл2 = [[1662 жыл|1662]] |Кезең3 = [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамына кірді |Уақыт3 = |Жыл3 = 1686–1689 |Кезең4 = Тәуелсіздік |Уақыт4 = [[4 шілде]] |Жыл4 = [[1776 жыл|1776]] |Кезең5 = |Уақыт5 = |Жыл5 = |Кезең6 = |Уақыт6 = |Жыл6 = |Кезең7 = |Уақыт7 = |Жыл7 = |Кезең8 = |Уақыт8 = |Жыл8 = |Кезең9 = |Уақыт9 = |Жыл9 = |Кезең10 = |Уақыт10 = |Жыл10 = |Кезең11 = |Уақыт11 = |Жыл11 = |қосымша_параметр2 = |параметр_мазмұны2 = |дейін = Алдыңғысы |д1 = Сейбрук отары |д2 = Нью-Хейвен отары |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |кейін = Кейінгісі |к1 = Коннектикут |к2 = |к3 = |к4 = |к5 = |к6 = |к7 = |ескерту = Қазіргі аумағы: [[АҚШ]], [[Коннектикут]] }} '''Коннектикут отары''' — бастапқыда '''Коннектикут өзені отары''' деп аталған, [[Жаңа Англия]]да орналасқан ағылшын отары. Кейін ол [[Коннектикут]] штатына айналды. Отар 1636 жылғы 3 наурызда [[Томас Хукер]] бастаған [[Массачусетс-Бэй отары]]нан келген [[Пуритандар|пуритан]] қоныстанушылар қауымының мекені ретінде құрылды. [[Пекот соғысы]] кезінде ағылшындар аймаққа бақылау орнатты. Кейін отар көршілес [[Нью-Хейвен отары|Нью-Хейвен]] және [[Сейбрук отары|Сейбрук]] отарларын өз құрамына қосып алды. Сондай-ақ ол қысқа уақыт өмір сүрген [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамында болды. Отардың негізін қалаушы құжаты [[Коннектикуттың негізгі заңдары]] болды. Бұл құжат демократиялық басқару жүйесінің алғашқы жазбаша конституциясы деп аталып, Коннектикуттың «Конституция штаты» деген лақап атқа ие болуына себеп болды.<ref name=ctgov>{{cite web |url=https://portal.ct.gov/about/early-history |website=CT.gov |title=Early History |access-date=September 26, 2024 |archive-date=September 22, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240922170214/https://portal.ct.gov/about/early-history |url-status=live }}</ref> == Тарихы == Еуропалықтар қоныстанғанға дейін кейін Коннектикутқа айналған аумақтың батыс жағалауын [[ваппингерлер|Ваппингер конфедерациясы]], ал шығыс жағалауын [[ниантиктер]] мекендеді. Құрлықтың ішкі бөліктерінде ниантиктерді жағалауға қарай ығыстырған [[пекоттар]] өмір сүрді. Кейін олар отаршылармен қарым-қатынаста ең маңызды рөл атқарған тайпаға айналды. Бұл аумақта [[нипмуктар]] мен [[могикандар]] да мекендеді, алайда бұл екі тайпаның негізгі қоныстары тиісінше көршілес [[Массачусетс]] пен [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]] аумақтарында орналасты.{{sfn|Bingham|1962|pp=6–7}} Коннектикутқа алғаш келген еуропалық — ''[[Онруст]]'' яхтасымен Коннектикут өзенін бойлай жоғары жүзген нидерланд зерттеушісі [[Адриан Блок]] болды.{{sfn|Bingham|1962|pp=2–5}}<ref name=scw>{{cite web |url=https://www.colonialwarsct.org/1614.htm |website=The Society of Colonial Wars in the State of Connecticut |publisher=[[General Society of Colonial Wars]] |title=Adriaen Block |access-date=September 27, 2024 |archive-date=September 14, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240914215912/https://colonialwarsct.org/1614.htm |url-status=live }}</ref> Осылайша, Коннектикутты алғаш зерттеген еуропалықтар ретінде нидерландтар бұл аумақты [[Жаңа Нидерланд]]тың бір бөлігі деп жариялады. 1633 жылы олар пекоттардың ұлы сахемі Уопигвуитпен келіссөз жүргізіп, өзен бойындағы 20 акр жерді сатып алды. Нидерландтар Киветтс-Пойнт деп аталатын сауда бекеті мен [[Ізгі үміт форты|Форт-Гуд-Хоуп]] деп аталатын шағын қорғаныс бекінісін салды. Кейін бұл жерлерде тиісінше [[Сейбрук отары|Сейбрук]] пен Хартфорд пайда болды.{{sfn|Bingham|1962|pp=10–11}}<ref>{{cite web |url=https://saybrookhistory.org/history-of-old-saybrook/ |title=History of Old Saybrook |author=<!--Not stated--> |date= |website=Saybrook History |publisher=Old Saybrook Historical Society |access-date= |quote= |archive-date=September 13, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240913233359/https://saybrookhistory.org/history-of-old-saybrook/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.newnetherlandinstitute.org/history-and-heritage/digital-exhibitions/a-tour-of-new-netherland/connecticut/house-of-hope/|title=House of Hope &#124; A Tour of New Netherland|access-date=September 27, 2024|archive-date=April 10, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150410075959/http://www.newnetherlandinstitute.org/history-and-heritage/digital-exhibitions/a-tour-of-new-netherland/connecticut/house-of-hope|url-status=live}}</ref> === Ағылшындардың қоныстануы === 1631 жылы Уаквимакут бастаған Коннектикут аңғарындағы [[сахем]]дер тобы [[Плимут отары]] мен Бостонға барып, екі отардан да пекоттарға қарсы соғысу үшін Коннектикутқа қоныстанушылар жіберуді сұрады. Массачусетс губернаторы [[Джон Уинтроп]] бұл ұсынысты қабылдамады, алайда Плимут губернаторы [[Эдвард Уинслоу]] оған оң көзқарас танытып, 1632 жылы Коннектикутқа өзі барды.{{sfn|Stiles|1859|p=9}} Кейін Уинслоу [[Уильям Брэдфорд (губернатор)|Уильям Брэдфорд]]пен бірге Бостонға барып, Массачусетс-Бэй басшыларын нидерландтардан бұрын Коннектикут өзенінің бойында сауда бекетін салу үшін Плимутпен күш біріктіруге көндіруге тырысты. Алайда Уинтроп бұл ұсынысты қабылдамай, Коннектикутты «араласуға тұрмайтын жер» деп атады. Ол бұған үндістердің дұшпандық көзқарасын және ірі кемелердің Коннектикут өзеніне кіруінің қиындығын себеп ретінде келтірді.{{sfn|Bingham|1962|pp=12–13}}{{sfn|Winthrop|1908|p=103}}{{sfn|Bradford|2008|pp=370–372}} Массачусетс-Бэй отары бұл бастамаға қатысудан бас тартқанына қарамастан, Плимут отары Коннектикут өзенінің бойында сауда бекетін құру үшін Уильям Холмс басқарған [[Барк (кеме)|барк]] кемесін жіберді. Ағылшын қоныстанушыларымен бірге олар осы жерге деген құқықтарының заңдылығын дәлелдеу үшін аймақтың байырғы сахемдерінің бірнешеуін де ала барды. Ізгі үміт фортының жанынан өтіп бара жатқанда нидерландтар оларға қоқан-лоқы көрсетті, бірақ Холмс бұл ескертуге мән бермеді. Ол өзен бойымен тағы бірнеше миль жоғары жүзіп, қазіргі [[Уинсор (Коннектикут)|Уинсор]] қаласы орналасқан жерде сауда бекетін салды.<ref name=b14 />{{sfn|Stiles|1859|pp=11–12}} Ағылшындардың әрекеттері туралы естіген Жаңа Нидерланд губернаторы [[Воутер ван Твиллер]] оларды қуып шығу үшін 70 адамнан тұратын жасақ жіберді. Алайда нидерландтар ағылшындардың қорғануға жақсы дайындалғанын көріп, қантөгіске жол бермеу үшін кері қайтты.{{sfn|Carpenter|Arthur|1854|p=32}} Осы уақытта [[Джон Олдем (отаршы)|Джон Олдем]] Коннектикутты өз көздерімен көру үшін Массачусетс-Бэй отарынан келген бір топ адамды бастап өзенге қарай аттанды. Олар қайтып оралған соң аймақта құндыздардың, қарасора мен графиттің мол екенін хабарлады. Бір жылдан кейін Олдем қоныстанушылар тобын бастап барып, [[Везерсфилд (Коннектикут)|Уэтерсфилд]] қаласының негізін қалады.<ref name=b14>{{harvnb|Bingham|1962|p=14}}</ref>{{sfn|Taylor|1979|pp=3–4}} 1635 жылға қарай Массачусетстегі ағылшын тұрғындарының саны едәуір өсіп, қоныстанушыларға жер жетіспейтіні айқын болды. Әсіресе халқы тығыз орналасқан Массачусетс-Бэй отарынан кетуге [[Кэмбридж (Массачусетс)|Ньютаун]] тұрғындары құлшыныс танытты. Ньютаунның негізін қалаушы [[Томас Дадли]] [[Джон Уинтроп|Уинтроппен]] жиі келіспеушілікке түсетін. Атап айтқанда, ол Бостонның отар астанасы болып таңдалуына наразылық білдіріп, қалада қамал салуды қолдаудан бас тартқан еді.{{sfn|Bingham|1962|p=17}} Дадли соңғы дауды шешу үшін Ньютаун пасторы Томас Хукерді Бостонға жіберді, алайда Уинтропқа деген наразылығы басылмады.<ref>{{cite book |title=Records of the Church of Christ at Cambridge in New England, 1632-1830 |url=https://archive.org/details/recordsofchurcho00firs/ |date=1906 |page=iii |chapter=Preface|publisher=Boston, E. Putnam}}</ref>{{sfn|Bingham|1962|pp=19–20}} 1634 жылғы мамырда Дадли Уинтроптың орнына губернатор болғаннан кейін Хукердің діни қауымының Коннектикутқа қоныс аудару ниеті [[Массачусетс Бас соты|Бас сотта]] қаралды. Қоныс аударуға қарсы болғандар Массачусетс халқының көптеп көшіп кетуінің салдарынан және аумақтық бөлінудің алауыздықты күшейтуінен қауіптенді. Сонымен қатар Хукер сияқты ықпалды уағызшы болашақта Массачусетстен басқа қоныстанушыларды да өзіне тартуы мүмкін еді.<ref name=breach>{{cite journal |title= Repairing the Breach: Puritan Expansion, Commonwealth Formation, and the Origins of the United Colonies of New England, 1630–1643 |last= Durge |first = Neal T. |date=September 2018 |journal= [[The New England Quarterly]] |volume=91 |issue=3 |pages =382–417 |jstor=26497581}}</ref> Ақырында Бас сот Ньютаун тұрғындарына Массачусетс аумағынан жер бөліп беріп, оларды райынан қайтарды.<ref name=breach /> Алайда бұл шешім олардың көңілінен шықпады, соған қарамастан қоныс аудару екі жылға кейінге қалдырылды.{{sfn|Walker|1891|p=83}}{{sfn|Bingham|1962|p=20}} [[Сурет:Mr Thomas Hooker & His People travelling 1636.jpeg|thumb|Томас Хукер мен оның серіктерінің сапары|left]] Хукердің қоныс аудару туралы өтініші қабылданбағанына қарамастан, қоныстанушылар Коннектикут аңғарына ағылуын жалғастырды. 1635 жылғы мамырда Коннектикут өзенінің сағасында Сейбрук отары құрылды.<ref>{{cite journal |title=Sir Arthur Hesilrige and the Saybrook Colony |first=Hugh R. Jr. |last=Engstrom |journal=Albion: A Quarterly Journal Concerned with British Studies |date=1973|volume=5 |issue=3 |pages=157–168 |doi=10.2307/4048260 |jstor=4048260 }}</ref> Массачусетстен келген көптеген қоныс аударушылар жаңадан құрылған Уэтерсфилд қаласына да қоныстанды.<ref>{{cite book |url=https://archive.org/details/historyofancient11adam/ |title=The history of ancient Wethersfield, Connecticut|last=Adams |first=Sherman W. |date=1904 |publisher=Grafton Press |page=21}}</ref> Плимут отарының Уинсордағы қонысына да [[Дорчестер (Массачусетс)|Дорчестерден]] көптеген қоныстанушылар келіп, елді мекенді өз бақылауына алды. Дорчестерден келгендер иеленген жерлері үшін Плимут қоныстанушыларына ақы төлеуге келіскеннен кейін бұл мәселе шешілді.{{sfn|Bingham|1962|pp=24–25}} Ақырында, 1636 жылы қоныстанушылардың жаңа тобының келуі Хукердің діни қауымына өз үйлерін сатып, 31 мамырда Коннектикутқа қарай сапарға шығуға мүмкіндік берді.{{sfn|Walker|1891|pp=91–92}} Хукер бастаған жүзге жуық қоныстанушы мен шамамен сонша малдан тұратын топ көп ұзамай Коннектикут өзеніне жетіп, нидерландтардың бекінісіне жақын жерде Ньютаун қаласының негізін қалады. Алайда бұл атау ұзақ сақталмады: көп ұзамай қала қоныстанушы [[Сэмюэл Стоун]]ның туған жері — [[Хертфорд]] қаласының құрметіне Хартфорд деп өзгертілді.<ref>{{cite web |url=https://www.foundersofhartford.org/historic-hartford/history-of-early-hartford/ |website=Society of the Descendants of the Founders of Hartford |title=History of Early Hartford |access-date=September 27, 2024 |archive-date=January 28, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220128074604/https://www.foundersofhartford.org/historic-hartford/history-of-early-hartford/ |url-status=live }}</ref> 1638 жылғы мамырда Томас Хукер азаматтық басқару туралы уағыз айтты. Осы уағыздан шабыт алған қоныстанушылар отардың конституциясын әзірлеуге кірісті. Соның нәтижесінде қабылданған «Коннектикуттың негізгі заңдары» құжатының басым бөлігін отарлардағы кәсіби заңгерлік білімі бар жалғыз адам [[Роджер Ладлоу]] жазған болуы мүмкін. Құжат 1639 жылғы қаңтарда қабылданып, Хартфорд, Уинсор және Уэтерсфилд қоныстарын ресми түрде біріктірді. Ол тарихтағы алғашқы жазбаша демократиялық конституция деп аталып келеді.<ref name=ctgov /><ref>{{cite journal |journal=Early American Studies |date=2012 |last=Besso |first=Michael |title=Thomas Hooker and His May 1638 Sermon|volume=10 |issue=1 |pages=194–225 |doi=10.1353/eam.2012.0002 |jstor=23546686 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://connecticuthistory.org/the-fundamental-orders-of-connecticut/ |title=The Fundamental Orders of Connecticut |date=2023 |website=Connecticut History |publisher=CTHUmanities |access-date=September 27, 2024 |archive-date=August 20, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240820202239/https://connecticuthistory.org/the-fundamental-orders-of-connecticut/ |url-status=live }}</ref> Жаңа конституцияға сәйкес [[Джон Хейнс (губернатор)|Джон Хейнс]] губернатор, ал Ладлоу оның орынбасары болып сайланды. Губернаторлардың қатарынан бірнеше жыл қызмет атқаруына тыйым салынғандықтан, Хейнс 1655 жылға дейін губернатор лауазымын жыл сайын [[Эдвард Хопкинс]]пен кезектесіп атқарды.<ref>{{cite web|url=https://museumofcthistory.org/2015/08/john-haynes/|title=John Haynes|website=Museum of Connecticut History|date=1999|access-date=September 27, 2024|archive-date=October 8, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241008015631/https://museumofcthistory.org/2015/08/john-haynes/|url-status=live}}</ref> Коннектикуттың негізгі заңдары қабылданғаннан кейін көп ұзамай көршілес Нью-Хейвен отары да өз үкіметін құрды.<ref>{{cite journal |url=https://doi.org/10.2307/359461 |journal=[[The New England Quarterly]] |title=John Cotton and the New Haven Colony |date=1930 |last=Calder |first=Isabel M.|volume=3 |issue=1 |pages=82–94 |doi=10.2307/359461 |jstor=359461 |url-access=subscription }}</ref> === Пекот соғысы === {{Толық мақала|Пекот соғысы}} Ізгі үміт форты салынған кезде нидерландтар пекоттармен жасасқан келісімінде сауда бекетінің барлық тайпаларға ашық болуға тиіс екенін белгіледі. Алайда пекоттар бұл шартты елемей, сауда жасауға келген қарсылас тайпаға шабуыл жасады. Бұған жауап ретінде нидерландтар пекоттардың сахемі Татобемді тұтқындап, оны босату үшін құн талап етті. Пекоттар құнды төлегеннен кейін нидерландтар оларға Татобемнің мәйітін қайтарды. Бұған кек қайтармақ болған пекоттар ағылшын кемесін нидерланд кемесімен шатастырып, оған шабуыл жасады. Кеме капитаны Джон Стоун мен оның экипажы пекоттардың қолынан қаза тапты.<ref>{{cite book |url=https://archive.org/details/bp_1001682 |title=History of the Indians of Connecticut : from the earliest known period to 1850 |pages=72–73 |first=John W. |last=DeForest |author-link=John William DeForest |date=1851 |publisher=W. J. Hamersley |location=Hartford, CT}}</ref> Түсініспеушілікті түсіндіру үшін Массачусетске пекоттардың елшісі жіберілді. Елші ағылшындарға кеменің қателесіп танылғанын айтты. Ағылшындар кінәлілерді беруді талап еткенде, елші олардың екеуінен басқасының бәрі жуырдағы шешек індетінен қайтыс болғанын және тірі қалған екі адамды беруге өкілеттіктері жоқ екенін мәлімдеді. Сонымен қатар пекоттар Стоунның екі пекотты тұтқындап, оларға қатыгездік көрсеткенін алға тартып, оны өлтірудің негізі болғанын айтты.<ref>{{cite journal |title=Who Killed John Stone? A Note on the Origins of the Pequot War |last=Cave |first=Alfred A. |date=1992 |journal=The William and Mary Quarterly |volume=49 |issue=3 |pages=509–521 |doi=10.2307/2947109 |jstor=2947109 }}</ref> [[Джон Галлап]] [[Лонг-Айленд]]ке жүзіп бара жатқанда [[Джон Олдем]]ге тиесілі, палубасында үндістер жүрген [[Пинас (кеме)|пинасты]] байқады. Галлап мән-жайды анықтау үшін кемеге мінуге әрекеттенгенде қақтығыс басталып, ол жеңіске жетті. Отаршылар бұл өлімге наррагансетттерді кінәлап, [[Роджер Уильямс]]қа сақ болуды ескертті. Наррагансетт көсемдері [[Каноникус]] пен [[Миантономо]] Галлап өлтірмеген кінәлілердің пекоттар арасында жасырынып жүргенін айтып, отаршылардың алаңдаушылығын сейілте алды.<ref>{{cite journal |title=Pequots and Puritans: The Causes of the War of 1637 |date=1962 |journal=The William and Mary Quarterly |last=Vaughn |first=Alden T.|volume=21 |issue=2 |pages=256–269 |doi=10.2307/1920388 |jstor=1920388 }}</ref> Осы оқиғалардан кейін Массачусетстен [[Джон Эндекотт]] пен оның капитандары [[Джон Андерхилл (капитан)|Джон Андерхилл]] және Натаниел Тёрнер бастаған 90 адамдық жасақ пекоттардың жеріне жіберілді. Олардың мақсаты Стоун мен Олдемді өлтірген кінәлілерді беруді талап ету болды. Жасақ алдымен Блок аралына жүзіп барды, алайда үндістер олардан бой тасалап үлгерді. Нәтижесінде жасақ аралдағы қаңырап қалған ауылдарды өртеп, тұрғындарға басқа шығын келтірместен кетіп қалды.{{Sfn|Cave|1996|pp=110–113}} Жасақ пекоттардың жеріне жеткенде, оларға кісі өлтіруді пекоттардың ұлы сахемі [[Сассакус]]тың өзі жасағаны айтылды. Пекоттар сондай-ақ нидерландтар мен ағылшындарды бір-бірінен ажырата алмайтынын мәлімдеді. Эндекотт бұл мәлімдемелерге сенбеді және пекоттар арасында әйелдер мен балалардың жоқ екенін байқап, шабуылға шықты. Осылайша соғыс басталды.{{Sfn|Cave|1996|pp=115–117}} Бұған жауап ретінде пекоттар Сейбрукті қоршауға алып, Уэтерсфилдке шабуыл жасады. Шабуыл барысында олар тоғыз адамды өлтіріп, екі әйелді кепілге алды.{{sfn|Taylor|1979|p=13}} Бұл әйелдер Уильям Суэйннің қыздары болатын. Кейін оларды нидерландтар құтқарды.<ref>{{cite book |url=https://archive.org/details/historyofcolonyo00atwa_0 |page=610 |title=History of the colony of New Haven to its absorption into Connecticut |first=Edward E. |last=Atwater |date=1902}}</ref> [[Сурет:Mystic Massacre in New England 1638 Photo Facsimile.png|thumb|[[Мистик қырғыны]] бейнеленген 1638 жылғы түпнұсқа сурет негізінде шамамен 1870 жылы жасалған гравюра]] Коннектикут [[Джон Мейсон (отаршы)|Джон Мейсон]] бастаған 90 адамдық жасақ жіберді. Оларға [[Ункас]] бастаған 60 [[мохегандар|мохеган]] қосылды. Біріккен жасақ Сейбрукке жеткенде, Андерхилл бастаған Массачусетс отаршыларының тобы да олардың қатарына қосылды. 1637 жылғы 26 мамырда [[Мистик өзені]] бойындағы пекоттардың бекіністі ауылының сыртында орналасқан жасақ таңсәріде [[Мистик қырғыны|тұтқиылдан шабуыл жасады]]. Отаршылар ауылға басып кіріп, оны өртеді де, қашып шығуға әрекеттенгендердің бәрін өлтіру үшін қорғаныс дуалдарының айналасын қоршауға алды. Олардың одақтастары — мохегандар алғашқы қоршаудан қашып шыққандарды ұстау үшін екінші қоршау шебін құрды. Жүздеген пекот қаза тапты, олардың көпшілігі әйелдер мен балалар еді.{{Sfn|Taylor|1979|p=14}} Рухы күйреген пекоттардың көпшілігі батысқа қарай қашуға тырысты. Мейсон [[Израэл Стоутон]]мен бірге 300 пекоттан тұратын топты қазіргі [[Фэрфилд (Коннектикут)|Фэрфилд]] қаласының маңындағы батпаққа дейін қуып барып, сол жерде [[Фэрфилд батпағындағы шайқас|олардың көпшілігін өлтіріп, тұтқынға алды]]. Сассакус [[мохоктар]]ға қашып құтыла алды, алайда олар Сассакус пен оның серіктерін дереу өлтіріп, оның бас терісін Бостонға жіберді.{{sfn|Taylor|1979|pp=14–15}}<ref>{{cite journal |title=The Long Wake of the Pequot War |journal=Early American Studies |date=2011 |last=Grandjean |first=Katherine A.|volume=9 |issue=2 |pages=379–411 |doi=10.1353/eam.2011.0019 |jstor=23547653 }}</ref> Пекоттар жеңілгеннен кейін Коннектикут, мохегандар және наррагансетттер арасында [[Хартфорд келісімі (1638)|Хартфорд келісімі]] жасалды. Келісім бойынша Коннектикут қоныстанушыларына пекоттардың бұрынғы жерлерін иеленуге айрықша құқық берілді, ал пекоттар саяси және мәдени қауымдастық ретінде таратылып, тірі қалғандары басқа тайпаларға сіңісуге мәжбүр болды.<ref>{{cite journal |url=https://www.jstor.org/stable/10.5309/willmaryquar.72.3.0461 |title=The Treaty of Hartford (1638): Reconsidering Jurisdiction in Southern New England |date=2015 |journal=The William and Mary Quarterly |last=Grant |first=Daragh |volume=72 |issue=3 |pages=461–498 |doi=10.5309/willmaryquar.72.3.0461 |jstor=10.5309/willmaryquar.72.3.0461 |url-access=subscription |archive-date=August 18, 2025 |access-date=September 28, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250818154152/https://www.jstor.org/stable/10.5309/willmaryquar.72.3.0461 |url-status=live }}</ref> === Отардың нығаюы === Пекот соғысы Коннектикут пен Массачусетстің мүдделері мен қажеттіліктерінің арасындағы айырмашылықты айқын көрсетті. Қақтығыс кезінде Коннектикут Массачусетске қарағанда сақтыққа негізделген саясатты ұстанды. [[Сейбрук отары|Сейбрук фортының]] коменданты [[Лайон Гардинер]] Массачусетс шығанақта қауіпсіз орналасқанымен, соғыстың негізгі зардабын Коннектикут тартатынын атап өтті. Соғыс аяқталғаннан кейін Коннектикут наррагансетттер мен Массачусетс арасындағы барлық келісімдерді мойындаудан бас тартып, үндістермен дипломатиялық қатынастарды өз шарттары бойынша жүргізе бастады. Осылайша ол жеке отар ретіндегі мәртебесін айқын көрсетті.<ref name=breach /> [[Ағылшын революциясы|Англиядағы азамат соғысы]] басталғаннан кейін Англияның Сейбрук отарына көрсеткен қолдауы тоқтады. Отардың губернаторы [[Джордж Фенвик (парламентшіл)|Джордж Фенвик]] 1644 жылы отарды Коннектикутқа сату туралы келісім жасасты.<ref>{{cite web |url=https://archive.org/details/saybrookatmoutho00gate |page=54 |title=Saybrook at the mouth of the Connecticut; the first one hundred years |first=Gilman C. |last=Gates |date=1935|publisher=[Orange], [New Haven], [Press of the Wilson H. Lee Co.] }}</ref> Фенвик Англияға оралып, [[Оливер Кромвель]]дің қол астында қызмет етіп, ерекше көзге түсті.<ref>{{Cite DNB |wstitle= Fenwick, George |volume= 18 |last= Firth |first= Charles |author-link=Charles Firth (historian) |page= 328 |year= |short=1}}</ref> Пекот соғысы кезіндегі отарлар арасындағы ынтымақтастықтың табыстарынан жігерленген Коннектикут, Массачусетс, Плимут және Нью-Хейвен отарлары нидерландтардан, француздардан және үндістерден бірлесіп қорғану мақсатында [[Жаңа Англия конфедерациясы]]н құрды.<ref>{{Cite web |url=https://avalon.law.yale.edu/17th_century/art1613.asp |title=Avalon Project – the Articles of Confederation of the United Colonies of New England; May 19, 1643 |access-date=September 28, 2024 |archive-date=November 18, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211118170120/https://avalon.law.yale.edu/17th_century/art1613.asp |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |title=The United Colonies of New England—1643-90 |last=Ward |first=Harry M. |url=https://archive.org/details/unitedcoloniesof0000ward/ |publisher=[[Vantage Press]] |date=1961 |location=New York, NY |chapter=II. Genesis of Union |pages=23–48}}</ref> Англияға кетер алдында Фенвик Хопкинспен бірге Коннектикуттың Конфедерациядағы алғашқы комиссарларының бірі болды.<ref>{{cite book |editor-last=Ward |editor-first=Harry |title=The United Colonies of New England-1643-90 |publisher=Vantage Press=1961 |pages=400–411}}</ref><ref>{{cite book |title=History of New England |date=1858 |first=John G. |last=Palfrey |volume=2 |chapter=Appendix |page=635 |publisher=Little, Brown, and Company (New York) |url=https://archive.org/details/historyofnewengl02john}}</ref> Коннектикуттың Конфедерацияға мүшелігі оның [[Филипп патша соғысы]]на әскер жіберуін де білдірді, дегенмен Коннектикуттың өзі бұл соғыстан айтарлықтай зардап шеккен жоқ.<ref>{{cite web |url=https://www.colonialwarsct.org/1675.htm |title=1675 — King Philip's War |website=Society of Colonial Wars in the State of Connecticut |publisher=General Society of Colonial Wars |access-date=September 28, 2024 |archive-date=September 16, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240916152922/https://colonialwarsct.org/1675.htm |url-status=live }}</ref> Өзге пуритан отарлары сияқты, Коннектикут та Кромвельдің азамат соғысындағы жеңісін қуана қарсы алды. Отардың дін қызметкерлері [[дөңгелекбастылар]]дың идеяларын үнемі уағыздап отырды. Алайда Англияның жаңа үкіметі көп ұзамай Коннектикутқа қиындықтар туғыза бастады. Жаңа Англия конфедерациясы Жаңа Нидерланд пен ағылшын отарларының арасындағы шекараны белгілейтін [[Хартфорд келісімі (1650)|Хартфорд келісімін]] жасасты, бірақ Англия үкіметі оны ратификациялаудан бас тартты.<ref>{{cite book |title=History of New Netherland |series=New York Heritage Series |volume=2 |last=O'Callaghan |first=Edmund B. |author-link=Edmund Bailey O'Callaghan|publisher=Bartlett and Welford|location=New York, NY|pages=151–155, 201–202}}</ref> Отарлардың шет елдермен саудасын шектеген [[1651 жылғы навигациялық акт]] нидерландтармен арадағы шиеленісті одан әрі күшейтті. Бұл шиеленіс ақырында [[Бірінші ағылшын-нидерланд соғысы]]на ұласты.<ref>{{cite journal |title=The Navigation Act of 1651, the First Dutch War, and the London Merchant Community |last=Farnell |first=James E. |date=1964 |volume=16 |issue=3 |pages=439–454 |journal=[[The Economic History Review]]|doi=10.2307/2592847 |jstor=2592847 }}</ref> Соғыстың басталуы Коннектикутқа 1653 жылы Ізгі үміт фортын басып алуға мүмкіндік берді.<ref>{{cite book|last1=Jones|first1=Frederick Robertson|title=The History of North America, Volume IV|date=1904|publisher=George Barrie & Sons|location=Philadelphia|page=134|url=https://books.google.com/books?id=CrgTAAAAYAAJ}}</ref> [[Сурет:John Winthrop, the Younger - Harvard 17th century.jpg|thumb|upright|[[Кіші Джон Уинтроп]]]] 1660 жылы [[Стюарттар реставрациясы]] жүзеге асқаннан кейін Коннектикуттың көптеген тұрғындары отардағы [[пуритандық]] дәстүрлер мен корольдік жарғының болмауы [[II Карл (Англия королі)|II Карл]]дың отардың өзін-өзі басқару құқығын шектеуіне себеп болуы мүмкін деп қауіптенді. 1662 жылы губернатор [[Кіші Джон Уинтроп]] Англияға жіберіліп, сол жерде корольдік жарғы алуға қол жеткізді. Жарғы едәуір демократиялық сипатта болды: Коннектикут [[Еркін азаматтар (Он үш отар)|еркін азаматтары]] губернаторды да, заң шығарушы органның мүшелерін де сайлай алатын екі отардың бірі болды.{{efn|name=a|Екіншісі — Род-Айленд.}}{{sfn|Anderson|2017|p=10}}<ref>{{Cite web |date=2018-10-31 |title=October 31: Connecticut's Greatest Legend Happened Today.... or Did It? |url=https://todayincthistory.com/2018/10/31/october-31-the-legend-of-the-charter-oak/ |website=Today in Connecticut History |language=en-US |access-date=September 28, 2024 |archive-date=April 23, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210423002119/https://todayincthistory.com/2018/10/31/october-31-the-legend-of-the-charter-oak/ |url-status=live }}</ref> Сонымен қатар жарғы Коннектикутқа кең аумақтарға құқық беріп, оның шекараларын [[Наррагансетт шығанағы]], [[Тынық мұхит]], Массачусетстің оңтүстік шекарасы және [[40° солтүстік ендік параллелі]] арқылы белгіледі.<ref name=winthropexp>{{cite journal |title=John Winthrop, Jr., Connecticut Expansionist: The Failure of His Designs on Long Island, 1663-1675 |last=Dunn |first=Richard S. |journal=The New England Quarterly |date=1956|volume=29 |issue=1 |pages=3–26 |doi=10.2307/363060 |jstor=363060 }}</ref> Коннектикут өкілдері Нью-Хейвенге барып, оның Коннектикутқа қосылуға тиіс екенін хабарлағанда, бастапқыда қатты қарсылыққа тап болды. Алайда 1664 жылы [[Жаңа Нидерландтың жаулап алынуы|Жаңа Нидерланд басып алынып]], оның иесі — [[Рим-католик шіркеуі|католик дінін ұстанған]] [[II Яков (Англия королі)|Йорк герцогының]] құрметіне [[Нью-Йорк провинциясы|Нью-Йорк]] деп өзгертілгеннен кейін бұл қарсылық бәсеңдеді. [[1664 жылғы корольдік комиссия]] Нью-Йорктің шығыс шекарасын Коннектикут өзені бойымен белгілеп, Нью-Хейвенді Нью-Йорк пен Коннектикуттың екеуі де талап еткен аумаққа айналдырды. Католик роялистің билігінде болғысы келмеген Нью-Хейвен ақырында қарсылығын тоқтатып, Коннектикутқа қосылуға келісті.<ref>{{Cite book |title= The Colonial Period Of American History: The Settlements II |last= Andrews |first=Charles M. |date=1936 |publisher= [[Yale University Press]] |pages=192–194}}</ref><ref>{{Cite book |last=Atwater |first=Edward Elias|url=https://archive.org/details/historycolonyne00atwagoog |title=History of the Colony of New Haven to Its Absorption into Connecticut |publisher=author |year=1881 |pages=467–468, 510}}</ref> Жоғарыда аталған Жаңа Нидерландтың басып алынуы Коннектикуттың [[Лонг-Айленд]]ке қатысты аумақтық талаптарына да нүкте қойды, өйткені [[Джон Скотт (капитан)|капитан Джон Скотт]] аралды басып алған кезде оны Коннектикуттың емес, өзінің иелігі деп жариялады.<ref name=winthropexp /> === Жаңа Англия доминионы === [[Сурет:Hiding-the-original-charter-in-the-oak.png|thumb|right|Корольдік жарғыны емен ағашына жасыру]] Йорк герцогы кейін II Яков және VII Яков деген атпен король тағына отырды. Оның алғашқы әрекеттерінің бірі [[Батыс Джерси]]ден [[Мэн провинциясы|Мэнге]] дейінгі ағылшын отарларын [[Жаңа Англия доминионы]]на біріктіру болды. Жаңадан біріккен отардың губернаторы болып сэр [[Эдмунд Андрос]] тағайындалды. Андрос Коннектикут енді жеке отар болмағандықтан, оның корольдік жарғысын тапсыруды талап етті. Губернатор [[Роберт Трит]] бірнеше ай бойы жарғыны тапсыруды кейінге қалдыруға тырысты, алайда 1687 жылғы 31 қазанда Андрос құжатты жеке өзі алу үшін Хартфордқа келді. Трит кешке дейін созылған сөзінде жарғының маңызын түсіндірді. Кенет есіктен қатты жел соғып, шамдарды сөндіріп жіберді. Шамдар қайта жағылған кезде жарғы жоғалып кеткен еді. Оны Джозеф Уодсворт есімді адам жақын маңдағы емен ағашына жасырып үлгерген болатын.<ref>{{Cite web |date=2014-04-23 |title=The Legend of the Charter Oak |url=https://www.newenglandhistoricalsociety.com/legend-charter-oak/ |access-date=2021-04-23 |website=New England Historical Society |language=en-US |archive-date=2021-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210423002123/https://www.newenglandhistoricalsociety.com/legend-charter-oak/ |url-status=live }}</ref><ref name=muscthis>{{cite web |url=https://museumofcthistory.org/2015/08/robert-treat/ |website=Museum of Connecticut History |title=Robert Treat |date=August 14, 2015 |access-date=September 29, 2024 |archive-date=October 8, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241008021448/https://museumofcthistory.org/2015/08/robert-treat/ |url-status=live }}</ref> Кейін [[Жарғы емені]] деген атпен белгілі болған бұл ағаш бірнеше ұрпақ бойы Коннектикуттың символы болып қала берді.<ref>{{cite web |url=https://newenglandhistoricalsociety.com/legend-charter-oak/ |title=The Legend (and Souvernirs) of the Charter Oak |website=New England Historical Society|date=April 23, 2014 }}</ref> Андрос пуритан шенеуніктерін [[англикандықтар]]мен алмастырып, жоғары салықтар енгізді. Оның 1 200 фунт стерлинг мөлшеріндегі жалақысы Массачусетстің бұрынғы үкіметінің бүкіл жылдық шығынынан асып түсті. [[Даңқты революция]] кезінде II Яков тақтан тайдырылғанда, Андрос бастапқыда бұл жаңалықтың таралуына жол бермеуге тырысты. Алайда хабар бәрібір тарап, отаршылар [[1689 жылғы Бостон көтерілісі|доминион билігін құлатты]]. Олар доминион үкіметін II Яковты қолдаған жасырын католиктер ретінде, ал өздерін жаңа [[протестантизм|протестант]] монархтар — [[III Уильям (Англия королі)|III Уильям]] мен [[II Мэри (Ұлыбритания патшайымы)|II Мария]]ның адал жақтастары ретінде көрсетті. Осылайша орталықтандырылған басқару жүйесін құруға бағытталған қысқа мерзімді тәжірибе аяқталып, Коннектикут пен басқа да отарлардың корольдік жарғылары қалпына келтірілді.<ref>{{cite book |title=American Colonies |first=Alan |last=Taylor |date=2001 |publisher=[[Viking Press]] |pages=277–280}}</ref> === Кейінгі тарихы === {{Толық мақала|Коннектикут тарихы}} 1701 жылы [[Нью Хейвен (Коннектикут)|Нью-Хейвен]] Хартфордпен қатар отардың екінші астанасы болып белгіленді. Нью-Хейвенде өткен алғашқы заң шығару жиналысында отар үшін колледж құру туралы шешім қабылданып, оның орналасатын жері ретінде Сейбрук, ал алғашқы ректоры ретінде [[Авраам Пирсон]] таңдалды. Пирсон 1707 жылы қайтыс болғанға дейін колледжді [[Киллингворт (Коннектикут)|Киллингворттағы]] өз үйінен басқарды. Ол қайтыс болғаннан кейін колледж ақыры Сейбрукке көшірілді. Алайда көп ұзамай Сейбруктің тым шалғай орналасқаны белгілі болды. 1716 жылы Нью-Хейвен колледжді орналастыру құқығы үшін бәсекеде басқа елді мекендерді басып озды. Екі жылдан кейін [[Элиу Йель]] колледжге қомақты қайырымдылық жасаған кезде, оқу орны оның құрметіне [[Йель колледжі]] деп аталды.<ref>{{cite web |url=https://guides.library.yale.edu/yalehistory |title=A Brief History of Yale |publisher=Yale University |access-date=September 30, 2024 |archive-date=August 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210808074347/https://guides.library.yale.edu/yalehistory |url-status=live }}</ref> Коннектикут [[Бірінші ұлы ояну]] қозғалысында маңызды рөл атқарды. 1741 жылғы 8 шілдеде Коннектикутта дүниеге келген [[Джонатан Эдвардс (дінтанушы)|Джонатан Эдвардс]] [[Энфилд (Коннектикут)|Энфилдте]] өзінің әйгілі «[[Қаһарлы Құдайдың қолындағы күнәһарлар]]<nowiki/>» атты уағызын айтты. [[Ола Элизабет Уинслоу]] бұл кезеңді «діни жаңғыру кезіндегі толқудың шарықтау шегі» деп сипаттады.<ref>{{cite journal |title="Sinners in the Hands of an Angry God": Some Unfinished Business |jstor=366800 |last=Gallagher |first=Edward J. |journal=The New England Quarterly |volume=73 |issue=2 |date=June 2000 |pages= 202–221}}</ref> Діни жаңғыру қозғалысы отарды [[Ескі және жаңа жарықтар|«Ескі жарық» және «Жаңа жарық»]] жақтастарына да бөлді. «Ескі жарық» жақтастары діни жаңғыруға күмәнмен қараса, «Жаңа жарық» жақтастары оны қолдады. Бұл діни алауыздық кейін саяси қайшылыққа ұласты: екі топ «Ескі жарық» бағытын ұстанған саясаткерлер қабылдаған ел аралап уағыз айтатын дін қызметкерлеріне қарсы заңға байланысты өзара қақтығысты.<ref>{{cite book |title=From Puritan to Yankee: Character and the Social Order in Connecticut 1960-1765|last=Bushman |first=Richard L. |publisher=Harvard University Press |year=1967 |location=Cambridge, MA |pages=235–266 |chapter=XV: New Lights in Politics}}</ref> АҚШ-та үздіксіз жарық көріп келе жатқан ең көне газет — ''[[Коннектикут Курант]]'' 1764 жылы Хартфордта құрылды.<ref>{{cite web |url=https://www.courant.com/2013/12/29/older-than-the-nation/ |date=December 29, 2013 |publisher=Hartford Courant |title=Older Than The Nation |access-date=September 30, 2024 |archive-date=December 7, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241207151539/https://www.courant.com/2013/12/29/older-than-the-nation/ |url-status=live }}</ref> Коннектикут халқы Америкалық революцияны табанды түрде қолдады. Штаттағы ер адамдардың бестен бірі соғысқа қатысты. [[Джонатан Трамбулл]] [[Патриоттар (Америка революциясы)|патриоттарды]] қолдаған жалғыз отарлық губернатор болды. Америка тарихындағы алғашқы тыңшы [[Натан Хейл]] де осы отардан шыққан.<ref>{{cite web |url=https://www.americanrevolutioninstitute.org/wp-content/uploads/2018/09/Connecticut-in-the-American-Revolution-2001.pdf |title=Connecticut in the American Revolution |publisher=[[Society of the Cincinnati]] |date=2002 |access-date=October 1, 2024 |archive-date=January 22, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250122185524/https://www.americanrevolutioninstitute.org/wp-content/uploads/2018/09/Connecticut-in-the-American-Revolution-2001.pdf |url-status=live }}</ref> == Демография == Отар халқының құрамы негізінен біртекті болды: қоныстанушылардың басым көпшілігі ағылшын текті еді, ал отарда тек протестанттық шіркеулер ғана болды.{{sfn|Anderson|2017|page=10}} Коннектикут өзенінің бойындағы және Нью-Хейвендегі алғашқы отарларды [[Массачусетс-Бэй отары|Массачусетс]] пен [[Плимут отары|Плимут]] отарларымен байланысы бар сепаратистік бағыттағы [[пуритандар]] құрды. Олар ағылшын пуритандарына ұқсас [[кальвинизм|кальвинистік]] діни нанымдарды ұстанды, алайда өздерінің діни қауымдары Англияның мемлекеттік шіркеуінен бөлінуі қажет деп есептеді. Олар [[Пуритандардың Жаңа Англияға қоныс аударуы (1620–1640)|Ұлы көші-қон]] кезінде [[Жаңа Англия]]ға қоныс аударған болатын. XVIII ғасырдың ортасында отар үкіметі дауыс беру құқығын шектеп, сайлаушыларға мүліктік талап пен шіркеу мүшесі болу шартын енгізді.<ref name="Barack & Lefter pp. 258–259">{{harvnb|Barck|Lefler|1958|pp=258–259}}</ref> [[АҚШ тәуелсіздігі үшін соғыс|АҚШ тәуелсіздік соғысы]] кезеңінде конгрегационализм отардың [[мемлекеттік шіркеу|ресми мемлекеттік шіркеуі]] мәртебесіне ие болды және бұл мәртебе 1818 жылы жойылғанға дейін сақталды.<ref>{{Cite web |last=Weston Janis |first=Mark |date=2021 |title=Connecticut 1818: From Theocracy to Toleration Connecticut 1818: From Theocracy to Toleration |url=https://digitalcommons.lib.uconn.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1488&context=law_review#:~:text=Even%20so%2C%20the%201818%20Constitution,would%20have%20to%20support%20themselves. |website=University of Connecticut School of Law |access-date=August 21, 2024 |archive-date=June 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240605131651/https://digitalcommons.lib.uconn.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1488&context=law_review#:~:text=Even%20so%2C%20the%201818%20Constitution,would%20have%20to%20support%20themselves. |url-status=live }}</ref> {| class="wikitable" style="float:right; clear:right; margin:0.5em 0 1em 1em; text-align:right; font-size:95%;" |- ! colspan="3" style="background:#e5e5f7; text-align:left; font-size:115%; padding:8px;" | Халық санының тарихи өзгерісі |- ! Жыл ! Халық саны ! ±% |- | 1640 || 1 472 || — |- | 1650 || 4 139 || +181,2% |- | 1660 || 7 980 || +92,8% |- | 1670 || 12 603 || +57,9% |- | 1680 || 17 246 || +36,8% |- | 1690 || 21 645 || +25,5% |- | 1700 || 25 970 || +20,0% |- | 1710 || 39 450 || +51,9% |- | 1720 || 58 830 || +49,1% |- | 1730 || 75 530 || +28,4% |- | 1740 || 89 580 || +18,6% |- | 1750 || 111 280 || +24,2% |- | 1760 || 142 470 || +28,0% |- | 1770 || 183 881 || +29,1% |- | 1774 || 197 842 || +7,6% |- | 1780 || 206 701 || +4,5% |- | colspan="3" style="text-align:left; font-size:90%;" | '''Дереккөздер:''' 1640–1760 жылдар;<ref>{{Cite book |last=Purvis |first=Thomas L. |url=https://archive.org/details/colonialamericat00purv_0/page/128 |title=Colonial America to 1763 |publisher=[[Infobase Publishing|Facts on File]] |year=1999 |isbn=978-0816025275 |editor-last=Balkin |editor-first=Richard |location=New York |pages=[https://archive.org/details/colonialamericat00purv_0/page/128 128–129]}}</ref> 1774 жыл.<ref>{{Cite book |last=Purvis |first=Thomas L. |url=https://archive.org/details/isbn_9780816025282/page/147 |title=Revolutionary America 1763 to 1800 |publisher=[[Infobase Publishing|Facts on File]] |year=1995 |isbn=978-0816025282 |editor-last=Balkin |editor-first=Richard |location=New York |page=[https://archive.org/details/isbn_9780816025282/page/147 147]}}</ref> [[Нью-Хейвен отары]] (1638–1664) да есепке алынған. 1770–1780 жылдар.<ref name="Colonial and Pre-Federal Statistics">{{Cite web |title=Colonial and Pre-Federal Statistics |url=https://www2.census.gov/prod2/statcomp/documents/CT1970p2-13.pdf |publisher=[[United States Census Bureau]] |page=1168 |access-date=May 11, 2020 |archive-date=December 29, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201229191314/https://www2.census.gov/prod2/statcomp/documents/CT1970p2-13.pdf |url-status=live }}</ref> |} == Экономикалық және әлеуметтік тарихы == XVII ғасырда Коннектикут экономикасының негізін натуралды ауыл шаруашылығы құрады. Кейін экономика әртараптанып, шалғайдағы нарықтарға, әсіресе [[Кариб теңізі]] аймағындағы британ отарларына арналған өнім өндіруге көбірек көңіл бөліне бастады. Америка революциясы Ұлыбританиядан келетін импортты тоқтатып, жергілікті халықтың кәсіпкерлік қабілеті мен техникалық дағдыларына кеңінен сүйенген өңдеу өнеркәсібінің дамуына түрткі болды. XVIII ғасырдың екінші жартысында құнарлы егістік жерлердің тапшылығы, мезгіл-мезгіл туындаған қаржылық қиындықтар және экспорттық нарықтағы бағаның төмендеуіне байланысты мәселелер пайда болды. Ауыл шаруашылығында астық өндіруден мал шаруашылығы өнімдерін өндіруге көшу байқалды.<ref>{{harvp|Daniels|1980}}</ref> Отар үкіметі экономиканы нығайту және Ұлыбританиямен арадағы сауда теңгерімін жақсарту мақсатында әр кезеңде [[қарасора]], [[поташ]] және ағаш материалдары сияқты әртүрлі тауарлардың экспортын ынталандыруға тырысты.<ref>{{harvp|Nutting|2000}}</ref> Коннектикуттың тұрғын үй сәулеті алуан түрлі құрылыс үлгілерімен ерекшеленді. Олар негізінен ағылшындардың басым мәдени мұрасы мен сәулет дәстүрлерін бейнеледі.<ref>{{harvp|Smith|2007}}</ref> == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 8oshbcjikcfo92l9x6ixyo3v0wxb6tm 3683547 3683545 2026-10-19T09:39:57Z 1nter pares 146705 3683547 wikitext text/x-wiki {{Тарихи мемлекеттер |атауы = Коннектикут отары |өз атауы = Connecticut Colony |статусы = Англия отары (1636–1707)<br>Ұлыбритания отары (1707–1776) |әнұраны = |байрақ = |байрақ_сипаттамасы = |елтаңбасы = |елтаңба_сипаттамасы = |символ = |карта = Ctcolony.png |size = 270px |сипаттамасы = Коннектикут, [[Нью-Хейвен отары|Нью-Хейвен]] және [[Сейбрук отары|Сейбрук]] отарларының картасы |p1 = |flag_p1 = |image_p1 = |p2 = |flag_p2 = |image_p2 = |p3 = |flag_p3 = |image_p3 = |p4 = |flag_p4 = |image_p4 = |құрылуы = [[3 наурыз]] [[1636 жыл|1636]] |ыдырауы = [[4 шілде]] [[1776 жыл|1776]] |s1 = |flag_s1 = |image_s1 = |s2 = |flag_s2 = |image_s2 = |s3 = |flag_s3 = |image_s3 = |s4 = |flag_s4 = |image_s4 = |ұраны = |астана = [[Хартфорд (Коннектикут)|Хартфорд]] <small>(1636–1776)</small><br>[[Нью-Хейвен (Коннектикут)|Нью-Хейвен]] <small>(Хартфордпен бірге ортақ астана, 1701–1776)</small> |қалалары = |тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]], [[Мохеган-пекот тілі|мохеган-пекот]] және [[Квирипи тілі|квирипи]] |валютасы = [[Коннектикут фунты]] |қосымша_параметр = Империя |параметр_мазмұны = Британ отары |аумағы = |халқы = |басқару_формасы = [[Өзін-өзі басқаратын отар]] |династиясы = |басқарушылар_титулы = [[Коннектикуттың отарлық губернаторларының тізімі#Коннектикут отары, 1639–1776|Губернатор]] |басқарушы1 = [[Джон Хейнс (губернатор)|Джон Хейнс]] (алғашқы) |басқарушы_жылы1 = 1639–1640 |басқарушылар_титулы2 = |басқарушы2 = [[Джонатан Трамбулл]] (соңғы) |басқарушы_жылы2 = 1769–1776 |басқарушылар_титулы3 = |басқарушы3 = |басқарушы_жылы3 = |басқарушылар_титулы4 = |басқарушы4 = |басқарушы_жылы4 = |басқарушылар_титулы5 = |басқарушы5 = |басқарушы_жылы5 = |басқарушылар_титулы6 = |басқарушы6 = |басқарушы_жылы6 = |діні = [[АҚШ-тағы конгрегационализм|Конгрегационализм]] <small>([[Мемлекеттік дін|ресми]])</small>{{sfn|Barck|Lefler|1958|p=398}} |қосымша_параметр1 = Заң шығарушы орган |параметр_мазмұны1 = [[Коннектикут Бас ассамблеясы#Тарихы|Бас сот]] |Кезең1 = [[Коннектикуттың негізгі ережелері]] қабылданды |Уақыт1 = [[14 қаңтар]] |Жыл1 = [[1639 жыл|1639]] |Кезең2 = Корольдік хартия берілді |Уақыт2 = [[9 қазан]] |Жыл2 = [[1662 жыл|1662]] |Кезең3 = [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамына кірді |Уақыт3 = |Жыл3 = 1686–1689 |Кезең4 = Тәуелсіздік |Уақыт4 = [[4 шілде]] |Жыл4 = [[1776 жыл|1776]] |Кезең5 = |Уақыт5 = |Жыл5 = |Кезең6 = |Уақыт6 = |Жыл6 = |Кезең7 = |Уақыт7 = |Жыл7 = |Кезең8 = |Уақыт8 = |Жыл8 = |Кезең9 = |Уақыт9 = |Жыл9 = |Кезең10 = |Уақыт10 = |Жыл10 = |Кезең11 = |Уақыт11 = |Жыл11 = |қосымша_параметр2 = |параметр_мазмұны2 = |дейін = Алдыңғысы |д1 = Сейбрук отары |д2 = Нью-Хейвен отары |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |кейін = Кейінгісі |к1 = Коннектикут |к2 = |к3 = |к4 = |к5 = |к6 = |к7 = |ескерту = Қазіргі аумағы: [[АҚШ]], [[Коннектикут]] }} '''Коннектикут отары''' — бастапқыда '''Коннектикут өзені отары''' деп аталған, [[Жаңа Англия]]да орналасқан ағылшын отары. Кейін ол [[Коннектикут]] штатына айналды. Отар 1636 жылғы 3 наурызда [[Томас Хукер]] бастаған [[Массачусетс-Бэй отары]]нан келген [[Пуритандар|пуритан]] қоныстанушылар қауымының мекені ретінде құрылды. [[Пекот соғысы]] кезінде ағылшындар аймаққа бақылау орнатты. Кейін отар көршілес [[Нью-Хейвен отары|Нью-Хейвен]] және [[Сейбрук отары|Сейбрук]] отарларын өз құрамына қосып алды. Сондай-ақ ол қысқа уақыт өмір сүрген [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамында болды. Отардың негізін қалаушы құжаты [[Коннектикуттың негізгі заңдары]] болды. Бұл құжат демократиялық басқару жүйесінің алғашқы жазбаша конституциясы деп аталып, Коннектикуттың «Конституция штаты» деген лақап атқа ие болуына себеп болды.<ref name=ctgov>{{cite web |url=https://portal.ct.gov/about/early-history |website=CT.gov |title=Early History |access-date=September 26, 2024 |archive-date=September 22, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240922170214/https://portal.ct.gov/about/early-history |url-status=live }}</ref> == Тарихы == Еуропалықтар қоныстанғанға дейін кейін Коннектикутқа айналған аумақтың батыс жағалауын [[ваппингерлер|Ваппингер конфедерациясы]], ал шығыс жағалауын [[ниантиктер]] мекендеді. Құрлықтың ішкі бөліктерінде ниантиктерді жағалауға қарай ығыстырған [[пекоттар]] өмір сүрді. Кейін олар отаршылармен қарым-қатынаста ең маңызды рөл атқарған тайпаға айналды. Бұл аумақта [[нипмуктар]] мен [[могикандар]] да мекендеді, алайда бұл екі тайпаның негізгі қоныстары тиісінше көршілес [[Массачусетс]] пен [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]] аумақтарында орналасты.{{sfn|Bingham|1962|pp=6–7}} Коннектикутқа алғаш келген еуропалық — ''[[Онруст]]'' яхтасымен Коннектикут өзенін бойлай жоғары жүзген нидерланд зерттеушісі [[Адриан Блок]] болды.{{sfn|Bingham|1962|pp=2–5}}<ref name=scw>{{cite web |url=https://www.colonialwarsct.org/1614.htm |website=The Society of Colonial Wars in the State of Connecticut |publisher=[[General Society of Colonial Wars]] |title=Adriaen Block |access-date=September 27, 2024 |archive-date=September 14, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240914215912/https://colonialwarsct.org/1614.htm |url-status=live }}</ref> Осылайша, Коннектикутты алғаш зерттеген еуропалықтар ретінде нидерландтар бұл аумақты [[Жаңа Нидерланд]]тың бір бөлігі деп жариялады. 1633 жылы олар пекоттардың ұлы сахемі Уопигвуитпен келіссөз жүргізіп, өзен бойындағы 20 акр жерді сатып алды. Нидерландтар Киветтс-Пойнт деп аталатын сауда бекеті мен [[Ізгі үміт форты|Форт-Гуд-Хоуп]] деп аталатын шағын қорғаныс бекінісін салды. Кейін бұл жерлерде тиісінше [[Сейбрук отары|Сейбрук]] пен Хартфорд пайда болды.{{sfn|Bingham|1962|pp=10–11}}<ref>{{cite web |url=https://saybrookhistory.org/history-of-old-saybrook/ |title=History of Old Saybrook |author=<!--Not stated--> |date= |website=Saybrook History |publisher=Old Saybrook Historical Society |access-date= |quote= |archive-date=September 13, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240913233359/https://saybrookhistory.org/history-of-old-saybrook/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.newnetherlandinstitute.org/history-and-heritage/digital-exhibitions/a-tour-of-new-netherland/connecticut/house-of-hope/|title=House of Hope &#124; A Tour of New Netherland|access-date=September 27, 2024|archive-date=April 10, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150410075959/http://www.newnetherlandinstitute.org/history-and-heritage/digital-exhibitions/a-tour-of-new-netherland/connecticut/house-of-hope|url-status=live}}</ref> === Ағылшындардың қоныстануы === 1631 жылы Уаквимакут бастаған Коннектикут аңғарындағы [[сахем]]дер тобы [[Плимут отары]] мен Бостонға барып, екі отардан да пекоттарға қарсы соғысу үшін Коннектикутқа қоныстанушылар жіберуді сұрады. Массачусетс губернаторы [[Джон Уинтроп]] бұл ұсынысты қабылдамады, алайда Плимут губернаторы [[Эдвард Уинслоу]] оған оң көзқарас танытып, 1632 жылы Коннектикутқа өзі барды.{{sfn|Stiles|1859|p=9}} Кейін Уинслоу [[Уильям Брэдфорд (губернатор)|Уильям Брэдфорд]]пен бірге Бостонға барып, Массачусетс-Бэй басшыларын нидерландтардан бұрын Коннектикут өзенінің бойында сауда бекетін салу үшін Плимутпен күш біріктіруге көндіруге тырысты. Алайда Уинтроп бұл ұсынысты қабылдамай, Коннектикутты «араласуға тұрмайтын жер» деп атады. Ол бұған үндістердің дұшпандық көзқарасын және ірі кемелердің Коннектикут өзеніне кіруінің қиындығын себеп ретінде келтірді.{{sfn|Bingham|1962|pp=12–13}}{{sfn|Winthrop|1908|p=103}}{{sfn|Bradford|2008|pp=370–372}} Массачусетс-Бэй отары бұл бастамаға қатысудан бас тартқанына қарамастан, Плимут отары Коннектикут өзенінің бойында сауда бекетін құру үшін Уильям Холмс басқарған [[Барк (кеме)|барк]] кемесін жіберді. Ағылшын қоныстанушыларымен бірге олар осы жерге деген құқықтарының заңдылығын дәлелдеу үшін аймақтың байырғы сахемдерінің бірнешеуін де ала барды. Ізгі үміт фортының жанынан өтіп бара жатқанда нидерландтар оларға қоқан-лоқы көрсетті, бірақ Холмс бұл ескертуге мән бермеді. Ол өзен бойымен тағы бірнеше миль жоғары жүзіп, қазіргі [[Уинсор (Коннектикут)|Уинсор]] қаласы орналасқан жерде сауда бекетін салды.<ref name=b14 />{{sfn|Stiles|1859|pp=11–12}} Ағылшындардың әрекеттері туралы естіген Жаңа Нидерланд губернаторы [[Воутер ван Твиллер]] оларды қуып шығу үшін 70 адамнан тұратын жасақ жіберді. Алайда нидерландтар ағылшындардың қорғануға жақсы дайындалғанын көріп, қантөгіске жол бермеу үшін кері қайтты.{{sfn|Carpenter|Arthur|1854|p=32}} Осы уақытта [[Джон Олдем (отаршы)|Джон Олдем]] Коннектикутты өз көздерімен көру үшін Массачусетс-Бэй отарынан келген бір топ адамды бастап өзенге қарай аттанды. Олар қайтып оралған соң аймақта құндыздардың, қарасора мен графиттің мол екенін хабарлады. Бір жылдан кейін Олдем қоныстанушылар тобын бастап барып, [[Везерсфилд (Коннектикут)|Уэтерсфилд]] қаласының негізін қалады.<ref name=b14>{{harvnb|Bingham|1962|p=14}}</ref>{{sfn|Taylor|1979|pp=3–4}} 1635 жылға қарай Массачусетстегі ағылшын тұрғындарының саны едәуір өсіп, қоныстанушыларға жер жетіспейтіні айқын болды. Әсіресе халқы тығыз орналасқан Массачусетс-Бэй отарынан кетуге [[Кэмбридж (Массачусетс)|Ньютаун]] тұрғындары құлшыныс танытты. Ньютаунның негізін қалаушы [[Томас Дадли]] [[Джон Уинтроп|Уинтроппен]] жиі келіспеушілікке түсетін. Атап айтқанда, ол Бостонның отар астанасы болып таңдалуына наразылық білдіріп, қалада қамал салуды қолдаудан бас тартқан еді.{{sfn|Bingham|1962|p=17}} Дадли соңғы дауды шешу үшін Ньютаун пасторы Томас Хукерді Бостонға жіберді, алайда Уинтропқа деген наразылығы басылмады.<ref>{{cite book |title=Records of the Church of Christ at Cambridge in New England, 1632-1830 |url=https://archive.org/details/recordsofchurcho00firs/ |date=1906 |page=iii |chapter=Preface|publisher=Boston, E. Putnam}}</ref>{{sfn|Bingham|1962|pp=19–20}} 1634 жылғы мамырда Дадли Уинтроптың орнына губернатор болғаннан кейін Хукердің діни қауымының Коннектикутқа қоныс аудару ниеті [[Массачусетс Бас соты|Бас сотта]] қаралды. Қоныс аударуға қарсы болғандар Массачусетс халқының көптеп көшіп кетуінің салдарынан және аумақтық бөлінудің алауыздықты күшейтуінен қауіптенді. Сонымен қатар Хукер сияқты ықпалды уағызшы болашақта Массачусетстен басқа қоныстанушыларды да өзіне тартуы мүмкін еді.<ref name=breach>{{cite journal |title= Repairing the Breach: Puritan Expansion, Commonwealth Formation, and the Origins of the United Colonies of New England, 1630–1643 |last= Durge |first = Neal T. |date=September 2018 |journal= [[The New England Quarterly]] |volume=91 |issue=3 |pages =382–417 |jstor=26497581}}</ref> Ақырында Бас сот Ньютаун тұрғындарына Массачусетс аумағынан жер бөліп беріп, оларды райынан қайтарды.<ref name=breach /> Алайда бұл шешім олардың көңілінен шықпады, соған қарамастан қоныс аудару екі жылға кейінге қалдырылды.{{sfn|Walker|1891|p=83}}{{sfn|Bingham|1962|p=20}} [[Сурет:Mr Thomas Hooker & His People travelling 1636.jpeg|thumb|Томас Хукер мен оның серіктерінің сапары|left]] Хукердің қоныс аудару туралы өтініші қабылданбағанына қарамастан, қоныстанушылар Коннектикут аңғарына ағылуын жалғастырды. 1635 жылғы мамырда Коннектикут өзенінің сағасында Сейбрук отары құрылды.<ref>{{cite journal |title=Sir Arthur Hesilrige and the Saybrook Colony |first=Hugh R. Jr. |last=Engstrom |journal=Albion: A Quarterly Journal Concerned with British Studies |date=1973|volume=5 |issue=3 |pages=157–168 |doi=10.2307/4048260 |jstor=4048260 }}</ref> Массачусетстен келген көптеген қоныс аударушылар жаңадан құрылған Уэтерсфилд қаласына да қоныстанды.<ref>{{cite book |url=https://archive.org/details/historyofancient11adam/ |title=The history of ancient Wethersfield, Connecticut|last=Adams |first=Sherman W. |date=1904 |publisher=Grafton Press |page=21}}</ref> Плимут отарының Уинсордағы қонысына да [[Дорчестер (Массачусетс)|Дорчестерден]] көптеген қоныстанушылар келіп, елді мекенді өз бақылауына алды. Дорчестерден келгендер иеленген жерлері үшін Плимут қоныстанушыларына ақы төлеуге келіскеннен кейін бұл мәселе шешілді.{{sfn|Bingham|1962|pp=24–25}} Ақырында, 1636 жылы қоныстанушылардың жаңа тобының келуі Хукердің діни қауымына өз үйлерін сатып, 31 мамырда Коннектикутқа қарай сапарға шығуға мүмкіндік берді.{{sfn|Walker|1891|pp=91–92}} Хукер бастаған жүзге жуық қоныстанушы мен шамамен сонша малдан тұратын топ көп ұзамай Коннектикут өзеніне жетіп, нидерландтардың бекінісіне жақын жерде Ньютаун қаласының негізін қалады. Алайда бұл атау ұзақ сақталмады: көп ұзамай қала қоныстанушы [[Сэмюэл Стоун]]ның туған жері — [[Хертфорд]] қаласының құрметіне Хартфорд деп өзгертілді.<ref>{{cite web |url=https://www.foundersofhartford.org/historic-hartford/history-of-early-hartford/ |website=Society of the Descendants of the Founders of Hartford |title=History of Early Hartford |access-date=September 27, 2024 |archive-date=January 28, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220128074604/https://www.foundersofhartford.org/historic-hartford/history-of-early-hartford/ |url-status=live }}</ref> 1638 жылғы мамырда Томас Хукер азаматтық басқару туралы уағыз айтты. Осы уағыздан шабыт алған қоныстанушылар отардың конституциясын әзірлеуге кірісті. Соның нәтижесінде қабылданған «Коннектикуттың негізгі заңдары» құжатының басым бөлігін отарлардағы кәсіби заңгерлік білімі бар жалғыз адам [[Роджер Ладлоу]] жазған болуы мүмкін. Құжат 1639 жылғы қаңтарда қабылданып, Хартфорд, Уинсор және Уэтерсфилд қоныстарын ресми түрде біріктірді. Ол тарихтағы алғашқы жазбаша демократиялық конституция деп аталып келеді.<ref name=ctgov /><ref>{{cite journal |journal=Early American Studies |date=2012 |last=Besso |first=Michael |title=Thomas Hooker and His May 1638 Sermon|volume=10 |issue=1 |pages=194–225 |doi=10.1353/eam.2012.0002 |jstor=23546686 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://connecticuthistory.org/the-fundamental-orders-of-connecticut/ |title=The Fundamental Orders of Connecticut |date=2023 |website=Connecticut History |publisher=CTHUmanities |access-date=September 27, 2024 |archive-date=August 20, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240820202239/https://connecticuthistory.org/the-fundamental-orders-of-connecticut/ |url-status=live }}</ref> Жаңа конституцияға сәйкес [[Джон Хейнс (губернатор)|Джон Хейнс]] губернатор, ал Ладлоу оның орынбасары болып сайланды. Губернаторлардың қатарынан бірнеше жыл қызмет атқаруына тыйым салынғандықтан, Хейнс 1655 жылға дейін губернатор лауазымын жыл сайын [[Эдвард Хопкинс]]пен кезектесіп атқарды.<ref>{{cite web|url=https://museumofcthistory.org/2015/08/john-haynes/|title=John Haynes|website=Museum of Connecticut History|date=1999|access-date=September 27, 2024|archive-date=October 8, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241008015631/https://museumofcthistory.org/2015/08/john-haynes/|url-status=live}}</ref> Коннектикуттың негізгі заңдары қабылданғаннан кейін көп ұзамай көршілес Нью-Хейвен отары да өз үкіметін құрды.<ref>{{cite journal |url=https://doi.org/10.2307/359461 |journal=[[The New England Quarterly]] |title=John Cotton and the New Haven Colony |date=1930 |last=Calder |first=Isabel M.|volume=3 |issue=1 |pages=82–94 |doi=10.2307/359461 |jstor=359461 |url-access=subscription }}</ref> === Пекот соғысы === {{Толық мақала|Пекот соғысы}} Ізгі үміт форты салынған кезде нидерландтар пекоттармен жасасқан келісімінде сауда бекетінің барлық тайпаларға ашық болуға тиіс екенін белгіледі. Алайда пекоттар бұл шартты елемей, сауда жасауға келген қарсылас тайпаға шабуыл жасады. Бұған жауап ретінде нидерландтар пекоттардың сахемі Татобемді тұтқындап, оны босату үшін құн талап етті. Пекоттар құнды төлегеннен кейін нидерландтар оларға Татобемнің мәйітін қайтарды. Бұған кек қайтармақ болған пекоттар ағылшын кемесін нидерланд кемесімен шатастырып, оған шабуыл жасады. Кеме капитаны Джон Стоун мен оның экипажы пекоттардың қолынан қаза тапты.<ref>{{cite book |url=https://archive.org/details/bp_1001682 |title=History of the Indians of Connecticut : from the earliest known period to 1850 |pages=72–73 |first=John W. |last=DeForest |author-link=John William DeForest |date=1851 |publisher=W. J. Hamersley |location=Hartford, CT}}</ref> Түсініспеушілікті түсіндіру үшін Массачусетске пекоттардың елшісі жіберілді. Елші ағылшындарға кеменің қателесіп танылғанын айтты. Ағылшындар кінәлілерді беруді талап еткенде, елші олардың екеуінен басқасының бәрі жуырдағы шешек індетінен қайтыс болғанын және тірі қалған екі адамды беруге өкілеттіктері жоқ екенін мәлімдеді. Сонымен қатар пекоттар Стоунның екі пекотты тұтқындап, оларға қатыгездік көрсеткенін алға тартып, оны өлтірудің негізі болғанын айтты.<ref>{{cite journal |title=Who Killed John Stone? A Note on the Origins of the Pequot War |last=Cave |first=Alfred A. |date=1992 |journal=The William and Mary Quarterly |volume=49 |issue=3 |pages=509–521 |doi=10.2307/2947109 |jstor=2947109 }}</ref> [[Джон Галлап]] [[Лонг-Айленд]]ке жүзіп бара жатқанда [[Джон Олдем]]ге тиесілі, палубасында үндістер жүрген [[Пинас (кеме)|пинасты]] байқады. Галлап мән-жайды анықтау үшін кемеге мінуге әрекеттенгенде қақтығыс басталып, ол жеңіске жетті. Отаршылар бұл өлімге наррагансетттерді кінәлап, [[Роджер Уильямс]]қа сақ болуды ескертті. Наррагансетт көсемдері [[Каноникус]] пен [[Миантономо]] Галлап өлтірмеген кінәлілердің пекоттар арасында жасырынып жүргенін айтып, отаршылардың алаңдаушылығын сейілте алды.<ref>{{cite journal |title=Pequots and Puritans: The Causes of the War of 1637 |date=1962 |journal=The William and Mary Quarterly |last=Vaughn |first=Alden T.|volume=21 |issue=2 |pages=256–269 |doi=10.2307/1920388 |jstor=1920388 }}</ref> Осы оқиғалардан кейін Массачусетстен [[Джон Эндекотт]] пен оның капитандары [[Джон Андерхилл (капитан)|Джон Андерхилл]] және Натаниел Тёрнер бастаған 90 адамдық жасақ пекоттардың жеріне жіберілді. Олардың мақсаты Стоун мен Олдемді өлтірген кінәлілерді беруді талап ету болды. Жасақ алдымен Блок аралына жүзіп барды, алайда үндістер олардан бой тасалап үлгерді. Нәтижесінде жасақ аралдағы қаңырап қалған ауылдарды өртеп, тұрғындарға басқа шығын келтірместен кетіп қалды.{{Sfn|Cave|1996|pp=110–113}} Жасақ пекоттардың жеріне жеткенде, оларға кісі өлтіруді пекоттардың ұлы сахемі [[Сассакус]]тың өзі жасағаны айтылды. Пекоттар сондай-ақ нидерландтар мен ағылшындарды бір-бірінен ажырата алмайтынын мәлімдеді. Эндекотт бұл мәлімдемелерге сенбеді және пекоттар арасында әйелдер мен балалардың жоқ екенін байқап, шабуылға шықты. Осылайша соғыс басталды.{{Sfn|Cave|1996|pp=115–117}} Бұған жауап ретінде пекоттар Сейбрукті қоршауға алып, Уэтерсфилдке шабуыл жасады. Шабуыл барысында олар тоғыз адамды өлтіріп, екі әйелді кепілге алды.{{sfn|Taylor|1979|p=13}} Бұл әйелдер Уильям Суэйннің қыздары болатын. Кейін оларды нидерландтар құтқарды.<ref>{{cite book |url=https://archive.org/details/historyofcolonyo00atwa_0 |page=610 |title=History of the colony of New Haven to its absorption into Connecticut |first=Edward E. |last=Atwater |date=1902}}</ref> [[Сурет:Mystic Massacre in New England 1638 Photo Facsimile.png|thumb|[[Мистик қырғыны]] бейнеленген 1638 жылғы түпнұсқа сурет негізінде шамамен 1870 жылы жасалған гравюра]] Коннектикут [[Джон Мейсон (отаршы)|Джон Мейсон]] бастаған 90 адамдық жасақ жіберді. Оларға [[Ункас]] бастаған 60 [[мохегандар|мохеган]] қосылды. Біріккен жасақ Сейбрукке жеткенде, Андерхилл бастаған Массачусетс отаршыларының тобы да олардың қатарына қосылды. 1637 жылғы 26 мамырда [[Мистик өзені]] бойындағы пекоттардың бекіністі ауылының сыртында орналасқан жасақ таңсәріде [[Мистик қырғыны|тұтқиылдан шабуыл жасады]]. Отаршылар ауылға басып кіріп, оны өртеді де, қашып шығуға әрекеттенгендердің бәрін өлтіру үшін қорғаныс дуалдарының айналасын қоршауға алды. Олардың одақтастары — мохегандар алғашқы қоршаудан қашып шыққандарды ұстау үшін екінші қоршау шебін құрды. Жүздеген пекот қаза тапты, олардың көпшілігі әйелдер мен балалар еді.{{Sfn|Taylor|1979|p=14}} Рухы күйреген пекоттардың көпшілігі батысқа қарай қашуға тырысты. Мейсон [[Израэл Стоутон]]мен бірге 300 пекоттан тұратын топты қазіргі [[Фэрфилд (Коннектикут)|Фэрфилд]] қаласының маңындағы батпаққа дейін қуып барып, сол жерде [[Фэрфилд батпағындағы шайқас|олардың көпшілігін өлтіріп, тұтқынға алды]]. Сассакус [[мохоктар]]ға қашып құтыла алды, алайда олар Сассакус пен оның серіктерін дереу өлтіріп, оның бас терісін Бостонға жіберді.{{sfn|Taylor|1979|pp=14–15}}<ref>{{cite journal |title=The Long Wake of the Pequot War |journal=Early American Studies |date=2011 |last=Grandjean |first=Katherine A.|volume=9 |issue=2 |pages=379–411 |doi=10.1353/eam.2011.0019 |jstor=23547653 }}</ref> Пекоттар жеңілгеннен кейін Коннектикут, мохегандар және наррагансетттер арасында [[Хартфорд келісімі (1638)|Хартфорд келісімі]] жасалды. Келісім бойынша Коннектикут қоныстанушыларына пекоттардың бұрынғы жерлерін иеленуге айрықша құқық берілді, ал пекоттар саяси және мәдени қауымдастық ретінде таратылып, тірі қалғандары басқа тайпаларға сіңісуге мәжбүр болды.<ref>{{cite journal |url=https://www.jstor.org/stable/10.5309/willmaryquar.72.3.0461 |title=The Treaty of Hartford (1638): Reconsidering Jurisdiction in Southern New England |date=2015 |journal=The William and Mary Quarterly |last=Grant |first=Daragh |volume=72 |issue=3 |pages=461–498 |doi=10.5309/willmaryquar.72.3.0461 |jstor=10.5309/willmaryquar.72.3.0461 |url-access=subscription |archive-date=August 18, 2025 |access-date=September 28, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250818154152/https://www.jstor.org/stable/10.5309/willmaryquar.72.3.0461 |url-status=live }}</ref> === Отардың нығаюы === Пекот соғысы Коннектикут пен Массачусетстің мүдделері мен қажеттіліктерінің арасындағы айырмашылықты айқын көрсетті. Қақтығыс кезінде Коннектикут Массачусетске қарағанда сақтыққа негізделген саясатты ұстанды. [[Сейбрук отары|Сейбрук фортының]] коменданты [[Лайон Гардинер]] Массачусетс шығанақта қауіпсіз орналасқанымен, соғыстың негізгі зардабын Коннектикут тартатынын атап өтті. Соғыс аяқталғаннан кейін Коннектикут наррагансетттер мен Массачусетс арасындағы барлық келісімдерді мойындаудан бас тартып, үндістермен дипломатиялық қатынастарды өз шарттары бойынша жүргізе бастады. Осылайша ол жеке отар ретіндегі мәртебесін айқын көрсетті.<ref name=breach /> [[Ағылшын революциясы|Англиядағы азамат соғысы]] басталғаннан кейін Англияның Сейбрук отарына көрсеткен қолдауы тоқтады. Отардың губернаторы [[Джордж Фенвик (парламентшіл)|Джордж Фенвик]] 1644 жылы отарды Коннектикутқа сату туралы келісім жасасты.<ref>{{cite web |url=https://archive.org/details/saybrookatmoutho00gate |page=54 |title=Saybrook at the mouth of the Connecticut; the first one hundred years |first=Gilman C. |last=Gates |date=1935|publisher=[Orange], [New Haven], [Press of the Wilson H. Lee Co.] }}</ref> Фенвик Англияға оралып, [[Оливер Кромвель]]дің қол астында қызмет етіп, ерекше көзге түсті.<ref>{{Cite DNB |wstitle= Fenwick, George |volume= 18 |last= Firth |first= Charles |author-link=Charles Firth (historian) |page= 328 |year= |short=1}}</ref> Пекот соғысы кезіндегі отарлар арасындағы ынтымақтастықтың табыстарынан жігерленген Коннектикут, Массачусетс, Плимут және Нью-Хейвен отарлары нидерландтардан, француздардан және үндістерден бірлесіп қорғану мақсатында [[Жаңа Англия конфедерациясы]]н құрды.<ref>{{Cite web |url=https://avalon.law.yale.edu/17th_century/art1613.asp |title=Avalon Project – the Articles of Confederation of the United Colonies of New England; May 19, 1643 |access-date=September 28, 2024 |archive-date=November 18, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211118170120/https://avalon.law.yale.edu/17th_century/art1613.asp |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |title=The United Colonies of New England—1643-90 |last=Ward |first=Harry M. |url=https://archive.org/details/unitedcoloniesof0000ward/ |publisher=[[Vantage Press]] |date=1961 |location=New York, NY |chapter=II. Genesis of Union |pages=23–48}}</ref> Англияға кетер алдында Фенвик Хопкинспен бірге Коннектикуттың Конфедерациядағы алғашқы комиссарларының бірі болды.<ref>{{cite book |editor-last=Ward |editor-first=Harry |title=The United Colonies of New England-1643-90 |publisher=Vantage Press=1961 |pages=400–411}}</ref><ref>{{cite book |title=History of New England |date=1858 |first=John G. |last=Palfrey |volume=2 |chapter=Appendix |page=635 |publisher=Little, Brown, and Company (New York) |url=https://archive.org/details/historyofnewengl02john}}</ref> Коннектикуттың Конфедерацияға мүшелігі оның [[Филипп патша соғысы]]на әскер жіберуін де білдірді, дегенмен Коннектикуттың өзі бұл соғыстан айтарлықтай зардап шеккен жоқ.<ref>{{cite web |url=https://www.colonialwarsct.org/1675.htm |title=1675 — King Philip's War |website=Society of Colonial Wars in the State of Connecticut |publisher=General Society of Colonial Wars |access-date=September 28, 2024 |archive-date=September 16, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240916152922/https://colonialwarsct.org/1675.htm |url-status=live }}</ref> Өзге пуритан отарлары сияқты, Коннектикут та Кромвельдің азамат соғысындағы жеңісін қуана қарсы алды. Отардың дін қызметкерлері [[дөңгелекбастылар]]дың идеяларын үнемі уағыздап отырды. Алайда Англияның жаңа үкіметі көп ұзамай Коннектикутқа қиындықтар туғыза бастады. Жаңа Англия конфедерациясы Жаңа Нидерланд пен ағылшын отарларының арасындағы шекараны белгілейтін [[Хартфорд келісімі (1650)|Хартфорд келісімін]] жасасты, бірақ Англия үкіметі оны ратификациялаудан бас тартты.<ref>{{cite book |title=History of New Netherland |series=New York Heritage Series |volume=2 |last=O'Callaghan |first=Edmund B. |author-link=Edmund Bailey O'Callaghan|publisher=Bartlett and Welford|location=New York, NY|pages=151–155, 201–202}}</ref> Отарлардың шет елдермен саудасын шектеген [[1651 жылғы навигациялық акт]] нидерландтармен арадағы шиеленісті одан әрі күшейтті. Бұл шиеленіс ақырында [[Бірінші ағылшын-нидерланд соғысы]]на ұласты.<ref>{{cite journal |title=The Navigation Act of 1651, the First Dutch War, and the London Merchant Community |last=Farnell |first=James E. |date=1964 |volume=16 |issue=3 |pages=439–454 |journal=[[The Economic History Review]]|doi=10.2307/2592847 |jstor=2592847 }}</ref> Соғыстың басталуы Коннектикутқа 1653 жылы Ізгі үміт фортын басып алуға мүмкіндік берді.<ref>{{cite book|last1=Jones|first1=Frederick Robertson|title=The History of North America, Volume IV|date=1904|publisher=George Barrie & Sons|location=Philadelphia|page=134|url=https://books.google.com/books?id=CrgTAAAAYAAJ}}</ref> [[Сурет:John Winthrop, the Younger - Harvard 17th century.jpg|thumb|upright|[[Кіші Джон Уинтроп]]]] 1660 жылы [[Стюарттар реставрациясы]] жүзеге асқаннан кейін Коннектикуттың көптеген тұрғындары отардағы [[пуритандық]] дәстүрлер мен корольдік жарғының болмауы [[II Карл (Англия королі)|II Карл]]дың отардың өзін-өзі басқару құқығын шектеуіне себеп болуы мүмкін деп қауіптенді. 1662 жылы губернатор [[Кіші Джон Уинтроп]] Англияға жіберіліп, сол жерде корольдік жарғы алуға қол жеткізді. Жарғы едәуір демократиялық сипатта болды: Коннектикут [[Еркін азаматтар (Он үш отар)|еркін азаматтары]] губернаторды да, заң шығарушы органның мүшелерін де сайлай алатын екі отардың бірі болды.{{efn|name=a|Екіншісі — Род-Айленд.}}{{sfn|Anderson|2017|p=10}}<ref>{{Cite web |date=2018-10-31 |title=October 31: Connecticut's Greatest Legend Happened Today.... or Did It? |url=https://todayincthistory.com/2018/10/31/october-31-the-legend-of-the-charter-oak/ |website=Today in Connecticut History |language=en-US |access-date=September 28, 2024 |archive-date=April 23, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210423002119/https://todayincthistory.com/2018/10/31/october-31-the-legend-of-the-charter-oak/ |url-status=live }}</ref> Сонымен қатар жарғы Коннектикутқа кең аумақтарға құқық беріп, оның шекараларын [[Наррагансетт шығанағы]], [[Тынық мұхит]], Массачусетстің оңтүстік шекарасы және [[40° солтүстік ендік параллелі]] арқылы белгіледі.<ref name=winthropexp>{{cite journal |title=John Winthrop, Jr., Connecticut Expansionist: The Failure of His Designs on Long Island, 1663-1675 |last=Dunn |first=Richard S. |journal=The New England Quarterly |date=1956|volume=29 |issue=1 |pages=3–26 |doi=10.2307/363060 |jstor=363060 }}</ref> Коннектикут өкілдері Нью-Хейвенге барып, оның Коннектикутқа қосылуға тиіс екенін хабарлағанда, бастапқыда қатты қарсылыққа тап болды. Алайда 1664 жылы [[Жаңа Нидерландтың жаулап алынуы|Жаңа Нидерланд басып алынып]], оның иесі — [[Рим-католик шіркеуі|католик дінін ұстанған]] [[II Яков (Англия королі)|Йорк герцогының]] құрметіне [[Нью-Йорк провинциясы|Нью-Йорк]] деп өзгертілгеннен кейін бұл қарсылық бәсеңдеді. [[1664 жылғы корольдік комиссия]] Нью-Йорктің шығыс шекарасын Коннектикут өзені бойымен белгілеп, Нью-Хейвенді Нью-Йорк пен Коннектикуттың екеуі де талап еткен аумаққа айналдырды. Католик роялистің билігінде болғысы келмеген Нью-Хейвен ақырында қарсылығын тоқтатып, Коннектикутқа қосылуға келісті.<ref>{{Cite book |title= The Colonial Period Of American History: The Settlements II |last= Andrews |first=Charles M. |date=1936 |publisher= [[Yale University Press]] |pages=192–194}}</ref><ref>{{Cite book |last=Atwater |first=Edward Elias|url=https://archive.org/details/historycolonyne00atwagoog |title=History of the Colony of New Haven to Its Absorption into Connecticut |publisher=author |year=1881 |pages=467–468, 510}}</ref> Жоғарыда аталған Жаңа Нидерландтың басып алынуы Коннектикуттың [[Лонг-Айленд]]ке қатысты аумақтық талаптарына да нүкте қойды, өйткені [[Джон Скотт (капитан)|капитан Джон Скотт]] аралды басып алған кезде оны Коннектикуттың емес, өзінің иелігі деп жариялады.<ref name=winthropexp /> === Жаңа Англия доминионы === [[Сурет:Hiding-the-original-charter-in-the-oak.png|thumb|right|Корольдік жарғыны емен ағашына жасыру]] Йорк герцогы кейін II Яков және VII Яков деген атпен король тағына отырды. Оның алғашқы әрекеттерінің бірі [[Батыс Джерси]]ден [[Мэн провинциясы|Мэнге]] дейінгі ағылшын отарларын [[Жаңа Англия доминионы]]на біріктіру болды. Жаңадан біріккен отардың губернаторы болып сэр [[Эдмунд Андрос]] тағайындалды. Андрос Коннектикут енді жеке отар болмағандықтан, оның корольдік жарғысын тапсыруды талап етті. Губернатор [[Роберт Трит]] бірнеше ай бойы жарғыны тапсыруды кейінге қалдыруға тырысты, алайда 1687 жылғы 31 қазанда Андрос құжатты жеке өзі алу үшін Хартфордқа келді. Трит кешке дейін созылған сөзінде жарғының маңызын түсіндірді. Кенет есіктен қатты жел соғып, шамдарды сөндіріп жіберді. Шамдар қайта жағылған кезде жарғы жоғалып кеткен еді. Оны Джозеф Уодсворт есімді адам жақын маңдағы емен ағашына жасырып үлгерген болатын.<ref>{{Cite web |date=2014-04-23 |title=The Legend of the Charter Oak |url=https://www.newenglandhistoricalsociety.com/legend-charter-oak/ |access-date=2021-04-23 |website=New England Historical Society |language=en-US |archive-date=2021-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210423002123/https://www.newenglandhistoricalsociety.com/legend-charter-oak/ |url-status=live }}</ref><ref name=muscthis>{{cite web |url=https://museumofcthistory.org/2015/08/robert-treat/ |website=Museum of Connecticut History |title=Robert Treat |date=August 14, 2015 |access-date=September 29, 2024 |archive-date=October 8, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241008021448/https://museumofcthistory.org/2015/08/robert-treat/ |url-status=live }}</ref> Кейін [[Жарғы емені]] деген атпен белгілі болған бұл ағаш бірнеше ұрпақ бойы Коннектикуттың символы болып қала берді.<ref>{{cite web |url=https://newenglandhistoricalsociety.com/legend-charter-oak/ |title=The Legend (and Souvernirs) of the Charter Oak |website=New England Historical Society|date=April 23, 2014 }}</ref> Андрос пуритан шенеуніктерін [[англикандықтар]]мен алмастырып, жоғары салықтар енгізді. Оның 1 200 фунт стерлинг мөлшеріндегі жалақысы Массачусетстің бұрынғы үкіметінің бүкіл жылдық шығынынан асып түсті. [[Даңқты революция]] кезінде II Яков тақтан тайдырылғанда, Андрос бастапқыда бұл жаңалықтың таралуына жол бермеуге тырысты. Алайда хабар бәрібір тарап, отаршылар [[1689 жылғы Бостон көтерілісі|доминион билігін құлатты]]. Олар доминион үкіметін II Яковты қолдаған жасырын католиктер ретінде, ал өздерін жаңа [[протестантизм|протестант]] монархтар — [[III Уильям (Англия королі)|III Уильям]] мен [[II Мэри (Ұлыбритания патшайымы)|II Мария]]ның адал жақтастары ретінде көрсетті. Осылайша орталықтандырылған басқару жүйесін құруға бағытталған қысқа мерзімді тәжірибе аяқталып, Коннектикут пен басқа да отарлардың корольдік жарғылары қалпына келтірілді.<ref>{{cite book |title=American Colonies |first=Alan |last=Taylor |date=2001 |publisher=[[Viking Press]] |pages=277–280}}</ref> === Кейінгі тарихы === {{Толық мақала|Коннектикут тарихы}} 1701 жылы [[Нью Хейвен (Коннектикут)|Нью-Хейвен]] Хартфордпен қатар отардың екінші астанасы болып белгіленді. Нью-Хейвенде өткен алғашқы заң шығару жиналысында отар үшін колледж құру туралы шешім қабылданып, оның орналасатын жері ретінде Сейбрук, ал алғашқы ректоры ретінде [[Авраам Пирсон]] таңдалды. Пирсон 1707 жылы қайтыс болғанға дейін колледжді [[Киллингворт (Коннектикут)|Киллингворттағы]] өз үйінен басқарды. Ол қайтыс болғаннан кейін колледж ақыры Сейбрукке көшірілді. Алайда көп ұзамай Сейбруктің тым шалғай орналасқаны белгілі болды. 1716 жылы Нью-Хейвен колледжді орналастыру құқығы үшін бәсекеде басқа елді мекендерді басып озды. Екі жылдан кейін [[Элиу Йель]] колледжге қомақты қайырымдылық жасаған кезде, оқу орны оның құрметіне [[Йель колледжі]] деп аталды.<ref>{{cite web |url=https://guides.library.yale.edu/yalehistory |title=A Brief History of Yale |publisher=Yale University |access-date=September 30, 2024 |archive-date=August 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210808074347/https://guides.library.yale.edu/yalehistory |url-status=live }}</ref> Коннектикут [[Бірінші ұлы ояну]] қозғалысында маңызды рөл атқарды. 1741 жылғы 8 шілдеде Коннектикутта дүниеге келген [[Джонатан Эдвардс (дінтанушы)|Джонатан Эдвардс]] [[Энфилд (Коннектикут)|Энфилдте]] өзінің әйгілі «[[Қаһарлы Құдайдың қолындағы күнәһарлар]]<nowiki/>» атты уағызын айтты. [[Ола Элизабет Уинслоу]] бұл кезеңді «діни жаңғыру кезіндегі толқудың шарықтау шегі» деп сипаттады.<ref>{{cite journal |title="Sinners in the Hands of an Angry God": Some Unfinished Business |jstor=366800 |last=Gallagher |first=Edward J. |journal=The New England Quarterly |volume=73 |issue=2 |date=June 2000 |pages= 202–221}}</ref> Діни жаңғыру қозғалысы отарды [[Ескі және жаңа жарықтар|«Ескі жарық» және «Жаңа жарық»]] жақтастарына да бөлді. «Ескі жарық» жақтастары діни жаңғыруға күмәнмен қараса, «Жаңа жарық» жақтастары оны қолдады. Бұл діни алауыздық кейін саяси қайшылыққа ұласты: екі топ «Ескі жарық» бағытын ұстанған саясаткерлер қабылдаған ел аралап уағыз айтатын дін қызметкерлеріне қарсы заңға байланысты өзара қақтығысты.<ref>{{cite book |title=From Puritan to Yankee: Character and the Social Order in Connecticut 1960-1765|last=Bushman |first=Richard L. |publisher=Harvard University Press |year=1967 |location=Cambridge, MA |pages=235–266 |chapter=XV: New Lights in Politics}}</ref> АҚШ-та үздіксіз жарық көріп келе жатқан ең көне газет — ''[[Коннектикут Курант]]'' 1764 жылы Хартфордта құрылды.<ref>{{cite web |url=https://www.courant.com/2013/12/29/older-than-the-nation/ |date=December 29, 2013 |publisher=Hartford Courant |title=Older Than The Nation |access-date=September 30, 2024 |archive-date=December 7, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241207151539/https://www.courant.com/2013/12/29/older-than-the-nation/ |url-status=live }}</ref> Коннектикут халқы Америкалық революцияны табанды түрде қолдады. Штаттағы ер адамдардың бестен бірі соғысқа қатысты. [[Джонатан Трамбулл]] [[Патриоттар (Америка революциясы)|патриоттарды]] қолдаған жалғыз отарлық губернатор болды. Америка тарихындағы алғашқы тыңшы [[Натан Хейл]] де осы отардан шыққан.<ref>{{cite web |url=https://www.americanrevolutioninstitute.org/wp-content/uploads/2018/09/Connecticut-in-the-American-Revolution-2001.pdf |title=Connecticut in the American Revolution |publisher=[[Society of the Cincinnati]] |date=2002 |access-date=October 1, 2024 |archive-date=January 22, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250122185524/https://www.americanrevolutioninstitute.org/wp-content/uploads/2018/09/Connecticut-in-the-American-Revolution-2001.pdf |url-status=live }}</ref> == Демография == Отар халқының құрамы негізінен біртекті болды: қоныстанушылардың басым көпшілігі ағылшын текті еді, ал отарда тек протестанттық шіркеулер ғана болды.{{sfn|Anderson|2017|page=10}} Коннектикут өзенінің бойындағы және Нью-Хейвендегі алғашқы отарларды [[Массачусетс-Бэй отары|Массачусетс]] пен [[Плимут отары|Плимут]] отарларымен байланысы бар сепаратистік бағыттағы [[пуритандар]] құрды. Олар ағылшын пуритандарына ұқсас [[кальвинизм|кальвинистік]] діни нанымдарды ұстанды, алайда өздерінің діни қауымдары Англияның мемлекеттік шіркеуінен бөлінуі қажет деп есептеді. Олар [[Пуритандардың Жаңа Англияға қоныс аударуы (1620–1640)|Ұлы көші-қон]] кезінде [[Жаңа Англия]]ға қоныс аударған болатын. XVIII ғасырдың ортасында отар үкіметі дауыс беру құқығын шектеп, сайлаушыларға мүліктік талап пен шіркеу мүшесі болу шартын енгізді.<ref name="Barack & Lefter pp. 258–259">{{harvnb|Barck|Lefler|1958|pp=258–259}}</ref> [[АҚШ тәуелсіздігі үшін соғыс|АҚШ тәуелсіздік соғысы]] кезеңінде конгрегационализм отардың [[мемлекеттік шіркеу|ресми мемлекеттік шіркеуі]] мәртебесіне ие болды және бұл мәртебе 1818 жылы жойылғанға дейін сақталды.<ref>{{Cite web |last=Weston Janis |first=Mark |date=2021 |title=Connecticut 1818: From Theocracy to Toleration Connecticut 1818: From Theocracy to Toleration |url=https://digitalcommons.lib.uconn.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1488&context=law_review#:~:text=Even%20so%2C%20the%201818%20Constitution,would%20have%20to%20support%20themselves. |website=University of Connecticut School of Law |access-date=August 21, 2024 |archive-date=June 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240605131651/https://digitalcommons.lib.uconn.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1488&context=law_review#:~:text=Even%20so%2C%20the%201818%20Constitution,would%20have%20to%20support%20themselves. |url-status=live }}</ref> {| class="wikitable" style="float:right; clear:right; margin:0.5em 0 1em 1em; text-align:right; font-size:95%;" |- ! colspan="3" style="background:#e5e5f7; text-align:left; font-size:115%; padding:8px;" | Халық санының тарихи өзгерісі |- ! Жыл ! Халық саны ! ±% |- | 1640 || 1 472 || — |- | 1650 || 4 139 || +181,2% |- | 1660 || 7 980 || +92,8% |- | 1670 || 12 603 || +57,9% |- | 1680 || 17 246 || +36,8% |- | 1690 || 21 645 || +25,5% |- | 1700 || 25 970 || +20,0% |- | 1710 || 39 450 || +51,9% |- | 1720 || 58 830 || +49,1% |- | 1730 || 75 530 || +28,4% |- | 1740 || 89 580 || +18,6% |- | 1750 || 111 280 || +24,2% |- | 1760 || 142 470 || +28,0% |- | 1770 || 183 881 || +29,1% |- | 1774 || 197 842 || +7,6% |- | 1780 || 206 701 || +4,5% |- | colspan="3" style="text-align:left; font-size:90%;" | '''Дереккөздер:''' 1640–1760 жылдар;<ref>{{Cite book |last=Purvis |first=Thomas L. |url=https://archive.org/details/colonialamericat00purv_0/page/128 |title=Colonial America to 1763 |publisher=[[Infobase Publishing|Facts on File]] |year=1999 |isbn=978-0816025275 |editor-last=Balkin |editor-first=Richard |location=New York |pages=[https://archive.org/details/colonialamericat00purv_0/page/128 128–129]}}</ref> 1774 жыл.<ref>{{Cite book |last=Purvis |first=Thomas L. |url=https://archive.org/details/isbn_9780816025282/page/147 |title=Revolutionary America 1763 to 1800 |publisher=[[Infobase Publishing|Facts on File]] |year=1995 |isbn=978-0816025282 |editor-last=Balkin |editor-first=Richard |location=New York |page=[https://archive.org/details/isbn_9780816025282/page/147 147]}}</ref> [[Нью-Хейвен отары]] (1638–1664) да есепке алынған. 1770–1780 жылдар.<ref name="Colonial and Pre-Federal Statistics">{{Cite web |title=Colonial and Pre-Federal Statistics |url=https://www2.census.gov/prod2/statcomp/documents/CT1970p2-13.pdf |publisher=[[United States Census Bureau]] |page=1168 |access-date=May 11, 2020 |archive-date=December 29, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201229191314/https://www2.census.gov/prod2/statcomp/documents/CT1970p2-13.pdf |url-status=live }}</ref> |} == Экономикалық және әлеуметтік тарихы == XVII ғасырда Коннектикут экономикасының негізін натуралды ауыл шаруашылығы құрады. Кейін экономика әртараптанып, шалғайдағы нарықтарға, әсіресе [[Кариб теңізі]] аймағындағы британ отарларына арналған өнім өндіруге көбірек көңіл бөліне бастады. Америка революциясы Ұлыбританиядан келетін импортты тоқтатып, жергілікті халықтың кәсіпкерлік қабілеті мен техникалық дағдыларына кеңінен сүйенген өңдеу өнеркәсібінің дамуына түрткі болды. XVIII ғасырдың екінші жартысында құнарлы егістік жерлердің тапшылығы, мезгіл-мезгіл туындаған қаржылық қиындықтар және экспорттық нарықтағы бағаның төмендеуіне байланысты мәселелер пайда болды. Ауыл шаруашылығында астық өндіруден мал шаруашылығы өнімдерін өндіруге көшу байқалды.<ref>{{harvp|Daniels|1980}}</ref> Отар үкіметі экономиканы нығайту және Ұлыбританиямен арадағы сауда теңгерімін жақсарту мақсатында әр кезеңде [[қарасора]], [[поташ]] және ағаш материалдары сияқты әртүрлі тауарлардың экспортын ынталандыруға тырысты.<ref>{{harvp|Nutting|2000}}</ref> Коннектикуттың тұрғын үй сәулеті алуан түрлі құрылыс үлгілерімен ерекшеленді. Олар негізінен ағылшындардың басым мәдени мұрасы мен сәулет дәстүрлерін бейнеледі.<ref>{{harvp|Smith|2007}}</ref> == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:1636 жылы құрылған мемлекеттер мен аумақтар]] [[Санат:1776 жылы таратылған мемлекеттер мен аумақтар]] [[Санат:Коннектикутта 1636 жылы құрылғандар]] [[Санат:Британ империясында 1776 жылы таратылғандар]] [[Санат:Коннектикут отары]] [[Санат:Солтүстік Америкадағы отарлық қоныстар]] [[Санат:Америкадағы бұрынғы британ отарлары мен протектораттары]] [[Санат:Бұрынғы ағылшын отарлары]] [[Санат:Бұрынғы христиан мемлекеттері]] jaib7hofwnn145rhhg6uk40n38ur5t2 10 788772 3683437 2026-10-19T06:39:03Z Wikuiser 172895 /* */ 3683437 wikitext text/x-wiki {{Footy-bio-stub-meta | article = Англия футболшысы туралы | category = Англия футболшылары туралы | image = Flag of England.svg }}<noinclude>[[Санат:Үлгілер:Футболшылар туралы аяқталмаған мақалалар]] [[Санат:Үлгілер:Англия футболшылары туралы аяқталмаған мақалалар| ]] </noinclude> cqperqi7vvjc3uskvt5hje1evl3mwy9 3683440 3683437 2026-10-19T06:40:48Z Wikuiser 172895 /* */ 3683440 wikitext text/x-wiki {{Footy-bio-stub-meta | article = Англия футболшысы туралы | category = Англия футболшылары туралы | image = Flag of England.svg }}<noinclude>[[Санат:Үлгілер:Спортсмендер туралы аяқталмаған мақалалар]] [[Санат:Үлгілер:Англия футболшылары туралы аяқталмаған мақалалар| ]] </noinclude> j2trydx2h9zfnx7sp7gcfxly2bt7ch0 0 788773 3683475 2026-10-19T07:20:58Z Орел Карл 81620 Жаңа бетте: '''Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының III съезі''' — 1905 жылдың 12 (25) сәуірінен 27 сәуіріне (10 мамырға) дейін [[Лондон|Лондонда]] өткен большевиктер фракциясының жиыны. Съезге шешуші дауыс құқығы бар 24 делегат және кеңесші дауыс құқығы бар 14 делегат қаты... 3683475 wikitext text/x-wiki '''Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының III съезі''' — 1905 жылдың 12 (25) сәуірінен 27 сәуіріне (10 мамырға) дейін [[Лондон|Лондонда]] өткен большевиктер фракциясының жиыны. Съезге шешуші дауыс құқығы бар 24 делегат және кеңесші дауыс құқығы бар 14 делегат қатысты. Олардың барлығы большевиктер фракциясының өкілдері болды. РСДЖП-ның басқа фракциялары съезге қатысқан жоқ. 1907 жылы өткен [[РСДЖП-ның V съезі|РСДЖП-ның Лондон съезінің]] шешімімен большевиктердің бұл жиынына ресми түрде «РСДЖП съезі» мәртебесі берілмеді. == Күн тәртібі == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} kp5ntd0e7dc5rjbdz7cfby6914onkxx 3683478 3683475 2026-10-19T07:22:58Z Орел Карл 81620 /* Дереккөздер */ 3683478 wikitext text/x-wiki '''Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының III съезі''' — 1905 жылдың 12 (25) сәуірінен 27 сәуіріне (10 мамырға) дейін [[Лондон|Лондонда]] өткен большевиктер фракциясының жиыны. Съезге шешуші дауыс құқығы бар 24 делегат және кеңесші дауыс құқығы бар 14 делегат қатысты. Олардың барлығы большевиктер фракциясының өкілдері болды. РСДЖП-ның басқа фракциялары съезге қатысқан жоқ. 1907 жылы өткен [[РСДЖП-ның V съезі|РСДЖП-ның Лондон съезінің]] шешімімен большевиктердің бұл жиынына ресми түрде «РСДЖП съезі» мәртебесі берілмеді. == Күн тәртібі == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КОКП съездері]] [[Санат:РСДЖП]] tkua8rgbymux5asmluhuuz1p2ldqrna 3683479 3683478 2026-10-19T07:25:36Z Орел Карл 81620 /* Күн тәртібі */ 3683479 wikitext text/x-wiki '''Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының III съезі''' — 1905 жылдың 12 (25) сәуірінен 27 сәуіріне (10 мамырға) дейін [[Лондон|Лондонда]] өткен большевиктер фракциясының жиыны. Съезге шешуші дауыс құқығы бар 24 делегат және кеңесші дауыс құқығы бар 14 делегат қатысты. Олардың барлығы большевиктер фракциясының өкілдері болды. РСДЖП-ның басқа фракциялары съезге қатысқан жоқ. 1907 жылы өткен [[РСДЖП-ның V съезі|РСДЖП-ның Лондон съезінің]] шешімімен большевиктердің бұл жиынына ресми түрде «РСДЖП съезі» мәртебесі берілмеді. == Күн тәртібі == * Ұйымдастыру комитетінің баяндамасы; * Төңкеріс кезіндегі партия тактикасының мәселелері; * Ұйымдастыру мәселелері: партия ұйымдарындағы жұмысшылар мен зиялылардың арақатынасы, партия жарғысы; * Басқа партиялар мен саяси ағымдарға көзқарас: РСДЖП-дан бөлініп шыққан топқа көзқарас, ұлттық социал-демократиялық ұйымдарға көзқарас, либералдарға қатынас, эсерлермен тәжірибелік келісімдер; * Партияның ішкі өміріне қатысты мәселелер: үгіт-насихат жұмысы; * Делегаттардың есептері: Орталық комитеттің есебі, жергілікті комитеттер делегаттарының есептері; * Сайлау, съез қарарлары мен хаттамаларын жариялау тәртібі және сайланған тұлғалардың қызметіне кірісуі. == Негізгі қарарлар == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КОКП съездері]] [[Санат:РСДЖП]] guimfrsr64odvqk4gzwug9blhw7ja2m 3683480 3683479 2026-10-19T07:27:36Z Орел Карл 81620 /* Негізгі қарарлар */ 3683480 wikitext text/x-wiki '''Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының III съезі''' — 1905 жылдың 12 (25) сәуірінен 27 сәуіріне (10 мамырға) дейін [[Лондон|Лондонда]] өткен большевиктер фракциясының жиыны. Съезге шешуші дауыс құқығы бар 24 делегат және кеңесші дауыс құқығы бар 14 делегат қатысты. Олардың барлығы большевиктер фракциясының өкілдері болды. РСДЖП-ның басқа фракциялары съезге қатысқан жоқ. 1907 жылы өткен [[РСДЖП-ның V съезі|РСДЖП-ның Лондон съезінің]] шешімімен большевиктердің бұл жиынына ресми түрде «РСДЖП съезі» мәртебесі берілмеді. == Күн тәртібі == * Ұйымдастыру комитетінің баяндамасы; * Төңкеріс кезіндегі партия тактикасының мәселелері; * Ұйымдастыру мәселелері: партия ұйымдарындағы жұмысшылар мен зиялылардың арақатынасы, партия жарғысы; * Басқа партиялар мен саяси ағымдарға көзқарас: РСДЖП-дан бөлініп шыққан топқа көзқарас, ұлттық социал-демократиялық ұйымдарға көзқарас, либералдарға қатынас, эсерлермен тәжірибелік келісімдер; * Партияның ішкі өміріне қатысты мәселелер: үгіт-насихат жұмысы; * Делегаттардың есептері: Орталық комитеттің есебі, жергілікті комитеттер делегаттарының есептері; * Сайлау, съез қарарлары мен хаттамаларын жариялау тәртібі және сайланған тұлғалардың қызметіне кірісуі. == Негізгі қарарлар == * Съезді ресми түрде құру туралы; * Қарулы көтеріліс туралы; * Уақытша революциялық үкімет туралы; * Төңкеріс қарсаңындағы үкіметтің тактикасына қатысты ұстаным туралы; * РСДЖП-ның ашық саяси әрекетке шығуы туралы; * Шаруалар қозғалысына көзқарас туралы; * Партиядан бөлініп шыққан топ туралы; * Ұлттық социал-демократиялық ұйымдарға көзқарас туралы; * Социалист-революционерлермен (эсерлермен) практикалық келісімдер жасау туралы; * Либералдарға көзқарас туралы; * Үгіт-насихат жұмысы туралы; * Кавказдағы оқиғаларға байланысты; * Польшадағы оқиғаларға байланысты; * Партияның Орталық органы туралы. == Тарихы == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КОКП съездері]] [[Санат:РСДЖП]] lxti3jxa09kh2w9hbjf6jf61bh9l7j4 3683483 3683480 2026-10-19T07:40:28Z Орел Карл 81620 /* Тарихы */ 3683483 wikitext text/x-wiki '''Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының III съезі''' — 1905 жылдың 12 (25) сәуірінен 27 сәуіріне (10 мамырға) дейін [[Лондон|Лондонда]] өткен большевиктер фракциясының жиыны. Съезге шешуші дауыс құқығы бар 24 делегат және кеңесші дауыс құқығы бар 14 делегат қатысты. Олардың барлығы большевиктер фракциясының өкілдері болды. РСДЖП-ның басқа фракциялары съезге қатысқан жоқ. 1907 жылы өткен [[РСДЖП-ның V съезі|РСДЖП-ның Лондон съезінің]] шешімімен большевиктердің бұл жиынына ресми түрде «РСДЖП съезі» мәртебесі берілмеді. == Күн тәртібі == * Ұйымдастыру комитетінің баяндамасы; * Төңкеріс кезіндегі партия тактикасының мәселелері; * Ұйымдастыру мәселелері: партия ұйымдарындағы жұмысшылар мен зиялылардың арақатынасы, партия жарғысы; * Басқа партиялар мен саяси ағымдарға көзқарас: РСДЖП-дан бөлініп шыққан топқа көзқарас, ұлттық социал-демократиялық ұйымдарға көзқарас, либералдарға қатынас, эсерлермен тәжірибелік келісімдер; * Партияның ішкі өміріне қатысты мәселелер: үгіт-насихат жұмысы; * Делегаттардың есептері: Орталық комитеттің есебі, жергілікті комитеттер делегаттарының есептері; * Сайлау, съез қарарлары мен хаттамаларын жариялау тәртібі және сайланған тұлғалардың қызметіне кірісуі. == Негізгі қарарлар == * Съезді ресми түрде құру туралы; * Қарулы көтеріліс туралы; * Уақытша революциялық үкімет туралы; * Төңкеріс қарсаңындағы үкіметтің тактикасына қатысты ұстаным туралы; * РСДЖП-ның ашық саяси әрекетке шығуы туралы; * Шаруалар қозғалысына көзқарас туралы; * Партиядан бөлініп шыққан топ туралы; * Ұлттық социал-демократиялық ұйымдарға көзқарас туралы; * Социалист-революционерлермен (эсерлермен) практикалық келісімдер жасау туралы; * Либералдарға көзқарас туралы; * Үгіт-насихат жұмысы туралы; * Кавказдағы оқиғаларға байланысты; * Польшадағы оқиғаларға байланысты; * Партияның Орталық органы туралы. == Тарихы == Съездің алғашқы отырыстарында Ұйымдастыру комитетінің баяндамасы мен мандаттарды тексеру комиссиясының есебі талқыланды. Делегаттардың сөздерінде және «Съезді ресми түрде құру туралы» қабылданған қарарда съездің заңдылығы күмән туғызбайтыны атап көрсетілді. Сондай-ақ Партия кеңесінің мүшелері [[Георгий Валентинович Плеханов|Плехановтың]], [[Юлий Осипович Мартов|Мартовтың]] және [[Павел Борисович Аксельрод|Аксельродтың]] съезді шақыруға кедергі келтіруі партия жарғысына қайшы әрекет ретінде айыпталды. Съезд партияның бұрынғы Кеңесінің осы мүшелерін партияның жікке бөлінуіне жауапты деп таныды. Съез 1905–1907 жылдардағы Ресей төңкерісі кезінде өткендіктен, төңкеріс жағдайында партия ұстануға тиіс тактиканың негізгі мәселелерін қарастырды. Олардың қатарында қарулы көтеріліс, уақытша революциялық үкімет құру, төңкеріс қарсаңындағы үкімет саясатына көзқарас, РСДЖП-ның ашық саяси күреске көшуі, шаруалар қозғалысына қатынас және партиядан бөлініп шыққан топқа қатысты мәселелер болды. Съез буржуазиялық-демократиялық төңкеріс кезіндегі партияның стратегиялық бағытын айқындады. Бұл бағыт бойынша пролетариат төңкеріске жетекшілік етіп, бүкіл шаруалармен одақ құруға, ал либералдық буржуазияны саяси оқшаулап, буржуазиялық-демократиялық революцияны жеңіске жеткізуге тиіс болды. «Қарулы көтеріліс туралы» қарардың негізіне В. И. Лениннің буржуазиялық-демократиялық төңкерістегі пролетариаттың жетекші рөлі және бұл төңкерістің социалистік революцияға ұласуы жөніндегі идеялары алынды. «Шаруалар қозғалысына көзқарас туралы» қарарда съез шаруалардың барлық революциялық әрекеттерін, соның ішінде помещиктердің жерін тәркілеуге дейінгі шараларды барынша белсенді қолдау қажеттігін атап көрсетті. Сонымен қатар партия ұйымдарына шаруалар бұқарасымен тығыз байланыс орнату, оларды либералдық буржуазияның ықпалынан арылту және самодержавиеге қарсы күреске белсендірек тарту міндеті жүктелді. Төңкерістің стратегиялық бағытына сәйкес партия бұқараның алдына негізгі ұрандарды қойды: демократиялық республика құру, помещиктердің жерін тәркілеу және 8 сағаттық жұмыс күнін енгізу. РСДЖП-ның III съезі патшалық билікті құлатып, демократиялық республика орнатудың бірден-бір жолы бүкілхалықтық қарулы көтеріліс деп таныды. Съез партияның барлық ұйымдарына «пролетариатты қаруландыру, сондай-ақ қарулы көтерілістің жоспарын әзірлеп, оған тікелей басшылық ету үшін барынша белсенді шаралар қабылдауды, қажет болған жағдайда осы мақсатта партия қызметкерлерінен арнайы топтар құруды» тапсырды. Бүкілхалықтық қарулы көтерілістің жеңісі нәтижесінде жеңіске жеткен таптардың — жұмысшылар мен шаруалардың уақытша революциялық үкіметі құрылуға тиіс болды. «Уақытша революциялық үкімет туралы» қарарда съез оның таптық сипатын пролетариат пен шаруалардың революциялық-демократиялық диктатурасының саяси органы ретінде айқындады. Сондай-ақ оның міндеттерін белгіледі: революцияның жетістіктерін нығайту, қанаушы таптардың қарсылығын басу, пролетариаттың таяудағы саяси және экономикалық талаптарын, яғни РСДЖП-ның минимум бағдарламасын жүзеге асыру және социалистік революцияға көшу үшін қолайлы жағдайлар жасау. Осы міндеттерді уақытша революциялық үкіметтің табысты орындауы үшін съез оның құрамына социал-демократиялық партия өкілдерінің қатысуына жол берілетінін атап көрсетті. Съез бұқараның революциялық бастамасын өрістетуге және самодержавиеге қарсы көтеріліс ұйымдастыруға бағытталған партияның тактикалық ұрандарын ұсынды. Олар мыналар болды: а) жаппай саяси ереуілдер өткізу; ә) 8 сағаттық жұмыс күнін және жұмысшы табының басқа да талаптарын революциялық жолмен дереу жүзеге асыруды ұйымдастыру; б) шаруалардың полиция-шенеуніктік және помещиктік езгіге қарсы күресетін, сондай-ақ помещиктердің жерін тәркілеуге дейінгі демократиялық өзгерістерді революциялық жолмен жүзеге асыратын органдары ретінде революциялық шаруа комитеттерін дереу құру; в) жұмысшыларды қаруландыру. Съез ұйымдастыру мәселелері бойынша аса маңызды шешімдер қабылдады. «Ұлттық социал-демократиялық ұйымдарға көзқарас туралы» қарарда съез ОК пен жергілікті комитеттерге жергілікті жұмысты үйлестіру және барлық социал-демократиялық партияларды біртұтас РСДЖП-ға біріктіруге мүмкіндік туғызу мақсатында ұлттық социал-демократиялық ұйымдармен келісімге келу үшін бар күш-жігерін жұмсауды тапсырды. Өрістеп келе жатқан революция жағдайында барлық социал-демократтарды біртұтас партияға біріктіру міндеті ерекше маңызға ие болды. «Партиядан бөлініп шыққан топ туралы» қарарда съез меньшевиктердің оппортунистік көзқарастарын тек ұйымдастыру мәселелері бойынша ғана емес, тактикалық мәселелер бойынша да айыптап, партияның барлық мүшелерін революциялық социал-демократия қағидаттарынан ауытқуға қарсы барлық жерде табанды идеялық күрес жүргізуге шақырды. Съез III съездің шешімдерін мойындаудан бас тартқан комитеттерді тарату туралы арнайы қарар қабылдады. Бұл шараға «меньшевиктік ұйымдар мен комитеттердің партиялық тәртіпке бағынғысы келмейтіні мұқият тексеру арқылы толық анықталғаннан кейін ғана» жүгіну қажеттігін атап көрсетті. Арнайы қарарда съез Орталық комитетке РСДЖП-ның бөлініп шыққан бөлігімен бірігудің шарттарын әзірлеу және келісу үшін барлық қажетті шараларды қабылдауды тапсырды. «Үгіт-насихат туралы» қарарда съез революциялық қозғалысқа тікелей араласып жүрген жұмысшыларды партия комитеттерінің мүшелері, үгітшілер мен насихатшылар ретінде тартудың айрықша маңызды екенін атап көрсетті. Съез партияның бірінші тармағында партия мүшелігіне қатысты Ленин ұсынған тұжырымды қамтитын жаңа жарғы қабылдады. Жарғыда Орталық комитеттің құқықтары мен жергілікті комитеттердің дербестігі нақты белгіленіп, партиядағы қос орталықты басқару жүйесі жойылды. Съез В. И. Ленин бастаған бірыңғай басшылық органды — Орталық комитетті сайлады. «Вперёд» газеті туралы қарарда съез оның съезді шақырудағы айрықша рөлін атап өтіп, газет редакциясына алғыс білдірді. Съез партияның жаңа орталық басылымы ретінде «Пролетарий» газетін бекітті. 1905 жылы 27 сәуірде (10 мамырда) Орталық комитеттің пленумында В. И. Ленин «Пролетарий» газетінің редакторы болып сайланды. Съездің бүкіл жұмысына В. И. Ленин басшылық етті. Ол социал-демократтардың уақытша революциялық үкіметке қатысуы және шаруа қозғалысын қолдау туралы қарар жөнінде баяндамалар жасады. Сондай-ақ съездің заңдылығы, қарулы көтеріліс, төңкеріс қарсаңындағы үкімет тактикасына көзқарас, социал-демократиялық ұйымдардағы жұмысшылар мен зиялылардың арақатынасы, партия жарғысын талқылау, эсерлермен практикалық келісімдер жасау және Орталық комитеттің қызметі туралы есепті талқылау барысында сөз сөйледі. Съез қабылдаған негізгі қарарлардың барлығын В. И. Ленин жазды. Олардың қатарында қарулы көтеріліс, уақытша революциялық үкімет, РСДЖП-ның ашық саяси күреске шығуы және шаруа қозғалысына көзқарас туралы қарарлар болды. В. И. Ленин «Кавказдағы оқиғаларға байланысты» және «Съез хаттамаларын жариялау туралы» қарарларды да жазды. В. И. Ленин съездің барлық отырыстарына төрағалық етті. Ол отырыстар барысында егжей-тегжейлі жазбалар жүргізіп, делегаттардың съез бюросына тапсырған жазбаларына көптеген ескертпелер түсірді, сөз сөйлеушілерді тіркеп, хатшылар съездің бекітуіне ұсыну үшін әзірлеген хаттамалардың жай-күйін қадағалады. Партияның III съезі Женевада өтіп жатқан кезде меньшевиктер де өз конференциясын өткізді. Меньшевиктер революциядағы пролетариаттың жетекші рөлін және пролетариаттың шаруалармен одақ құру саясатын жоққа шығарды. Олар буржуазиялық-демократиялық революцияға либералдық буржуазия басшылық етуге тиіс деп санады. Сондықтан революция жеңіске жеткен жағдайда билік либералдық буржуазияның қолына өтуі керек деп тұжырымдады. Олар жұмысшылар мен шаруалар өкілдерінен уақытша революциялық үкімет құру қажеттігін, сондай-ақ пролетариат пен шаруалардың революциялық-демократиялық диктатурасы туралы ұранды қабылдамады. В. И. Ленин 1905 жылғы РСДЖП-дағы жағдайды «Екі съез — екі партия» деп сипаттады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КОКП съездері]] [[Санат:РСДЖП]] kll83o8c6xfn0m7hvs75ot0ss12sa3m 3683485 3683483 2026-10-19T07:41:24Z Орел Карл 81620 /* Тарихы */ 3683485 wikitext text/x-wiki '''Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының III съезі''' — 1905 жылдың 12 (25) сәуірінен 27 сәуіріне (10 мамырға) дейін [[Лондон|Лондонда]] өткен большевиктер фракциясының жиыны. Съезге шешуші дауыс құқығы бар 24 делегат және кеңесші дауыс құқығы бар 14 делегат қатысты. Олардың барлығы большевиктер фракциясының өкілдері болды. РСДЖП-ның басқа фракциялары съезге қатысқан жоқ. 1907 жылы өткен [[РСДЖП-ның V съезі|РСДЖП-ның Лондон съезінің]] шешімімен большевиктердің бұл жиынына ресми түрде «РСДЖП съезі» мәртебесі берілмеді. == Күн тәртібі == * Ұйымдастыру комитетінің баяндамасы; * Төңкеріс кезіндегі партия тактикасының мәселелері; * Ұйымдастыру мәселелері: партия ұйымдарындағы жұмысшылар мен зиялылардың арақатынасы, партия жарғысы; * Басқа партиялар мен саяси ағымдарға көзқарас: РСДЖП-дан бөлініп шыққан топқа көзқарас, ұлттық социал-демократиялық ұйымдарға көзқарас, либералдарға қатынас, эсерлермен тәжірибелік келісімдер; * Партияның ішкі өміріне қатысты мәселелер: үгіт-насихат жұмысы; * Делегаттардың есептері: Орталық комитеттің есебі, жергілікті комитеттер делегаттарының есептері; * Сайлау, съез қарарлары мен хаттамаларын жариялау тәртібі және сайланған тұлғалардың қызметіне кірісуі. == Негізгі қарарлар == * Съезді ресми түрде құру туралы; * Қарулы көтеріліс туралы; * Уақытша революциялық үкімет туралы; * Төңкеріс қарсаңындағы үкіметтің тактикасына қатысты ұстаным туралы; * РСДЖП-ның ашық саяси әрекетке шығуы туралы; * Шаруалар қозғалысына көзқарас туралы; * Партиядан бөлініп шыққан топ туралы; * Ұлттық социал-демократиялық ұйымдарға көзқарас туралы; * Социалист-революционерлермен (эсерлермен) практикалық келісімдер жасау туралы; * Либералдарға көзқарас туралы; * Үгіт-насихат жұмысы туралы; * Кавказдағы оқиғаларға байланысты; * Польшадағы оқиғаларға байланысты; * Партияның Орталық органы туралы. == Тарихы == [[Сурет:1905 3-й съезд РСДРП Лондон.png|thumb|right|300px|Съездің қатысушылары]] Съездің алғашқы отырыстарында Ұйымдастыру комитетінің баяндамасы мен мандаттарды тексеру комиссиясының есебі талқыланды. Делегаттардың сөздерінде және «Съезді ресми түрде құру туралы» қабылданған қарарда съездің заңдылығы күмән туғызбайтыны атап көрсетілді. Сондай-ақ Партия кеңесінің мүшелері [[Георгий Валентинович Плеханов|Плехановтың]], [[Юлий Осипович Мартов|Мартовтың]] және [[Павел Борисович Аксельрод|Аксельродтың]] съезді шақыруға кедергі келтіруі партия жарғысына қайшы әрекет ретінде айыпталды. Съезд партияның бұрынғы Кеңесінің осы мүшелерін партияның жікке бөлінуіне жауапты деп таныды. Съез 1905–1907 жылдардағы Ресей төңкерісі кезінде өткендіктен, төңкеріс жағдайында партия ұстануға тиіс тактиканың негізгі мәселелерін қарастырды. Олардың қатарында қарулы көтеріліс, уақытша революциялық үкімет құру, төңкеріс қарсаңындағы үкімет саясатына көзқарас, РСДЖП-ның ашық саяси күреске көшуі, шаруалар қозғалысына қатынас және партиядан бөлініп шыққан топқа қатысты мәселелер болды. Съез буржуазиялық-демократиялық төңкеріс кезіндегі партияның стратегиялық бағытын айқындады. Бұл бағыт бойынша пролетариат төңкеріске жетекшілік етіп, бүкіл шаруалармен одақ құруға, ал либералдық буржуазияны саяси оқшаулап, буржуазиялық-демократиялық революцияны жеңіске жеткізуге тиіс болды. «Қарулы көтеріліс туралы» қарардың негізіне В. И. Лениннің буржуазиялық-демократиялық төңкерістегі пролетариаттың жетекші рөлі және бұл төңкерістің социалистік революцияға ұласуы жөніндегі идеялары алынды. «Шаруалар қозғалысына көзқарас туралы» қарарда съез шаруалардың барлық революциялық әрекеттерін, соның ішінде помещиктердің жерін тәркілеуге дейінгі шараларды барынша белсенді қолдау қажеттігін атап көрсетті. Сонымен қатар партия ұйымдарына шаруалар бұқарасымен тығыз байланыс орнату, оларды либералдық буржуазияның ықпалынан арылту және самодержавиеге қарсы күреске белсендірек тарту міндеті жүктелді. Төңкерістің стратегиялық бағытына сәйкес партия бұқараның алдына негізгі ұрандарды қойды: демократиялық республика құру, помещиктердің жерін тәркілеу және 8 сағаттық жұмыс күнін енгізу. РСДЖП-ның III съезі патшалық билікті құлатып, демократиялық республика орнатудың бірден-бір жолы бүкілхалықтық қарулы көтеріліс деп таныды. Съез партияның барлық ұйымдарына «пролетариатты қаруландыру, сондай-ақ қарулы көтерілістің жоспарын әзірлеп, оған тікелей басшылық ету үшін барынша белсенді шаралар қабылдауды, қажет болған жағдайда осы мақсатта партия қызметкерлерінен арнайы топтар құруды» тапсырды. Бүкілхалықтық қарулы көтерілістің жеңісі нәтижесінде жеңіске жеткен таптардың — жұмысшылар мен шаруалардың уақытша революциялық үкіметі құрылуға тиіс болды. «Уақытша революциялық үкімет туралы» қарарда съез оның таптық сипатын пролетариат пен шаруалардың революциялық-демократиялық диктатурасының саяси органы ретінде айқындады. Сондай-ақ оның міндеттерін белгіледі: революцияның жетістіктерін нығайту, қанаушы таптардың қарсылығын басу, пролетариаттың таяудағы саяси және экономикалық талаптарын, яғни РСДЖП-ның минимум бағдарламасын жүзеге асыру және социалистік революцияға көшу үшін қолайлы жағдайлар жасау. Осы міндеттерді уақытша революциялық үкіметтің табысты орындауы үшін съез оның құрамына социал-демократиялық партия өкілдерінің қатысуына жол берілетінін атап көрсетті. Съез бұқараның революциялық бастамасын өрістетуге және самодержавиеге қарсы көтеріліс ұйымдастыруға бағытталған партияның тактикалық ұрандарын ұсынды. Олар мыналар болды: а) жаппай саяси ереуілдер өткізу; ә) 8 сағаттық жұмыс күнін және жұмысшы табының басқа да талаптарын революциялық жолмен дереу жүзеге асыруды ұйымдастыру; б) шаруалардың полиция-шенеуніктік және помещиктік езгіге қарсы күресетін, сондай-ақ помещиктердің жерін тәркілеуге дейінгі демократиялық өзгерістерді революциялық жолмен жүзеге асыратын органдары ретінде революциялық шаруа комитеттерін дереу құру; в) жұмысшыларды қаруландыру. Съез ұйымдастыру мәселелері бойынша аса маңызды шешімдер қабылдады. «Ұлттық социал-демократиялық ұйымдарға көзқарас туралы» қарарда съез ОК пен жергілікті комитеттерге жергілікті жұмысты үйлестіру және барлық социал-демократиялық партияларды біртұтас РСДЖП-ға біріктіруге мүмкіндік туғызу мақсатында ұлттық социал-демократиялық ұйымдармен келісімге келу үшін бар күш-жігерін жұмсауды тапсырды. Өрістеп келе жатқан революция жағдайында барлық социал-демократтарды біртұтас партияға біріктіру міндеті ерекше маңызға ие болды. «Партиядан бөлініп шыққан топ туралы» қарарда съез меньшевиктердің оппортунистік көзқарастарын тек ұйымдастыру мәселелері бойынша ғана емес, тактикалық мәселелер бойынша да айыптап, партияның барлық мүшелерін революциялық социал-демократия қағидаттарынан ауытқуға қарсы барлық жерде табанды идеялық күрес жүргізуге шақырды. Съез III съездің шешімдерін мойындаудан бас тартқан комитеттерді тарату туралы арнайы қарар қабылдады. Бұл шараға «меньшевиктік ұйымдар мен комитеттердің партиялық тәртіпке бағынғысы келмейтіні мұқият тексеру арқылы толық анықталғаннан кейін ғана» жүгіну қажеттігін атап көрсетті. Арнайы қарарда съез Орталық комитетке РСДЖП-ның бөлініп шыққан бөлігімен бірігудің шарттарын әзірлеу және келісу үшін барлық қажетті шараларды қабылдауды тапсырды. «Үгіт-насихат туралы» қарарда съез революциялық қозғалысқа тікелей араласып жүрген жұмысшыларды партия комитеттерінің мүшелері, үгітшілер мен насихатшылар ретінде тартудың айрықша маңызды екенін атап көрсетті. Съез партияның бірінші тармағында партия мүшелігіне қатысты Ленин ұсынған тұжырымды қамтитын жаңа жарғы қабылдады. Жарғыда Орталық комитеттің құқықтары мен жергілікті комитеттердің дербестігі нақты белгіленіп, партиядағы қос орталықты басқару жүйесі жойылды. Съез В. И. Ленин бастаған бірыңғай басшылық органды — Орталық комитетті сайлады. «Вперёд» газеті туралы қарарда съез оның съезді шақырудағы айрықша рөлін атап өтіп, газет редакциясына алғыс білдірді. Съез партияның жаңа орталық басылымы ретінде «Пролетарий» газетін бекітті. 1905 жылы 27 сәуірде (10 мамырда) Орталық комитеттің пленумында В. И. Ленин «Пролетарий» газетінің редакторы болып сайланды. Съездің бүкіл жұмысына В. И. Ленин басшылық етті. Ол социал-демократтардың уақытша революциялық үкіметке қатысуы және шаруа қозғалысын қолдау туралы қарар жөнінде баяндамалар жасады. Сондай-ақ съездің заңдылығы, қарулы көтеріліс, төңкеріс қарсаңындағы үкімет тактикасына көзқарас, социал-демократиялық ұйымдардағы жұмысшылар мен зиялылардың арақатынасы, партия жарғысын талқылау, эсерлермен практикалық келісімдер жасау және Орталық комитеттің қызметі туралы есепті талқылау барысында сөз сөйледі. Съез қабылдаған негізгі қарарлардың барлығын В. И. Ленин жазды. Олардың қатарында қарулы көтеріліс, уақытша революциялық үкімет, РСДЖП-ның ашық саяси күреске шығуы және шаруа қозғалысына көзқарас туралы қарарлар болды. В. И. Ленин «Кавказдағы оқиғаларға байланысты» және «Съез хаттамаларын жариялау туралы» қарарларды да жазды. В. И. Ленин съездің барлық отырыстарына төрағалық етті. Ол отырыстар барысында егжей-тегжейлі жазбалар жүргізіп, делегаттардың съез бюросына тапсырған жазбаларына көптеген ескертпелер түсірді, сөз сөйлеушілерді тіркеп, хатшылар съездің бекітуіне ұсыну үшін әзірлеген хаттамалардың жай-күйін қадағалады. Партияның III съезі Женевада өтіп жатқан кезде меньшевиктер де өз конференциясын өткізді. Меньшевиктер революциядағы пролетариаттың жетекші рөлін және пролетариаттың шаруалармен одақ құру саясатын жоққа шығарды. Олар буржуазиялық-демократиялық революцияға либералдық буржуазия басшылық етуге тиіс деп санады. Сондықтан революция жеңіске жеткен жағдайда билік либералдық буржуазияның қолына өтуі керек деп тұжырымдады. Олар жұмысшылар мен шаруалар өкілдерінен уақытша революциялық үкімет құру қажеттігін, сондай-ақ пролетариат пен шаруалардың революциялық-демократиялық диктатурасы туралы ұранды қабылдамады. В. И. Ленин 1905 жылғы РСДЖП-дағы жағдайды «Екі съез — екі партия» деп сипаттады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КОКП съездері]] [[Санат:РСДЖП]] d297b9vxg44whwn95oxuyis2xori8zl 3683486 3683485 2026-10-19T07:41:34Z Орел Карл 81620 /* Тарихы */ 3683486 wikitext text/x-wiki '''Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының III съезі''' — 1905 жылдың 12 (25) сәуірінен 27 сәуіріне (10 мамырға) дейін [[Лондон|Лондонда]] өткен большевиктер фракциясының жиыны. Съезге шешуші дауыс құқығы бар 24 делегат және кеңесші дауыс құқығы бар 14 делегат қатысты. Олардың барлығы большевиктер фракциясының өкілдері болды. РСДЖП-ның басқа фракциялары съезге қатысқан жоқ. 1907 жылы өткен [[РСДЖП-ның V съезі|РСДЖП-ның Лондон съезінің]] шешімімен большевиктердің бұл жиынына ресми түрде «РСДЖП съезі» мәртебесі берілмеді. == Күн тәртібі == * Ұйымдастыру комитетінің баяндамасы; * Төңкеріс кезіндегі партия тактикасының мәселелері; * Ұйымдастыру мәселелері: партия ұйымдарындағы жұмысшылар мен зиялылардың арақатынасы, партия жарғысы; * Басқа партиялар мен саяси ағымдарға көзқарас: РСДЖП-дан бөлініп шыққан топқа көзқарас, ұлттық социал-демократиялық ұйымдарға көзқарас, либералдарға қатынас, эсерлермен тәжірибелік келісімдер; * Партияның ішкі өміріне қатысты мәселелер: үгіт-насихат жұмысы; * Делегаттардың есептері: Орталық комитеттің есебі, жергілікті комитеттер делегаттарының есептері; * Сайлау, съез қарарлары мен хаттамаларын жариялау тәртібі және сайланған тұлғалардың қызметіне кірісуі. == Негізгі қарарлар == * Съезді ресми түрде құру туралы; * Қарулы көтеріліс туралы; * Уақытша революциялық үкімет туралы; * Төңкеріс қарсаңындағы үкіметтің тактикасына қатысты ұстаным туралы; * РСДЖП-ның ашық саяси әрекетке шығуы туралы; * Шаруалар қозғалысына көзқарас туралы; * Партиядан бөлініп шыққан топ туралы; * Ұлттық социал-демократиялық ұйымдарға көзқарас туралы; * Социалист-революционерлермен (эсерлермен) практикалық келісімдер жасау туралы; * Либералдарға көзқарас туралы; * Үгіт-насихат жұмысы туралы; * Кавказдағы оқиғаларға байланысты; * Польшадағы оқиғаларға байланысты; * Партияның Орталық органы туралы. == Тарихы == [[Сурет:1905 3-й съезд РСДРП Лондон.png|thumb|right|350px|Съездің қатысушылары]] Съездің алғашқы отырыстарында Ұйымдастыру комитетінің баяндамасы мен мандаттарды тексеру комиссиясының есебі талқыланды. Делегаттардың сөздерінде және «Съезді ресми түрде құру туралы» қабылданған қарарда съездің заңдылығы күмән туғызбайтыны атап көрсетілді. Сондай-ақ Партия кеңесінің мүшелері [[Георгий Валентинович Плеханов|Плехановтың]], [[Юлий Осипович Мартов|Мартовтың]] және [[Павел Борисович Аксельрод|Аксельродтың]] съезді шақыруға кедергі келтіруі партия жарғысына қайшы әрекет ретінде айыпталды. Съезд партияның бұрынғы Кеңесінің осы мүшелерін партияның жікке бөлінуіне жауапты деп таныды. Съез 1905–1907 жылдардағы Ресей төңкерісі кезінде өткендіктен, төңкеріс жағдайында партия ұстануға тиіс тактиканың негізгі мәселелерін қарастырды. Олардың қатарында қарулы көтеріліс, уақытша революциялық үкімет құру, төңкеріс қарсаңындағы үкімет саясатына көзқарас, РСДЖП-ның ашық саяси күреске көшуі, шаруалар қозғалысына қатынас және партиядан бөлініп шыққан топқа қатысты мәселелер болды. Съез буржуазиялық-демократиялық төңкеріс кезіндегі партияның стратегиялық бағытын айқындады. Бұл бағыт бойынша пролетариат төңкеріске жетекшілік етіп, бүкіл шаруалармен одақ құруға, ал либералдық буржуазияны саяси оқшаулап, буржуазиялық-демократиялық революцияны жеңіске жеткізуге тиіс болды. «Қарулы көтеріліс туралы» қарардың негізіне В. И. Лениннің буржуазиялық-демократиялық төңкерістегі пролетариаттың жетекші рөлі және бұл төңкерістің социалистік революцияға ұласуы жөніндегі идеялары алынды. «Шаруалар қозғалысына көзқарас туралы» қарарда съез шаруалардың барлық революциялық әрекеттерін, соның ішінде помещиктердің жерін тәркілеуге дейінгі шараларды барынша белсенді қолдау қажеттігін атап көрсетті. Сонымен қатар партия ұйымдарына шаруалар бұқарасымен тығыз байланыс орнату, оларды либералдық буржуазияның ықпалынан арылту және самодержавиеге қарсы күреске белсендірек тарту міндеті жүктелді. Төңкерістің стратегиялық бағытына сәйкес партия бұқараның алдына негізгі ұрандарды қойды: демократиялық республика құру, помещиктердің жерін тәркілеу және 8 сағаттық жұмыс күнін енгізу. РСДЖП-ның III съезі патшалық билікті құлатып, демократиялық республика орнатудың бірден-бір жолы бүкілхалықтық қарулы көтеріліс деп таныды. Съез партияның барлық ұйымдарына «пролетариатты қаруландыру, сондай-ақ қарулы көтерілістің жоспарын әзірлеп, оған тікелей басшылық ету үшін барынша белсенді шаралар қабылдауды, қажет болған жағдайда осы мақсатта партия қызметкерлерінен арнайы топтар құруды» тапсырды. Бүкілхалықтық қарулы көтерілістің жеңісі нәтижесінде жеңіске жеткен таптардың — жұмысшылар мен шаруалардың уақытша революциялық үкіметі құрылуға тиіс болды. «Уақытша революциялық үкімет туралы» қарарда съез оның таптық сипатын пролетариат пен шаруалардың революциялық-демократиялық диктатурасының саяси органы ретінде айқындады. Сондай-ақ оның міндеттерін белгіледі: революцияның жетістіктерін нығайту, қанаушы таптардың қарсылығын басу, пролетариаттың таяудағы саяси және экономикалық талаптарын, яғни РСДЖП-ның минимум бағдарламасын жүзеге асыру және социалистік революцияға көшу үшін қолайлы жағдайлар жасау. Осы міндеттерді уақытша революциялық үкіметтің табысты орындауы үшін съез оның құрамына социал-демократиялық партия өкілдерінің қатысуына жол берілетінін атап көрсетті. Съез бұқараның революциялық бастамасын өрістетуге және самодержавиеге қарсы көтеріліс ұйымдастыруға бағытталған партияның тактикалық ұрандарын ұсынды. Олар мыналар болды: а) жаппай саяси ереуілдер өткізу; ә) 8 сағаттық жұмыс күнін және жұмысшы табының басқа да талаптарын революциялық жолмен дереу жүзеге асыруды ұйымдастыру; б) шаруалардың полиция-шенеуніктік және помещиктік езгіге қарсы күресетін, сондай-ақ помещиктердің жерін тәркілеуге дейінгі демократиялық өзгерістерді революциялық жолмен жүзеге асыратын органдары ретінде революциялық шаруа комитеттерін дереу құру; в) жұмысшыларды қаруландыру. Съез ұйымдастыру мәселелері бойынша аса маңызды шешімдер қабылдады. «Ұлттық социал-демократиялық ұйымдарға көзқарас туралы» қарарда съез ОК пен жергілікті комитеттерге жергілікті жұмысты үйлестіру және барлық социал-демократиялық партияларды біртұтас РСДЖП-ға біріктіруге мүмкіндік туғызу мақсатында ұлттық социал-демократиялық ұйымдармен келісімге келу үшін бар күш-жігерін жұмсауды тапсырды. Өрістеп келе жатқан революция жағдайында барлық социал-демократтарды біртұтас партияға біріктіру міндеті ерекше маңызға ие болды. «Партиядан бөлініп шыққан топ туралы» қарарда съез меньшевиктердің оппортунистік көзқарастарын тек ұйымдастыру мәселелері бойынша ғана емес, тактикалық мәселелер бойынша да айыптап, партияның барлық мүшелерін революциялық социал-демократия қағидаттарынан ауытқуға қарсы барлық жерде табанды идеялық күрес жүргізуге шақырды. Съез III съездің шешімдерін мойындаудан бас тартқан комитеттерді тарату туралы арнайы қарар қабылдады. Бұл шараға «меньшевиктік ұйымдар мен комитеттердің партиялық тәртіпке бағынғысы келмейтіні мұқият тексеру арқылы толық анықталғаннан кейін ғана» жүгіну қажеттігін атап көрсетті. Арнайы қарарда съез Орталық комитетке РСДЖП-ның бөлініп шыққан бөлігімен бірігудің шарттарын әзірлеу және келісу үшін барлық қажетті шараларды қабылдауды тапсырды. «Үгіт-насихат туралы» қарарда съез революциялық қозғалысқа тікелей араласып жүрген жұмысшыларды партия комитеттерінің мүшелері, үгітшілер мен насихатшылар ретінде тартудың айрықша маңызды екенін атап көрсетті. Съез партияның бірінші тармағында партия мүшелігіне қатысты Ленин ұсынған тұжырымды қамтитын жаңа жарғы қабылдады. Жарғыда Орталық комитеттің құқықтары мен жергілікті комитеттердің дербестігі нақты белгіленіп, партиядағы қос орталықты басқару жүйесі жойылды. Съез В. И. Ленин бастаған бірыңғай басшылық органды — Орталық комитетті сайлады. «Вперёд» газеті туралы қарарда съез оның съезді шақырудағы айрықша рөлін атап өтіп, газет редакциясына алғыс білдірді. Съез партияның жаңа орталық басылымы ретінде «Пролетарий» газетін бекітті. 1905 жылы 27 сәуірде (10 мамырда) Орталық комитеттің пленумында В. И. Ленин «Пролетарий» газетінің редакторы болып сайланды. Съездің бүкіл жұмысына В. И. Ленин басшылық етті. Ол социал-демократтардың уақытша революциялық үкіметке қатысуы және шаруа қозғалысын қолдау туралы қарар жөнінде баяндамалар жасады. Сондай-ақ съездің заңдылығы, қарулы көтеріліс, төңкеріс қарсаңындағы үкімет тактикасына көзқарас, социал-демократиялық ұйымдардағы жұмысшылар мен зиялылардың арақатынасы, партия жарғысын талқылау, эсерлермен практикалық келісімдер жасау және Орталық комитеттің қызметі туралы есепті талқылау барысында сөз сөйледі. Съез қабылдаған негізгі қарарлардың барлығын В. И. Ленин жазды. Олардың қатарында қарулы көтеріліс, уақытша революциялық үкімет, РСДЖП-ның ашық саяси күреске шығуы және шаруа қозғалысына көзқарас туралы қарарлар болды. В. И. Ленин «Кавказдағы оқиғаларға байланысты» және «Съез хаттамаларын жариялау туралы» қарарларды да жазды. В. И. Ленин съездің барлық отырыстарына төрағалық етті. Ол отырыстар барысында егжей-тегжейлі жазбалар жүргізіп, делегаттардың съез бюросына тапсырған жазбаларына көптеген ескертпелер түсірді, сөз сөйлеушілерді тіркеп, хатшылар съездің бекітуіне ұсыну үшін әзірлеген хаттамалардың жай-күйін қадағалады. Партияның III съезі Женевада өтіп жатқан кезде меньшевиктер де өз конференциясын өткізді. Меньшевиктер революциядағы пролетариаттың жетекші рөлін және пролетариаттың шаруалармен одақ құру саясатын жоққа шығарды. Олар буржуазиялық-демократиялық революцияға либералдық буржуазия басшылық етуге тиіс деп санады. Сондықтан революция жеңіске жеткен жағдайда билік либералдық буржуазияның қолына өтуі керек деп тұжырымдады. Олар жұмысшылар мен шаруалар өкілдерінен уақытша революциялық үкімет құру қажеттігін, сондай-ақ пролетариат пен шаруалардың революциялық-демократиялық диктатурасы туралы ұранды қабылдамады. В. И. Ленин 1905 жылғы РСДЖП-дағы жағдайды «Екі съез — екі партия» деп сипаттады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КОКП съездері]] [[Санат:РСДЖП]] l7upsxk4a5et38ck5yu90mak4bel2xb 3683488 3683486 2026-10-19T07:48:46Z Орел Карл 81620 /* Дереккөздер */ 3683488 wikitext text/x-wiki '''Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының III съезі''' — 1905 жылдың 12 (25) сәуірінен 27 сәуіріне (10 мамырға) дейін [[Лондон|Лондонда]] өткен большевиктер фракциясының жиыны. Съезге шешуші дауыс құқығы бар 24 делегат және кеңесші дауыс құқығы бар 14 делегат қатысты. Олардың барлығы большевиктер фракциясының өкілдері болды. РСДЖП-ның басқа фракциялары съезге қатысқан жоқ. 1907 жылы өткен [[РСДЖП-ның V съезі|РСДЖП-ның Лондон съезінің]] шешімімен большевиктердің бұл жиынына ресми түрде «РСДЖП съезі» мәртебесі берілмеді. == Күн тәртібі == * Ұйымдастыру комитетінің баяндамасы; * Төңкеріс кезіндегі партия тактикасының мәселелері; * Ұйымдастыру мәселелері: партия ұйымдарындағы жұмысшылар мен зиялылардың арақатынасы, партия жарғысы; * Басқа партиялар мен саяси ағымдарға көзқарас: РСДЖП-дан бөлініп шыққан топқа көзқарас, ұлттық социал-демократиялық ұйымдарға көзқарас, либералдарға қатынас, эсерлермен тәжірибелік келісімдер; * Партияның ішкі өміріне қатысты мәселелер: үгіт-насихат жұмысы; * Делегаттардың есептері: Орталық комитеттің есебі, жергілікті комитеттер делегаттарының есептері; * Сайлау, съез қарарлары мен хаттамаларын жариялау тәртібі және сайланған тұлғалардың қызметіне кірісуі. == Негізгі қарарлар == * Съезді ресми түрде құру туралы; * Қарулы көтеріліс туралы; * Уақытша революциялық үкімет туралы; * Төңкеріс қарсаңындағы үкіметтің тактикасына қатысты ұстаным туралы; * РСДЖП-ның ашық саяси әрекетке шығуы туралы; * Шаруалар қозғалысына көзқарас туралы; * Партиядан бөлініп шыққан топ туралы; * Ұлттық социал-демократиялық ұйымдарға көзқарас туралы; * Социалист-революционерлермен (эсерлермен) практикалық келісімдер жасау туралы; * Либералдарға көзқарас туралы; * Үгіт-насихат жұмысы туралы; * Кавказдағы оқиғаларға байланысты; * Польшадағы оқиғаларға байланысты; * Партияның Орталық органы туралы. == Тарихы == [[Сурет:1905 3-й съезд РСДРП Лондон.png|thumb|right|350px|Съездің қатысушылары]] Съездің алғашқы отырыстарында Ұйымдастыру комитетінің баяндамасы мен мандаттарды тексеру комиссиясының есебі талқыланды. Делегаттардың сөздерінде және «Съезді ресми түрде құру туралы» қабылданған қарарда съездің заңдылығы күмән туғызбайтыны атап көрсетілді. Сондай-ақ Партия кеңесінің мүшелері [[Георгий Валентинович Плеханов|Плехановтың]], [[Юлий Осипович Мартов|Мартовтың]] және [[Павел Борисович Аксельрод|Аксельродтың]] съезді шақыруға кедергі келтіруі партия жарғысына қайшы әрекет ретінде айыпталды. Съезд партияның бұрынғы Кеңесінің осы мүшелерін партияның жікке бөлінуіне жауапты деп таныды. Съез 1905–1907 жылдардағы Ресей төңкерісі кезінде өткендіктен, төңкеріс жағдайында партия ұстануға тиіс тактиканың негізгі мәселелерін қарастырды. Олардың қатарында қарулы көтеріліс, уақытша революциялық үкімет құру, төңкеріс қарсаңындағы үкімет саясатына көзқарас, РСДЖП-ның ашық саяси күреске көшуі, шаруалар қозғалысына қатынас және партиядан бөлініп шыққан топқа қатысты мәселелер болды. Съез буржуазиялық-демократиялық төңкеріс кезіндегі партияның стратегиялық бағытын айқындады. Бұл бағыт бойынша пролетариат төңкеріске жетекшілік етіп, бүкіл шаруалармен одақ құруға, ал либералдық буржуазияны саяси оқшаулап, буржуазиялық-демократиялық революцияны жеңіске жеткізуге тиіс болды. «Қарулы көтеріліс туралы» қарардың негізіне В. И. Лениннің буржуазиялық-демократиялық төңкерістегі пролетариаттың жетекші рөлі және бұл төңкерістің социалистік революцияға ұласуы жөніндегі идеялары алынды. «Шаруалар қозғалысына көзқарас туралы» қарарда съез шаруалардың барлық революциялық әрекеттерін, соның ішінде помещиктердің жерін тәркілеуге дейінгі шараларды барынша белсенді қолдау қажеттігін атап көрсетті. Сонымен қатар партия ұйымдарына шаруалар бұқарасымен тығыз байланыс орнату, оларды либералдық буржуазияның ықпалынан арылту және самодержавиеге қарсы күреске белсендірек тарту міндеті жүктелді. Төңкерістің стратегиялық бағытына сәйкес партия бұқараның алдына негізгі ұрандарды қойды: демократиялық республика құру, помещиктердің жерін тәркілеу және 8 сағаттық жұмыс күнін енгізу. РСДЖП-ның III съезі патшалық билікті құлатып, демократиялық республика орнатудың бірден-бір жолы бүкілхалықтық қарулы көтеріліс деп таныды. Съез партияның барлық ұйымдарына «пролетариатты қаруландыру, сондай-ақ қарулы көтерілістің жоспарын әзірлеп, оған тікелей басшылық ету үшін барынша белсенді шаралар қабылдауды, қажет болған жағдайда осы мақсатта партия қызметкерлерінен арнайы топтар құруды» тапсырды. Бүкілхалықтық қарулы көтерілістің жеңісі нәтижесінде жеңіске жеткен таптардың — жұмысшылар мен шаруалардың уақытша революциялық үкіметі құрылуға тиіс болды. «Уақытша революциялық үкімет туралы» қарарда съез оның таптық сипатын пролетариат пен шаруалардың революциялық-демократиялық диктатурасының саяси органы ретінде айқындады. Сондай-ақ оның міндеттерін белгіледі: революцияның жетістіктерін нығайту, қанаушы таптардың қарсылығын басу, пролетариаттың таяудағы саяси және экономикалық талаптарын, яғни РСДЖП-ның минимум бағдарламасын жүзеге асыру және социалистік революцияға көшу үшін қолайлы жағдайлар жасау. Осы міндеттерді уақытша революциялық үкіметтің табысты орындауы үшін съез оның құрамына социал-демократиялық партия өкілдерінің қатысуына жол берілетінін атап көрсетті. Съез бұқараның революциялық бастамасын өрістетуге және самодержавиеге қарсы көтеріліс ұйымдастыруға бағытталған партияның тактикалық ұрандарын ұсынды. Олар мыналар болды: а) жаппай саяси ереуілдер өткізу; ә) 8 сағаттық жұмыс күнін және жұмысшы табының басқа да талаптарын революциялық жолмен дереу жүзеге асыруды ұйымдастыру; б) шаруалардың полиция-шенеуніктік және помещиктік езгіге қарсы күресетін, сондай-ақ помещиктердің жерін тәркілеуге дейінгі демократиялық өзгерістерді революциялық жолмен жүзеге асыратын органдары ретінде революциялық шаруа комитеттерін дереу құру; в) жұмысшыларды қаруландыру. Съез ұйымдастыру мәселелері бойынша аса маңызды шешімдер қабылдады. «Ұлттық социал-демократиялық ұйымдарға көзқарас туралы» қарарда съез ОК пен жергілікті комитеттерге жергілікті жұмысты үйлестіру және барлық социал-демократиялық партияларды біртұтас РСДЖП-ға біріктіруге мүмкіндік туғызу мақсатында ұлттық социал-демократиялық ұйымдармен келісімге келу үшін бар күш-жігерін жұмсауды тапсырды. Өрістеп келе жатқан революция жағдайында барлық социал-демократтарды біртұтас партияға біріктіру міндеті ерекше маңызға ие болды. «Партиядан бөлініп шыққан топ туралы» қарарда съез меньшевиктердің оппортунистік көзқарастарын тек ұйымдастыру мәселелері бойынша ғана емес, тактикалық мәселелер бойынша да айыптап, партияның барлық мүшелерін революциялық социал-демократия қағидаттарынан ауытқуға қарсы барлық жерде табанды идеялық күрес жүргізуге шақырды. Съез III съездің шешімдерін мойындаудан бас тартқан комитеттерді тарату туралы арнайы қарар қабылдады. Бұл шараға «меньшевиктік ұйымдар мен комитеттердің партиялық тәртіпке бағынғысы келмейтіні мұқият тексеру арқылы толық анықталғаннан кейін ғана» жүгіну қажеттігін атап көрсетті. Арнайы қарарда съез Орталық комитетке РСДЖП-ның бөлініп шыққан бөлігімен бірігудің шарттарын әзірлеу және келісу үшін барлық қажетті шараларды қабылдауды тапсырды. «Үгіт-насихат туралы» қарарда съез революциялық қозғалысқа тікелей араласып жүрген жұмысшыларды партия комитеттерінің мүшелері, үгітшілер мен насихатшылар ретінде тартудың айрықша маңызды екенін атап көрсетті. Съез партияның бірінші тармағында партия мүшелігіне қатысты Ленин ұсынған тұжырымды қамтитын жаңа жарғы қабылдады. Жарғыда Орталық комитеттің құқықтары мен жергілікті комитеттердің дербестігі нақты белгіленіп, партиядағы қос орталықты басқару жүйесі жойылды. Съез В. И. Ленин бастаған бірыңғай басшылық органды — Орталық комитетті сайлады. «Вперёд» газеті туралы қарарда съез оның съезді шақырудағы айрықша рөлін атап өтіп, газет редакциясына алғыс білдірді. Съез партияның жаңа орталық басылымы ретінде «Пролетарий» газетін бекітті. 1905 жылы 27 сәуірде (10 мамырда) Орталық комитеттің пленумында В. И. Ленин «Пролетарий» газетінің редакторы болып сайланды. Съездің бүкіл жұмысына В. И. Ленин басшылық етті. Ол социал-демократтардың уақытша революциялық үкіметке қатысуы және шаруа қозғалысын қолдау туралы қарар жөнінде баяндамалар жасады. Сондай-ақ съездің заңдылығы, қарулы көтеріліс, төңкеріс қарсаңындағы үкімет тактикасына көзқарас, социал-демократиялық ұйымдардағы жұмысшылар мен зиялылардың арақатынасы, партия жарғысын талқылау, эсерлермен практикалық келісімдер жасау және Орталық комитеттің қызметі туралы есепті талқылау барысында сөз сөйледі. Съез қабылдаған негізгі қарарлардың барлығын В. И. Ленин жазды. Олардың қатарында қарулы көтеріліс, уақытша революциялық үкімет, РСДЖП-ның ашық саяси күреске шығуы және шаруа қозғалысына көзқарас туралы қарарлар болды. В. И. Ленин «Кавказдағы оқиғаларға байланысты» және «Съез хаттамаларын жариялау туралы» қарарларды да жазды. В. И. Ленин съездің барлық отырыстарына төрағалық етті. Ол отырыстар барысында егжей-тегжейлі жазбалар жүргізіп, делегаттардың съез бюросына тапсырған жазбаларына көптеген ескертпелер түсірді, сөз сөйлеушілерді тіркеп, хатшылар съездің бекітуіне ұсыну үшін әзірлеген хаттамалардың жай-күйін қадағалады. Партияның III съезі Женевада өтіп жатқан кезде меньшевиктер де өз конференциясын өткізді. Меньшевиктер революциядағы пролетариаттың жетекші рөлін және пролетариаттың шаруалармен одақ құру саясатын жоққа шығарды. Олар буржуазиялық-демократиялық революцияға либералдық буржуазия басшылық етуге тиіс деп санады. Сондықтан революция жеңіске жеткен жағдайда билік либералдық буржуазияның қолына өтуі керек деп тұжырымдады. Олар жұмысшылар мен шаруалар өкілдерінен уақытша революциялық үкімет құру қажеттігін, сондай-ақ пролетариат пен шаруалардың революциялық-демократиялық диктатурасы туралы ұранды қабылдамады. В. И. Ленин 1905 жылғы РСДЖП-дағы жағдайды «Екі съез — екі партия» деп сипаттады. == Әдебиет == * История КПСС. Т. 2. М., 1966; * Костин А. Ф. Историческая победа большевизма. (К 70-летию III съезда РСДРП). — М., 1975. * {{кітап|авторы= |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Коммунистическая партия Советского Союза в резолюциях и решениях съездов, конференций и пленумов ЦК (1898—1970). Т. 1. 1898—1917|шынайы атауы= |url= |уикитека= |lang= |жауапты= |басылым= 8-е изд., доп. и испр|орны= {{М.}}|баспасы= Политиздат|жылы= 1970|томы= |беттері= |барлық беті= 534|сериясы= |тиражы= 150 000|isbn= |issn= |doi= |pmid= |jstor= |pmc= |oclc= |lccn= |archive-url= |archive-date= |url-status= |цитата= }} * III съезд РСДРП / Митропольский Д. К. // Тихоходки — Ульяново. — М. : Советская энциклопедия, 1977. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров ; 1969—1978, т. 26). * [https://publ.lib.ru/ARCHIVES/K/KPSS/_KPSS.html#003 Третий съезд РСДРП. Апрель-май 1905 года: Протоколы.] — М.: Госполитиздат, 1959. — XVI + 783 с. * Третий съезд РСДРП. Сборник документов и материалов. — М., 1955; * Ленин В. И. Третий съезд // Полное собрание сочинений. Т. 10 / 5 изд. * Ленин В. И. Две тактики социал-демократии в демократической революции // Полное собрание сочинений. Т. 11 / 5 изд. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КОКП съездері]] [[Санат:РСДЖП]] ehyegycsefld378lejubw7xxmphij8j 3683490 3683488 2026-10-19T07:50:25Z Орел Карл 81620 /* Дереккөздер */ 3683490 wikitext text/x-wiki '''Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының III съезі''' — 1905 жылдың 12 (25) сәуірінен 27 сәуіріне (10 мамырға) дейін [[Лондон|Лондонда]] өткен большевиктер фракциясының жиыны. Съезге шешуші дауыс құқығы бар 24 делегат және кеңесші дауыс құқығы бар 14 делегат қатысты. Олардың барлығы большевиктер фракциясының өкілдері болды. РСДЖП-ның басқа фракциялары съезге қатысқан жоқ. 1907 жылы өткен [[РСДЖП-ның V съезі|РСДЖП-ның Лондон съезінің]] шешімімен большевиктердің бұл жиынына ресми түрде «РСДЖП съезі» мәртебесі берілмеді. == Күн тәртібі == * Ұйымдастыру комитетінің баяндамасы; * Төңкеріс кезіндегі партия тактикасының мәселелері; * Ұйымдастыру мәселелері: партия ұйымдарындағы жұмысшылар мен зиялылардың арақатынасы, партия жарғысы; * Басқа партиялар мен саяси ағымдарға көзқарас: РСДЖП-дан бөлініп шыққан топқа көзқарас, ұлттық социал-демократиялық ұйымдарға көзқарас, либералдарға қатынас, эсерлермен тәжірибелік келісімдер; * Партияның ішкі өміріне қатысты мәселелер: үгіт-насихат жұмысы; * Делегаттардың есептері: Орталық комитеттің есебі, жергілікті комитеттер делегаттарының есептері; * Сайлау, съез қарарлары мен хаттамаларын жариялау тәртібі және сайланған тұлғалардың қызметіне кірісуі. == Негізгі қарарлар == * Съезді ресми түрде құру туралы; * Қарулы көтеріліс туралы; * Уақытша революциялық үкімет туралы; * Төңкеріс қарсаңындағы үкіметтің тактикасына қатысты ұстаным туралы; * РСДЖП-ның ашық саяси әрекетке шығуы туралы; * Шаруалар қозғалысына көзқарас туралы; * Партиядан бөлініп шыққан топ туралы; * Ұлттық социал-демократиялық ұйымдарға көзқарас туралы; * Социалист-революционерлермен (эсерлермен) практикалық келісімдер жасау туралы; * Либералдарға көзқарас туралы; * Үгіт-насихат жұмысы туралы; * Кавказдағы оқиғаларға байланысты; * Польшадағы оқиғаларға байланысты; * Партияның Орталық органы туралы. == Тарихы == [[Сурет:1905 3-й съезд РСДРП Лондон.png|thumb|right|350px|Съездің қатысушылары]] Съездің алғашқы отырыстарында Ұйымдастыру комитетінің баяндамасы мен мандаттарды тексеру комиссиясының есебі талқыланды. Делегаттардың сөздерінде және «Съезді ресми түрде құру туралы» қабылданған қарарда съездің заңдылығы күмән туғызбайтыны атап көрсетілді. Сондай-ақ Партия кеңесінің мүшелері [[Георгий Валентинович Плеханов|Плехановтың]], [[Юлий Осипович Мартов|Мартовтың]] және [[Павел Борисович Аксельрод|Аксельродтың]] съезді шақыруға кедергі келтіруі партия жарғысына қайшы әрекет ретінде айыпталды. Съезд партияның бұрынғы Кеңесінің осы мүшелерін партияның жікке бөлінуіне жауапты деп таныды. Съез 1905–1907 жылдардағы Ресей төңкерісі кезінде өткендіктен, төңкеріс жағдайында партия ұстануға тиіс тактиканың негізгі мәселелерін қарастырды. Олардың қатарында қарулы көтеріліс, уақытша революциялық үкімет құру, төңкеріс қарсаңындағы үкімет саясатына көзқарас, РСДЖП-ның ашық саяси күреске көшуі, шаруалар қозғалысына қатынас және партиядан бөлініп шыққан топқа қатысты мәселелер болды. Съез буржуазиялық-демократиялық төңкеріс кезіндегі партияның стратегиялық бағытын айқындады. Бұл бағыт бойынша пролетариат төңкеріске жетекшілік етіп, бүкіл шаруалармен одақ құруға, ал либералдық буржуазияны саяси оқшаулап, буржуазиялық-демократиялық революцияны жеңіске жеткізуге тиіс болды. «Қарулы көтеріліс туралы» қарардың негізіне В. И. Лениннің буржуазиялық-демократиялық төңкерістегі пролетариаттың жетекші рөлі және бұл төңкерістің социалистік революцияға ұласуы жөніндегі идеялары алынды. «Шаруалар қозғалысына көзқарас туралы» қарарда съез шаруалардың барлық революциялық әрекеттерін, соның ішінде помещиктердің жерін тәркілеуге дейінгі шараларды барынша белсенді қолдау қажеттігін атап көрсетті. Сонымен қатар партия ұйымдарына шаруалар бұқарасымен тығыз байланыс орнату, оларды либералдық буржуазияның ықпалынан арылту және самодержавиеге қарсы күреске белсендірек тарту міндеті жүктелді. Төңкерістің стратегиялық бағытына сәйкес партия бұқараның алдына негізгі ұрандарды қойды: демократиялық республика құру, помещиктердің жерін тәркілеу және 8 сағаттық жұмыс күнін енгізу. РСДЖП-ның III съезі патшалық билікті құлатып, демократиялық республика орнатудың бірден-бір жолы бүкілхалықтық қарулы көтеріліс деп таныды. Съез партияның барлық ұйымдарына «пролетариатты қаруландыру, сондай-ақ қарулы көтерілістің жоспарын әзірлеп, оған тікелей басшылық ету үшін барынша белсенді шаралар қабылдауды, қажет болған жағдайда осы мақсатта партия қызметкерлерінен арнайы топтар құруды» тапсырды. Бүкілхалықтық қарулы көтерілістің жеңісі нәтижесінде жеңіске жеткен таптардың — жұмысшылар мен шаруалардың уақытша революциялық үкіметі құрылуға тиіс болды. «Уақытша революциялық үкімет туралы» қарарда съез оның таптық сипатын пролетариат пен шаруалардың революциялық-демократиялық диктатурасының саяси органы ретінде айқындады. Сондай-ақ оның міндеттерін белгіледі: революцияның жетістіктерін нығайту, қанаушы таптардың қарсылығын басу, пролетариаттың таяудағы саяси және экономикалық талаптарын, яғни РСДЖП-ның минимум бағдарламасын жүзеге асыру және социалистік революцияға көшу үшін қолайлы жағдайлар жасау. Осы міндеттерді уақытша революциялық үкіметтің табысты орындауы үшін съез оның құрамына социал-демократиялық партия өкілдерінің қатысуына жол берілетінін атап көрсетті. Съез бұқараның революциялық бастамасын өрістетуге және самодержавиеге қарсы көтеріліс ұйымдастыруға бағытталған партияның тактикалық ұрандарын ұсынды. Олар мыналар болды: а) жаппай саяси ереуілдер өткізу; ә) 8 сағаттық жұмыс күнін және жұмысшы табының басқа да талаптарын революциялық жолмен дереу жүзеге асыруды ұйымдастыру; б) шаруалардың полиция-шенеуніктік және помещиктік езгіге қарсы күресетін, сондай-ақ помещиктердің жерін тәркілеуге дейінгі демократиялық өзгерістерді революциялық жолмен жүзеге асыратын органдары ретінде революциялық шаруа комитеттерін дереу құру; в) жұмысшыларды қаруландыру. Съез ұйымдастыру мәселелері бойынша аса маңызды шешімдер қабылдады. «Ұлттық социал-демократиялық ұйымдарға көзқарас туралы» қарарда съез ОК пен жергілікті комитеттерге жергілікті жұмысты үйлестіру және барлық социал-демократиялық партияларды біртұтас РСДЖП-ға біріктіруге мүмкіндік туғызу мақсатында ұлттық социал-демократиялық ұйымдармен келісімге келу үшін бар күш-жігерін жұмсауды тапсырды. Өрістеп келе жатқан революция жағдайында барлық социал-демократтарды біртұтас партияға біріктіру міндеті ерекше маңызға ие болды. «Партиядан бөлініп шыққан топ туралы» қарарда съез меньшевиктердің оппортунистік көзқарастарын тек ұйымдастыру мәселелері бойынша ғана емес, тактикалық мәселелер бойынша да айыптап, партияның барлық мүшелерін революциялық социал-демократия қағидаттарынан ауытқуға қарсы барлық жерде табанды идеялық күрес жүргізуге шақырды. Съез III съездің шешімдерін мойындаудан бас тартқан комитеттерді тарату туралы арнайы қарар қабылдады. Бұл шараға «меньшевиктік ұйымдар мен комитеттердің партиялық тәртіпке бағынғысы келмейтіні мұқият тексеру арқылы толық анықталғаннан кейін ғана» жүгіну қажеттігін атап көрсетті. Арнайы қарарда съез Орталық комитетке РСДЖП-ның бөлініп шыққан бөлігімен бірігудің шарттарын әзірлеу және келісу үшін барлық қажетті шараларды қабылдауды тапсырды. «Үгіт-насихат туралы» қарарда съез революциялық қозғалысқа тікелей араласып жүрген жұмысшыларды партия комитеттерінің мүшелері, үгітшілер мен насихатшылар ретінде тартудың айрықша маңызды екенін атап көрсетті. Съез партияның бірінші тармағында партия мүшелігіне қатысты Ленин ұсынған тұжырымды қамтитын жаңа жарғы қабылдады. Жарғыда Орталық комитеттің құқықтары мен жергілікті комитеттердің дербестігі нақты белгіленіп, партиядағы қос орталықты басқару жүйесі жойылды. Съез В. И. Ленин бастаған бірыңғай басшылық органды — Орталық комитетті сайлады. «Вперёд» газеті туралы қарарда съез оның съезді шақырудағы айрықша рөлін атап өтіп, газет редакциясына алғыс білдірді. Съез партияның жаңа орталық басылымы ретінде «Пролетарий» газетін бекітті. 1905 жылы 27 сәуірде (10 мамырда) Орталық комитеттің пленумында В. И. Ленин «Пролетарий» газетінің редакторы болып сайланды. Съездің бүкіл жұмысына В. И. Ленин басшылық етті. Ол социал-демократтардың уақытша революциялық үкіметке қатысуы және шаруа қозғалысын қолдау туралы қарар жөнінде баяндамалар жасады. Сондай-ақ съездің заңдылығы, қарулы көтеріліс, төңкеріс қарсаңындағы үкімет тактикасына көзқарас, социал-демократиялық ұйымдардағы жұмысшылар мен зиялылардың арақатынасы, партия жарғысын талқылау, эсерлермен практикалық келісімдер жасау және Орталық комитеттің қызметі туралы есепті талқылау барысында сөз сөйледі. Съез қабылдаған негізгі қарарлардың барлығын В. И. Ленин жазды. Олардың қатарында қарулы көтеріліс, уақытша революциялық үкімет, РСДЖП-ның ашық саяси күреске шығуы және шаруа қозғалысына көзқарас туралы қарарлар болды. В. И. Ленин «Кавказдағы оқиғаларға байланысты» және «Съез хаттамаларын жариялау туралы» қарарларды да жазды. В. И. Ленин съездің барлық отырыстарына төрағалық етті. Ол отырыстар барысында егжей-тегжейлі жазбалар жүргізіп, делегаттардың съез бюросына тапсырған жазбаларына көптеген ескертпелер түсірді, сөз сөйлеушілерді тіркеп, хатшылар съездің бекітуіне ұсыну үшін әзірлеген хаттамалардың жай-күйін қадағалады. Партияның III съезі Женевада өтіп жатқан кезде меньшевиктер де өз конференциясын өткізді. Меньшевиктер революциядағы пролетариаттың жетекші рөлін және пролетариаттың шаруалармен одақ құру саясатын жоққа шығарды. Олар буржуазиялық-демократиялық революцияға либералдық буржуазия басшылық етуге тиіс деп санады. Сондықтан революция жеңіске жеткен жағдайда билік либералдық буржуазияның қолына өтуі керек деп тұжырымдады. Олар жұмысшылар мен шаруалар өкілдерінен уақытша революциялық үкімет құру қажеттігін, сондай-ақ пролетариат пен шаруалардың революциялық-демократиялық диктатурасы туралы ұранды қабылдамады. В. И. Ленин 1905 жылғы РСДЖП-дағы жағдайды «Екі съез — екі партия» деп сипаттады. == Әдебиет == * История КПСС. Т. 2. М., 1966; * Костин А. Ф. Историческая победа большевизма. (К 70-летию III съезда РСДРП). — М., 1975. * {{кітап|авторы= |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Коммунистическая партия Советского Союза в резолюциях и решениях съездов, конференций и пленумов ЦК (1898—1970). Т. 1. 1898—1917|шынайы атауы= |url= |уикитека= |lang= |жауапты= |басылым= 8-е изд., доп. и испр|орны= {{М.}}|баспасы= Политиздат|жылы= 1970|томы= |беттері= |барлық беті= 534|сериясы= |тиражы= 150 000|isbn= |issn= |doi= |pmid= |jstor= |pmc= |oclc= |lccn= |archive-url= |archive-date= |url-status= |цитата= }} * III съезд РСДРП / Митропольский Д. К. // Тихоходки — Ульяново. — М. : Советская энциклопедия, 1977. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров ; 1969—1978, т. 26). * [https://publ.lib.ru/ARCHIVES/K/KPSS/_KPSS.html#003 Третий съезд РСДРП. Апрель-май 1905 года: Протоколы.] — М.: Госполитиздат, 1959. — XVI + 783 с. * Третий съезд РСДРП. Сборник документов и материалов. — М., 1955; * Ленин В. И. Третий съезд // Полное собрание сочинений. Т. 10 / 5 изд. * Ленин В. И. Две тактики социал-демократии в демократической революции // Полное собрание сочинений. Т. 11 / 5 изд. == Сілтеме == * [https://web.archive.org/web/20131110160157/http://www.knowbysight.info/2_KPSS/07907.asp РСДЖП-ның III съезінің делегаттары]{{ref-ru}} * [http://0ck.ru/istorya/text/2720.htm Партияның III съезінде]{{ref-ru}} [[Санат:КОКП съездері]] [[Санат:РСДЖП]] 6tk4pf3j4c2xf9em8k7xyhwa7jf0zr7 3683493 3683490 2026-10-19T07:51:04Z Орел Карл 81620 /* Әдебиет */ 3683493 wikitext text/x-wiki '''Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының III съезі''' — 1905 жылдың 12 (25) сәуірінен 27 сәуіріне (10 мамырға) дейін [[Лондон|Лондонда]] өткен большевиктер фракциясының жиыны. Съезге шешуші дауыс құқығы бар 24 делегат және кеңесші дауыс құқығы бар 14 делегат қатысты. Олардың барлығы большевиктер фракциясының өкілдері болды. РСДЖП-ның басқа фракциялары съезге қатысқан жоқ. 1907 жылы өткен [[РСДЖП-ның V съезі|РСДЖП-ның Лондон съезінің]] шешімімен большевиктердің бұл жиынына ресми түрде «РСДЖП съезі» мәртебесі берілмеді. == Күн тәртібі == * Ұйымдастыру комитетінің баяндамасы; * Төңкеріс кезіндегі партия тактикасының мәселелері; * Ұйымдастыру мәселелері: партия ұйымдарындағы жұмысшылар мен зиялылардың арақатынасы, партия жарғысы; * Басқа партиялар мен саяси ағымдарға көзқарас: РСДЖП-дан бөлініп шыққан топқа көзқарас, ұлттық социал-демократиялық ұйымдарға көзқарас, либералдарға қатынас, эсерлермен тәжірибелік келісімдер; * Партияның ішкі өміріне қатысты мәселелер: үгіт-насихат жұмысы; * Делегаттардың есептері: Орталық комитеттің есебі, жергілікті комитеттер делегаттарының есептері; * Сайлау, съез қарарлары мен хаттамаларын жариялау тәртібі және сайланған тұлғалардың қызметіне кірісуі. == Негізгі қарарлар == * Съезді ресми түрде құру туралы; * Қарулы көтеріліс туралы; * Уақытша революциялық үкімет туралы; * Төңкеріс қарсаңындағы үкіметтің тактикасына қатысты ұстаным туралы; * РСДЖП-ның ашық саяси әрекетке шығуы туралы; * Шаруалар қозғалысына көзқарас туралы; * Партиядан бөлініп шыққан топ туралы; * Ұлттық социал-демократиялық ұйымдарға көзқарас туралы; * Социалист-революционерлермен (эсерлермен) практикалық келісімдер жасау туралы; * Либералдарға көзқарас туралы; * Үгіт-насихат жұмысы туралы; * Кавказдағы оқиғаларға байланысты; * Польшадағы оқиғаларға байланысты; * Партияның Орталық органы туралы. == Тарихы == [[Сурет:1905 3-й съезд РСДРП Лондон.png|thumb|right|350px|Съездің қатысушылары]] Съездің алғашқы отырыстарында Ұйымдастыру комитетінің баяндамасы мен мандаттарды тексеру комиссиясының есебі талқыланды. Делегаттардың сөздерінде және «Съезді ресми түрде құру туралы» қабылданған қарарда съездің заңдылығы күмән туғызбайтыны атап көрсетілді. Сондай-ақ Партия кеңесінің мүшелері [[Георгий Валентинович Плеханов|Плехановтың]], [[Юлий Осипович Мартов|Мартовтың]] және [[Павел Борисович Аксельрод|Аксельродтың]] съезді шақыруға кедергі келтіруі партия жарғысына қайшы әрекет ретінде айыпталды. Съезд партияның бұрынғы Кеңесінің осы мүшелерін партияның жікке бөлінуіне жауапты деп таныды. Съез 1905–1907 жылдардағы Ресей төңкерісі кезінде өткендіктен, төңкеріс жағдайында партия ұстануға тиіс тактиканың негізгі мәселелерін қарастырды. Олардың қатарында қарулы көтеріліс, уақытша революциялық үкімет құру, төңкеріс қарсаңындағы үкімет саясатына көзқарас, РСДЖП-ның ашық саяси күреске көшуі, шаруалар қозғалысына қатынас және партиядан бөлініп шыққан топқа қатысты мәселелер болды. Съез буржуазиялық-демократиялық төңкеріс кезіндегі партияның стратегиялық бағытын айқындады. Бұл бағыт бойынша пролетариат төңкеріске жетекшілік етіп, бүкіл шаруалармен одақ құруға, ал либералдық буржуазияны саяси оқшаулап, буржуазиялық-демократиялық революцияны жеңіске жеткізуге тиіс болды. «Қарулы көтеріліс туралы» қарардың негізіне В. И. Лениннің буржуазиялық-демократиялық төңкерістегі пролетариаттың жетекші рөлі және бұл төңкерістің социалистік революцияға ұласуы жөніндегі идеялары алынды. «Шаруалар қозғалысына көзқарас туралы» қарарда съез шаруалардың барлық революциялық әрекеттерін, соның ішінде помещиктердің жерін тәркілеуге дейінгі шараларды барынша белсенді қолдау қажеттігін атап көрсетті. Сонымен қатар партия ұйымдарына шаруалар бұқарасымен тығыз байланыс орнату, оларды либералдық буржуазияның ықпалынан арылту және самодержавиеге қарсы күреске белсендірек тарту міндеті жүктелді. Төңкерістің стратегиялық бағытына сәйкес партия бұқараның алдына негізгі ұрандарды қойды: демократиялық республика құру, помещиктердің жерін тәркілеу және 8 сағаттық жұмыс күнін енгізу. РСДЖП-ның III съезі патшалық билікті құлатып, демократиялық республика орнатудың бірден-бір жолы бүкілхалықтық қарулы көтеріліс деп таныды. Съез партияның барлық ұйымдарына «пролетариатты қаруландыру, сондай-ақ қарулы көтерілістің жоспарын әзірлеп, оған тікелей басшылық ету үшін барынша белсенді шаралар қабылдауды, қажет болған жағдайда осы мақсатта партия қызметкерлерінен арнайы топтар құруды» тапсырды. Бүкілхалықтық қарулы көтерілістің жеңісі нәтижесінде жеңіске жеткен таптардың — жұмысшылар мен шаруалардың уақытша революциялық үкіметі құрылуға тиіс болды. «Уақытша революциялық үкімет туралы» қарарда съез оның таптық сипатын пролетариат пен шаруалардың революциялық-демократиялық диктатурасының саяси органы ретінде айқындады. Сондай-ақ оның міндеттерін белгіледі: революцияның жетістіктерін нығайту, қанаушы таптардың қарсылығын басу, пролетариаттың таяудағы саяси және экономикалық талаптарын, яғни РСДЖП-ның минимум бағдарламасын жүзеге асыру және социалистік революцияға көшу үшін қолайлы жағдайлар жасау. Осы міндеттерді уақытша революциялық үкіметтің табысты орындауы үшін съез оның құрамына социал-демократиялық партия өкілдерінің қатысуына жол берілетінін атап көрсетті. Съез бұқараның революциялық бастамасын өрістетуге және самодержавиеге қарсы көтеріліс ұйымдастыруға бағытталған партияның тактикалық ұрандарын ұсынды. Олар мыналар болды: а) жаппай саяси ереуілдер өткізу; ә) 8 сағаттық жұмыс күнін және жұмысшы табының басқа да талаптарын революциялық жолмен дереу жүзеге асыруды ұйымдастыру; б) шаруалардың полиция-шенеуніктік және помещиктік езгіге қарсы күресетін, сондай-ақ помещиктердің жерін тәркілеуге дейінгі демократиялық өзгерістерді революциялық жолмен жүзеге асыратын органдары ретінде революциялық шаруа комитеттерін дереу құру; в) жұмысшыларды қаруландыру. Съез ұйымдастыру мәселелері бойынша аса маңызды шешімдер қабылдады. «Ұлттық социал-демократиялық ұйымдарға көзқарас туралы» қарарда съез ОК пен жергілікті комитеттерге жергілікті жұмысты үйлестіру және барлық социал-демократиялық партияларды біртұтас РСДЖП-ға біріктіруге мүмкіндік туғызу мақсатында ұлттық социал-демократиялық ұйымдармен келісімге келу үшін бар күш-жігерін жұмсауды тапсырды. Өрістеп келе жатқан революция жағдайында барлық социал-демократтарды біртұтас партияға біріктіру міндеті ерекше маңызға ие болды. «Партиядан бөлініп шыққан топ туралы» қарарда съез меньшевиктердің оппортунистік көзқарастарын тек ұйымдастыру мәселелері бойынша ғана емес, тактикалық мәселелер бойынша да айыптап, партияның барлық мүшелерін революциялық социал-демократия қағидаттарынан ауытқуға қарсы барлық жерде табанды идеялық күрес жүргізуге шақырды. Съез III съездің шешімдерін мойындаудан бас тартқан комитеттерді тарату туралы арнайы қарар қабылдады. Бұл шараға «меньшевиктік ұйымдар мен комитеттердің партиялық тәртіпке бағынғысы келмейтіні мұқият тексеру арқылы толық анықталғаннан кейін ғана» жүгіну қажеттігін атап көрсетті. Арнайы қарарда съез Орталық комитетке РСДЖП-ның бөлініп шыққан бөлігімен бірігудің шарттарын әзірлеу және келісу үшін барлық қажетті шараларды қабылдауды тапсырды. «Үгіт-насихат туралы» қарарда съез революциялық қозғалысқа тікелей араласып жүрген жұмысшыларды партия комитеттерінің мүшелері, үгітшілер мен насихатшылар ретінде тартудың айрықша маңызды екенін атап көрсетті. Съез партияның бірінші тармағында партия мүшелігіне қатысты Ленин ұсынған тұжырымды қамтитын жаңа жарғы қабылдады. Жарғыда Орталық комитеттің құқықтары мен жергілікті комитеттердің дербестігі нақты белгіленіп, партиядағы қос орталықты басқару жүйесі жойылды. Съез В. И. Ленин бастаған бірыңғай басшылық органды — Орталық комитетті сайлады. «Вперёд» газеті туралы қарарда съез оның съезді шақырудағы айрықша рөлін атап өтіп, газет редакциясына алғыс білдірді. Съез партияның жаңа орталық басылымы ретінде «Пролетарий» газетін бекітті. 1905 жылы 27 сәуірде (10 мамырда) Орталық комитеттің пленумында В. И. Ленин «Пролетарий» газетінің редакторы болып сайланды. Съездің бүкіл жұмысына В. И. Ленин басшылық етті. Ол социал-демократтардың уақытша революциялық үкіметке қатысуы және шаруа қозғалысын қолдау туралы қарар жөнінде баяндамалар жасады. Сондай-ақ съездің заңдылығы, қарулы көтеріліс, төңкеріс қарсаңындағы үкімет тактикасына көзқарас, социал-демократиялық ұйымдардағы жұмысшылар мен зиялылардың арақатынасы, партия жарғысын талқылау, эсерлермен практикалық келісімдер жасау және Орталық комитеттің қызметі туралы есепті талқылау барысында сөз сөйледі. Съез қабылдаған негізгі қарарлардың барлығын В. И. Ленин жазды. Олардың қатарында қарулы көтеріліс, уақытша революциялық үкімет, РСДЖП-ның ашық саяси күреске шығуы және шаруа қозғалысына көзқарас туралы қарарлар болды. В. И. Ленин «Кавказдағы оқиғаларға байланысты» және «Съез хаттамаларын жариялау туралы» қарарларды да жазды. В. И. Ленин съездің барлық отырыстарына төрағалық етті. Ол отырыстар барысында егжей-тегжейлі жазбалар жүргізіп, делегаттардың съез бюросына тапсырған жазбаларына көптеген ескертпелер түсірді, сөз сөйлеушілерді тіркеп, хатшылар съездің бекітуіне ұсыну үшін әзірлеген хаттамалардың жай-күйін қадағалады. Партияның III съезі Женевада өтіп жатқан кезде меньшевиктер де өз конференциясын өткізді. Меньшевиктер революциядағы пролетариаттың жетекші рөлін және пролетариаттың шаруалармен одақ құру саясатын жоққа шығарды. Олар буржуазиялық-демократиялық революцияға либералдық буржуазия басшылық етуге тиіс деп санады. Сондықтан революция жеңіске жеткен жағдайда билік либералдық буржуазияның қолына өтуі керек деп тұжырымдады. Олар жұмысшылар мен шаруалар өкілдерінен уақытша революциялық үкімет құру қажеттігін, сондай-ақ пролетариат пен шаруалардың революциялық-демократиялық диктатурасы туралы ұранды қабылдамады. В. И. Ленин 1905 жылғы РСДЖП-дағы жағдайды «Екі съез — екі партия» деп сипаттады. == Әдебиет == * История КПСС. Т. 2. М., 1966; * Костин А. Ф. Историческая победа большевизма. (К 70-летию III съезда РСДРП). — М., 1975. * {{кітап|авторы= |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Коммунистическая партия Советского Союза в резолюциях и решениях съездов, конференций и пленумов ЦК (1898—1970). Т. 1. 1898—1917|шынайы атауы= |url= |уикитека= |lang= |жауапты= |басылым= 8-е изд., доп. и испр|орны= {{М.}}|баспасы= Политиздат|жылы= 1970|томы= |беттері= |барлық беті= 534|сериясы= |тиражы= 150 000|isbn= |issn= |doi= |pmid= |jstor= |pmc= |oclc= |lccn= |archive-url= |archive-date= |url-status= |цитата= }} * III съезд РСДРП / Митропольский Д. К. // Тихоходки — Ульяново. — М. : Советская энциклопедия, 1977. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров ; 1969—1978, т. 26). * [https://publ.lib.ru/ARCHIVES/K/KPSS/_KPSS.html#003 Третий съезд РСДРП. Апрель-май 1905 года: Протоколы.] — М.: Госполитиздат, 1959. — XVI + 783 с. * Третий съезд РСДРП. Сборник документов и материалов. — М., 1955; * [[Владимир Ильич Ленин|Ленин В. И.]] Третий съезд // Полное собрание сочинений. Т. 10 / 5 изд. * [[Владимир Ильич Ленин|Ленин В. И.]] Две тактики социал-демократии в демократической революции // Полное собрание сочинений. Т. 11 / 5 изд. == Сілтеме == * [https://web.archive.org/web/20131110160157/http://www.knowbysight.info/2_KPSS/07907.asp РСДЖП-ның III съезінің делегаттары]{{ref-ru}} * [http://0ck.ru/istorya/text/2720.htm Партияның III съезінде]{{ref-ru}} [[Санат:КОКП съездері]] [[Санат:РСДЖП]] j0nabuzxnye9sob0q5wp8x83q69b8ro 3683494 3683493 2026-10-19T07:52:10Z Орел Карл 81620 /* Әдебиет */ 3683494 wikitext text/x-wiki '''Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының III съезі''' — 1905 жылдың 12 (25) сәуірінен 27 сәуіріне (10 мамырға) дейін [[Лондон|Лондонда]] өткен большевиктер фракциясының жиыны. Съезге шешуші дауыс құқығы бар 24 делегат және кеңесші дауыс құқығы бар 14 делегат қатысты. Олардың барлығы большевиктер фракциясының өкілдері болды. РСДЖП-ның басқа фракциялары съезге қатысқан жоқ. 1907 жылы өткен [[РСДЖП-ның V съезі|РСДЖП-ның Лондон съезінің]] шешімімен большевиктердің бұл жиынына ресми түрде «РСДЖП съезі» мәртебесі берілмеді. == Күн тәртібі == * Ұйымдастыру комитетінің баяндамасы; * Төңкеріс кезіндегі партия тактикасының мәселелері; * Ұйымдастыру мәселелері: партия ұйымдарындағы жұмысшылар мен зиялылардың арақатынасы, партия жарғысы; * Басқа партиялар мен саяси ағымдарға көзқарас: РСДЖП-дан бөлініп шыққан топқа көзқарас, ұлттық социал-демократиялық ұйымдарға көзқарас, либералдарға қатынас, эсерлермен тәжірибелік келісімдер; * Партияның ішкі өміріне қатысты мәселелер: үгіт-насихат жұмысы; * Делегаттардың есептері: Орталық комитеттің есебі, жергілікті комитеттер делегаттарының есептері; * Сайлау, съез қарарлары мен хаттамаларын жариялау тәртібі және сайланған тұлғалардың қызметіне кірісуі. == Негізгі қарарлар == * Съезді ресми түрде құру туралы; * Қарулы көтеріліс туралы; * Уақытша революциялық үкімет туралы; * Төңкеріс қарсаңындағы үкіметтің тактикасына қатысты ұстаным туралы; * РСДЖП-ның ашық саяси әрекетке шығуы туралы; * Шаруалар қозғалысына көзқарас туралы; * Партиядан бөлініп шыққан топ туралы; * Ұлттық социал-демократиялық ұйымдарға көзқарас туралы; * Социалист-революционерлермен (эсерлермен) практикалық келісімдер жасау туралы; * Либералдарға көзқарас туралы; * Үгіт-насихат жұмысы туралы; * Кавказдағы оқиғаларға байланысты; * Польшадағы оқиғаларға байланысты; * Партияның Орталық органы туралы. == Тарихы == [[Сурет:1905 3-й съезд РСДРП Лондон.png|thumb|right|350px|Съездің қатысушылары]] Съездің алғашқы отырыстарында Ұйымдастыру комитетінің баяндамасы мен мандаттарды тексеру комиссиясының есебі талқыланды. Делегаттардың сөздерінде және «Съезді ресми түрде құру туралы» қабылданған қарарда съездің заңдылығы күмән туғызбайтыны атап көрсетілді. Сондай-ақ Партия кеңесінің мүшелері [[Георгий Валентинович Плеханов|Плехановтың]], [[Юлий Осипович Мартов|Мартовтың]] және [[Павел Борисович Аксельрод|Аксельродтың]] съезді шақыруға кедергі келтіруі партия жарғысына қайшы әрекет ретінде айыпталды. Съезд партияның бұрынғы Кеңесінің осы мүшелерін партияның жікке бөлінуіне жауапты деп таныды. Съез 1905–1907 жылдардағы Ресей төңкерісі кезінде өткендіктен, төңкеріс жағдайында партия ұстануға тиіс тактиканың негізгі мәселелерін қарастырды. Олардың қатарында қарулы көтеріліс, уақытша революциялық үкімет құру, төңкеріс қарсаңындағы үкімет саясатына көзқарас, РСДЖП-ның ашық саяси күреске көшуі, шаруалар қозғалысына қатынас және партиядан бөлініп шыққан топқа қатысты мәселелер болды. Съез буржуазиялық-демократиялық төңкеріс кезіндегі партияның стратегиялық бағытын айқындады. Бұл бағыт бойынша пролетариат төңкеріске жетекшілік етіп, бүкіл шаруалармен одақ құруға, ал либералдық буржуазияны саяси оқшаулап, буржуазиялық-демократиялық революцияны жеңіске жеткізуге тиіс болды. «Қарулы көтеріліс туралы» қарардың негізіне В. И. Лениннің буржуазиялық-демократиялық төңкерістегі пролетариаттың жетекші рөлі және бұл төңкерістің социалистік революцияға ұласуы жөніндегі идеялары алынды. «Шаруалар қозғалысына көзқарас туралы» қарарда съез шаруалардың барлық революциялық әрекеттерін, соның ішінде помещиктердің жерін тәркілеуге дейінгі шараларды барынша белсенді қолдау қажеттігін атап көрсетті. Сонымен қатар партия ұйымдарына шаруалар бұқарасымен тығыз байланыс орнату, оларды либералдық буржуазияның ықпалынан арылту және самодержавиеге қарсы күреске белсендірек тарту міндеті жүктелді. Төңкерістің стратегиялық бағытына сәйкес партия бұқараның алдына негізгі ұрандарды қойды: демократиялық республика құру, помещиктердің жерін тәркілеу және 8 сағаттық жұмыс күнін енгізу. РСДЖП-ның III съезі патшалық билікті құлатып, демократиялық республика орнатудың бірден-бір жолы бүкілхалықтық қарулы көтеріліс деп таныды. Съез партияның барлық ұйымдарына «пролетариатты қаруландыру, сондай-ақ қарулы көтерілістің жоспарын әзірлеп, оған тікелей басшылық ету үшін барынша белсенді шаралар қабылдауды, қажет болған жағдайда осы мақсатта партия қызметкерлерінен арнайы топтар құруды» тапсырды. Бүкілхалықтық қарулы көтерілістің жеңісі нәтижесінде жеңіске жеткен таптардың — жұмысшылар мен шаруалардың уақытша революциялық үкіметі құрылуға тиіс болды. «Уақытша революциялық үкімет туралы» қарарда съез оның таптық сипатын пролетариат пен шаруалардың революциялық-демократиялық диктатурасының саяси органы ретінде айқындады. Сондай-ақ оның міндеттерін белгіледі: революцияның жетістіктерін нығайту, қанаушы таптардың қарсылығын басу, пролетариаттың таяудағы саяси және экономикалық талаптарын, яғни РСДЖП-ның минимум бағдарламасын жүзеге асыру және социалистік революцияға көшу үшін қолайлы жағдайлар жасау. Осы міндеттерді уақытша революциялық үкіметтің табысты орындауы үшін съез оның құрамына социал-демократиялық партия өкілдерінің қатысуына жол берілетінін атап көрсетті. Съез бұқараның революциялық бастамасын өрістетуге және самодержавиеге қарсы көтеріліс ұйымдастыруға бағытталған партияның тактикалық ұрандарын ұсынды. Олар мыналар болды: а) жаппай саяси ереуілдер өткізу; ә) 8 сағаттық жұмыс күнін және жұмысшы табының басқа да талаптарын революциялық жолмен дереу жүзеге асыруды ұйымдастыру; б) шаруалардың полиция-шенеуніктік және помещиктік езгіге қарсы күресетін, сондай-ақ помещиктердің жерін тәркілеуге дейінгі демократиялық өзгерістерді революциялық жолмен жүзеге асыратын органдары ретінде революциялық шаруа комитеттерін дереу құру; в) жұмысшыларды қаруландыру. Съез ұйымдастыру мәселелері бойынша аса маңызды шешімдер қабылдады. «Ұлттық социал-демократиялық ұйымдарға көзқарас туралы» қарарда съез ОК пен жергілікті комитеттерге жергілікті жұмысты үйлестіру және барлық социал-демократиялық партияларды біртұтас РСДЖП-ға біріктіруге мүмкіндік туғызу мақсатында ұлттық социал-демократиялық ұйымдармен келісімге келу үшін бар күш-жігерін жұмсауды тапсырды. Өрістеп келе жатқан революция жағдайында барлық социал-демократтарды біртұтас партияға біріктіру міндеті ерекше маңызға ие болды. «Партиядан бөлініп шыққан топ туралы» қарарда съез меньшевиктердің оппортунистік көзқарастарын тек ұйымдастыру мәселелері бойынша ғана емес, тактикалық мәселелер бойынша да айыптап, партияның барлық мүшелерін революциялық социал-демократия қағидаттарынан ауытқуға қарсы барлық жерде табанды идеялық күрес жүргізуге шақырды. Съез III съездің шешімдерін мойындаудан бас тартқан комитеттерді тарату туралы арнайы қарар қабылдады. Бұл шараға «меньшевиктік ұйымдар мен комитеттердің партиялық тәртіпке бағынғысы келмейтіні мұқият тексеру арқылы толық анықталғаннан кейін ғана» жүгіну қажеттігін атап көрсетті. Арнайы қарарда съез Орталық комитетке РСДЖП-ның бөлініп шыққан бөлігімен бірігудің шарттарын әзірлеу және келісу үшін барлық қажетті шараларды қабылдауды тапсырды. «Үгіт-насихат туралы» қарарда съез революциялық қозғалысқа тікелей араласып жүрген жұмысшыларды партия комитеттерінің мүшелері, үгітшілер мен насихатшылар ретінде тартудың айрықша маңызды екенін атап көрсетті. Съез партияның бірінші тармағында партия мүшелігіне қатысты Ленин ұсынған тұжырымды қамтитын жаңа жарғы қабылдады. Жарғыда Орталық комитеттің құқықтары мен жергілікті комитеттердің дербестігі нақты белгіленіп, партиядағы қос орталықты басқару жүйесі жойылды. Съез В. И. Ленин бастаған бірыңғай басшылық органды — Орталық комитетті сайлады. «Вперёд» газеті туралы қарарда съез оның съезді шақырудағы айрықша рөлін атап өтіп, газет редакциясына алғыс білдірді. Съез партияның жаңа орталық басылымы ретінде «Пролетарий» газетін бекітті. 1905 жылы 27 сәуірде (10 мамырда) Орталық комитеттің пленумында В. И. Ленин «Пролетарий» газетінің редакторы болып сайланды. Съездің бүкіл жұмысына В. И. Ленин басшылық етті. Ол социал-демократтардың уақытша революциялық үкіметке қатысуы және шаруа қозғалысын қолдау туралы қарар жөнінде баяндамалар жасады. Сондай-ақ съездің заңдылығы, қарулы көтеріліс, төңкеріс қарсаңындағы үкімет тактикасына көзқарас, социал-демократиялық ұйымдардағы жұмысшылар мен зиялылардың арақатынасы, партия жарғысын талқылау, эсерлермен практикалық келісімдер жасау және Орталық комитеттің қызметі туралы есепті талқылау барысында сөз сөйледі. Съез қабылдаған негізгі қарарлардың барлығын В. И. Ленин жазды. Олардың қатарында қарулы көтеріліс, уақытша революциялық үкімет, РСДЖП-ның ашық саяси күреске шығуы және шаруа қозғалысына көзқарас туралы қарарлар болды. В. И. Ленин «Кавказдағы оқиғаларға байланысты» және «Съез хаттамаларын жариялау туралы» қарарларды да жазды. В. И. Ленин съездің барлық отырыстарына төрағалық етті. Ол отырыстар барысында егжей-тегжейлі жазбалар жүргізіп, делегаттардың съез бюросына тапсырған жазбаларына көптеген ескертпелер түсірді, сөз сөйлеушілерді тіркеп, хатшылар съездің бекітуіне ұсыну үшін әзірлеген хаттамалардың жай-күйін қадағалады. Партияның III съезі Женевада өтіп жатқан кезде меньшевиктер де өз конференциясын өткізді. Меньшевиктер революциядағы пролетариаттың жетекші рөлін және пролетариаттың шаруалармен одақ құру саясатын жоққа шығарды. Олар буржуазиялық-демократиялық революцияға либералдық буржуазия басшылық етуге тиіс деп санады. Сондықтан революция жеңіске жеткен жағдайда билік либералдық буржуазияның қолына өтуі керек деп тұжырымдады. Олар жұмысшылар мен шаруалар өкілдерінен уақытша революциялық үкімет құру қажеттігін, сондай-ақ пролетариат пен шаруалардың революциялық-демократиялық диктатурасы туралы ұранды қабылдамады. В. И. Ленин 1905 жылғы РСДЖП-дағы жағдайды «Екі съез — екі партия» деп сипаттады. == Тағы қараңыз == * [[РСДЖП-ның III съезі делегаттарының тізімі]] * [[РСДЖП-ның IV съезі]] == Әдебиет == * История КПСС. Т. 2. М., 1966; * Костин А. Ф. Историческая победа большевизма. (К 70-летию III съезда РСДРП). — М., 1975. * {{кітап|авторы= |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Коммунистическая партия Советского Союза в резолюциях и решениях съездов, конференций и пленумов ЦК (1898—1970). Т. 1. 1898—1917|шынайы атауы= |url= |уикитека= |lang= |жауапты= |басылым= 8-е изд., доп. и испр|орны= {{М.}}|баспасы= Политиздат|жылы= 1970|томы= |беттері= |барлық беті= 534|сериясы= |тиражы= 150 000|isbn= |issn= |doi= |pmid= |jstor= |pmc= |oclc= |lccn= |archive-url= |archive-date= |url-status= |цитата= }} * III съезд РСДРП / Митропольский Д. К. // Тихоходки — Ульяново. — М. : Советская энциклопедия, 1977. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров ; 1969—1978, т. 26). * [https://publ.lib.ru/ARCHIVES/K/KPSS/_KPSS.html#003 Третий съезд РСДРП. Апрель-май 1905 года: Протоколы.] — М.: Госполитиздат, 1959. — XVI + 783 с. * Третий съезд РСДРП. Сборник документов и материалов. — М., 1955; * [[Владимир Ильич Ленин|Ленин В. И.]] Третий съезд // Полное собрание сочинений. Т. 10 / 5 изд. * [[Владимир Ильич Ленин|Ленин В. И.]] Две тактики социал-демократии в демократической революции // Полное собрание сочинений. Т. 11 / 5 изд. == Сілтеме == * [https://web.archive.org/web/20131110160157/http://www.knowbysight.info/2_KPSS/07907.asp РСДЖП-ның III съезінің делегаттары]{{ref-ru}} * [http://0ck.ru/istorya/text/2720.htm Партияның III съезінде]{{ref-ru}} [[Санат:КОКП съездері]] [[Санат:РСДЖП]] ol9tqperuzz5nvw6d3j8zmyq27d5ud6 3683496 3683494 2026-10-19T07:52:34Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3683496 wikitext text/x-wiki '''[[Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясы|Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының]] III съезі''' — 1905 жылдың 12 (25) сәуірінен 27 сәуіріне (10 мамырға) дейін [[Лондон|Лондонда]] өткен большевиктер фракциясының жиыны. Съезге шешуші дауыс құқығы бар 24 делегат және кеңесші дауыс құқығы бар 14 делегат қатысты. Олардың барлығы большевиктер фракциясының өкілдері болды. РСДЖП-ның басқа фракциялары съезге қатысқан жоқ. 1907 жылы өткен [[РСДЖП-ның V съезі|РСДЖП-ның Лондон съезінің]] шешімімен большевиктердің бұл жиынына ресми түрде «РСДЖП съезі» мәртебесі берілмеді. == Күн тәртібі == * Ұйымдастыру комитетінің баяндамасы; * Төңкеріс кезіндегі партия тактикасының мәселелері; * Ұйымдастыру мәселелері: партия ұйымдарындағы жұмысшылар мен зиялылардың арақатынасы, партия жарғысы; * Басқа партиялар мен саяси ағымдарға көзқарас: РСДЖП-дан бөлініп шыққан топқа көзқарас, ұлттық социал-демократиялық ұйымдарға көзқарас, либералдарға қатынас, эсерлермен тәжірибелік келісімдер; * Партияның ішкі өміріне қатысты мәселелер: үгіт-насихат жұмысы; * Делегаттардың есептері: Орталық комитеттің есебі, жергілікті комитеттер делегаттарының есептері; * Сайлау, съез қарарлары мен хаттамаларын жариялау тәртібі және сайланған тұлғалардың қызметіне кірісуі. == Негізгі қарарлар == * Съезді ресми түрде құру туралы; * Қарулы көтеріліс туралы; * Уақытша революциялық үкімет туралы; * Төңкеріс қарсаңындағы үкіметтің тактикасына қатысты ұстаным туралы; * РСДЖП-ның ашық саяси әрекетке шығуы туралы; * Шаруалар қозғалысына көзқарас туралы; * Партиядан бөлініп шыққан топ туралы; * Ұлттық социал-демократиялық ұйымдарға көзқарас туралы; * Социалист-революционерлермен (эсерлермен) практикалық келісімдер жасау туралы; * Либералдарға көзқарас туралы; * Үгіт-насихат жұмысы туралы; * Кавказдағы оқиғаларға байланысты; * Польшадағы оқиғаларға байланысты; * Партияның Орталық органы туралы. == Тарихы == [[Сурет:1905 3-й съезд РСДРП Лондон.png|thumb|right|350px|Съездің қатысушылары]] Съездің алғашқы отырыстарында Ұйымдастыру комитетінің баяндамасы мен мандаттарды тексеру комиссиясының есебі талқыланды. Делегаттардың сөздерінде және «Съезді ресми түрде құру туралы» қабылданған қарарда съездің заңдылығы күмән туғызбайтыны атап көрсетілді. Сондай-ақ Партия кеңесінің мүшелері [[Георгий Валентинович Плеханов|Плехановтың]], [[Юлий Осипович Мартов|Мартовтың]] және [[Павел Борисович Аксельрод|Аксельродтың]] съезді шақыруға кедергі келтіруі партия жарғысына қайшы әрекет ретінде айыпталды. Съезд партияның бұрынғы Кеңесінің осы мүшелерін партияның жікке бөлінуіне жауапты деп таныды. Съез 1905–1907 жылдардағы Ресей төңкерісі кезінде өткендіктен, төңкеріс жағдайында партия ұстануға тиіс тактиканың негізгі мәселелерін қарастырды. Олардың қатарында қарулы көтеріліс, уақытша революциялық үкімет құру, төңкеріс қарсаңындағы үкімет саясатына көзқарас, РСДЖП-ның ашық саяси күреске көшуі, шаруалар қозғалысына қатынас және партиядан бөлініп шыққан топқа қатысты мәселелер болды. Съез буржуазиялық-демократиялық төңкеріс кезіндегі партияның стратегиялық бағытын айқындады. Бұл бағыт бойынша пролетариат төңкеріске жетекшілік етіп, бүкіл шаруалармен одақ құруға, ал либералдық буржуазияны саяси оқшаулап, буржуазиялық-демократиялық революцияны жеңіске жеткізуге тиіс болды. «Қарулы көтеріліс туралы» қарардың негізіне В. И. Лениннің буржуазиялық-демократиялық төңкерістегі пролетариаттың жетекші рөлі және бұл төңкерістің социалистік революцияға ұласуы жөніндегі идеялары алынды. «Шаруалар қозғалысына көзқарас туралы» қарарда съез шаруалардың барлық революциялық әрекеттерін, соның ішінде помещиктердің жерін тәркілеуге дейінгі шараларды барынша белсенді қолдау қажеттігін атап көрсетті. Сонымен қатар партия ұйымдарына шаруалар бұқарасымен тығыз байланыс орнату, оларды либералдық буржуазияның ықпалынан арылту және самодержавиеге қарсы күреске белсендірек тарту міндеті жүктелді. Төңкерістің стратегиялық бағытына сәйкес партия бұқараның алдына негізгі ұрандарды қойды: демократиялық республика құру, помещиктердің жерін тәркілеу және 8 сағаттық жұмыс күнін енгізу. РСДЖП-ның III съезі патшалық билікті құлатып, демократиялық республика орнатудың бірден-бір жолы бүкілхалықтық қарулы көтеріліс деп таныды. Съез партияның барлық ұйымдарына «пролетариатты қаруландыру, сондай-ақ қарулы көтерілістің жоспарын әзірлеп, оған тікелей басшылық ету үшін барынша белсенді шаралар қабылдауды, қажет болған жағдайда осы мақсатта партия қызметкерлерінен арнайы топтар құруды» тапсырды. Бүкілхалықтық қарулы көтерілістің жеңісі нәтижесінде жеңіске жеткен таптардың — жұмысшылар мен шаруалардың уақытша революциялық үкіметі құрылуға тиіс болды. «Уақытша революциялық үкімет туралы» қарарда съез оның таптық сипатын пролетариат пен шаруалардың революциялық-демократиялық диктатурасының саяси органы ретінде айқындады. Сондай-ақ оның міндеттерін белгіледі: революцияның жетістіктерін нығайту, қанаушы таптардың қарсылығын басу, пролетариаттың таяудағы саяси және экономикалық талаптарын, яғни РСДЖП-ның минимум бағдарламасын жүзеге асыру және социалистік революцияға көшу үшін қолайлы жағдайлар жасау. Осы міндеттерді уақытша революциялық үкіметтің табысты орындауы үшін съез оның құрамына социал-демократиялық партия өкілдерінің қатысуына жол берілетінін атап көрсетті. Съез бұқараның революциялық бастамасын өрістетуге және самодержавиеге қарсы көтеріліс ұйымдастыруға бағытталған партияның тактикалық ұрандарын ұсынды. Олар мыналар болды: а) жаппай саяси ереуілдер өткізу; ә) 8 сағаттық жұмыс күнін және жұмысшы табының басқа да талаптарын революциялық жолмен дереу жүзеге асыруды ұйымдастыру; б) шаруалардың полиция-шенеуніктік және помещиктік езгіге қарсы күресетін, сондай-ақ помещиктердің жерін тәркілеуге дейінгі демократиялық өзгерістерді революциялық жолмен жүзеге асыратын органдары ретінде революциялық шаруа комитеттерін дереу құру; в) жұмысшыларды қаруландыру. Съез ұйымдастыру мәселелері бойынша аса маңызды шешімдер қабылдады. «Ұлттық социал-демократиялық ұйымдарға көзқарас туралы» қарарда съез ОК пен жергілікті комитеттерге жергілікті жұмысты үйлестіру және барлық социал-демократиялық партияларды біртұтас РСДЖП-ға біріктіруге мүмкіндік туғызу мақсатында ұлттық социал-демократиялық ұйымдармен келісімге келу үшін бар күш-жігерін жұмсауды тапсырды. Өрістеп келе жатқан революция жағдайында барлық социал-демократтарды біртұтас партияға біріктіру міндеті ерекше маңызға ие болды. «Партиядан бөлініп шыққан топ туралы» қарарда съез меньшевиктердің оппортунистік көзқарастарын тек ұйымдастыру мәселелері бойынша ғана емес, тактикалық мәселелер бойынша да айыптап, партияның барлық мүшелерін революциялық социал-демократия қағидаттарынан ауытқуға қарсы барлық жерде табанды идеялық күрес жүргізуге шақырды. Съез III съездің шешімдерін мойындаудан бас тартқан комитеттерді тарату туралы арнайы қарар қабылдады. Бұл шараға «меньшевиктік ұйымдар мен комитеттердің партиялық тәртіпке бағынғысы келмейтіні мұқият тексеру арқылы толық анықталғаннан кейін ғана» жүгіну қажеттігін атап көрсетті. Арнайы қарарда съез Орталық комитетке РСДЖП-ның бөлініп шыққан бөлігімен бірігудің шарттарын әзірлеу және келісу үшін барлық қажетті шараларды қабылдауды тапсырды. «Үгіт-насихат туралы» қарарда съез революциялық қозғалысқа тікелей араласып жүрген жұмысшыларды партия комитеттерінің мүшелері, үгітшілер мен насихатшылар ретінде тартудың айрықша маңызды екенін атап көрсетті. Съез партияның бірінші тармағында партия мүшелігіне қатысты Ленин ұсынған тұжырымды қамтитын жаңа жарғы қабылдады. Жарғыда Орталық комитеттің құқықтары мен жергілікті комитеттердің дербестігі нақты белгіленіп, партиядағы қос орталықты басқару жүйесі жойылды. Съез В. И. Ленин бастаған бірыңғай басшылық органды — Орталық комитетті сайлады. «Вперёд» газеті туралы қарарда съез оның съезді шақырудағы айрықша рөлін атап өтіп, газет редакциясына алғыс білдірді. Съез партияның жаңа орталық басылымы ретінде «Пролетарий» газетін бекітті. 1905 жылы 27 сәуірде (10 мамырда) Орталық комитеттің пленумында В. И. Ленин «Пролетарий» газетінің редакторы болып сайланды. Съездің бүкіл жұмысына В. И. Ленин басшылық етті. Ол социал-демократтардың уақытша революциялық үкіметке қатысуы және шаруа қозғалысын қолдау туралы қарар жөнінде баяндамалар жасады. Сондай-ақ съездің заңдылығы, қарулы көтеріліс, төңкеріс қарсаңындағы үкімет тактикасына көзқарас, социал-демократиялық ұйымдардағы жұмысшылар мен зиялылардың арақатынасы, партия жарғысын талқылау, эсерлермен практикалық келісімдер жасау және Орталық комитеттің қызметі туралы есепті талқылау барысында сөз сөйледі. Съез қабылдаған негізгі қарарлардың барлығын В. И. Ленин жазды. Олардың қатарында қарулы көтеріліс, уақытша революциялық үкімет, РСДЖП-ның ашық саяси күреске шығуы және шаруа қозғалысына көзқарас туралы қарарлар болды. В. И. Ленин «Кавказдағы оқиғаларға байланысты» және «Съез хаттамаларын жариялау туралы» қарарларды да жазды. В. И. Ленин съездің барлық отырыстарына төрағалық етті. Ол отырыстар барысында егжей-тегжейлі жазбалар жүргізіп, делегаттардың съез бюросына тапсырған жазбаларына көптеген ескертпелер түсірді, сөз сөйлеушілерді тіркеп, хатшылар съездің бекітуіне ұсыну үшін әзірлеген хаттамалардың жай-күйін қадағалады. Партияның III съезі Женевада өтіп жатқан кезде меньшевиктер де өз конференциясын өткізді. Меньшевиктер революциядағы пролетариаттың жетекші рөлін және пролетариаттың шаруалармен одақ құру саясатын жоққа шығарды. Олар буржуазиялық-демократиялық революцияға либералдық буржуазия басшылық етуге тиіс деп санады. Сондықтан революция жеңіске жеткен жағдайда билік либералдық буржуазияның қолына өтуі керек деп тұжырымдады. Олар жұмысшылар мен шаруалар өкілдерінен уақытша революциялық үкімет құру қажеттігін, сондай-ақ пролетариат пен шаруалардың революциялық-демократиялық диктатурасы туралы ұранды қабылдамады. В. И. Ленин 1905 жылғы РСДЖП-дағы жағдайды «Екі съез — екі партия» деп сипаттады. == Тағы қараңыз == * [[РСДЖП-ның III съезі делегаттарының тізімі]] * [[РСДЖП-ның IV съезі]] == Әдебиет == * История КПСС. Т. 2. М., 1966; * Костин А. Ф. Историческая победа большевизма. (К 70-летию III съезда РСДРП). — М., 1975. * {{кітап|авторы= |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Коммунистическая партия Советского Союза в резолюциях и решениях съездов, конференций и пленумов ЦК (1898—1970). Т. 1. 1898—1917|шынайы атауы= |url= |уикитека= |lang= |жауапты= |басылым= 8-е изд., доп. и испр|орны= {{М.}}|баспасы= Политиздат|жылы= 1970|томы= |беттері= |барлық беті= 534|сериясы= |тиражы= 150 000|isbn= |issn= |doi= |pmid= |jstor= |pmc= |oclc= |lccn= |archive-url= |archive-date= |url-status= |цитата= }} * III съезд РСДРП / Митропольский Д. К. // Тихоходки — Ульяново. — М. : Советская энциклопедия, 1977. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров ; 1969—1978, т. 26). * [https://publ.lib.ru/ARCHIVES/K/KPSS/_KPSS.html#003 Третий съезд РСДРП. Апрель-май 1905 года: Протоколы.] — М.: Госполитиздат, 1959. — XVI + 783 с. * Третий съезд РСДРП. Сборник документов и материалов. — М., 1955; * [[Владимир Ильич Ленин|Ленин В. И.]] Третий съезд // Полное собрание сочинений. Т. 10 / 5 изд. * [[Владимир Ильич Ленин|Ленин В. И.]] Две тактики социал-демократии в демократической революции // Полное собрание сочинений. Т. 11 / 5 изд. == Сілтеме == * [https://web.archive.org/web/20131110160157/http://www.knowbysight.info/2_KPSS/07907.asp РСДЖП-ның III съезінің делегаттары]{{ref-ru}} * [http://0ck.ru/istorya/text/2720.htm Партияның III съезінде]{{ref-ru}} [[Санат:КОКП съездері]] [[Санат:РСДЖП]] gkbmss6vbgn66sw303mjq0m7yoqc0bx 0 788774 3683491 2026-10-19T07:50:25Z Рақымжан Курманали 186874 Жаңа бетте: {{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Гибралтар''' бұғазы <ref>https://web.archive.org/web/20260425084855/https://old.bigenc.ru/geography/text/2357378</ref> (испанша: *Estrecho de Gibraltar* <ref>https://web.archive.org/web/20260425084855/https://old.bigenc.ru/geography/text/2357378</ref>, ағылшынша: *S... 3683491 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Гибралтар''' бұғазы <ref>https://web.archive.org/web/20260425084855/https://old.bigenc.ru/geography/text/2357378</ref> (испанша: *Estrecho de Gibraltar* <ref>https://web.archive.org/web/20260425084855/https://old.bigenc.ru/geography/text/2357378</ref>, ағылшынша: *Strait of Gibraltar* <ref>https://www.britannica.com/place/Strait-of-Gibraltar</ref>, арабша: *Boghaz Gabal Tarak*, латынша: *Fretum Gaditanum* <ref>https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0064:alphabetic+letter%3DG:entry+group%3D1:entry%3Dgaditanum-fretum-geo</ref>) — Жерорта теңізін Атлант мұхитымен жалғастыратын және Еуропаны Африкадан бөліп тұратын құрлықаралық бұғаз. Бұғаз Марокко, Испания және Гибралтардың (Пиреней түбегінде орналасқан Ұлыбританияның шетелдік аумағы) аумақтық сулары арқылы өтеді әрі халықаралық сипатқа ие: БҰҰ-ның Теңіз құқығы туралы конвенциясының 38-бабына сәйкес, шетелдік кемелер (соның ішінде әскери кемелер) мен әуе кемелерінің бұл жерден транзиттік өту құқығы бар. '''География''' Гибралтар бұғазы Еуропаның оңтүстік шеті мен Африканың солтүстік-батыс жағалауының арасында орналасқан. Бұғаздың солтүстік жағында Испания мен Гибралтар (Британ бекінісі және әскери-теңіз базасы <ref>https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%BE%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D0%A1%D1%8B%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%B0</ref>) орналасқан. Оңтүстік жағында Марокко мен Сеута (Солтүстік Африкадағы Испанияға қарасты автономиялық қала) бар. Сондай-ақ, бұғаз маңында Испанияның Ла-Линеа және Альхесирас порттары, сондай-ақ Марокконың Танжер порты орналасқан. Халықаралық гидрографиялық ұйым бұғаздың шекарасын былайша анықтайды <ref>https://iho.int/uploads/user/pubs/standards/s-23/S-23_Ed3_1953_EN.pdf</ref>: Батысында: Трафальгар мүйісі мен Спартель мүйісін қосатын сызық. Шығысында: Еуропа-Пойнт (Europa Point) пен Альмина түбегін қосатын сызық. Осы шекаралар шеңберінде бұғаздың ұзындығы 65 шақырымды, ені 14-тен 44 шақырымға дейінгі аралықты құрайды; негізгі кеме жүретін арна бойындағы тереңдігі 338 метрге дейін жетеді (ал ең үлкен тереңдігі 1181 метрді құрайды <ref>https://iho.int/uploads/user/pubs/standards/s-23/S-23_Ed3_1953_EN.pdf</ref>. '''Атаулары және этимологиясы'''' «Гибралтар» (Gibraltar) сөзі араб тіліндегі «Жабал Тариқ» (араб.: جبل طارق) тіркесінің испан тіліне бейімделген нұсқасы болып табылады. Бұл «Тариқ тауы» деген мағынаны білдіреді<ref>https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Gibraltar</ref> және Иберия түбегіне жасалған араб жорығын басқарған араб қолбасшысы Тариқ ибн Зиядтың құрметіне аталған. Ағылшын тіліндегі теңіз терминологиясында кейде STROG (ағылш. *STRait Of Gibraltar* — Гибралтар бұғазы) қысқартуы қолданылады <ref>https://www.nato.int/shape/about/natomedals.htm</ref>. «Геркулес бағаналары» (көне грекше: αἱ Ἡράκλειοι στῆλαι)<ref>https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D0%BD</ref> деген ежелгі атау әдетте бұғаздың шығыс кіреберісін екі жағынан қоршап тұрған тау жыныстарына қатысты айтылады: солтүстігінде — Гибралтар жартасы, ал оңтүстігінде — Жабал-Муса немесе Хачо тауы. Бұл атау латын тіліндегі *Fretum Herculeum* терминінің негізі болды<ref>https://www.britannica.com/place/Strait-of-Gibraltar</ref>. '''Гидрология''' Гибралтар бұғазында әртүрлі тереңдіктегі ағыстар қарама-қарсы бағытта қозғалады. Орташа есеппен, беткі ағыс Атлантика мұхитынан Жерорта теңізіне жылына 55 198 км³ су әкеледі (судың орташа температурасы +17 °C, ал тұздылығы 36‰-ден асады). Тереңдіктегі ағыс болса, Атлантика мұхитына қайтадан 51 886 км³ суды алып кетеді (мұндағы орташа температура +13,5 °C, ал тұздылығы 38‰-ге тең). 3 312 км³-ге тең айырмашылық, негізінен, Жерорта теңізінің бетінен судың булануына байланысты туындайды <ref>https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%88%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F#%D0%A2%D1%80%D0%B5%D1%82%D1%8C%D0%B5_%D0%B8%D0%B7%D0%B</ref>. Егер Гибралтар бұғазы жабылып қалса, Жерорта теңізі шамамен мың жыл ішінде толығымен буланып кетер еді <ref>https://www.nature.com/articles/242240a0</ref>. '''Геологиялық тарих''' Миоцен дәуірінің соңғы кезеңі — Мессин ғасырының аяғында Жерорта теңізінде «Мессин тұздылық дағдарысы» орын алды. Бұл оқиға кезінде теңіздің Атлантика мұхитымен байланысы үзіліп, нәтижесінде ол ішінара немесе толық дерліктай құрғап қалды. Мессин ғасыры басталғанға дейін Жерорта теңізі Атлантикамен екі бұғаз жүйесі — оңтүстік Испаниядағы Бетика дәлізі және солтүстік Мароккодағы Риф дәлізі арқылы жалғасып жатқан еді. Мессин ғасырының басында — тіпті дағдарыс басталмай тұрып-ақ — тектоникалық процестердің әсерінен аталған бұғаздар орналасқан жер қыртысының бөліктері көтеріліп, бұл байланыс үзілді <ref>https://search.worldcat.org/search?fq=x0:jrnl&q=n2:1941-1405,</ref>. Дағдарыстың аяқталуы және Жерорта теңізі алабының Атлант мұхитынан келген сумен толуы — бұл миоценнен плиоценге өту кезеңінде орын алған — көбінесе апатты оқиға (алып сарқырамаға ұқсас) ретінде сипатталады. Бұл оқиға Атлант мұхитын Жерорта теңізі алабынан бөліп тұрған бөгеттің эрозияға ұшырауына, сөйтіп, түптеп келгенде Гибралтар бұғазының ашылуына әкеп соқтырды <ref>https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0025322714000358</ref>. Мұндай апат төмендегі сценарийлердің бірі бойынша өрбіген болуы мүмкін <ref>https://search.worldcat.org/search?fq=x0:jrnl&q=n2:0037-0738</ref>: * Тектоникалық процестер Жер қыртысының бір бөлігінің төмен түсуіне әкеліп, Атлант мұхитындағы судың Жерорта теңізі алабына құйылуына жағдай жасады. Бұл гипотеза нақтылықтың жетіспеушілігіне байланысты сынға алынады, өйткені мұндағы тектоникалық механизмдердің дәл сипаты көбінесе айқындалмаған. * Әлемдік мұхит деңгейінің көтерілуі салдарынан Атлант мұхитындағы су жоғарыда аталған бөгеттен асып төгілді. * Дағдарыс кезінде Жерорта теңізіндегі су деңгейі айтарлықтай төмендеді, бұл Жерорта теңізі алабына құятын өзендердегі эрозия процесін жеделдетті. Риф тау жотасының беткейлерінен бастау алатын бір немесе бірнеше өзеннің бастау жағына қарай жүретін эрозиясы <ref>https://karpinskyinstitute.ru/ru/public/sprav/geodictionary/article.php?ELEMENT_ID=94615 </ref> бөгетті әлсіретіп, ақырында оның бұзылуына әкеп соқтырды. == Дереккөз == [[Санат:Бұғаздар]][[Санат:Жерорта теңізі]] sg20f168b49fxyzq8j9jdzxw2p5h820 3683559 3683491 2026-10-19T10:24:28Z Wikuiser 172895 3683559 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Гибралтар бұғазы'''<ref>https://web.archive.org/web/20260425084855/https://old.bigenc.ru/geography/text/2357378</ref> ({{lang-es|Estrecho de Gibraltar}} <ref>https://web.archive.org/web/20260425084855/https://old.bigenc.ru/geography/text/2357378</ref>, {{lang-en|Strait of Gibraltar}}<ref>https://www.britannica.com/place/Strait-of-Gibraltar</ref>, {{lang-ar|Boghaz Gabal Tarak}}, {{lang-la|Fretum Gaditanum}} <ref>https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0064:alphabetic+letter%3DG:entry+group%3D1:entry%3Dgaditanum-fretum-geo</ref>) — Жерорта теңізін Атлант мұхитымен жалғастыратын және Еуропаны Африкадан бөліп тұратын құрлықаралық бұғаз. Бұғаз Марокко, Испания және Гибралтардың (Пиреней түбегінде орналасқан Ұлыбританияның шетелдік аумағы) аумақтық сулары арқылы өтеді әрі халықаралық сипатқа ие: БҰҰ-ның Теңіз құқығы туралы конвенциясының 38-бабына сәйкес, шетелдік кемелер (соның ішінде әскери кемелер) мен әуе кемелерінің бұл жерден транзиттік өту құқығы бар. == Географиясы == Гибралтар бұғазы Еуропаның оңтүстік шеті мен Африканың солтүстік-батыс жағалауының арасында орналасқан. Бұғаздың солтүстік жағында Испания мен Гибралтар (Британ бекінісі және әскери-теңіз базасы <ref>https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%BE%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D0%A1%D1%8B%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%B0</ref>) орналасқан. Оңтүстік жағында Марокко мен Сеута (Солтүстік Африкадағы Испанияға қарасты автономиялық қала) бар. Сондай-ақ, бұғаз маңында Испанияның Ла-Линеа және Альхесирас порттары, сондай-ақ Марокконың Танжер порты орналасқан. Халықаралық гидрографиялық ұйым бұғаздың шекарасын былайша анықтайды <ref>https://iho.int/uploads/user/pubs/standards/s-23/S-23_Ed3_1953_EN.pdf</ref>: Батысында: Трафальгар мүйісі мен Спартель мүйісін қосатын сызық. Шығысында: Еуропа-Пойнт (Europa Point) пен Альмина түбегін қосатын сызық. Осы шекаралар шеңберінде бұғаздың ұзындығы 65 шақырымды, ені 14-тен 44 шақырымға дейінгі аралықты құрайды; негізгі кеме жүретін арна бойындағы тереңдігі 338 метрге дейін жетеді (ал ең үлкен тереңдігі 1181 метрді құрайды <ref>https://iho.int/uploads/user/pubs/standards/s-23/S-23_Ed3_1953_EN.pdf</ref>. == Атаулары және этимологиясы == «Гибралтар» (Gibraltar) сөзі араб тіліндегі «Жабал Тариқ» (араб.: جبل طارق) тіркесінің испан тіліне бейімделген нұсқасы болып табылады. Бұл «Тариқ тауы» деген мағынаны білдіреді<ref>https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Gibraltar</ref> және Иберия түбегіне жасалған араб жорығын басқарған араб қолбасшысы Тариқ ибн Зиядтың құрметіне аталған. Ағылшын тіліндегі теңіз терминологиясында кейде STROG (ағылш. *STRait Of Gibraltar* — Гибралтар бұғазы) қысқартуы қолданылады <ref>https://www.nato.int/shape/about/natomedals.htm</ref>. «Геркулес бағаналары» (көне грекше: αἱ Ἡράκλειοι στῆλαι)<ref>https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D0%BD</ref> деген ежелгі атау әдетте бұғаздың шығыс кіреберісін екі жағынан қоршап тұрған тау жыныстарына қатысты айтылады: солтүстігінде — Гибралтар жартасы, ал оңтүстігінде — Жабал-Муса немесе Хачо тауы. Бұл атау латын тіліндегі *Fretum Herculeum* терминінің негізі болды<ref>https://www.britannica.com/place/Strait-of-Gibraltar</ref>. == Гидрология == Гибралтар бұғазында әртүрлі тереңдіктегі ағыстар қарама-қарсы бағытта қозғалады. Орташа есеппен, беткі ағыс Атлантика мұхитынан Жерорта теңізіне жылына 55 198 км³ су әкеледі (судың орташа температурасы +17 °C, ал тұздылығы 36‰-ден асады). Тереңдіктегі ағыс болса, Атлантика мұхитына қайтадан 51 886 км³ суды алып кетеді (мұндағы орташа температура +13,5 °C, ал тұздылығы 38‰-ге тең). 3 312 км³-ге тең айырмашылық, негізінен, Жерорта теңізінің бетінен судың булануына байланысты туындайды <ref>https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%88%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F#%D0%A2%D1%80%D0%B5%D1%82%D1%8C%D0%B5_%D0%B8%D0%B7%D0%B</ref>. Егер Гибралтар бұғазы жабылып қалса, Жерорта теңізі шамамен мың жыл ішінде толығымен буланып кетер еді <ref>https://www.nature.com/articles/242240a0</ref>. == Геологиялық тарих == Миоцен дәуірінің соңғы кезеңі — Мессин ғасырының аяғында Жерорта теңізінде «Мессин тұздылық дағдарысы» орын алды. Бұл оқиға кезінде теңіздің Атлантика мұхитымен байланысы үзіліп, нәтижесінде ол ішінара немесе толық дерліктай құрғап қалды. Мессин ғасыры басталғанға дейін Жерорта теңізі Атлантикамен екі бұғаз жүйесі — оңтүстік Испаниядағы Бетика дәлізі және солтүстік Мароккодағы Риф дәлізі арқылы жалғасып жатқан еді. Мессин ғасырының басында — тіпті дағдарыс басталмай тұрып-ақ — тектоникалық процестердің әсерінен аталған бұғаздар орналасқан жер қыртысының бөліктері көтеріліп, бұл байланыс үзілді <ref>https://search.worldcat.org/search?fq=x0:jrnl&q=n2:1941-1405,</ref>. Дағдарыстың аяқталуы және Жерорта теңізі алабының Атлант мұхитынан келген сумен толуы — бұл миоценнен плиоценге өту кезеңінде орын алған — көбінесе апатты оқиға (алып сарқырамаға ұқсас) ретінде сипатталады. Бұл оқиға Атлант мұхитын Жерорта теңізі алабынан бөліп тұрған бөгеттің эрозияға ұшырауына, сөйтіп, түптеп келгенде Гибралтар бұғазының ашылуына әкеп соқтырды <ref>https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0025322714000358</ref>. Мұндай апат төмендегі сценарийлердің бірі бойынша өрбіген болуы мүмкін <ref>https://search.worldcat.org/search?fq=x0:jrnl&q=n2:0037-0738</ref>: * Тектоникалық процестер Жер қыртысының бір бөлігінің төмен түсуіне әкеліп, Атлант мұхитындағы судың Жерорта теңізі алабына құйылуына жағдай жасады. Бұл гипотеза нақтылықтың жетіспеушілігіне байланысты сынға алынады, өйткені мұндағы тектоникалық механизмдердің дәл сипаты көбінесе айқындалмаған. * Әлемдік мұхит деңгейінің көтерілуі салдарынан Атлант мұхитындағы су жоғарыда аталған бөгеттен асып төгілді. * Дағдарыс кезінде Жерорта теңізіндегі су деңгейі айтарлықтай төмендеді, бұл Жерорта теңізі алабына құятын өзендердегі эрозия процесін жеделдетті. Риф тау жотасының беткейлерінен бастау алатын бір немесе бірнеше өзеннің бастау жағына қарай жүретін эрозиясы <ref>https://karpinskyinstitute.ru/ru/public/sprav/geodictionary/article.php?ELEMENT_ID=94615 </ref> бөгетті әлсіретіп, ақырында оның бұзылуына әкеп соқтырды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Бұғаздар]] [[Санат:Жерорта теңізі]] qqizf6vw3pooj521b6piioxffvbj32u 3683562 3683559 2026-10-19T10:46:46Z Wikuiser 172895 /* */ 3683562 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Бұғаз |Атауы = Гибралтар бұғазы |Төл атауы = {{lang-es|Estrecho de Gibraltar}} {{lang-en|Strait of Gibraltar}} {{lang-ar|مضيق جبل طارق}} |Сурет = |Сурет тақырыбы = |Судың орташа көтерілуі = |Ені = |Ұзындығы = |Тереңдігі = |Орташа тереңдігі = |Координаттары = 35/57/N/5/30/W |CoordScale = |Ел = Испания/Марокко/Гибралтар |Аймақ = |Аудан = |Шеткі мүйістер = |Өзінен жоғары акватория = |Арасын бөліп тұр = |Позициялық карта = |Ортаққордағы санаты = Strait of Gibraltar }} '''Гибралтар бұғазы'''<ref>https://web.archive.org/web/20260425084855/https://old.bigenc.ru/geography/text/2357378</ref> ({{lang-es|Estrecho de Gibraltar}} <ref>https://web.archive.org/web/20260425084855/https://old.bigenc.ru/geography/text/2357378</ref>, {{lang-en|Strait of Gibraltar}}<ref>https://www.britannica.com/place/Strait-of-Gibraltar</ref>, {{lang-ar|Boghaz Gabal Tarak}}, {{lang-la|Fretum Gaditanum}} <ref>https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0064:alphabetic+letter%3DG:entry+group%3D1:entry%3Dgaditanum-fretum-geo</ref>) — Жерорта теңізін Атлант мұхитымен жалғастыратын және Еуропаны Африкадан бөліп тұратын құрлықаралық бұғаз. Бұғаз Марокко, Испания және Гибралтардың (Пиреней түбегінде орналасқан Ұлыбританияның шетелдік аумағы) аумақтық сулары арқылы өтеді әрі халықаралық сипатқа ие: БҰҰ-ның Теңіз құқығы туралы конвенциясының 38-бабына сәйкес, шетелдік кемелер (соның ішінде әскери кемелер) мен әуе кемелерінің бұл жерден транзиттік өту құқығы бар. == Географиясы == Гибралтар бұғазы Еуропаның оңтүстік шеті мен Африканың солтүстік-батыс жағалауының арасында орналасқан. Бұғаздың солтүстік жағында Испания мен Гибралтар (Британ бекінісі және әскери-теңіз базасы <ref>https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%BE%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D0%A1%D1%8B%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%B0</ref>) орналасқан. Оңтүстік жағында Марокко мен Сеута (Солтүстік Африкадағы Испанияға қарасты автономиялық қала) бар. Сондай-ақ, бұғаз маңында Испанияның Ла-Линеа және Альхесирас порттары, сондай-ақ Марокконың Танжер порты орналасқан. Халықаралық гидрографиялық ұйым бұғаздың шекарасын былайша анықтайды <ref>https://iho.int/uploads/user/pubs/standards/s-23/S-23_Ed3_1953_EN.pdf</ref>: Батысында: Трафальгар мүйісі мен Спартель мүйісін қосатын сызық. Шығысында: Еуропа-Пойнт (Europa Point) пен Альмина түбегін қосатын сызық. Осы шекаралар шеңберінде бұғаздың ұзындығы 65 шақырымды, ені 14-тен 44 шақырымға дейінгі аралықты құрайды; негізгі кеме жүретін арна бойындағы тереңдігі 338 метрге дейін жетеді (ал ең үлкен тереңдігі 1181 метрді құрайды <ref>https://iho.int/uploads/user/pubs/standards/s-23/S-23_Ed3_1953_EN.pdf</ref>. == Атаулары және этимологиясы == «Гибралтар» (Gibraltar) сөзі араб тіліндегі «Жабал Тариқ» (араб.: جبل طارق) тіркесінің испан тіліне бейімделген нұсқасы болып табылады. Бұл «Тариқ тауы» деген мағынаны білдіреді<ref>https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Gibraltar</ref> және Иберия түбегіне жасалған араб жорығын басқарған араб қолбасшысы Тариқ ибн Зиядтың құрметіне аталған. Ағылшын тіліндегі теңіз терминологиясында кейде STROG (ағылш. *STRait Of Gibraltar* — Гибралтар бұғазы) қысқартуы қолданылады <ref>https://www.nato.int/shape/about/natomedals.htm</ref>. «Геркулес бағаналары» (көне грекше: αἱ Ἡράκλειοι στῆλαι)<ref>https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D0%BD</ref> деген ежелгі атау әдетте бұғаздың шығыс кіреберісін екі жағынан қоршап тұрған тау жыныстарына қатысты айтылады: солтүстігінде — Гибралтар жартасы, ал оңтүстігінде — Жабал-Муса немесе Хачо тауы. Бұл атау латын тіліндегі *Fretum Herculeum* терминінің негізі болды<ref>https://www.britannica.com/place/Strait-of-Gibraltar</ref>. == Гидрология == Гибралтар бұғазында әртүрлі тереңдіктегі ағыстар қарама-қарсы бағытта қозғалады. Орташа есеппен, беткі ағыс Атлантика мұхитынан Жерорта теңізіне жылына 55 198 км³ су әкеледі (судың орташа температурасы +17 °C, ал тұздылығы 36‰-ден асады). Тереңдіктегі ағыс болса, Атлантика мұхитына қайтадан 51 886 км³ суды алып кетеді (мұндағы орташа температура +13,5 °C, ал тұздылығы 38‰-ге тең). 3 312 км³-ге тең айырмашылық, негізінен, Жерорта теңізінің бетінен судың булануына байланысты туындайды <ref>https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%88%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F#%D0%A2%D1%80%D0%B5%D1%82%D1%8C%D0%B5_%D0%B8%D0%B7%D0%B</ref>. Егер Гибралтар бұғазы жабылып қалса, Жерорта теңізі шамамен мың жыл ішінде толығымен буланып кетер еді <ref>https://www.nature.com/articles/242240a0</ref>. == Геологиялық тарих == Миоцен дәуірінің соңғы кезеңі — Мессин ғасырының аяғында Жерорта теңізінде «Мессин тұздылық дағдарысы» орын алды. Бұл оқиға кезінде теңіздің Атлантика мұхитымен байланысы үзіліп, нәтижесінде ол ішінара немесе толық дерліктай құрғап қалды. Мессин ғасыры басталғанға дейін Жерорта теңізі Атлантикамен екі бұғаз жүйесі — оңтүстік Испаниядағы Бетика дәлізі және солтүстік Мароккодағы Риф дәлізі арқылы жалғасып жатқан еді. Мессин ғасырының басында — тіпті дағдарыс басталмай тұрып-ақ — тектоникалық процестердің әсерінен аталған бұғаздар орналасқан жер қыртысының бөліктері көтеріліп, бұл байланыс үзілді <ref>https://search.worldcat.org/search?fq=x0:jrnl&q=n2:1941-1405,</ref>. Дағдарыстың аяқталуы және Жерорта теңізі алабының Атлант мұхитынан келген сумен толуы — бұл миоценнен плиоценге өту кезеңінде орын алған — көбінесе апатты оқиға (алып сарқырамаға ұқсас) ретінде сипатталады. Бұл оқиға Атлант мұхитын Жерорта теңізі алабынан бөліп тұрған бөгеттің эрозияға ұшырауына, сөйтіп, түптеп келгенде Гибралтар бұғазының ашылуына әкеп соқтырды <ref>https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0025322714000358</ref>. Мұндай апат төмендегі сценарийлердің бірі бойынша өрбіген болуы мүмкін <ref>https://search.worldcat.org/search?fq=x0:jrnl&q=n2:0037-0738</ref>: * Тектоникалық процестер Жер қыртысының бір бөлігінің төмен түсуіне әкеліп, Атлант мұхитындағы судың Жерорта теңізі алабына құйылуына жағдай жасады. Бұл гипотеза нақтылықтың жетіспеушілігіне байланысты сынға алынады, өйткені мұндағы тектоникалық механизмдердің дәл сипаты көбінесе айқындалмаған. * Әлемдік мұхит деңгейінің көтерілуі салдарынан Атлант мұхитындағы су жоғарыда аталған бөгеттен асып төгілді. * Дағдарыс кезінде Жерорта теңізіндегі су деңгейі айтарлықтай төмендеді, бұл Жерорта теңізі алабына құятын өзендердегі эрозия процесін жеделдетті. Риф тау жотасының беткейлерінен бастау алатын бір немесе бірнеше өзеннің бастау жағына қарай жүретін эрозиясы <ref>https://karpinskyinstitute.ru/ru/public/sprav/geodictionary/article.php?ELEMENT_ID=94615 </ref> бөгетті әлсіретіп, ақырында оның бұзылуына әкеп соқтырды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Бұғаздар]] [[Санат:Жерорта теңізі]] t0vbl8ju7g06nhnjn4w6lz40mgag1yh 3683563 3683562 2026-10-19T10:48:44Z Wikuiser 172895 /* */ 3683563 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Бұғаз |Атауы = Гибралтар бұғазы |Төл атауы = {{lang-es|Estrecho de Gibraltar}} {{lang-en|Strait of Gibraltar}} {{lang-ar|مضيق جبل طارق}} |Сурет = |Сурет тақырыбы = |Судың орташа көтерілуі = |Ені = 14–44 |Ұзындығы = 65 |Тереңдігі = 1181 |Орташа тереңдігі = |Координаттары = 35/57/N/5/30/W |CoordScale = |Ел = Испания/Марокко/Гибралтар |Аймақ = |Аудан = |Шеткі мүйістер = |Өзінен жоғары акватория = |Арасын бөліп тұр = |Позициялық карта = |Ортаққордағы санаты = Strait of Gibraltar }} '''Гибралтар бұғазы'''<ref>https://web.archive.org/web/20260425084855/https://old.bigenc.ru/geography/text/2357378</ref> ({{lang-es|Estrecho de Gibraltar}} <ref>https://web.archive.org/web/20260425084855/https://old.bigenc.ru/geography/text/2357378</ref>, {{lang-en|Strait of Gibraltar}}<ref>https://www.britannica.com/place/Strait-of-Gibraltar</ref>, {{lang-ar|Boghaz Gabal Tarak}}, {{lang-la|Fretum Gaditanum}} <ref>https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0064:alphabetic+letter%3DG:entry+group%3D1:entry%3Dgaditanum-fretum-geo</ref>) — Жерорта теңізін Атлант мұхитымен жалғастыратын және Еуропаны Африкадан бөліп тұратын құрлықаралық бұғаз. Бұғаз Марокко, Испания және Гибралтардың (Пиреней түбегінде орналасқан Ұлыбританияның шетелдік аумағы) аумақтық сулары арқылы өтеді әрі халықаралық сипатқа ие: БҰҰ-ның Теңіз құқығы туралы конвенциясының 38-бабына сәйкес, шетелдік кемелер (соның ішінде әскери кемелер) мен әуе кемелерінің бұл жерден транзиттік өту құқығы бар. == Географиясы == Гибралтар бұғазы Еуропаның оңтүстік шеті мен Африканың солтүстік-батыс жағалауының арасында орналасқан. Бұғаздың солтүстік жағында Испания мен Гибралтар (Британ бекінісі және әскери-теңіз базасы <ref>https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%BE%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D0%A1%D1%8B%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%B0</ref>) орналасқан. Оңтүстік жағында Марокко мен Сеута (Солтүстік Африкадағы Испанияға қарасты автономиялық қала) бар. Сондай-ақ, бұғаз маңында Испанияның Ла-Линеа және Альхесирас порттары, сондай-ақ Марокконың Танжер порты орналасқан. Халықаралық гидрографиялық ұйым бұғаздың шекарасын былайша анықтайды <ref>https://iho.int/uploads/user/pubs/standards/s-23/S-23_Ed3_1953_EN.pdf</ref>: Батысында: Трафальгар мүйісі мен Спартель мүйісін қосатын сызық. Шығысында: Еуропа-Пойнт (Europa Point) пен Альмина түбегін қосатын сызық. Осы шекаралар шеңберінде бұғаздың ұзындығы 65 шақырымды, ені 14-тен 44 шақырымға дейінгі аралықты құрайды; негізгі кеме жүретін арна бойындағы тереңдігі 338 метрге дейін жетеді (ал ең үлкен тереңдігі 1181 метрді құрайды <ref>https://iho.int/uploads/user/pubs/standards/s-23/S-23_Ed3_1953_EN.pdf</ref>. == Атаулары және этимологиясы == «Гибралтар» (Gibraltar) сөзі араб тіліндегі «Жабал Тариқ» (араб.: جبل طارق) тіркесінің испан тіліне бейімделген нұсқасы болып табылады. Бұл «Тариқ тауы» деген мағынаны білдіреді<ref>https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Gibraltar</ref> және Иберия түбегіне жасалған араб жорығын басқарған араб қолбасшысы Тариқ ибн Зиядтың құрметіне аталған. Ағылшын тіліндегі теңіз терминологиясында кейде STROG (ағылш. *STRait Of Gibraltar* — Гибралтар бұғазы) қысқартуы қолданылады <ref>https://www.nato.int/shape/about/natomedals.htm</ref>. «Геркулес бағаналары» (көне грекше: αἱ Ἡράκλειοι στῆλαι)<ref>https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D0%BD</ref> деген ежелгі атау әдетте бұғаздың шығыс кіреберісін екі жағынан қоршап тұрған тау жыныстарына қатысты айтылады: солтүстігінде — Гибралтар жартасы, ал оңтүстігінде — Жабал-Муса немесе Хачо тауы. Бұл атау латын тіліндегі *Fretum Herculeum* терминінің негізі болды<ref>https://www.britannica.com/place/Strait-of-Gibraltar</ref>. == Гидрология == Гибралтар бұғазында әртүрлі тереңдіктегі ағыстар қарама-қарсы бағытта қозғалады. Орташа есеппен, беткі ағыс Атлантика мұхитынан Жерорта теңізіне жылына 55 198 км³ су әкеледі (судың орташа температурасы +17 °C, ал тұздылығы 36‰-ден асады). Тереңдіктегі ағыс болса, Атлантика мұхитына қайтадан 51 886 км³ суды алып кетеді (мұндағы орташа температура +13,5 °C, ал тұздылығы 38‰-ге тең). 3 312 км³-ге тең айырмашылық, негізінен, Жерорта теңізінің бетінен судың булануына байланысты туындайды <ref>https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%88%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F#%D0%A2%D1%80%D0%B5%D1%82%D1%8C%D0%B5_%D0%B8%D0%B7%D0%B</ref>. Егер Гибралтар бұғазы жабылып қалса, Жерорта теңізі шамамен мың жыл ішінде толығымен буланып кетер еді <ref>https://www.nature.com/articles/242240a0</ref>. == Геологиялық тарих == Миоцен дәуірінің соңғы кезеңі — Мессин ғасырының аяғында Жерорта теңізінде «Мессин тұздылық дағдарысы» орын алды. Бұл оқиға кезінде теңіздің Атлантика мұхитымен байланысы үзіліп, нәтижесінде ол ішінара немесе толық дерліктай құрғап қалды. Мессин ғасыры басталғанға дейін Жерорта теңізі Атлантикамен екі бұғаз жүйесі — оңтүстік Испаниядағы Бетика дәлізі және солтүстік Мароккодағы Риф дәлізі арқылы жалғасып жатқан еді. Мессин ғасырының басында — тіпті дағдарыс басталмай тұрып-ақ — тектоникалық процестердің әсерінен аталған бұғаздар орналасқан жер қыртысының бөліктері көтеріліп, бұл байланыс үзілді <ref>https://search.worldcat.org/search?fq=x0:jrnl&q=n2:1941-1405,</ref>. Дағдарыстың аяқталуы және Жерорта теңізі алабының Атлант мұхитынан келген сумен толуы — бұл миоценнен плиоценге өту кезеңінде орын алған — көбінесе апатты оқиға (алып сарқырамаға ұқсас) ретінде сипатталады. Бұл оқиға Атлант мұхитын Жерорта теңізі алабынан бөліп тұрған бөгеттің эрозияға ұшырауына, сөйтіп, түптеп келгенде Гибралтар бұғазының ашылуына әкеп соқтырды <ref>https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0025322714000358</ref>. Мұндай апат төмендегі сценарийлердің бірі бойынша өрбіген болуы мүмкін <ref>https://search.worldcat.org/search?fq=x0:jrnl&q=n2:0037-0738</ref>: * Тектоникалық процестер Жер қыртысының бір бөлігінің төмен түсуіне әкеліп, Атлант мұхитындағы судың Жерорта теңізі алабына құйылуына жағдай жасады. Бұл гипотеза нақтылықтың жетіспеушілігіне байланысты сынға алынады, өйткені мұндағы тектоникалық механизмдердің дәл сипаты көбінесе айқындалмаған. * Әлемдік мұхит деңгейінің көтерілуі салдарынан Атлант мұхитындағы су жоғарыда аталған бөгеттен асып төгілді. * Дағдарыс кезінде Жерорта теңізіндегі су деңгейі айтарлықтай төмендеді, бұл Жерорта теңізі алабына құятын өзендердегі эрозия процесін жеделдетті. Риф тау жотасының беткейлерінен бастау алатын бір немесе бірнеше өзеннің бастау жағына қарай жүретін эрозиясы <ref>https://karpinskyinstitute.ru/ru/public/sprav/geodictionary/article.php?ELEMENT_ID=94615 </ref> бөгетті әлсіретіп, ақырында оның бұзылуына әкеп соқтырды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Бұғаздар]] [[Санат:Жерорта теңізі]] ctddjcrkb1dnxcu1uuzylozdkoi0f54 3683569 3683563 2026-10-19T11:03:58Z Wikuiser 172895 /* */ 3683569 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Бұғаз |Атауы = Гибралтар бұғазы |Төл атауы = {{lang-es|Estrecho de Gibraltar}} {{lang-en|Strait of Gibraltar}} {{lang-ar|مضيق جبل طارق}} |Сурет = |Сурет тақырыбы = |Судың орташа көтерілуі = |Ені = 14–44 |Ұзындығы = 65 |Тереңдігі = 1181 |Орташа тереңдігі = |Координаттары = 35/57/N/5/30/W |CoordScale = |Ел = Испания/Марокко/Гибралтар |Аймақ = |Аудан = |Шеткі мүйістер = |Өзінен жоғары акватория = |Арасын бөліп тұр = |Позициялық карта = |Ортаққордағы санаты = Strait of Gibraltar }} '''Гибралтар бұғазы'''<ref name="bigenc">{{cite web|title=ГИБРАЛТА́РСКИЙ ПРОЛИ́В |author=М. Г. Деев |url=https://old.bigenc.ru/geography/text/2357378 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260425084855/https://old.bigenc.ru/geography/text/2357378 |archive-date=2026-04-25 |lang=ru }}</ref> ({{lang-es|Estrecho de Gibraltar}}<ref name="bigenc"/>, {{lang-en|Strait of Gibraltar}}<ref>{{cite web|title=Strait of Gibraltar |url=https://www.britannica.com/place/Strait-of-Gibraltar |date=2026-09-30 |lang=en |website=www.britannica.com}}</ref>, {{lang-ar|Boghaz Gabal Tarak}}, {{lang-la|Fretum Gaditanum}}<ref>{{cite web|title=GADITANUM FRETUM |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0064:alphabetic+letter%3DG:entry+group%3D1:entry%3Dgaditanum-fretum-geo |lang=en}}</ref>) — Жерорта теңізін Атлант мұхитымен жалғастыратын және Еуропаны Африкадан бөліп тұратын құрлықаралық бұғаз. Бұғаз Марокко, Испания және Гибралтардың (Пиреней түбегінде орналасқан Ұлыбританияның шетелдік аумағы) аумақтық сулары арқылы өтеді әрі халықаралық сипатқа ие: БҰҰ-ның Теңіз құқығы туралы конвенциясының 38-бабына сәйкес, шетелдік кемелер (соның ішінде әскери кемелер) мен әуе кемелерінің бұл жерден транзиттік өту құқығы бар. == Географиясы == Гибралтар бұғазы Еуропаның оңтүстік шеті мен Африканың солтүстік-батыс жағалауының арасында орналасқан. Бұғаздың солтүстік жағында Испания мен Гибралтар (Британ бекінісі және әскери-теңіз базасы <ref>https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%BE%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D0%A1%D1%8B%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%B0</ref>) орналасқан. Оңтүстік жағында Марокко мен Сеута (Солтүстік Африкадағы Испанияға қарасты автономиялық қала) бар. Сондай-ақ, бұғаз маңында Испанияның Ла-Линеа және Альхесирас порттары, сондай-ақ Марокконың Танжер порты орналасқан. Халықаралық гидрографиялық ұйым бұғаздың шекарасын былайша анықтайды <ref>https://iho.int/uploads/user/pubs/standards/s-23/S-23_Ed3_1953_EN.pdf</ref>: Батысында: Трафальгар мүйісі мен Спартель мүйісін қосатын сызық. Шығысында: Еуропа-Пойнт (Europa Point) пен Альмина түбегін қосатын сызық. Осы шекаралар шеңберінде бұғаздың ұзындығы 65 шақырымды, ені 14-тен 44 шақырымға дейінгі аралықты құрайды; негізгі кеме жүретін арна бойындағы тереңдігі 338 метрге дейін жетеді (ал ең үлкен тереңдігі 1181 метрді құрайды <ref>https://iho.int/uploads/user/pubs/standards/s-23/S-23_Ed3_1953_EN.pdf</ref>. == Атаулары және этимологиясы == «Гибралтар» (Gibraltar) сөзі араб тіліндегі «Жабал Тариқ» (араб.: جبل طارق) тіркесінің испан тіліне бейімделген нұсқасы болып табылады. Бұл «Тариқ тауы» деген мағынаны білдіреді<ref>https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Gibraltar</ref> және Иберия түбегіне жасалған араб жорығын басқарған араб қолбасшысы Тариқ ибн Зиядтың құрметіне аталған. Ағылшын тіліндегі теңіз терминологиясында кейде STROG (ағылш. *STRait Of Gibraltar* — Гибралтар бұғазы) қысқартуы қолданылады <ref>https://www.nato.int/shape/about/natomedals.htm</ref>. «Геркулес бағаналары» (көне грекше: αἱ Ἡράκλειοι στῆλαι)<ref>https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D0%BD</ref> деген ежелгі атау әдетте бұғаздың шығыс кіреберісін екі жағынан қоршап тұрған тау жыныстарына қатысты айтылады: солтүстігінде — Гибралтар жартасы, ал оңтүстігінде — Жабал-Муса немесе Хачо тауы. Бұл атау латын тіліндегі *Fretum Herculeum* терминінің негізі болды<ref>https://www.britannica.com/place/Strait-of-Gibraltar</ref>. == Гидрология == Гибралтар бұғазында әртүрлі тереңдіктегі ағыстар қарама-қарсы бағытта қозғалады. Орташа есеппен, беткі ағыс Атлантика мұхитынан Жерорта теңізіне жылына 55 198 км³ су әкеледі (судың орташа температурасы +17 °C, ал тұздылығы 36‰-ден асады). Тереңдіктегі ағыс болса, Атлантика мұхитына қайтадан 51 886 км³ суды алып кетеді (мұндағы орташа температура +13,5 °C, ал тұздылығы 38‰-ге тең). 3 312 км³-ге тең айырмашылық, негізінен, Жерорта теңізінің бетінен судың булануына байланысты туындайды <ref>https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%88%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F#%D0%A2%D1%80%D0%B5%D1%82%D1%8C%D0%B5_%D0%B8%D0%B7%D0%B</ref>. Егер Гибралтар бұғазы жабылып қалса, Жерорта теңізі шамамен мың жыл ішінде толығымен буланып кетер еді <ref>https://www.nature.com/articles/242240a0</ref>. == Геологиялық тарих == Миоцен дәуірінің соңғы кезеңі — Мессин ғасырының аяғында Жерорта теңізінде «Мессин тұздылық дағдарысы» орын алды. Бұл оқиға кезінде теңіздің Атлантика мұхитымен байланысы үзіліп, нәтижесінде ол ішінара немесе толық дерліктай құрғап қалды. Мессин ғасыры басталғанға дейін Жерорта теңізі Атлантикамен екі бұғаз жүйесі — оңтүстік Испаниядағы Бетика дәлізі және солтүстік Мароккодағы Риф дәлізі арқылы жалғасып жатқан еді. Мессин ғасырының басында — тіпті дағдарыс басталмай тұрып-ақ — тектоникалық процестердің әсерінен аталған бұғаздар орналасқан жер қыртысының бөліктері көтеріліп, бұл байланыс үзілді <ref>https://search.worldcat.org/search?fq=x0:jrnl&q=n2:1941-1405,</ref>. Дағдарыстың аяқталуы және Жерорта теңізі алабының Атлант мұхитынан келген сумен толуы — бұл миоценнен плиоценге өту кезеңінде орын алған — көбінесе апатты оқиға (алып сарқырамаға ұқсас) ретінде сипатталады. Бұл оқиға Атлант мұхитын Жерорта теңізі алабынан бөліп тұрған бөгеттің эрозияға ұшырауына, сөйтіп, түптеп келгенде Гибралтар бұғазының ашылуына әкеп соқтырды <ref>https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0025322714000358</ref>. Мұндай апат төмендегі сценарийлердің бірі бойынша өрбіген болуы мүмкін <ref>https://search.worldcat.org/search?fq=x0:jrnl&q=n2:0037-0738</ref>: * Тектоникалық процестер Жер қыртысының бір бөлігінің төмен түсуіне әкеліп, Атлант мұхитындағы судың Жерорта теңізі алабына құйылуына жағдай жасады. Бұл гипотеза нақтылықтың жетіспеушілігіне байланысты сынға алынады, өйткені мұндағы тектоникалық механизмдердің дәл сипаты көбінесе айқындалмаған. * Әлемдік мұхит деңгейінің көтерілуі салдарынан Атлант мұхитындағы су жоғарыда аталған бөгеттен асып төгілді. * Дағдарыс кезінде Жерорта теңізіндегі су деңгейі айтарлықтай төмендеді, бұл Жерорта теңізі алабына құятын өзендердегі эрозия процесін жеделдетті. Риф тау жотасының беткейлерінен бастау алатын бір немесе бірнеше өзеннің бастау жағына қарай жүретін эрозиясы <ref>https://karpinskyinstitute.ru/ru/public/sprav/geodictionary/article.php?ELEMENT_ID=94615 </ref> бөгетті әлсіретіп, ақырында оның бұзылуына әкеп соқтырды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Бұғаздар]] [[Санат:Жерорта теңізі]] dyrp05p50wxnk84h1vj4xm9jyo9ab6j 3683573 3683569 2026-10-19T11:13:26Z Wikuiser 172895 /* */ 3683573 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Бұғаз |Атауы = Гибралтар бұғазы |Төл атауы = en/the Strait of Gibraltar/ar/بوغاز جبل طارق/es/Estrecho de Gibraltar |Сурет = |Сурет тақырыбы = |Судың орташа көтерілуі = |Ені = 14–44 |Ұзындығы = 65 |Тереңдігі = 1181 |Орташа тереңдігі = |Координаттары = 35/57/N/5/30/W |CoordScale = |Ел = Гибралтар/Испания/Марокко |Аймақ = |Аудан = |Шеткі мүйістер = |Өзінен жоғары акватория = |Арасын бөліп тұр = |Позициялық карта = |Ортаққордағы санаты = Strait of Gibraltar }} '''Гибралтар бұғазы'''<ref name="bigenc">{{cite web|title=ГИБРАЛТА́РСКИЙ ПРОЛИ́В |author=М. Г. Деев |url=https://old.bigenc.ru/geography/text/2357378 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260425084855/https://old.bigenc.ru/geography/text/2357378 |archive-date=2026-04-25 |lang=ru }}</ref> ({{lang-es|Estrecho de Gibraltar}}<ref name="bigenc"/>, {{lang-en|Strait of Gibraltar}}<ref>{{cite web|title=Strait of Gibraltar |url=https://www.britannica.com/place/Strait-of-Gibraltar |date=2026-09-30 |lang=en |website=www.britannica.com}}</ref>, {{lang-ar|Boghaz Gabal Tarak}}, {{lang-la|Fretum Gaditanum}}<ref>{{cite web|title=GADITANUM FRETUM |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0064:alphabetic+letter%3DG:entry+group%3D1:entry%3Dgaditanum-fretum-geo |lang=en}}</ref>) — Жерорта теңізін Атлант мұхитымен жалғастыратын және Еуропаны Африкадан бөліп тұратын құрлықаралық бұғаз. Бұғаз Марокко, Испания және Гибралтардың (Пиреней түбегінде орналасқан Ұлыбританияның шетелдік аумағы) аумақтық сулары арқылы өтеді әрі халықаралық сипатқа ие: БҰҰ-ның Теңіз құқығы туралы конвенциясының 38-бабына сәйкес, шетелдік кемелер (соның ішінде әскери кемелер) мен әуе кемелерінің бұл жерден транзиттік өту құқығы бар. == Географиясы == Гибралтар бұғазы Еуропаның оңтүстік шеті мен Африканың солтүстік-батыс жағалауының арасында орналасқан. Бұғаздың солтүстік жағында Испания мен Гибралтар (Британ бекінісі және әскери-теңіз базасы <ref>https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%BE%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D0%A1%D1%8B%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%B0</ref>) орналасқан. Оңтүстік жағында Марокко мен Сеута (Солтүстік Африкадағы Испанияға қарасты автономиялық қала) бар. Сондай-ақ, бұғаз маңында Испанияның Ла-Линеа және Альхесирас порттары, сондай-ақ Марокконың Танжер порты орналасқан. Халықаралық гидрографиялық ұйым бұғаздың шекарасын былайша анықтайды <ref>https://iho.int/uploads/user/pubs/standards/s-23/S-23_Ed3_1953_EN.pdf</ref>: Батысында: Трафальгар мүйісі мен Спартель мүйісін қосатын сызық. Шығысында: Еуропа-Пойнт (Europa Point) пен Альмина түбегін қосатын сызық. Осы шекаралар шеңберінде бұғаздың ұзындығы 65 шақырымды, ені 14-тен 44 шақырымға дейінгі аралықты құрайды; негізгі кеме жүретін арна бойындағы тереңдігі 338 метрге дейін жетеді (ал ең үлкен тереңдігі 1181 метрді құрайды <ref>https://iho.int/uploads/user/pubs/standards/s-23/S-23_Ed3_1953_EN.pdf</ref>. == Атаулары және этимологиясы == «Гибралтар» (Gibraltar) сөзі араб тіліндегі «Жабал Тариқ» (араб.: جبل طارق) тіркесінің испан тіліне бейімделген нұсқасы болып табылады. Бұл «Тариқ тауы» деген мағынаны білдіреді<ref>https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Gibraltar</ref> және Иберия түбегіне жасалған араб жорығын басқарған араб қолбасшысы Тариқ ибн Зиядтың құрметіне аталған. Ағылшын тіліндегі теңіз терминологиясында кейде STROG (ағылш. *STRait Of Gibraltar* — Гибралтар бұғазы) қысқартуы қолданылады <ref>https://www.nato.int/shape/about/natomedals.htm</ref>. «Геркулес бағаналары» (көне грекше: αἱ Ἡράκλειοι στῆλαι)<ref>https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D0%BD</ref> деген ежелгі атау әдетте бұғаздың шығыс кіреберісін екі жағынан қоршап тұрған тау жыныстарына қатысты айтылады: солтүстігінде — Гибралтар жартасы, ал оңтүстігінде — Жабал-Муса немесе Хачо тауы. Бұл атау латын тіліндегі *Fretum Herculeum* терминінің негізі болды<ref>https://www.britannica.com/place/Strait-of-Gibraltar</ref>. == Гидрология == Гибралтар бұғазында әртүрлі тереңдіктегі ағыстар қарама-қарсы бағытта қозғалады. Орташа есеппен, беткі ағыс Атлантика мұхитынан Жерорта теңізіне жылына 55 198 км³ су әкеледі (судың орташа температурасы +17 °C, ал тұздылығы 36‰-ден асады). Тереңдіктегі ағыс болса, Атлантика мұхитына қайтадан 51 886 км³ суды алып кетеді (мұндағы орташа температура +13,5 °C, ал тұздылығы 38‰-ге тең). 3 312 км³-ге тең айырмашылық, негізінен, Жерорта теңізінің бетінен судың булануына байланысты туындайды <ref>https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%88%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F#%D0%A2%D1%80%D0%B5%D1%82%D1%8C%D0%B5_%D0%B8%D0%B7%D0%B</ref>. Егер Гибралтар бұғазы жабылып қалса, Жерорта теңізі шамамен мың жыл ішінде толығымен буланып кетер еді <ref>https://www.nature.com/articles/242240a0</ref>. == Геологиялық тарих == Миоцен дәуірінің соңғы кезеңі — Мессин ғасырының аяғында Жерорта теңізінде «Мессин тұздылық дағдарысы» орын алды. Бұл оқиға кезінде теңіздің Атлантика мұхитымен байланысы үзіліп, нәтижесінде ол ішінара немесе толық дерліктай құрғап қалды. Мессин ғасыры басталғанға дейін Жерорта теңізі Атлантикамен екі бұғаз жүйесі — оңтүстік Испаниядағы Бетика дәлізі және солтүстік Мароккодағы Риф дәлізі арқылы жалғасып жатқан еді. Мессин ғасырының басында — тіпті дағдарыс басталмай тұрып-ақ — тектоникалық процестердің әсерінен аталған бұғаздар орналасқан жер қыртысының бөліктері көтеріліп, бұл байланыс үзілді <ref>https://search.worldcat.org/search?fq=x0:jrnl&q=n2:1941-1405,</ref>. Дағдарыстың аяқталуы және Жерорта теңізі алабының Атлант мұхитынан келген сумен толуы — бұл миоценнен плиоценге өту кезеңінде орын алған — көбінесе апатты оқиға (алып сарқырамаға ұқсас) ретінде сипатталады. Бұл оқиға Атлант мұхитын Жерорта теңізі алабынан бөліп тұрған бөгеттің эрозияға ұшырауына, сөйтіп, түптеп келгенде Гибралтар бұғазының ашылуына әкеп соқтырды <ref>https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0025322714000358</ref>. Мұндай апат төмендегі сценарийлердің бірі бойынша өрбіген болуы мүмкін <ref>https://search.worldcat.org/search?fq=x0:jrnl&q=n2:0037-0738</ref>: * Тектоникалық процестер Жер қыртысының бір бөлігінің төмен түсуіне әкеліп, Атлант мұхитындағы судың Жерорта теңізі алабына құйылуына жағдай жасады. Бұл гипотеза нақтылықтың жетіспеушілігіне байланысты сынға алынады, өйткені мұндағы тектоникалық механизмдердің дәл сипаты көбінесе айқындалмаған. * Әлемдік мұхит деңгейінің көтерілуі салдарынан Атлант мұхитындағы су жоғарыда аталған бөгеттен асып төгілді. * Дағдарыс кезінде Жерорта теңізіндегі су деңгейі айтарлықтай төмендеді, бұл Жерорта теңізі алабына құятын өзендердегі эрозия процесін жеделдетті. Риф тау жотасының беткейлерінен бастау алатын бір немесе бірнеше өзеннің бастау жағына қарай жүретін эрозиясы <ref>https://karpinskyinstitute.ru/ru/public/sprav/geodictionary/article.php?ELEMENT_ID=94615 </ref> бөгетті әлсіретіп, ақырында оның бұзылуына әкеп соқтырды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Бұғаздар]] [[Санат:Жерорта теңізі]] ge6ylcqbqiv4bvmwmtx67f8dwmr8zca 3683579 3683573 2026-10-19T11:19:36Z Wikuiser 172895 /* */ 3683579 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Бұғаз |Атауы = Гибралтар бұғазы |Төл атауы = en/the Strait of Gibraltar/ar/بوغاز جبل طارق/es/Estrecho de Gibraltar |Сурет = |Сурет тақырыбы = |Судың орташа көтерілуі = |Ені = 14–44 |Ұзындығы = 65 |Тереңдігі = 1181 |Орташа тереңдігі = |Координаттары = 35/57/N/5/30/W |CoordScale = |Ел = Гибралтар/Испания/Марокко |Аймақ = |Аудан = |Шеткі мүйістер = |Өзінен жоғары акватория = |Арасын бөліп тұр = |Позициялық карта = |Ортаққордағы санаты = Strait of Gibraltar }} '''Гибралтар бұғазы'''<ref name="bigenc">{{cite web|title=ГИБРАЛТА́РСКИЙ ПРОЛИ́В |author=М. Г. Деев |url=https://old.bigenc.ru/geography/text/2357378 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260425084855/https://old.bigenc.ru/geography/text/2357378 |archive-date=2026-04-25 |lang=ru }}</ref> ({{lang-es|Estrecho de Gibraltar}}<ref name="bigenc"/>, {{lang-en|Strait of Gibraltar}}<ref>{{cite web|title=Strait of Gibraltar |url=https://www.britannica.com/place/Strait-of-Gibraltar |date=2026-09-30 |lang=en |website=www.britannica.com}}</ref>, {{lang-ar|Boghaz Gabal Tarak}}, {{lang-la|Fretum Gaditanum}}<ref>{{cite web|title=GADITANUM FRETUM |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0064:alphabetic+letter%3DG:entry+group%3D1:entry%3Dgaditanum-fretum-geo |lang=en}}</ref>) — [[Жерорта теңізі]]н [[Атлант мұхиты]]мен жалғастыратын және [[Еуропа]]ны [[Африка]]дан бөліп тұратын құрлықаралық бұғаз. Бұғаз [[Марокко]], [[Испания]] және [[Гибралтар]]дың ([[Пиреней түбегі]]нде орналасқан [[Ұлыбритания]]ның шетелдік аумағы) аумақтық сулары арқылы өтеді әрі халықаралық сипатқа ие: [[Теңіз құқығы туралы БҰҰ конвенциясы]]ның 38-бабына сәйкес, шетелдік кемелер (соның ішінде әскери кемелер) мен әуе кемелерінің бұл жерден транзиттік өту құқығы бар. == Географиясы == Гибралтар бұғазы Еуропаның оңтүстік шеті мен Африканың солтүстік-батыс жағалауының арасында орналасқан. Бұғаздың солтүстік жағында Испания мен Гибралтар (Британ бекінісі және әскери-теңіз базасы <ref>https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%BE%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D0%A1%D1%8B%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%B0</ref>) орналасқан. Оңтүстік жағында Марокко мен Сеута (Солтүстік Африкадағы Испанияға қарасты автономиялық қала) бар. Сондай-ақ, бұғаз маңында Испанияның Ла-Линеа және Альхесирас порттары, сондай-ақ Марокконың Танжер порты орналасқан. Халықаралық гидрографиялық ұйым бұғаздың шекарасын былайша анықтайды <ref>https://iho.int/uploads/user/pubs/standards/s-23/S-23_Ed3_1953_EN.pdf</ref>: Батысында: Трафальгар мүйісі мен Спартель мүйісін қосатын сызық. Шығысында: Еуропа-Пойнт (Europa Point) пен Альмина түбегін қосатын сызық. Осы шекаралар шеңберінде бұғаздың ұзындығы 65 шақырымды, ені 14-тен 44 шақырымға дейінгі аралықты құрайды; негізгі кеме жүретін арна бойындағы тереңдігі 338 метрге дейін жетеді (ал ең үлкен тереңдігі 1181 метрді құрайды <ref>https://iho.int/uploads/user/pubs/standards/s-23/S-23_Ed3_1953_EN.pdf</ref>. == Атаулары және этимологиясы == «Гибралтар» (Gibraltar) сөзі араб тіліндегі «Жабал Тариқ» (араб.: جبل طارق) тіркесінің испан тіліне бейімделген нұсқасы болып табылады. Бұл «Тариқ тауы» деген мағынаны білдіреді<ref>https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Gibraltar</ref> және Иберия түбегіне жасалған араб жорығын басқарған араб қолбасшысы Тариқ ибн Зиядтың құрметіне аталған. Ағылшын тіліндегі теңіз терминологиясында кейде STROG (ағылш. *STRait Of Gibraltar* — Гибралтар бұғазы) қысқартуы қолданылады <ref>https://www.nato.int/shape/about/natomedals.htm</ref>. «Геркулес бағаналары» (көне грекше: αἱ Ἡράκλειοι στῆλαι)<ref>https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D0%BD</ref> деген ежелгі атау әдетте бұғаздың шығыс кіреберісін екі жағынан қоршап тұрған тау жыныстарына қатысты айтылады: солтүстігінде — Гибралтар жартасы, ал оңтүстігінде — Жабал-Муса немесе Хачо тауы. Бұл атау латын тіліндегі *Fretum Herculeum* терминінің негізі болды<ref>https://www.britannica.com/place/Strait-of-Gibraltar</ref>. == Гидрология == Гибралтар бұғазында әртүрлі тереңдіктегі ағыстар қарама-қарсы бағытта қозғалады. Орташа есеппен, беткі ағыс Атлантика мұхитынан Жерорта теңізіне жылына 55 198 км³ су әкеледі (судың орташа температурасы +17 °C, ал тұздылығы 36‰-ден асады). Тереңдіктегі ағыс болса, Атлантика мұхитына қайтадан 51 886 км³ суды алып кетеді (мұндағы орташа температура +13,5 °C, ал тұздылығы 38‰-ге тең). 3 312 км³-ге тең айырмашылық, негізінен, Жерорта теңізінің бетінен судың булануына байланысты туындайды <ref>https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%88%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F#%D0%A2%D1%80%D0%B5%D1%82%D1%8C%D0%B5_%D0%B8%D0%B7%D0%B</ref>. Егер Гибралтар бұғазы жабылып қалса, Жерорта теңізі шамамен мың жыл ішінде толығымен буланып кетер еді <ref>https://www.nature.com/articles/242240a0</ref>. == Геологиялық тарих == Миоцен дәуірінің соңғы кезеңі — Мессин ғасырының аяғында Жерорта теңізінде «Мессин тұздылық дағдарысы» орын алды. Бұл оқиға кезінде теңіздің Атлантика мұхитымен байланысы үзіліп, нәтижесінде ол ішінара немесе толық дерліктай құрғап қалды. Мессин ғасыры басталғанға дейін Жерорта теңізі Атлантикамен екі бұғаз жүйесі — оңтүстік Испаниядағы Бетика дәлізі және солтүстік Мароккодағы Риф дәлізі арқылы жалғасып жатқан еді. Мессин ғасырының басында — тіпті дағдарыс басталмай тұрып-ақ — тектоникалық процестердің әсерінен аталған бұғаздар орналасқан жер қыртысының бөліктері көтеріліп, бұл байланыс үзілді <ref>https://search.worldcat.org/search?fq=x0:jrnl&q=n2:1941-1405,</ref>. Дағдарыстың аяқталуы және Жерорта теңізі алабының Атлант мұхитынан келген сумен толуы — бұл миоценнен плиоценге өту кезеңінде орын алған — көбінесе апатты оқиға (алып сарқырамаға ұқсас) ретінде сипатталады. Бұл оқиға Атлант мұхитын Жерорта теңізі алабынан бөліп тұрған бөгеттің эрозияға ұшырауына, сөйтіп, түптеп келгенде Гибралтар бұғазының ашылуына әкеп соқтырды <ref>https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0025322714000358</ref>. Мұндай апат төмендегі сценарийлердің бірі бойынша өрбіген болуы мүмкін <ref>https://search.worldcat.org/search?fq=x0:jrnl&q=n2:0037-0738</ref>: * Тектоникалық процестер Жер қыртысының бір бөлігінің төмен түсуіне әкеліп, Атлант мұхитындағы судың Жерорта теңізі алабына құйылуына жағдай жасады. Бұл гипотеза нақтылықтың жетіспеушілігіне байланысты сынға алынады, өйткені мұндағы тектоникалық механизмдердің дәл сипаты көбінесе айқындалмаған. * Әлемдік мұхит деңгейінің көтерілуі салдарынан Атлант мұхитындағы су жоғарыда аталған бөгеттен асып төгілді. * Дағдарыс кезінде Жерорта теңізіндегі су деңгейі айтарлықтай төмендеді, бұл Жерорта теңізі алабына құятын өзендердегі эрозия процесін жеделдетті. Риф тау жотасының беткейлерінен бастау алатын бір немесе бірнеше өзеннің бастау жағына қарай жүретін эрозиясы <ref>https://karpinskyinstitute.ru/ru/public/sprav/geodictionary/article.php?ELEMENT_ID=94615 </ref> бөгетті әлсіретіп, ақырында оның бұзылуына әкеп соқтырды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Бұғаздар]] [[Санат:Жерорта теңізі]] sddt95e39jr6pqkznqlibirwpzkp2f1 3683580 3683579 2026-10-19T11:19:59Z Wikuiser 172895 /* */ 3683580 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Бұғаз |Атауы = Гибралтар бұғазы |Төл атауы = en/the Strait of Gibraltar/ar/بوغاز جبل طارق/es/Estrecho de Gibraltar |Сурет = |Сурет тақырыбы = |Судың орташа көтерілуі = |Ені = 14–44 |Ұзындығы = 65 |Тереңдігі = 1181 |Орташа тереңдігі = |Координаттары = 35/57/N/5/30/W |CoordScale = |Ел = Испания/Марокко/Гибралтар |Аймақ = |Аудан = |Шеткі мүйістер = |Өзінен жоғары акватория = |Арасын бөліп тұр = |Позициялық карта = |Ортаққордағы санаты = Strait of Gibraltar }} '''Гибралтар бұғазы'''<ref name="bigenc">{{cite web|title=ГИБРАЛТА́РСКИЙ ПРОЛИ́В |author=М. Г. Деев |url=https://old.bigenc.ru/geography/text/2357378 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260425084855/https://old.bigenc.ru/geography/text/2357378 |archive-date=2026-04-25 |lang=ru }}</ref> ({{lang-es|Estrecho de Gibraltar}}<ref name="bigenc"/>, {{lang-en|Strait of Gibraltar}}<ref>{{cite web|title=Strait of Gibraltar |url=https://www.britannica.com/place/Strait-of-Gibraltar |date=2026-09-30 |lang=en |website=www.britannica.com}}</ref>, {{lang-ar|Boghaz Gabal Tarak}}, {{lang-la|Fretum Gaditanum}}<ref>{{cite web|title=GADITANUM FRETUM |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0064:alphabetic+letter%3DG:entry+group%3D1:entry%3Dgaditanum-fretum-geo |lang=en}}</ref>) — [[Жерорта теңізі]]н [[Атлант мұхиты]]мен жалғастыратын және [[Еуропа]]ны [[Африка]]дан бөліп тұратын құрлықаралық бұғаз. Бұғаз [[Марокко]], [[Испания]] және [[Гибралтар]]дың ([[Пиреней түбегі]]нде орналасқан [[Ұлыбритания]]ның шетелдік аумағы) аумақтық сулары арқылы өтеді әрі халықаралық сипатқа ие: [[Теңіз құқығы туралы БҰҰ конвенциясы]]ның 38-бабына сәйкес, шетелдік кемелер (соның ішінде әскери кемелер) мен әуе кемелерінің бұл жерден транзиттік өту құқығы бар. == Географиясы == Гибралтар бұғазы Еуропаның оңтүстік шеті мен Африканың солтүстік-батыс жағалауының арасында орналасқан. Бұғаздың солтүстік жағында Испания мен Гибралтар (Британ бекінісі және әскери-теңіз базасы <ref>https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%BE%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D0%A1%D1%8B%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%B0</ref>) орналасқан. Оңтүстік жағында Марокко мен Сеута (Солтүстік Африкадағы Испанияға қарасты автономиялық қала) бар. Сондай-ақ, бұғаз маңында Испанияның Ла-Линеа және Альхесирас порттары, сондай-ақ Марокконың Танжер порты орналасқан. Халықаралық гидрографиялық ұйым бұғаздың шекарасын былайша анықтайды <ref>https://iho.int/uploads/user/pubs/standards/s-23/S-23_Ed3_1953_EN.pdf</ref>: Батысында: Трафальгар мүйісі мен Спартель мүйісін қосатын сызық. Шығысында: Еуропа-Пойнт (Europa Point) пен Альмина түбегін қосатын сызық. Осы шекаралар шеңберінде бұғаздың ұзындығы 65 шақырымды, ені 14-тен 44 шақырымға дейінгі аралықты құрайды; негізгі кеме жүретін арна бойындағы тереңдігі 338 метрге дейін жетеді (ал ең үлкен тереңдігі 1181 метрді құрайды <ref>https://iho.int/uploads/user/pubs/standards/s-23/S-23_Ed3_1953_EN.pdf</ref>. == Атаулары және этимологиясы == «Гибралтар» (Gibraltar) сөзі араб тіліндегі «Жабал Тариқ» (араб.: جبل طارق) тіркесінің испан тіліне бейімделген нұсқасы болып табылады. Бұл «Тариқ тауы» деген мағынаны білдіреді<ref>https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Gibraltar</ref> және Иберия түбегіне жасалған араб жорығын басқарған араб қолбасшысы Тариқ ибн Зиядтың құрметіне аталған. Ағылшын тіліндегі теңіз терминологиясында кейде STROG (ағылш. *STRait Of Gibraltar* — Гибралтар бұғазы) қысқартуы қолданылады <ref>https://www.nato.int/shape/about/natomedals.htm</ref>. «Геркулес бағаналары» (көне грекше: αἱ Ἡράκλειοι στῆλαι)<ref>https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D0%BD</ref> деген ежелгі атау әдетте бұғаздың шығыс кіреберісін екі жағынан қоршап тұрған тау жыныстарына қатысты айтылады: солтүстігінде — Гибралтар жартасы, ал оңтүстігінде — Жабал-Муса немесе Хачо тауы. Бұл атау латын тіліндегі *Fretum Herculeum* терминінің негізі болды<ref>https://www.britannica.com/place/Strait-of-Gibraltar</ref>. == Гидрология == Гибралтар бұғазында әртүрлі тереңдіктегі ағыстар қарама-қарсы бағытта қозғалады. Орташа есеппен, беткі ағыс Атлантика мұхитынан Жерорта теңізіне жылына 55 198 км³ су әкеледі (судың орташа температурасы +17 °C, ал тұздылығы 36‰-ден асады). Тереңдіктегі ағыс болса, Атлантика мұхитына қайтадан 51 886 км³ суды алып кетеді (мұндағы орташа температура +13,5 °C, ал тұздылығы 38‰-ге тең). 3 312 км³-ге тең айырмашылық, негізінен, Жерорта теңізінің бетінен судың булануына байланысты туындайды <ref>https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%88%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F#%D0%A2%D1%80%D0%B5%D1%82%D1%8C%D0%B5_%D0%B8%D0%B7%D0%B</ref>. Егер Гибралтар бұғазы жабылып қалса, Жерорта теңізі шамамен мың жыл ішінде толығымен буланып кетер еді <ref>https://www.nature.com/articles/242240a0</ref>. == Геологиялық тарих == Миоцен дәуірінің соңғы кезеңі — Мессин ғасырының аяғында Жерорта теңізінде «Мессин тұздылық дағдарысы» орын алды. Бұл оқиға кезінде теңіздің Атлантика мұхитымен байланысы үзіліп, нәтижесінде ол ішінара немесе толық дерліктай құрғап қалды. Мессин ғасыры басталғанға дейін Жерорта теңізі Атлантикамен екі бұғаз жүйесі — оңтүстік Испаниядағы Бетика дәлізі және солтүстік Мароккодағы Риф дәлізі арқылы жалғасып жатқан еді. Мессин ғасырының басында — тіпті дағдарыс басталмай тұрып-ақ — тектоникалық процестердің әсерінен аталған бұғаздар орналасқан жер қыртысының бөліктері көтеріліп, бұл байланыс үзілді <ref>https://search.worldcat.org/search?fq=x0:jrnl&q=n2:1941-1405,</ref>. Дағдарыстың аяқталуы және Жерорта теңізі алабының Атлант мұхитынан келген сумен толуы — бұл миоценнен плиоценге өту кезеңінде орын алған — көбінесе апатты оқиға (алып сарқырамаға ұқсас) ретінде сипатталады. Бұл оқиға Атлант мұхитын Жерорта теңізі алабынан бөліп тұрған бөгеттің эрозияға ұшырауына, сөйтіп, түптеп келгенде Гибралтар бұғазының ашылуына әкеп соқтырды <ref>https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0025322714000358</ref>. Мұндай апат төмендегі сценарийлердің бірі бойынша өрбіген болуы мүмкін <ref>https://search.worldcat.org/search?fq=x0:jrnl&q=n2:0037-0738</ref>: * Тектоникалық процестер Жер қыртысының бір бөлігінің төмен түсуіне әкеліп, Атлант мұхитындағы судың Жерорта теңізі алабына құйылуына жағдай жасады. Бұл гипотеза нақтылықтың жетіспеушілігіне байланысты сынға алынады, өйткені мұндағы тектоникалық механизмдердің дәл сипаты көбінесе айқындалмаған. * Әлемдік мұхит деңгейінің көтерілуі салдарынан Атлант мұхитындағы су жоғарыда аталған бөгеттен асып төгілді. * Дағдарыс кезінде Жерорта теңізіндегі су деңгейі айтарлықтай төмендеді, бұл Жерорта теңізі алабына құятын өзендердегі эрозия процесін жеделдетті. Риф тау жотасының беткейлерінен бастау алатын бір немесе бірнеше өзеннің бастау жағына қарай жүретін эрозиясы <ref>https://karpinskyinstitute.ru/ru/public/sprav/geodictionary/article.php?ELEMENT_ID=94615 </ref> бөгетті әлсіретіп, ақырында оның бұзылуына әкеп соқтырды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Бұғаздар]] [[Санат:Жерорта теңізі]] f7gshy16repsza3ko99s3ykob2k9t6i 0 788775 3683505 2026-10-19T08:04:24Z Орел Карл 81620 Орел Карл [[Бір адым ілгері, екі адым кейін]] бетін [[Бір қадам ілгері, екі қадам артқа]] бетіне жылжытты 3683505 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Бір қадам ілгері, екі қадам артқа]] c9uzn2d87lsaqemusjpq0wvg5365hp1 14 788776 3683554 2026-10-19T09:57:37Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Коннектикуттағы британ-америкалық мәдениет]] [[Санат:Коннектикуттағы ағылшын-америкалық мәдениет]] [[Санат:Коннектикуттың штат құрылғанға дейінгі тарихы]] [[Санат:Он үш отардың жеке отарлар бойынша тарихы]] 3683554 wikitext text/x-wiki [[Санат:Коннектикуттағы британ-америкалық мәдениет]] [[Санат:Коннектикуттағы ағылшын-америкалық мәдениет]] [[Санат:Коннектикуттың штат құрылғанға дейінгі тарихы]] [[Санат:Он үш отардың жеке отарлар бойынша тарихы]] odikcy4rvg32w5e0rqhkp1lf4wjfgf2 3 788777 3683560 2026-10-19T10:29:12Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3683560 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Лысенок Анна}} -- [[Қатысушы:Салиха|Салиха]] ([[Қатысушы талқылауы:Салиха|талқылауы]]) 15:29, 2026 ж. қазанның 19 (+05) 2hj2jq0rsb2r3g13gvz26qugdfi4bgx 3 788780 3683574 2026-10-19T11:13:46Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3683574 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Μπεκναριος}} -- ''<span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span>'' ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 16:13, 2026 ж. қазанның 19 (+05) bpsqjatyqzp6m1jxmhq70fq0fopjgsk 0 788781 3683583 2026-10-19T11:20:59Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Сурет:Middle Colonies USA.svg|thumb|[[АҚШ штаты|АҚШ штаттары]]: <ul><li>[[Делавэр]]</li><li>[[Нью-Джерси]]</li><li>[[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]]</li><li>[[Пенсильвания]]</li></ul>]] '''Ортаңғы отарлар''' — [[Британ Америкасы]]ндағы [[Он үш отар]]дың [[Жаңа Англия отарлары]] мен [[Оңтүстік отарлар]] арасында о... 3683583 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Middle Colonies USA.svg|thumb|[[АҚШ штаты|АҚШ штаттары]]: <ul><li>[[Делавэр]]</li><li>[[Нью-Джерси]]</li><li>[[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]]</li><li>[[Пенсильвания]]</li></ul>]] '''Ортаңғы отарлар''' — [[Британ Америкасы]]ндағы [[Он үш отар]]дың [[Жаңа Англия отарлары]] мен [[Оңтүстік отарлар]] арасында орналасқан тобы. [[Чесапик отарлары]]мен бірге бұл аймақ қазіргі [[Орта Атлантика штаттары|Орта Атлантика штаттарының]] аумағына шамамен сәйкес келеді. Аймақтың басым бөлігі британдықтар оған бақылау орнатқанға дейін нидерландтардың [[Жаңа Нидерланд]] отарының құрамында болды. Шамамен 1664 жылы британдықтар [[Нидерланд|нидерландтармен]] соғыс барысында бұл аумақтың көп бөлігін басып алды. Жаулап алынған жерлердің басым бөлігі [[Нью-Йорк провинциясы]]ның құрамына кірді. Кейін [[Йорк герцогы]] мен [[Англия королі]] болашақ [[Нью-Джерси провинциясы]] мен [[Пенсильвания провинциясы]]ның жерлерін иелену құқығын басқа адамдарға берді. Кейін Делавэр отары Уильям Пенн негізін қалаған Пенсильваниядан бөлініп шықты. o7hqajfqx10o31xf12gw4pm3kftl7p0 3683584 3683583 2026-10-19T11:21:31Z 1nter pares 146705 /* */ 3683584 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Middle Colonies USA.svg|thumb|[[АҚШ штаттарының тізімі|АҚШ штаттары]]: <ul><li>[[Делавэр]]</li><li>[[Нью-Джерси]]</li><li>[[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]]</li><li>[[Пенсильвания]]</li></ul>]] '''Ортаңғы отарлар''' — [[Британ Америкасы]]ндағы [[Он үш отар]]дың [[Жаңа Англия отарлары]] мен [[Оңтүстік отарлар]] арасында орналасқан тобы. [[Чесапик отарлары]]мен бірге бұл аймақ қазіргі [[Орта Атлантика штаттары|Орта Атлантика штаттарының]] аумағына шамамен сәйкес келеді. Аймақтың басым бөлігі британдықтар оған бақылау орнатқанға дейін нидерландтардың [[Жаңа Нидерланд]] отарының құрамында болды. Шамамен 1664 жылы британдықтар [[Нидерланд|нидерландтармен]] соғыс барысында бұл аумақтың көп бөлігін басып алды. Жаулап алынған жерлердің басым бөлігі [[Нью-Йорк провинциясы]]ның құрамына кірді. Кейін [[Йорк герцогы]] мен [[Англия королі]] болашақ [[Нью-Джерси провинциясы]] мен [[Пенсильвания провинциясы]]ның жерлерін иелену құқығын басқа адамдарға берді. Кейін Делавэр отары Уильям Пенн негізін қалаған Пенсильваниядан бөлініп шықты. snuy0qzpizmouzz709p93pqmdry1jt6 3683585 3683584 2026-10-19T11:21:38Z 1nter pares 146705 /* */ 3683585 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Middle Colonies USA.svg|thumb|[[АҚШ штаттарының тізімі|АҚШ штаттары]]: <ul><li>[[Делавэр]]</li><li>[[Нью-Джерси]]</li><li>[[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]]</li><li>[[Пенсильвания]]</li></ul>]] '''Ортаңғы отарлар''' — [[Британ Америкасы]]ндағы [[Он үш отар]]дың [[Жаңа Англия отарлары]] мен [[Оңтүстік отарлар]] арасында орналасқан тобы. [[Чесапик отарлары]]мен бірге бұл аймақ қазіргі [[Орта Атлантика штаттары|Орта Атлантика штаттарының]] аумағына шамамен сәйкес келеді. Аймақтың басым бөлігі британдықтар оған бақылау орнатқанға дейін нидерландтардың [[Жаңа Нидерланд]] отарының құрамында болды. Шамамен 1664 жылы британдықтар [[Нидерланд|нидерландтармен]] соғыс барысында бұл аумақтың көп бөлігін басып алды. Жаулап алынған жерлердің басым бөлігі [[Нью-Йорк провинциясы]]ның құрамына кірді. Кейін [[Йорк герцогы]] мен [[Англия королі]] болашақ [[Нью-Джерси провинциясы]] мен [[Пенсильвания провинциясы]]ның жерлерін иелену құқығын басқа адамдарға берді. Кейін Делавэр отары Уильям Пенн негізін қалаған Пенсильваниядан бөлініп шықты. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 2rt54ryu6rv6iazuckwf50dxg12dr92 3683589 3683585 2026-10-19T11:26:05Z 1nter pares 146705 3683589 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Middle Colonies USA.svg|thumb|[[АҚШ штаттарының тізімі|АҚШ штаттары]]: <ul><li>[[Делавэр]]</li><li>[[Нью-Джерси]]</li><li>[[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]]</li><li>[[Пенсильвания]]</li></ul>]] '''Ортаңғы отарлар''' — [[Британ Америкасы]]ндағы [[Он үш отар]]дың [[Жаңа Англия отарлары]] мен [[Оңтүстік отарлар]] арасында орналасқан тобы. [[Чесапик отарлары]]мен бірге бұл аймақ қазіргі [[Орта Атлантика штаттары|Орта Атлантика штаттарының]] аумағына шамамен сәйкес келеді. Аймақтың басым бөлігі британдықтар оған бақылау орнатқанға дейін нидерландтардың [[Жаңа Нидерланд]] отарының құрамында болды. Шамамен 1664 жылы британдықтар [[Нидерланд|нидерландтармен]] соғыс барысында бұл аумақтың көп бөлігін басып алды. Жаулап алынған жерлердің басым бөлігі [[Нью-Йорк провинциясы]]ның құрамына кірді. Кейін [[Йорк герцогы]] мен [[Англия королі]] болашақ [[Нью-Джерси провинциясы]] мен [[Пенсильвания провинциясы]]ның жерлерін иелену құқығын басқа адамдарға берді. Кейін Делавэр отары Уильям Пенн негізін қалаған Пенсильваниядан бөлініп шықты. Орталық отарлардың жері өте құнарлы болды, бұл аймақтың бидай мен басқа да астық дақылдарын экспорттайтын ірі орталыққа айналуына мүмкіндік берді. Орман алқаптарының молдығының арқасында Орталық отарларда ағаш өңдеу және кеме жасау өнеркәсібі де табысты дамыды, ал Пенсильванияда тоқыма және темір өндіру өнеркәсібі біршама жетістікке жетті. Орталық отарлар [[Солтүстік Америкадағы британ отарлары]]ның ішінде этникалық және діни құрамы жағынан ең алуан түрлі болды. Мұнда [[Англия]], [[Шотландия]], [[Ирландия]], [[Нидерланд]] және [[Германияның тарихи мемлекеттерінің тізімі|герман мемлекеттерінен]] келген қоныстанушылар өмір сүрді. Ауыл шаруашылығына жарамды жерлер өнімді әрі Еуропамен салыстырғанда әлдеқайда арзан болды. Кейінгі қоныстанушылардың арасында әртүрлі протестанттық конфессиялардың өкілдері болды. Орталық отарларда олардың құқықтары [[дін бостандығы]] туралы жазбаша заңдармен қорғалды. Мұндай діни төзімділік сол кезең үшін өте сирек құбылыс болып, Орталық отарларды басқа британ отарларынан ерекшелендірді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} kp2gxxsd14850ok1xcoraiqzvdlvhj1 3683591 3683589 2026-10-19T11:28:23Z 1nter pares 146705 3683591 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Middle Colonies USA.svg|thumb|[[АҚШ штаттарының тізімі|АҚШ штаттары]]: <ul><li>[[Делавэр]]</li><li>[[Нью-Джерси]]</li><li>[[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]]</li><li>[[Пенсильвания]]</li></ul>]] '''Ортаңғы отарлар''' — [[Британ Америкасы]]ндағы [[Он үш отар]]дың [[Жаңа Англия отарлары]] мен [[Оңтүстік отарлар]] арасында орналасқан тобы. [[Чесапик отарлары]]мен бірге бұл аймақ қазіргі [[Орта Атлантика штаттары|Орта Атлантика штаттарының]] аумағына шамамен сәйкес келеді. Аймақтың басым бөлігі британдықтар оған бақылау орнатқанға дейін нидерландтардың [[Жаңа Нидерланд]] отарының құрамында болды. Шамамен 1664 жылы британдықтар [[Нидерланд|нидерландтармен]] соғыс барысында бұл аумақтың көп бөлігін басып алды. Жаулап алынған жерлердің басым бөлігі [[Нью-Йорк провинциясы]]ның құрамына кірді. Кейін [[Йорк герцогы]] мен [[Англия королі]] болашақ [[Нью-Джерси провинциясы]] мен [[Пенсильвания провинциясы]]ның жерлерін иелену құқығын басқа адамдарға берді. Кейін Делавэр отары Уильям Пенн негізін қалаған Пенсильваниядан бөлініп шықты. Орталық отарлардың жері өте құнарлы болды, бұл аймақтың бидай мен басқа да астық дақылдарын экспорттайтын ірі орталыққа айналуына мүмкіндік берді. Орман алқаптарының молдығының арқасында Орталық отарларда ағаш өңдеу және кеме жасау өнеркәсібі де табысты дамыды, ал Пенсильванияда тоқыма және темір өндіру өнеркәсібі біршама жетістікке жетті. Орталық отарлар [[Солтүстік Америкадағы британ отарлары]]ның ішінде этникалық және діни құрамы жағынан ең алуан түрлі болды. Мұнда [[Англия]], [[Шотландия]], [[Ирландия]], [[Нидерланд]] және [[Германияның тарихи мемлекеттерінің тізімі|герман мемлекеттерінен]] келген қоныстанушылар өмір сүрді. Ауыл шаруашылығына жарамды жерлер өнімді әрі Еуропамен салыстырғанда әлдеқайда арзан болды. Кейінгі қоныстанушылардың арасында әртүрлі протестанттық конфессиялардың өкілдері болды. Орталық отарларда олардың құқықтары [[дін бостандығы]] туралы жазбаша заңдармен қорғалды. Мұндай діни төзімділік сол кезең үшін өте сирек құбылыс болып, Орталық отарларды басқа британ отарларынан ерекшелендірді. == Тарихы == == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} isjg9dnbbh9mod9y71e5nfky3rv7tve 3683597 3683591 2026-10-19T11:41:18Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3683597 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Middle Colonies USA.svg|thumb|[[АҚШ штаттарының тізімі|АҚШ штаттары]]: <ul><li>[[Делавэр]]</li><li>[[Нью-Джерси]]</li><li>[[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]]</li><li>[[Пенсильвания]]</li></ul>]] '''Ортаңғы отарлар''' — [[Британ Америкасы]]ндағы [[Он үш отар]]дың [[Жаңа Англия отарлары]] мен [[Оңтүстік отарлар]] арасында орналасқан тобы. [[Чесапик отарлары]]мен бірге бұл аймақ қазіргі [[Орта Атлантика штаттары|Орта Атлантика штаттарының]] аумағына шамамен сәйкес келеді. Аймақтың басым бөлігі британдықтар оған бақылау орнатқанға дейін нидерландтардың [[Жаңа Нидерланд]] отарының құрамында болды. Шамамен 1664 жылы британдықтар [[Нидерланд|нидерландтармен]] соғыс барысында бұл аумақтың көп бөлігін басып алды. Жаулап алынған жерлердің басым бөлігі [[Нью-Йорк провинциясы]]ның құрамына кірді. Кейін [[Йорк герцогы]] мен [[Англия королі]] болашақ [[Нью-Джерси провинциясы]] мен [[Пенсильвания провинциясы]]ның жерлерін иелену құқығын басқа адамдарға берді. Кейін Делавэр отары Уильям Пенн негізін қалаған Пенсильваниядан бөлініп шықты. Орталық отарлардың жері өте құнарлы болды, бұл аймақтың бидай мен басқа да астық дақылдарын экспорттайтын ірі орталыққа айналуына мүмкіндік берді. Орман алқаптарының молдығының арқасында Орталық отарларда ағаш өңдеу және кеме жасау өнеркәсібі де табысты дамыды, ал Пенсильванияда тоқыма және темір өндіру өнеркәсібі біршама жетістікке жетті. Орталық отарлар [[Солтүстік Америкадағы британ отарлары]]ның ішінде этникалық және діни құрамы жағынан ең алуан түрлі болды. Мұнда [[Англия]], [[Шотландия]], [[Ирландия]], [[Нидерланд]] және [[Германияның тарихи мемлекеттерінің тізімі|герман мемлекеттерінен]] келген қоныстанушылар өмір сүрді. Ауыл шаруашылығына жарамды жерлер өнімді әрі Еуропамен салыстырғанда әлдеқайда арзан болды. Кейінгі қоныстанушылардың арасында әртүрлі протестанттық конфессиялардың өкілдері болды. Орталық отарларда олардың құқықтары [[дін бостандығы]] туралы жазбаша заңдармен қорғалды. Мұндай діни төзімділік сол кезең үшін өте сирек құбылыс болып, Орталық отарларды басқа британ отарларынан ерекшелендірді. == Тарихы == 1609 жылы [[Генри Гудзон]] [[Нидерланд Ост-Үнді компаниясы]]ның тапсырмасымен Орталық отарлар аумағын зерттеді. Ол [[Гудзон өзені]]мен қазіргі [[Олбани (Нью-Йорк)|Олбани]] қаласына дейін жүзіп барып, сондай-ақ [[Делавэр шығанағы]] бойындағы жерлерді зерттеді. 1610–1616 жылдар аралығында нидерландтар бірнеше экспедиция ұйымдастырып, аймақты одан әрі зерттеп, карталарын жасады. Алғашқы нидерланд қоныстары 1613 жылы салынып, 1614 жылдан бастап карталарда [[Жаңа Нидерланд]] атауы пайда болды. Кейін Швецияның қаржылай қолдауымен [[Петер Минуит|Жаңа Нидерландтың үшінші губернаторы]] 1638 жылы Делавэр шығанағы маңында [[Жаңа Швеция]] отарының негізін қалады. 1655 жылы бұл аумақты [[Нидерланд отарлық империясы|нидерландтар]] қайтадан өз бақылауына алды.<ref>Jaap Jacobs, ''The Colony of New Netherland: A Dutch Settlement in Seventeenth-Century America'' (2nd ed. Cornell University Press; 2009)</ref> 1664 жылғы қазанда [[Екінші ағылшын-нидерланд соғысы]]ның қарсаңында ағылшындар бұл жерлердің басым бөлігін нидерландтардан жаулап алды. 1667 жылы соғыс нидерландтардың жеңісімен аяқталғанына қарамастан, ағылшындар Жаңа Нидерландты өз иелігінде сақтап қалды. Олар отарды [[II Карл (Англия королі)|Англия королінің]] бауыры — [[Йорк герцогы]]ның құрметіне Нью-Йорк деп өзгертті. Йорк герцогы жеке пайдасын көздеп, [[Екінші ағылшын-нидерланд соғысы#Реставрация|соғыстың басталуына түрткі болғандардың бірі]] әрі [[Екінші ағылшын-нидерланд соғысы#Англия|Жаңа Нидерландқа жасалған шабуылдың қолбасшысы]] болған еді.<ref name=Turner>Turner (1948), 83.</ref><ref name=Kammen>Kammen (1996), 71-72.</ref><ref>Jonathan I. Israel, ''The Dutch Republic, Its Rise, Greatness and Fall, 1477–1806'', p. 2.</ref> 1673 жылы нидерландтар аймақты [[Жаңа Нидерландты қайта жаулап алу|қайтадан жаулап алды]], алайда келесі жылы [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]] бойынша одан бас тартты. Осы келісім [[Үшінші ағылшын-нидерланд соғысы]]ның аяқталуына алып келді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} f5o7jtrzajxknk1s56o7xzkngi6vng4 0 788782 3683586 2026-10-19T11:22:18Z 1nter pares 146705 «[[Орталық отарлар]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]] 3683586 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Орталық отарлар]] ccgi6ogovtst06n3cut5fbx01yswk47 0 788783 3683587 2026-10-19T11:22:38Z 1nter pares 146705 «[[Орталық отарлар]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]] 3683587 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Орталық отарлар]] ccgi6ogovtst06n3cut5fbx01yswk47 0 788784 3683588 2026-10-19T11:23:52Z 1nter pares 146705 «[[Орталық отарлар]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]] 3683588 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Орталық отарлар]] ccgi6ogovtst06n3cut5fbx01yswk47 3 788785 3683603 2026-10-19T11:46:46Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3683603 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Асемгуль Тортаева}} -- [[Қатысушы:Sibom|Sibom]] ([[Қатысушы талқылауы:Sibom|талқылауы]]) 16:46, 2026 ж. қазанның 19 (+05) 071kj886yhrmsg12g0wsy1wnd98c1lb